Қазақ әдет-ғұрып заңдарындағы мұра мен мұрагерліктің қоғамдағы рөлі

Қазақ халқының ғасырлар қойнауына кетер тарихы, өзге халықтардан ерекшеленетін, өзіне ғана тән ежелден келе жатқан салт-дәстүрлері бар. Соның ішінде ең құндыларының бірі-мұрагерлік. Жалпы адамзат баласы дүниеге келіп, өсіп-өркендеуін қамтамасыз етуде мұрагерлік институтының алатын орны ерекше. Ол әр дәуірдің өркендеп-дамуына ,дініне,мәдениетіне орай өзгеріп отырған. Қазақ халқының басынан өткен мұра мен мұрагерлік қағидаларының мәні әлі күнге терең, одан көптеген үлгі-өнеге алуға лайықты. Қазақ халқының басқа халықтардан өзгешелігі сол,оның мұрагерлік институты тақ мұрагерлігі, енші беру, жасау беру, әмеңгерлік, жетімдері мен жесірлерін жатқа жібермеу сияқты ұғымдармен толығып,сомдалып, ширатыла түскен .
Қазіргі кезде жеке меншік ұғымының қайта түлеуі, жылжитын жылжымайтын мүлік көздерінің көбеюі мұрагерлік институтына оң көзбен қарап, ерекше көңіл бөлуді талап етеді. Бұл жерде қазақ қоғамында ертеден қалыптасқан үйленген ұлға енші беру, ұзатылған қызды жасауымен беріп,қара шаңырақта отағасы орнын кенже баласы басып, нәтижесінде, мұра мен мұрагерлік институттары өзге халықтардағыдай жете дамымағандығын ,алайда лауазымдық орындарда (хандық,т.б.) мұра мен мұрагерлік жақсы сақталғанын назардан тыс қалдыру мүмкін емес. Әр түрлі себеп салдар нәтижесінде (бодандық,қызыл империя) ұзақ ғасырлар өмір сүрген отбасы және неке құқықтарына,оның ішінде мұра мен мұрагерлікке өзгерістер еніп,тіпті кеңестік дәуірде күштеп кеңестік отбасы және неке заңдарын енгізу нәтижесінде бұрынғы қағида ережелер мүлдем әлсіреп кетті. Сол себептен халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн.
Сол руханияттардың бірі- осы мұрагерлік институты. Оның адамгершілік, ізгілік жағын мемлекетіміздің заңдарына енгізу жолдарын қарастыру қазіргі кездегі өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Бұл мәселе осы күннің маңызды мәселесі болғандықтан, оған ерекше көңіл
Пайдаланылған әдебиеттер.

1 Заң журналы .2005 жыл .№9.
2 Заң және заман .2006 жыл.№2.
3 Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексі. 1999 жыл. 13 шілде.
        
        Қазақ әдет-ғұрып заңдарындағы мұра мен мұрагерліктің қоғамдағы рөлі
Қазақ халқының ғасырлар қойнауына ... ... өзге ... ... ғана тән ... келе жатқан салт-дәстүрлері бар.
Соның ... ең ... ... Жалпы адамзат баласы дүниеге
келіп, өсіп-өркендеуін қамтамасыз етуде мұрагерлік институтының алатын орны
ерекше. Ол әр дәуірдің ... ... орай ... ... ... басынан өткен мұра мен ... ... әлі ... ... одан ... ... ... лайықты. Қазақ
халқының басқа халықтардан өзгешелігі сол,оның ... ... ... енші ... ... ... әмеңгерлік, жетімдері мен ... ... ... ... ... ширатыла түскен .
Қазіргі кезде жеке меншік ұғымының қайта түлеуі, жылжитын ... ... ... ... ... оң көзбен қарап, ерекше
көңіл ... ... ... Бұл жерде қазақ қоғамында ертеден қалыптасқан
үйленген ұлға енші беру, ұзатылған қызды жасауымен ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, мұра мен мұрагерлік
институттары өзге халықтардағыдай жете ... ... ... (хандық,т.б.) мұра мен мұрагерлік жақсы сақталғанын назардан тыс
қалдыру мүмкін емес. Әр түрлі ... ... ... ... ұзақ ... өмір ... отбасы және неке құқықтарына,оның ішінде
мұра мен мұрагерлікке өзгерістер еніп,тіпті кеңестік ... ... ... және неке ... ... ... ... қағида
ережелер мүлдем әлсіреп кетті. Сол себептен халық руханиятының бастауларын
түсінгеніміз жөн.
Сол руханияттардың бірі- осы мұрагерлік институты. Оның ... ... ... заңдарына енгізу жолдарын қарастыру қазіргі
кездегі өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Бұл ... осы ... ... ... оған ... ... ... жөн.
Мұра мен мұрагерлік құқығы қазақ халқыныңұзына бойы тарихының
жемісі, оның ... ... ... бірі ... ... ежелгі тарихи типтерінің бірі ретінде ол ұлт ... ... ... ... ... өзіндей» болып, оның кейбір
көріністері бүгінге дейін жетіп отыр. Оның адамгершілікке, имандылыққа толы
прогрессивті ... тың ... ... қарау талабы мақсат
етіліп, соған сай бұл саладағы ізденістерде жаңа ... тың леп ... ... Мұра мен ... шын ... мүсіндеу үшін оның
өткені мен қазіргі кездегі түр - тұлғасына назар аударуымыз керек. ... ... ... ... ... бен ... жүйеміздің
қалыптасуымен байланыстыруымыз керек.
Елімізде жүріп жатқан мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... құқық танымын ескерк
отырып, мұра мен мұрагерлік қағида - ережелерін пайдалануға болады. ... неке және ... ... көп тұстары менталитетімізге мүлдем
ерсі, оларды болмысымызға жақындату – зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... соттарға да берер тағылымы
мол.
Қоғам әлеуметтік топтарға бөліне келе, жеке ... ... ... ... ... қатар, «ата мұрасы» деген ... ... ... Түбі бір ... ... ... ішінде қазақ халқының тарихында
мұрагерліктің рулық, тайпалық, аумақтық, ... және ... ... ... ... ... ... қауымдық құрылыстың өзінде қайтыс болған адамның мүлкі тек
қана қандас адамға ... ... ... ... ... ... ... д, мұраны қандас туыстар: әке-шеше, аға-іні-қарындас, ана тұқымын
ескеру, тіпті олардың бірі ... ... ... ... ... байланыстар ескерілген.
Біріншіден, қандас туыстар арасындағы мүдде бір болғандықтан, табыс
ортақ ... ... оны ... бөлу және ... туыстар арасындағы
жанашырлық, қамқорлық, оны материалдық жағынан қамтамасыз ету, әлі күнге
дейін қазақтар арасында ... ... ... ... ... ... ... болдырмау,
қаны бір туыс болмаса өзгенің дүние-мүліктен дәмесі болмаған, себебі дүние-
мүлік тіршіліктің ... – оның ... ... ...... ... ... реніш тудырады.Мүлікке ие болудың да ең құнды түрінің бірі
осы ... ... ... ие болу болып есептеледі.
Мұраны кейінгі ұрпаққа қалдырудың бірнеше түрі мен ... ... ... ... ... және ... ... мұраға – тақты мұра етіп
қалдыруды ... ... ... - ... ... ақыл-өсиет, т.б.; ал
мүліктік мұраға – дүние мүлікті қалдыруды жатқызуға болады.
Түркілерде мұрагердің таққа ... ... ... ... ... ... және сайлам сияқты үш түрлі жолмен іске ... ... ... ... үш ... басқа ретті жерінде төңкеріс, немесе
басқаша күш қолдану арқылы да таққа ие болу жолдары болған.
Түркі ... ... ... ... қою ... ... ... XIII ғасырды Шыңғыс ханның тұсында да өз мәнін жоймағандығын
Рашид-ад-диннің ... ... ... ... мұрагерлік заңда танылмаған, бірақ өмірде жалғасын
тапқан тағы бір дәстүр бар еді, ол: «әке өлсе – ұлы мұрагер, аға өлсе – ... ... ... ... ... аталас іні де мұрагер болғандығы, яғни
әке көз жұмғанда оның тағына отырар ұлы болмаса, немесе жас болса, ... тақ ... ... ... ер ... ел ісіне араласып ысылған
інісі басады, мұрагер болады. Қалай десек те дүниеден өткен билеушінің
орнын, ... ... ту ... қол ... ел қорғауға жарамды, ақылы
кемел, қайраты мығым біреуі мұрагер болған.
Мұрагер ... алға ... ... ... ғана ... ... тақ ... қалған билікті, елді, ... және ... ... ... сол негізде ірге тыныштығын, ел амандығын сақтау, жерді
кеңейту, ел қуатын күшейту, билік абыройын ... ... ... ... ... мұрагерлік үрдіс тарихтың талай талқысынан өтіп, қазақ
хандығыныңың дәуіріне дейін жетті, ол одан әрі өз ... ... ... ... по ... ... наследниками считались братья,
дети, внуки. Были и исключения из этого правила и они, если ... не ... ... ... көрсетеді өз еңбегінде
академик С. Зиманов. ... ... ... ... ... ... үш жолы XIII ... дейін сақталған.
Ел билеушісі өзінің тағын, өзі ... ... ... ... жолмен ең сенімді адамға қалдырып, тақпен бірге елдің
материалдық ... ... суы, ... ... да мұраға қалатын
болды. Сол сеніп тапсырған ... ... ... ... ... ... ... деп есептеледі.
Қорыта айтқанда, саяси мұрагерліктің әдет заңдарындағының өзіне ... ... ... ... яғни, мұрагерлік қандай жолмен
жетсе де өмірлік лауазым. Мұрагерді тақтан не өлім, не соғыстағы жеңіліс,
немесе ... ... ... ... ... ... ... алмайды.
Әкеден балаға мұраға қалатын лауазым ел-іші тыныш болса, ірге бүтін болса
ұрпақтан ... ... ... ... әрине сол ұрпақтың
ауызбірлігіне де ... ... ... әдет-ғұрпындағы бастауларының бірі – рухани
мұра қалдыру болды, оған халықтың ауыз әдебиеті арқылы ... ... ... ... ... шешендік сөздер мен билер шешімдері, хан
жарлығы, ... ... ... ... ... ... ... да бізге жеткен мұра есебінде сақталды. «Халқының, ел-жұртының
ғасырлар санымен меженелер, өткенінен ... ... мен алар ... ... де ... ... ... ұрпақтың көсегесі соғұрлым
көгеріп, еңсесі биіктей бермек, азаматтық үні асқақ естілмек адам баласының
таным-түсінігі неғұрлым ... ... ... ... өзінен бұрынғы
ұрпақтар жасаған рухани және материалдық мұраларды зерттеп білуге ... де ... арта ... ... - деп ... ... мен мұрагерліктің қайнар көзі ретінде сол мемлекеттердің
қоғамдағы ... ... әлі ... дейін өз мәнін жоймай, сол
мемлекеттердегі қазіргі күні қабылданып, ... ... ... негіз
болуға тиіс.
Мұра мен мұрагерліктің қалыптасуына өз ... ... ... ... ... ... ... әдет- заңдары, кейін
хандық дәірде соның негізінде құрастырылған жол-жора, жарғы, яғни ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі ғұндар, ... ... дала ... ... мүдде деп есептеп оған ие болу
жолдарына да ерекше көңіл бөлген. Оған жеке отбасынан ел ... ... ... ... тетік ретінде қарап, одан туған
түсініспестік, ... және ... ... ... ... ... ... арасында, ұлыстарда дау-дамай тудырады, дауластырады
деп есептеген. Сондықтан ... ... ... оған ие ... жолы ... ... бұрыннан жалғасып келе жатқан әдет-
заңдарымен үйлестіріп келді .Оларда жайылымның руға ... ... ... ... сол ... ... ұрпағына мирас есебінде қалып отырды..Ал
малды жеке меншік ретінде иелік етіп,өз ұрпағына қалдырудың бірнеше жолдары
болды: енші ... ... ... ... ... ... иесі ... мал-
мүлікке ие болып қалуы .т.б.
Құқықтың қайнар көзі ретінде қолданылатын жолдардың бірі ... ... ... ... жолы» деп аталатын заң болды.
«Есім ханның ескі жолында» мұрагерлікке көңіл ... деп ... .Осы екі ... ... ... XVII ғасырдың соңында қазақ
мемлекетінің саяси құрылымында, басқару ... әз ... хан, Төле ... ... билер сияқты кемел ойлап,кең шешкен даналардың ой жемісі
арқасында ежелден өзге заңдарымен тең қаралып келе ... жер ... ... ... ... жеке ереже ретінде билік нормасына енгізді. Жер дауы,
мүлік заңы мұрагерлікпен тығыз байланысты еді. «Жеті жарғы» негізінде ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін
салалардың жиынтығы болды.
Осы заңдарды ... ... ... пайдалану арқылы мұрагерлік
мәселесін шешуде ... ... де ... ... көзі ... ... құқықтарды билер өз тәжірибесі арқылы үнемі
толықтырып, ... ... ... ... мұра мен ... өте маңызды орын
алады. Шариат бойынша мұра мен мұрагерлік үш ... ... ... ... мына ... мұрагерлерді шеттетіп ,мақрұм қалдырады
:нақақ қан төккендер,бостандығы жоқтар, ата-анасынан қарғыс ... ... ... ... ата-анасынан «теріс бата» алғандар,
діннен безгендер, мұраға ие бола ... ... заңы ... мынадай
бөлшектерге бөледі: жарты, төрттен бір, сегізден бір, үштен бір, ... ... ... ... ғасырлар бойы жасаған рухани құндылықтарынан ... ... ... салт ... дінінен алшақтатып,
адамгершілік,имандылық ... ... ... ... мұра ... өте ... да күрделі тақырып, оның діттегені телегей теңіз,
шыңырау ... Ата ... ... ... ... ... мен мұраттарын, демократияға толы қағида принциптерін өз
контексінде пайдалана отырып, халық санасына ... бұл ... ... зор үлес ... ... ... әдет-ғұрып заңдарының қай
қоғамда болса да өз орнын табар өміршеңдігін көреміз.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1 Заң ... .2005 жыл ... Заң және ... .2006 жыл.№2.
3 Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексі. 1999 жыл. 13 шілде.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыстық құқықтағы жаза туралы73 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
«Хабар» телеаранасының қазіргі қоғамдағы алар орны, телебағдарламалары46 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
Ақпараттық қоғам және ақпараттық қоғамдағы технологиялар11 бет
Бұқаралық ақпарат құралдары - қоғамдағы төртінші билік25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь