Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі және нарықтық қатынастардың қалыптасуы, кезеңдері

Жоспар:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Қоғамдағы нарықтың мәні және қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Нарықтық экономиканың даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Нарықтық экономикадағы мемлекеттің ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

ІІ тарау. Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өтуі және нарықтық қатынастардың қалыптасуы, кезеңдері ... ... ... ... ...12
2.1 Нарық экономикасының принциптері, модельдері және
проблемалары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.2 Нарықтық экономиканың құрылымы және олардың түрлері ... ... 28

ІІІ тарау. Қазақстан Республикасының нарықтық . экономикалық реформалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
3.1 Реформаладың жүргізілу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
3.2 Нарықтық экономика тұрақты даму жолында және экономикадағы мемлекеттің саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАРЖЫ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ФАКУЛЬТЕТ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: «Сақтандырудың экономикалық мәні»
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
СЕМЕЙ – ... ... ... ... мәні және
қызметі.................................6
1.1 Нарықтық экономиканың даму кезеңдері
........................................8
1.2 Нарықтық экономикадағы мемлекеттің
ролі...................................10
ІІ тарау. Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өтуі ... ... ... ... ... ... ... модельдері және
проблемалары.
............................................................................
....18
2.2 Нарықтық экономиканың құрылымы және олардың түрлері........28
ІІІ тарау. Қазақстан Республикасының нарықтық – экономикалық
реформалары.................................................................
............................30
3.1 Реформаладың ... ... ... ... даму ... және ... мемлекеттің
саясаты.....................................................................
...........35
Қорытынды...................................................................
............................39
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
...42
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың мақсаты: нарықтық ... ... ... жан- ... анықтау арқылы, оған өтудің объективті
қажеттілігін түсіну. Сондай- ақ нарықтық ... ... ... және ... ... ... экономикадағы өндірістік
және экономикалық мәселелерді шешуде теориялық және тәжірибелік білімдерді
қолдану.
Тақырып бойынша қаралған мәселелерді ашу ... Б. ... ... негіздері», Ќ.Шеденовтың «Жалпы экономикалыќ теория»,
Ә. Әубәкіровтың «Экономикалық теория» оқу құралдары мен ... - ... ... ... сүйендім.
Егемендікке қол жеткізгеннен бері елімізде жаңа саяси-әлеуметтік, жаңа
экономика, әлем ... ... ... ... жаңа ... дүниеге
келді. Мазмұны мен маңызы, ... мен ... ... олар ... өткен ғасырлар бойы қалыптасқан бетпердесін күрт ... ... ... ... мен ... ... ... тек тәуелсіздік жылдары қол жеткіздік. Сондықтан да, он бес ... ... ел жаңа деп айта ... оған жету үшін ... ... бастан кешіруге тура келді.
Талай рет ой-парасатымызды қамшылап соны шешімдерге бел байлап, ауқымды
реформалар ... ... ... ... өту ... ... Олар ... қалып, тарих еншісіне айналды.
Егемендіктің алғашқы жылдарында ең қиын жағдайлар осы салада болды, ең
ауқымды реформалар да осы ... ... ... елге еліктемей, тек
өзіңе, Қазақстанға тән экономикалық дамудың үлгісін жасау керектігінен,
егемендіктің нағыз тың, соны ... осы ... ... 15 ... жаңа ... деп ... айтуымыздың астарында да осы экономика саласында
бүгін қол жеткен қомақты табыстар жатыр.
“Алдымен ... – деп ұран ... ... ... Нұрсұлтан
Назарбаев қоғамдағы реформалардың ... ... ... ... ... ... ең ... бағыты, шешуші басымдылығы осы
экономика саласы деп атап көрсетті. Өйткені жеке басты ғана ... әр ... ... ... ... Ал ... ... оның жақсылық-жамандығы
экономикада, оның тиімділігі немесе тиімсіздігінде. Сондықтан қоғам алдына
қоятын үлкенді-кішілі мақсатың, оның ... ел ... ... ... та ... ... келбеті.
Егемендік алардың қарсаңында Қазақстан экономикасы да жоғарыда
айтылғандай, ... ... ... ... Одақ ... ... ... да егемендік алдық, 70 жылдан ... ... ... ... бір-бірімен тығыз қалыптасқан, жан-жақты дамыған
экономикалық байланыстары үзілді. Олар тек ... ... жоқ, ... ... ... ... да осы салада үлкен күйзеліске соқтырды.
Одақтың қай өңірінде болмасын бой ... ... бір ... ... ... ... ... ал өзіне керек құрал-жабдықтарды
бүкіл Одақ көлеміндегі ... ... ... ... ... тығыз байланыстырудың бірден-бір тетігі осы деп білді. Осымен
қатар экономика саласында кеңес ... тағы бір ... ... ... ... Ол – әр ... ... өндірісін Ресейге, орталықтың
кіндігіне мықтап байлау. Осы мақсатпен, ... ... ... мақта
өз елінде емес, Ресейде өңделді. Қазақстанның шығысында өндірілген түсті
металдар Ресейде, ... ... ... ... Екібастұздың
көмірін Ресей электр стансалары ... ... кен ... өнімдері Теміртауға емес, Ресей металлургиялық зауыттарына
жіберілді.
Жалпылай ... ... ... ... ... өте мардымсыз
дамыды. Жер астынан алынған, жер үстіндегі байлықтың да дені ... ... ... өңделіп жатты. Сол кездері ... ... ... 3/4 ... ... ... ... еді. Біз ылғи осындай Одақ ... ... ... оның ... ... ... ... шеңберінде болдық.
Сонымен, республикааралық экономикалық байланыстар ... ... ... жабдықтар тоқтады, өз еліңде жасалған бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... салдарынан
республикадағы экономикалық кеңістік күрт шектеліп, азайды. Мысалы, 1992-
1993 жылдары Қазақстан ... ... ... ... ... жуығы, ал жеңіл өнеркәсіп пен кейбір ... ... 80 ... ... ... жұмыс істеп немесе толық тоқтап
тұрды. Елде жұмыссыздық барынша өсіп, экономика күйзеліске кірді.
Егемендік ... ... және ... ... жылдары
экономикада орын алған қатты күйзелістің себебі мен сипаты осылар болды.
Қазақстандағы ішкі жалпы өнімнің (ІЖӨ) ... ... 40 ... ... ... құлдыраудың 80 пайызының себебі елдің ... ... ... Тек ... ғана ... ... мамандары да осындай ... ... ... қол ... бұрынғы одақтас республикалармен, қазір біздер
сияқты егемен болған ... енші ... ең ... осы ... ... ... ... мәні және қызметі.
Қоғамдағы өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің нақтылы ... ... ... ... арқылы жүреді. Олар кәсіпорындардың,
салалардың, аймақтық кешендердің халық шаруашылығының экономикалық қан
тамыры іспетті, осы байланыстар ... ... «қан ... ... ... өнімнің осы қозғалысында нарық маңызды қызмет атқарады.
Әрине, оның өміршеңдігі өндірістің ... ... ... ... ... ... біраз дербестігі бар, сондықтан
да болар ұдайы ... ... ... ... ... ... айтарлықтай әсер етеді.
Жалпы нарық мәселлесі төңірегінде осы күнге дейін теориялық ... ... ... ... мен ... ... ... мәні осы күнге дейін толық ашыла қойған жоқ. ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылмаған, у- шуы көп
кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразі ... ... ... тез ... ... депте, немесе осы салада орын алып отырған
олқылықтар мен ... тез ... ... ... депте
дәріптеуде.
Саяси- экономикалық мағныда нарықты айырбас қатынасын ... ... деп ... Ол экономикалық қатынастар жүйесінде
ұдайы өндіріс процесінің маңызды сатысы, ... ... ... тауарлы өндірістің құрамды компоненті, тауарлы ... ... ... ... ... ... Нарық- тауармен ақша
айналысы қатынастарының жиынтығы.
Экономикалық дамудың ... ... ... және ... (баға, ұсыныс, бәсеке және т.б.) өмірге әкелді. Көп ... ... ... ... ... ... ... етуі
нарықтың дамуына тежеу салды. Соңғы жылдары басқарудың экономикалық
әдісіне көшу ... ... кең жол ашып ... ... ... қызметін ұйымдастырудың бұл әдісі «батыстық модельдерді»
қайталау емес. Бұрыңғы социалистік елдердегі ... ... ... ... ... құру барысындағы заңды көрініс.
Мысалы, Венгрияда 1988 ... ... ... ... ... ... ... көтерме сауданы енгізу арқылы нарықтың тепе-
теңдігі қалыптастырылды.Әрбір өндіріс ... ... ... ... ... жүйесінде әрекет етеді. Біздің
қоғамымызда да нарық өндірістің ... мен ... ... тұрмыс
дәрежесін жақсарту бағытында қызмет ете бастады.
Нарықтың атқаратын басты қызметтеріне өндіріс пен тұтынудың ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жатады.
Қоғамдық қажеттіліктерді өтеу барысында ... ... ... түрлері және басқа да шаруашылық параметрі жоспарланады. Сонымен
қатар, нарық белгіленген ... ... ... ... роль ... ол ... өнімнің оған жұмсалған еңбектің қоғамдық
қажеттілігін дәлелдейді. ... тағы бір ... ... шығындарын
азайту. Бұл қызметін ол бағаның қоғамдық қажетті еңбек шығындарын ... ... ... Тек ... нарықтық өзгерістерді
әрдайым ескеретіндей икемді болу керек.
ТМД елдерінің ұлттық нарықтары бір - ... ... ... ... ... де ... ... ұлғайтуда. Бұл қатынасты
дамытудың материалдық негізі тікелей тауар ... мен сату ... ... ... тауарлармен толтыру мен ... ... ... ... ... ... міндеті. Ең бастысы
реттелетін әлеуметтік нарықты дамыту.
1. Нарықтық экономиканың даму ... ... ... ... ... ... ғасырларға
созылғанымен, бірақта ол адамзат қоғамының даму тарихынан ... ... ... ... ... ... ... және қосымша өнім
болмағандықтан нарықтың өмір сүру ... ... ... ... және ... ... өсуі нәтижесінде артық өнім, онымен қоса
айырбас ... ... ... ... ... ... өндіргіш
күштердің дамуына және адамдардың өмір сүруінің қажетті жағдайы ретінде
нарықтық айырбасты қалыптастырады.
Адамзат ... ... ... ... ... нарықтық
ұйымдастырудың маңызы әр қилы болды. Ежелгі дүниеде және орта ... зор ... ... ... ... ... нарықтар
құрылды. Жергілікті нарықтар арасында жай және ... ... ... ... еңбек бөлінісінің тереңдеуі нарықтық экономиканың көптеген жаңа
сфераларын және территорияларын қалыптастыруға жағдай жасады. ... ... және ... ... ... ... арасындағы
байланыстың жүйеленуі біртұтас ұлттық нарықтың қалыптасуына жол ашты.
Нарық дегеніміз тауарларға сіңген еңбектің қоғамдық сипатын айқындайтын
және ... ... ... ... ... ... қатынастардың
жиынтығы. Өндірушілер мен тұтынушылардың арасындағы нарықтық қатынастардың
элементтері: баға, сұраныс және ... ... ... арқылы өндіріс құралдарын және еңбекті салаларға бөлу, сонымен
қатар еңбек өнімділігін ынталандыру және қоғамдық өндірістің ... ... ... ... өндірістің реттеушісі ретінде нарық
өндірілген тауарлар құрылымын ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың экономикалық негізі болып таблады.
Біріншіден, жеке меншік пен ... ... ... ... ... кедергі болған жоқ, өз ішінен ғылыми- техникалық революцияның дамуы
үшін бұрын болмаған кеңістік ашты және тез ... ... ... ... ... ... қалған, қозғалмайтын құбылыс емес.
Экономикалық қатынастар жүйесі, өндіргіш күштер мен азаматтық ... ... ... ... ... әсерін өзіне қабылдай
отырып, тұрақты қозғалыста болады.
Формациялық теорияға сүйенсек кеңес елі, басқа да бұрыңғы «социалистік»
елдерде ... ... бір ... ... ... ... ... дәлелдей алмады. Сондықтан жоғарыда аталған елдер нарықтық
қатынасқа көше ... ... жеке ... ... ... ... формасын қамтамасыз етеді. Сату, сатып алу жолымен айырбастау, яғни
шаруашылықты нарықтық ұйымдастыру. ... ... ... ... әрі ... ... ... айқындады.
1.2 Нарықтық экономикадағы мемлекеттің ролі.
Нарықтық экономикада мемлекеттің ролі аса зор. ... ... үшін ... ... ... шекеара және мемлекеттік
шаруашылық орталығы қандай қажет болса мемлекеттік үкімет, мемлекеттік
тәртіп және ... ... ... ... ... қоғамның, Қазақстанның бүгінгі ... ... ... ... ... ... бағдарламалармен өзара
жете байланыстырылмай, оны жүзеге асырудың, басқару функцияларының, ... ... ... ... ... ... беру тетігі мұқият
ойластырылмай, өндірістің жұмыс істеуін уақытша ... ... ... ... және осы ... ... ... жұмыс істеуі үшін
мемлекеттің мойынында ұлттық модельдердің орнығуына, олардың ... және ... ... ... ... қызметтер
сақталынады. Экономиканың өзінше ұйымдасуында, сондай- ақ субъективті-
ерікті ұйымдасуда экономикалық ... ... ... ретінде
оған әбден тән екендігін практика куәләндіріп, теория дәлелдеп отыр.
Нарықтық ... ... ... мемлекеттің негізгі міндеті-
оның тиімді жұмыс істеуі үшін қолайлы жағдайлар ... және ... ... мен адал ... ... ... табылады. Бұл
мәселені шешудегі ең ... адым көп ... ... ... ... құқықтық және нормативті база жасау болуы қажет.
Бәрінен бұрын ... ... ... ... бекітеді
және оны экономикалық барша субъектілердің орындауын қамтамасыз етеді.
Айталық, әлде бір ... орын ... ... ... ... заң ол
кәсіпорынға банктер, басқа несиешілер, оның өнімін тұтынушылар, мемлекеттік
бюджет, жалданбалы жұмысшылар және т.б. ... ... ... ... ... ... айталық, әлде бір кәсіпорын
өзінің ... ... ... ... ... және ... оларға
экономикалық шығын келтірді. Заңнама сол шығынның ауқымын және осы төлеудің
жалпы тәртібін анықтайды.
Нарықтық экономикадағы мемлекеттің басқадай өте ... ... ... ... Қазіргі кездегі барша елдерде «толық қанды» (алтын
немесе күміс) емес, жасанды ... ... ... ... ... ... ақшалар) ақшалар айналымда жүр. Ақша ... ... ... ... ... маңызды макроэкономикалық құралы
болып табылады. Ақша массасының молая өсуі бағаның, инфляцияның көтерілуін
тудырады. Керісінше, экономикада ақшаның жетіспеуі ... ... ... ... Барлық елдерде іс жүзінде мемлекеттік орган
болып табылатын Ұлттық Банк ақша ... ... ... ... ... ... ... бюджет нарықтық экономикалы елдерде мемлекеттің
экономикалық саясатының шоғырлануын білдіру болып ... ... ... бюджеттік саясаттың аса ... ... емес ... ... ... оның ең ... деңгейде ұстап тұру
болып табылады.
Мемлекеттік ... ... ... ... макроэкономикалық көрсеткіштерді анықтайтын топқа жатады.
Соңғы талап мемлекеттік басқару органдарының құрылымын одан ... ... ... етуі ... ірі ... ... ... және мемлекеттік емес ұйымдар қарайтын сан
жағынан шектелген ... ... ... ... Олар сол
аздаған министрліктердің басшылығымен жұмыс істейді немесе функциональды
экономикалық жүйелер бойынша өзара қатынаста болады.
Нарықтық жүйе ... өте ... ... ... Ол арқылы
сансыз көп жеке, еркін таңдалған шешімдер еске алынып, қосылып және ... ... ... ... экономикаға өтуі және нарықтық
қатынастардың қалыптасуы, кезеңдері.
Біздің жас тәуелсіз Қазақ ... де ... ... ... ... көшу ... ... шығарудың баламасыз
құралы деп танылып отыр. Қазақстан Республикасының нарықты экономикаға көшу
бағдарламасын көрсету бұрын оның тарихына ... ... ... ... ... ... ... болды деген сұраққа
жауап беру онай шаруа емес. Себебі, ... әлі ... ... өз ... ... ... білмейміз. Мысалы, Қазақстанда құл иеленушілік құрылыс
болмастан патриархалдық –феодалдық қатынастар қалыптасты деген пікір ... Оны ... ... ... ... Осы ... ... Қазақстанда өндіргіш күштербің даму
дәрежесі өте- мөте төиен ... ... ақша ... ... ... ... жоқ ... Біздің бұл пікірге үлкен күмәніміз
тарихшы ғалымдар болашақта өз ... айта ... ... ... ... ең ... ... Өндіріс құрал-
жалдықтарына жекеменшік .Ал Қазақстанда ... ... ... ... ... болды. Ірі-ірі мал иелері жердің де аса ... ... ... ... ... жер өндірісінің
шарты ғана емес, сонымен бірге оның негізгі құралы да ... ... ... ... ... (рулық) жерлерді тартып алу
ісімен тығыс байланысты. Оған Ресей империясының өте-мөте қатал жүргізген
Қазақстанды отарлау саясаты ... әсер ... ... 1914 ... ... 43 ... десятина аса құнарлы, мәйекті жерлер жер ауып келген
орыс шаруаларының патша үкіметінің ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде қазақ ауылдарында жер үшін талас
–тартыс ... ... ... түсті, қауымдық–рулық
қатынастар ыдырай бастады.Патша укіметінің әскери басшыларына сүйенген ... ... ... алуы ... ... ауқымды бола түсті. Бұл процестер
қазақ ... ... ... ... ... ... оның ... шиелісуіне қатты әсер етті.
Тереңдей түскен меншіктік ... ... ... ... ... бір ... өріс алуына, өркендеуіне жағдай жасады.
Шындығында ... ... ... ... ... ерте ... ... Айырбас ісінде негізгі бұйым мал болды.Академик ... ... ... ... ... ... XVI ... мықтап өріс алған,оның едәуір бөлігі айырбас, шетке шығарып ... ... ... бір ғана ... не көрсетеді? Ол ... ... ... отарлау саясаты қазақтың егін шаруашылығын өркендетуге жемісті ... ... ... ... ... ... Т . ... мынадай мәліметтерде де дәлелдей түседі. XIX ғасырдың аяғында
Ақтөбе, Қостанай уездерінде егістің 80 % ... ... ... ... ... ... 5,4 ... пұт астық жинап,оның 4 млн пұтын астам
нарықтарында сатқан. Ал 1893 ... ... ғана ... ... ... ... ... түсірген кірісі шаруашылығы өнімдерін
сатудан түскен кірісінен жарты есе артық болған. ... ... ... дала
өлкесінде өндіріліп арзан астық Россиядағы помещик нанының бағасын кемітеді
қауыптеніп тиісті протекционистік (ұлттық нарықты үкім тарапынан ... ... ... ... Бұдан біз нарық экономиканың негізгі белгілерінің
бірі - ... ... ... ... ... ... нарықтық қатынастардың қалыптасуына белгі бір дәрежеде
дамыған қолөнер кәсібі де,өнеркәсіп те әсер ... ... үй ... мата ... ... иледі, металдан ыдыс-аяқтар жасай білді,
киім тікті, киіз бастыкілем тоқыды. Бұл ... ... ... ... де ... ... ... шаруашылық салаларының әр алуандылығы сауданың дамуы
патриархалдық-феодалдық ... ... ... элементтердің
пайда болуына қолайлы жағдайлар жасады, бірақ, оны түгелдей іріте алматы.
Оның ... ... бірі – ... ... дамуының арта
қалғандығы еді .Бұл да патшалы Россиияның отарлау саясатымен ... ... ... және ... ... күшімен өріс алды, ал
жергілікті капиталдың бұл ... ... ... ... ... шикізат өндіретін салаларға пайдаланылды, кең байлықтарын ... ... ... ... тек қана аса бай, қол ... алынатын орындары пайдаланылды.Сайып келгенде осының бәрі ұлттық
өнеркәсіптің пайда ... ... ... қана ... жоқ, сонымен
бірге, қазақ елінің экономикалық артта қалуын өте ұзақ уақытқа созды.
Осындай жағдайлардың салдарынан ... ... ... он ... (содан кейінгі 70 жылдан аса уақыт бойында да) аграрлы
– шикізатты ... ел ... қала ... ... зор көлемде тартып алу,
отырышылық ошақтарынталқандау, қоғамдық өмірдің барлық ... ... ... алым ... ... ... ... қайыршылыққа ұшырауына апарып соқтырды. ... ... ... ... ... ... өндіргіш күштерінің
дамуын тежеді.
Қазірге ... ... ... алдында жоғарыда
көрсетілген тарихи әділетсіздіктерді жою міндеті тұр.Негізгі ... ... ... ... реформалау, нарықтық
экономиканы өндіру болып табылады. Қазақстанда нарықты экономикаға ... ... үш ... ... ... Бірінші кезең 1992-1995 жылдарды
қамтиды. Ол микроэкономикалық тұрақтандырудың екі негізгі ... олар ... ... ... ... ... алу, оны
жекешелендіру және тұтыну нарығын таурлармен толтыру. 1992 жылғы ... ... ... ... ... ... қабылданған
«Қазақстан Республикасында мемлект иелігінен алу мен жекешелендірудің 1993-
1995 ... ... ... ... ... былай деп
жазылған: Жекешелендірудің негізгі мақсаты-мемлекетке қарасты өндірістік
объектілерді, ... да ... емес ... мемлекеттің өтеусіз және
өтеммен беру арқылы республика халқына ұлттық мүлікті ... ... ... ... ... орталықтантырған - жоспарлы
экономикадан нарықтық ... көшу үшін ... ... ... ... ... экономиканың шикізаттың бағытын
біртіндеп жою жалғасады, бірақ оның басты ... ... ... ... ... дамыту, сондай-ақ дамыған тауар ... ... ... қағаздар интелектілік меншік нарығын құру
болмақ.
Үшінші кезең 5-7 жыл ... ... ашық ... ... ... алып ... ... негізінде өтпелі кезеннің
стратегиялық мақсатына жетумен ... ... ... ... және ... жаңа ... елдер
қатарына кіруіме сипатталатын болады.
Батыс елдердің шаруашылық саласындағы ... ... ... ... ... мен ... түрде, екі негізгі
бағытқа бөлуге болады.
Оның біріншілері - ... ... және ... мемлекеттің
араласпауын жақтайтындар. Еркін нарықты жақтайтындары либерализм (негізін
салушы Адам Смит), ал оның ... ... ... ... ... (батыс германия экономисі Милтон Фридем)деп атайды.
Екінші бағыттың ... ... ... ... ... жақтайды. Бұл идеяларды алғашқы жақтаушылардың бірі ағылшынның
атақты экономисі, ... ... Джон ... ... ... пікірінің қалыптасуына 1926-1933 жылдары болған бүкілдүние
жүзілік экономикалық ... ... ... өзінің басты еңбегі «Жұмыспен
қамтудың, проценттің және ақшаның далпы теориясы» (1936ж) ... ... ... ... деп ... және ... жұмыссыздықты тек қана
сұранымды көтермелеу, ынталантыру ... ... ... деп ... ... қамту процесіне мемлекеттік реттеу ... ... ... ... концепциясының негізгі қорытындысы болып
табылады. XX ғасырдың 30-80 жылдары бойына Батыс елдерінде ... ... ... ... әрекет етті. Оған Дж.М.Кейнстің ізбасарлары,
француздардың «дирижестері» ... ... бір ... ... нарықтың
кейбір кемшіліктерін мойындай отырып , ... ... ... ... ... ... реттеу мүмкіндігіне сенімдерін жоғалтқан
болатын.Өздерінің зерттеулеріне, олар, ... ... ... ... мен ... ... ... өнім, ұсыным сияқты макроэкономикалық
көрсеткіштерді ... ... ... ... ... ... едәүір бөлігін алып алып оны
тиімді сұранымды және ... ... ... ... пайдаланады:
экономикада мемлекеттік сектордың үлесі кеңейді, қосымша жұмыс орындары
жасалады, ... ... ... ... ... жүзеге асырылады
(зейнт ақы, жәрдем ақша, халыққа білім беру, денсаулық сақтау салаларына
қаржы бөлу т.б.). Бұл ... ... ... ... ... ... ... күшіне айналады, оның жәрдемімен нарықтың
қолайсыз жақтарын жөнге салып реттен отырады.
XX ғасырдың ... ... ... ... ... белсенділіктің баяулауы мемлекеттік реттеудің зияндылығы тұралы
идеяның ... ... ... ... ... ... нарық идеясының
өкілдері нарық механизмнің бәсекенің негізінде балансылынған өсуді, ... мен ... ... ... ету ... деп ... ... өздерінің зерттеулеріне микроталдауды басшылыққа алады, яғни экономиканы
оқуды әрбір кәсіпорынның жұмыс істеу ... ... ... ... ... Шын ... ,қоғамдық өндіріс нарық арқылы
байланысқа шаруашылық бірліктердіңжиынтығы болып табылады. Бұл экономистер
мемлекеттің рөлі ... ... ... ... ... шектеледі деп
тұжырым жасайды. Олар экономикалық бостандықты,мемлекеттің экономикаға
араласуының қажетсіздігін ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы идеялардың
негізінде пайдаға салынатын салық нарық ... ... ... ... мемлекетсіздендіру және бәсеке күресу жағдайында
жеке кәсіпкерлікті күшейту шаралары ... Олар ... ... ... ... және ... ... барынша азайтуды
жақтайды. Бір жағынан әлеуметтік мақсаттарға қажетті шығындарды ... олар ... ... ... кепілдіктер тегін қызмет пен төлем
түрінде болуы дұрыс емес деп ... ... ... бұл ... ... өндірісті ұлғайту мен қоғамдық дәулеттілікті
арттырудың негізі және ... ... ... ... ... негізгі екі бағыттың өз ішіндегі бой көрсетіп ... ... ... себеп болып отыр.Бұған АҚШ ... ... ... (1915ж) неоклассикалық синтез теориясы барынша ... бола ... ... ... ... ... микроэкономиканың арасындағы алшақтығы жояды.Реттелмелі экономика
теориясының жақтастары сияқты Самуэльсон да «еркін бәсеке адамдар ... ... ... ... тек ғана мемлекеттің араласуы ... ... деп ... ... ... ... сиымды шекте бәсекені қорғаудың» ... атап ... жеке ... және ... ... ... ... аралас экономика пайда болады. «Толық жұмыспен қамту»
жағдайында ... ... », ... еңбек өнімділігі» теориялық турінде
көрінетін, сөйтіп Самуэльсон үшін құн және ... бөлу ... ... ... классикалық принцип толықтай «заңды күш» алады.
Жалпы неоклассикалық синтезі жаңа ... деп ... ... ... ... мемлекетің жетекші рөлі жағдайындағы жоғарыды
көрсетілген екі бағыттың эклектикалық құрмаласуы болып табылады.
П.Самуэльсон ... ... ... ғылыми техникалық
революцияға ,экономиканы ... ... ірі ... ... ... ... ұзақ ... келісім-шартсияқты
нысандарға үлкен мән беретін АҚШ экономисіДжон ... ... ... ларында қосады.Бұндай ұсыныстардың мақсаты- мемлекеттік
бақылауды күшейту, әлеуметтік жанжалдарды бәсендету үшін әлеуметтік маневр
жасау әдістерін ... ... ... да ... ... ... жүзінде жинақталған
бай тәжірибиесін қолдану қажеттігі тұр.
2.1. Нарықтық экономиканың принциптері, модельдері, мәселелері
Қазақстан Республикасының бәсекеге қабілетті 50 ... ... ... алу ... ... ... орындалуы үшін әлемдік
экономиканың өсімінен тұрақты түрде асып ... ... даму ... ... ... ... жолы бар мемлекет ретінде танылуы, оның
әлеуметтік-экономикалық үстемелеп дамуы, халықтың ... ... ... ... болып табылады. Бұл үшін қаржылық және
әлеуметтік тұрақтылықты сақтай ... ... ... ... туғызу қажет, халықаралық еңбек бөлінісіне, ел экономикасының
өсуіне тиімді ... ... ... ... ... ... өсуді жеделдетудің және өндірістің тиімділігін арттырудың
басты факторы - жоғары өнімді ... ... ... ... ... ынталандыру. Қазақстанда экономикалық ... ... ... өндірістің барлық факторы ырықтандырылды, тиімділікті
көтеруге бағытталған ынталандыру уәждемелері де жүргізіліп келеді. Алайда,
бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... және макроэкономикалық көрсеткіштер динамикасына
тәуелді болмай ... атап ... тура ... ... ... ... дәрежесі төмен, өнімнің сапасын өсіруге әсері
қанағаттандырмайды, жұмысшының ... және ... ... ... оны ... ішкі ... пайдалануға
жеткілікті түрде мүдделендірмейді.
Өндіріс тиімділігін ынталандырудың ... ... ... ... ... түрлендіруден, еңбектің меншіктен, жеке мүдде
мен ұжымдық мүдденің алшақтауы кері әсерін тигізді.
Жұмыскерлерді жоғары өнімді еңбекке ... ... ... ... ... ... еңбекті жоғары бағалау,
жалпы адам факторына байланысты проблемалардың шешілуі мемлекет алдындағы
аса маңызды экономикалық және ... ... бірі ... ... ... уәждемелер мен ынталандырмалардың тиімді жүйесіне
қол жеткізуде мына талаптардың бірінші ... ... ... бір
жағынан, постиндустриалық қоғамның жұмыскерге қоятын ... ... пен ... ... ... ал ... жағынан,
«еңбек» деген ұғымның құнсыздануы және еңбек бағасының төмендеу барысын
жеңу.
Қазір, яғни ... ... даму ... ... ... жағынан ынталандыру, еңбектің сандық және сапалық
сипаттамаларын, макроэкономикалық ұдайы өндіріс процесіндегі ынталандырудың
рөлін айқындау, ... ... ... және ... зерделеу өте маңызды әлеуметтік-экономикалық проблемаға айналып отыр.
Еліміз экономикасы 15 жыл ... ... ... бастан
кешіргені баршаға айдан анық. Осы тарапта республикамыз ... ... ... ... объективті қажеттіліктен туындағыны
даусыз. Мәселе, оның қалай жүзеге ... ... ... ... Біздің
еліміздің әміршіл – әкімшілдік экономикадан нарықтық экономикаға қозғалыс,
ерікті экономикаға қарай қозғалысының даму ... ... сай ... ... мыналар:
- бағаны ырықтандыру, бағаларды сұраныс пен ұсыныс механизіміне сай
қалыптастыру;
- Мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру, жеке ... ... ... Жеке меншіктің басымдылығына ұмтылу, оның ішінде ауыл шаруашылығында;
- Экономиканы тікелей мемлекеттік реттеуді шектеу, ... және ... ... ... кәсіпкерлікті дамыту;
- Макроэкономикалық тұрақтандыруға қол жеткізу, инфляцияны ауыздықтау,
ұлттық валютаның ... ... ... ... Еркін сауда қатынастарын қалыптастыру, шетелдік инвестицияларды
тиісінше қорғау ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамдарының
әлеуметтік салдарлары ауыр болғаны белгілі. Әлеуметтік-экономикалық жүйесі
озық дамыған мемлекеттерде, мәселен ... ... ... нарықтық
шаруашылық эвалюциялық жолмен, біртіндеп спецификалық ерекшеліктерін ескере
отырып, сатылы түрде ұзақ мерзімде ... ... ... қысқа
мерзімде шапшаң жүргізілді. ... өсу ... ... ... ұстану дағдарысты асқындырып, тұрақсыздық пен белгісіздікті
орнатты.
Сол жылдары ... ... ... ... анықтап отырған
шикізаттық салаларда терең құлдырау байқалды. Мұнай өндіру көлемі бойынша
Қазақстан 14 жылға кері, яғни 1980ж. ... ... ... ... екі есеге дейін төмендеді. Темір кенін өндіру 1960 ж., шойын мен
болат өндіру 1970ж. ... ... 1994 ... қорытындылары бойынша
инфляцияның жылдық деңгейі 1258%-ды, орташа айлық мөлшері 105%, ал ... ... ... ... ... 14%-ды ... Жалпы ақша массасының
ЖҰӨ-ге қатынасы 1995ж. 5,4% -ды ғана құрады. Дамыған ... ... ... ... ... ... ... Венгрия сияқты өтпелі
экономика елдерінде бұл көрсеткіш ... кем емес ... ... тым ... салдарынан, төлем дағдарысы ушығып, жаппай бартерлік
байланыстарға жол берілді . 1996 ж.басында республикамызда ... ... ... орта мерзімдік бағдарламасы қабылданды.
Бұл бағдарлама амбициясы ... ... ... ... ... ол бес жыл бұрын алдыға қойылған ... ... ... ... ... 9-12 пайызға дейін жеткізуді
көздеді. 1997ж. қатаң ақша-несие саясатының арқасында ... ... ... ... ... ... ... макроэкономикалық
тұрақтандыруды болжадық деп жар ... ... ... ... ... салық саясатының икемсіздігі, нақты сектордың
құлдырауы, төлем ... ... ... ... ... оның ... әлсіздігін көрсетті.
1998 ж. жалпы ішкі өнімнің құлдырауы 1991ж. салыстырғанда 32,1%-ды, ал
1989ж. салыстырғанда 53,5% құрады. Соның әсерінен оның ... ... 2010 ... ерте ... ... ... ... дамуының кезеңдері
Қазақстан Республикасының экономикалық циклдік даму сатысы
|Фаза атауы|Кезеңдері |Сипаттамасы ... ... ... ... ... ... күрт |
| | ... |
| | ... ... мен шағы ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... тәуелділігі |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ауыздықтау үшін қатаң қаржы –несие |
| | ... көшу |
| | ... ... ... ... ... ... тоқырауға сай нарықтық эономика |
| | ... жаңа ойын ... ... . |
| | ... ... ... ала бастауына байланысты |
| | |ЖҰӨ ... ... |
| | ... ... ... ... |2000-2004 |Шикізат өндірісі мен экспортының тиімділігіне |
| | ... ... ... сол ... инвестицияның |
| | ... |
| | ... ... ... ... ... қаржылық |
| | ... |
| | |ЖІӨ ... ... ... 1991ж деңгейге жетуі |
| ... ... ... ... ... экономиканы |
| | ... |
| | ... ... ... , ... | ... ... |
| | ... ... ырықтандыру. Дүниежүзілік сауда |
| | ... мүше ... ... |2010-... |Шынайы макроэкономикалық өсудің бекемділігіне қол |
| | ... |
| | ... ... ... қалыптасуы. |
| | ... ... ... ... |
| | ... артуы. ... ... ... үшін ... ... ... өзгеру қарқынын нақты фактілер ... алға ... ... ... бойынша 2005ж. ЖІӨ-нің физикалық ... ... ... өз ... жаңа ... ... ... бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру
стратегиясы” атты Президенттің деңгейі 1989 ж. ... ... ... өз ... жаңа ... ... Қазақстанның әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 ... ... кіру ... ... ... енді ... ... оның құрылымында мұнайгаз
секторының ... тым ... ... 50%-ға және өзге ... салалары
нарықтық бәсекелестікке төтеп беретіндей ... ала ... ... ... ... ... дүниежүзілік нарыққа лайықты
орын ала алмаймыз. Қазіргі уақытқа инфляцияның ауыздықталуының және шикізат
нарығында ... баға ... ... ... ... ... ... арқасында 2000ж. бері
экономикалық өсу қарқыны жоғары. Әрбір ел үшін әлеуметтік ... ... ... ... ... бастауға қажетті
инфляцияның Үстіміздегі жылдың басында “Қазақстан өз дамуындағы ... ... ... ... ... ... ... 50
елдің қатарына кіру стратегиясы” атты ... ... ... үшін ол ... орнығып, соның арқасында қаржы секторы
өрістеді де, ... 1999ж. ... ... ... ... кен өндіру қөтерілуіне әкелді. Жоғарыда атап ... ... ... көтеріле бастағанымен, сапалылығы жағынан сын
көтере алмауда. Ешқандай тосқауылды мойындамайтын және ... ... ... ... ... өнім дайындауды
дер кезінде қолға алмаудың салдары ауыр болмақ.
Сонымен қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... мерзімдік макроэканомикалық
тұрақтандыру орнатылды.
Бұл – ... ... тән ... ... негізгі шарты.
Алдымызда бәсекелестік ... ... ... ... ұзақ ... ... ... қол жеткізу
міндеті тұр. Бұл өрлеу фазасына жетелер ... ... ... ... және ... ... қатынастарға өтудің басты тәсілі. Шешілуін
күтіп тұрған әлеуметтік мәселелерді жіті назар аударуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... айналатынымызға
сенеміз.Осы кезге дейін біз сапа сұрамай, барымен базар ... ... біз үшін өнім ... ... яғни, «өзге ұсынар нем бар» -деген
таза нарықтық сұраққа жауап беру арқылы ғана біз 2007 жылы ДЖС ... одан әрі ... қол ... және ... 50 ... елдің қатарынан көреміз деген толық сенімдемін.
Әлемдік ... ... ...... ... ... ... тұрған жете жасалған жетік механизм. Біз де осы ережелерге сай жұмыс
істеуіміз керек. Әлемдік нарықта бізді ешкім ... ... жоқ, ... ... ... боп ... және ... орнығуымыз қажет. Ол үшін бізге
керегі:
Біріншіден, Қазақстан экономикасының сыртқы нарыққа шығатын негізгі
салаларына ... ... ... ... мен соны ... тұрғысынан жүйелі талдау, мониторинг және бағалау жүргізу. Мұның
өзі, ең алдымен, жоғары өнімділік, жұмсалатын шығындардың төмендігі, ... қолы ... ... мен ... болуы, біліктілігі
жоғары жұмыс күші, өзіндік дара технологиялар және т.т. Әзірге мұндай ... ... ... отыр.
Екіншіден, басқа елдердің бәсекелес өндірістері мен салаларына, ... нақ сол ... ... ... ... ... ... жүргізу; қазақстандық экспорттаушылардың кейіндеп
қалуына әкеліп соғатын немесе, қайта, оларға ... ... ... баға ... ... ... салалардың оң және теріс тұстарына баға
беру, керек кезінде қолдағы артықшылықтарды қолдау, ал ... ... ... проблемаларды жоюды қажетсінетін бағыттарды анықтау.
Бұл ретте біздің келешегі бар өндірістерді, соның ішінде ішкі ... ... ... ... тиімділігіне баға беріп, олардың
экспорттық әлеуетін арттыру мүмкіндігін қарастыруымыз қажет.
Төртіншіден, осындай жүйелі ... ... біз ... ... ... әрі ... қосымша құны, еселенген
тиімділігі, экспорттық және ресурстар үнемдеуші әлеуеті бар ... ... ... ... ... ... ... нарығына шығуы үшін нысаналы
жүйелі қолдау ұйымдастырудың маңызы зор.
Экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен ... ... жаңа ... жеткізудің толымды Стратегиясын әзірлеп, іске асыру.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ауысуы, шаруашылықты жүргізу теориясыиен тәжірибесінде
гуманистік даму ... дами ... ... ... Жақында өткен заманда
экономикалық өсу ... ... ... материалды-техникалық базаның
қалыптасуына байланысты қарастырылды. Елдің даму деңгейі өндіріс көлемінің
өсу дәрежесіне сәйкес ... және адам ... ... сияқты тура сондай қор ретінде болғанда, тиімділік критерийлері
өндірістің негізгі элементтері қайтарымының түрлерімен ұштастырылды. ... ... ... ығыстырылады. Оның орталығында –
экономиканың тиімді сапалы түрленуге және құрымдылық ығысуға ... ... ... құрылымы өндірістік күштердің орналасуымен,
өндірістік және ғылыми потенциалдармен және ... ... даму ... ... әрекеттеседі. өндірістің
тиімді орналасуы – халық шаруашылық және территориялық пропорцияларды
жетілдіруге ... ... ... ... ... ... жаңа
кәсіпорындарды орналастыру арқылы үйлеспеушіліктер жойылады, олар қоғамның
мұқтаждықтарын есепке алумен қажетті пропорцияларды ... ... ... да салалардың даму қарқындарына, табиғи ресурстарды
және қолда бар өндірістік аппаратты ... ... ... бір аймақтың дамуы меншікті міндеттерді шешуді ескермегенде
басқа ... ... ... анықталды. Оның
экономикасы тиімсіз құрылымдық саясаттың салдары болып табылған, бірқатар
ерекшеліктермен сипатталады:
- ауыр ... ... тыс ... ... ... ... өнімді
шығаратын материал сыйымы салалардың басым болуы;
- тұрғындардың қажеттері үшін өндірілетін өнімнің төмен үлесі;
- өндірістік аппараттың технологиялық ... ... ... ... ... –60%-тен артық, оның шамадан тыс көп үлесі
металлургиялық, отын-энергетикалық комплекстерде);
- ... ...... ... ... ... ластану
және құлдырау дәрежесі бойынша, табиғатқа антропогенді жер етудің жиынтығы
бойынша республикада алдыңғы орындардың бірін алады (ол ... ... ... ...... ... ... кезең бойында орталық органдар аймақтың әлеуметтік,
әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін база құруға емес, көмір ... ... ... баса ... ... Шаруашылықты жүргізудің және
әлеуметтік проблемаларды шешудің жағымсыс тәжірибесі – бұл ... ... ... ... ... іске асыру,
ол өндірістік мақсаттардың әлеуметтік ... ... ... сонымен бірге келешекті міндеттерді шешуге зиян келтіріп, ... ... ... ... ... де сипатталған.
Өндірісті дамыту, ҒТП бойынша шараларды жүзеге асыру, өнім сапасын
жақсарту үшін өте ... ... ... ... ... да ... өндірістік аппарат, соңғы екі-үш ... ... ... бұл көптеген кәсіпорындардың тоқтатылуы және жабылуы үшін қосымша
себеп болуы ... ... ... бұрын көрсетілгендей, біздің
экономикамыздың жетілмеген құрылымын есепке алу керек. Ауыр өнеркәсіптегі
өндіруші және ... ... ... ... өте ... Және ... ауыл ... жеңіл және тамақ өнеркәсібі, яғни экономиканың
тұтынушы секторы жеткіліксіз дамыған болып қалады.
Әсіресе материалдық ... пен ... ... ара ... ... ... ... Дамыған елдерден айырмашылығында, біздің елде
әлеуметтік сферада – 25 % болғанда, ... ... ... ... 75 % - тен ... қамтылған. Бұл ара қатынас материалдық
өндірісте еңбек өнімділігінің төмендігін білдіреді, ... ... ... ... мұқтаждықтары қанағаттандырылмайды. Бірақ
істің мән-жайы біздің ... ... ... өте төмен
екендігінде ғана емес. Істің мән-жайы – шаруашылықты ... ... ... осы ... ... ... ... жетілмеген
көзқарастардың пайдаланылуында. Сонымен, ... ... ... ... емес ... ... ... ал соңғысының астарында
әлеуметтік сфера түсіндіріледі.
Дәстүрлі түрде жинақталған құралымдық диспропорцияларды жою, халық
шарушылығының жаңа ... ... ... ... ... келтіру нарықтық экономикада “циклдік дағдарыс”
кезеңінде жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... мәні ... кезеңдік техника-технологиялық жаңғыртудың
және жоғары дамыған мемлекеттерде де, дамитын ... де ... ... ... ... ... рычагы болып табылады.
Аймақтың ... ... үшін ... – экономикалық дағдарыстың
біршама ... ... ... ал ... ... ... ... шығуды жеделдетуге қабілетті, қозғаушы күш ретінде
қарастырылады. Алайда, бұл ... ... ... ҒТП-ны
пайдалану негізінде оның материалды-техникалық базасын ... ... ... бойынша міндеттердің бір мезгілде шешілу қажеттігін
болғызбай ... ... ... ... ... ... және түрлері
Қазақстандағы аймақтық саясат, менің пікірімізше, тоқырауға қарсы емес,
ал ел экомикасында аймақтың сақталуын ғана ... ... ... атқаратын
ролін күшейтуді қамтамасыз ... ... ... ... Ол үшін ... алғы шарттар бар: алуан түрлі табиғи ресурстар,
қуатты өндірістік және ... ... ... ... ... ... жағдай.
Қазақстан экономикасының құрылымдық қайта құру ... ... екі ... ... ... керек: орта мерзімді және ұзақ
мерзімді. Жақын кезеңнің ... ... - ... ... және аймақтық экономиканың бәсекеге қабілеттілігіне қол жеткізу
үшін аймақтың ... ... ... ... ... астарында оның құрылымын (көпшілігінде, инфрақұрылымдық
және тұтынымдылық кешендер үлесін ұлғайту), салаларын ... ... ... және ынтымақтастығы үшін ... ... ... кәсіпорындардың инфрақұрылымы орналасуы және т. б.),
кәсіпорындарын (техникалық ... ... ... ... жетілдіру) қосқанда, материалдық өндірісті ... ... үшін ... кәсіпорындарда жоқ болатын қаражат қажет
болғандықтан, алдымен нәтижесінде ... ... ... ... бағыттай отырып, аймақтағы ... ... ... ету ... ... стратегиялық міндет Орталық Қазақстанда аймаққа
халықаралық еңбекті бөлуде ... ... ... ететін, материалдық
өндірістің (алтыншы ТТ-ның “ядросының”) “зерделі құрылымын” қалыптастыру
болып табылады. Сондықтан ... ... ... құрылымдық
қайта құру үшін ортақ приоритет төмендегілер болып табылады:
• өндірісті ... ... ... ... ... ... әсерді төмендету;
• қолданылып жүрген кәсіпорындарды техникалық қайта қаруландыру, соның
ішінде әртараптандыру ... ... ... ... ... өндірістік құрылымдарды қалыптастыру.
Ресурстардың тапшылығынан құрылымдық қайта құру ... ... ... ... - өнеркәсіптікөндірісті көтеруді шешу үшін
селективті ... ... ... ... ... маңдау
критерийлері мыналар болуы мүмкін:
1. Жиынтық сұрауға ... ... етуі ... ... ... ... ... жиынтық ұсынысқа ықпал етуі тұтынушы – салаларды
және жанама әсерді, ... ... ... ... ... ... есепке алумен;
3. Саланың экспортты жиынтық ұлғайтуға әсері.
Сонымен, жаңа тұжырым – аймақтың тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуы
үшін ... ... ... ... бұл ең алдымен оның әлеуметтік
және экономикалық проблемаларын шешудегі басымдықты болжайды. Оған ... ... ... несиелер қызмет етуге ... ... ... ... ... барлық
салаларды ресурстармен және қаражатпен қамтамасыз ету ... ... ... дамыту және қажетті инфрақұрылымды құру үшін ... ... ... ... бірінші кезекте бөлу керек.
ІІІ. Қазақстан Республикасының нарықтық – экономикалық реформалары
1. Реформаларының жүргізілу барысы.
Экономика – өте ... және ... ... Оның ... тетіктерін
біліп, оларды жақсы игермей, бір жүйеден ... ... көшу өте қиын ... ... Жаңа ... жұмыс істейтін қалың бұқара оның заңдылықтарын
білмесе, оның жақсы ... ... ... ... яғни ... экономикасын білмеу де, оған сенбеу де біздің қоғамда
білініп тұрды. Өкінішке ... ... бойы ... көші ... ... да ... экономикасының ізі жоқ болып шықты. Егер ... ... ... олар ... ... ... ... жүйе арқылы көп
жылдар дамыған ел болатын. Егер ... бойы ... ... ... нарық жолымен жүреміз десе, олардың да өткен ... ... ... ... ... ... ... қырғыз, өзбек,
түркімен және тәжіктерде аталмыш үлгі болған жоқ.
Осындай жағдайда тиісті шешім қабылдау үшін батылдық пен ... ... ... болды. Батылдық пен қайрат-жігерді Президент
Назарбаев ... ... ... ... ... таңдадым, оның
мүмкіндіктеріне сенемін. Халқым менің соңымнан ... және осы ... еш ... ... ... жүріп отыруға бел байлаймыз” – деген
Елбасының халыққа үндеуі Қазақстанның нарық экономикасына қарай табанды ... ... ... ... ... ... ауқымды реформалары басталды. Жыл тұрғай әр
күннің өзіне ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы экономикалық реформалардың әр кезеңі осындай
заманалық сипатта болды десек, қателеспейміз.
Экономикалық реформалардың шешуші саласының бірі бағаны ... ... ... ... өз ... жасайтын кәсіпкерлік, ал
шығарған бұйымдардың бағасы тек оларға деген ... ... ... ... сұраныс таппаса, оның құны болмайды, ондай кәсіпкерлік
дамымайды. Нәтижесінде сұраныс пен бағаның тығыз байланысы ... ... ... Бұл ... ... ... қағида. Жаңа
экономиканы жасақтаудағы шешуші қадамның бірі. Қазақстан ... ... да ... ... Кейбір салалар (тамақ өндірісі, ... ... ... ... ... ... тез ... баға
ырықтандырылып, тек сұраныс арқылы деңгейі анықтала бастады. Бірақ, осы
жолда көптеген бұйымдардың ... ... жай ... ... ... ... ... қиындықтар көрдік.
Реформалардың тағы бір шешуші саласы Қазақстанның ... ... ... ырықтандыру болды. Нарық дегеніміз ашық экономика, әлем елдерімен
сауда қатынасы ашық және екі жаққа да ... ... ... ... Оның
да тиімділігі мен тиімсіздігін анықтайтын сұраныс пен баға. ... ... түсу ... ... осы жағынан тәжірибесі аз, ... ... ... та ... ... ... алдында тұрды. Осы саладағы іс
-қимылдарға да біздер көп ... ... ... ... ... үлгі негізінде сауда саласына байланысты келісімдер жасалды,
тиісті заңдар қабылданды. Ең ... ... бірі ... ... ... жағдай жасау болды. Өйткені қай елге болса да шет жерден
инвестициялық қаржы ... сол ... ... ... ... ... Шет ел қаржысына өте мұқтаж Қазақстан
осы мәселені де дұрыс шеше білді. Тәуелсіздік жылдары ... 50 ... ... ... ... Олар ... салалардың бой түзеуіне,
әсіресе мұнай-газ өндірісін тез дамытуға негіз болды. Адам ... ... ... ... инвестициялар бойынша Қазақстан барлық ТМД елдерінің бұрын
да бүгін, де алдында. Ал Халықаралық ... қоры ... ... ... қолайлылығы жағынан әлемдегі ең алдыңғы 20 мемлекеттің
санатына қосылды деп отыр.
Шет елдермен экономикалық байланыс ... ... Одақ ... да, ... ... жылдарында да өте аз, тар болатын. Сол
кездерде республикалардан шығатын бұйымдарға сұраныс етіп ... ... ... ... ал бізге бұйымдар сататын Одақтан тыс елдердің саны
одан да аз болатын. Бүгін ... ... 215 ... ... сауда-
саттық қатынаста, 45,0 миллиард ... ... ... ... ... бар. Және де ... ... ... ТМД ... ... ... ... Қазақстандағы тауар айналымының дені алыс ... ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Реформалардың негізінде Ұлттық банк құрылды, ұлттық валюта – теңге іске
қосылды. Ақша экономиканың қан ... ... ... ... ... ... ел экономикасы ешкімге тәуелді емес екендігінің тағы бір
өте маңызды тетігі болды. Бүгін біз төл теңгемізді тек қана өз ... әлем ... ... ... ... ... ... қолдану
қарсаңында тұрмыз.
Осы жылдары егемен елдің салық, бюджет жүйелері, кеден кешені құрылды,
ауылшаруашылық, білім мен ғылым, ... ... ... ... да ... реформалар жүргізіліп, нарық экономикасы талабына
сәйкес олардың даму бағыттары анықталды. ... және орта ... ... ... іске ... ... Қазақстандағы жедел реформалар ... ... бой ... ... ... тетіктері жасалды, институттық
орындары мен байланыстары құрылды. Даму үрдісінде тұрақтылық орнай ... ... ... ... үлгі ... шетелдермен сауда-
саттық қатынастары орнап, олар жылдан-жылға кеңейе ... ... ... ... ... ... ... экономикасының елі деп танып,
мойындады.
Дегенмен, оны да айтуымыз ... ... ... ... бен ... да аз ... жоқ. Мүлікті
жекешелендіру науқаны көптеген қайшылықтармен өтті. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... сатып алушылар аз
болған жоқ, осының салдарынан бай мен кедейдің, байлығы қолындағы топ ... ... ... ... халықтың наразылығын тудырды.
Жоғарыда біз совет заманындағы ноқтасы сыпырылған баға алғашқы кезеңде
шарықтап өсті дедік. Оның себептері көп ... ал ... ... жаңа
салық жүйесінің кемшіліктерінен болды. 1993 жылдан бастап ... ... жаңа ... ... ... ішінде қосымша құн салығын іске
қосты. Бұл ... ... жат ... түрі еді, мен оны осы ... жат, ... ... ... деймін. Өйткені, аталмыш салық нарық
экономикасы елдерінде осыдан 15-20 жыл ғана бұрын, олар ... ... ... жеңу үшін ... ... ... шығару үрдісін тежеу үшін енгізілген
болатын. Және де шет елдерде осы салық ... ... ... ... ... ... ... Сол кездегі қосымша құн салығы
Норвегияда 18%, басқа Еуропадағы елдерде ... ... Біз ... ... ... ... күйзелісте тұрған ел экономикасына енгіздік.
Және де оны ... ... ... ... ... ... ол ... әр сатысында алынатын болды. Осыған қоса қосымша құн салығы
тұтынушылардан шет ... 13-18% ... 28% ... 2-2,5 есе ... ... болды. Содан келіп тауарлар бағасы елімізде ондап ... жүз ... ... ... ... ... ... халық
тұрмысын күрт төмендетті.
Жоғарыда айтқан, басқа да үлкенді-кішілі ... ... ... ... ... ... осы ... жатқан
реформаларымыз, жалпы ... ... ... үшін ... ... қауіп емес пе деген сұрақтар да ... ... ... таңдаған тарихи шешіміміздің және оны орындаудағы батыл іс-
қимылдың ... ... ... ... өте ... бір емес бірнеше рет
көзіміз жетті. Аз-ақ мерзімнің ішінде қиыншылықтарды ... ... ... ... ... ...... одақтас әріптестеріміз осындай батыл
шешімге бара алмады, әкімшілік экономика ... ... ... ... ... ... өте баяу болды. Сол кейбір елдердің
экономикасы бүгінге ... ... бет ... ... ... Біз ... ... бүкіл ТМД елдерінің алдына шықтық. Ресей Федерациясы, басқа
әріптестеріміз, ... ... ... мен шет ... экономикалық реформалардың озық үлгісі деп санайды. Бүгін
біздер ... бойы ... ... ... келе жатқан алдыңғы
қатардағы елдердің санатына қосылу қамындамыз.
3.2. Нарық ... ... даму ... және нарықтық экономикадағы
мемлекеттің саясаты.
1997-1998 жылдардағы әлемдегі, әсіресе Оңтүстік Азия елдеріндегі, Ресей
Федерациясындағы қаржы саласындағы күйзелістер Қазақстанға да ... ... ... 1999 жылы ... ... ... беріп, 2000 жылдан
бастап Қазақстан экономикасы ... ... даму ... ... ... бері ... ... ішкі жалпы өнімі 10% шамасында өсіп, даму ... ТМД ... ... ... ... ішкі жалпы өнімнің екі есе
өсуіне жоспарлағанымыздай 10 ... ... 8 ... қол ... ... ... даму жолы ... саласында бұрынғыдан да ауқымды ... ... іске ... жол ... ... ... байлығын,
өндіргіш күштерін, шетелдіктермен ... ... ... ... жаңа экономиканы түбегейлі және жан-жақты ... ... даму ... шығудан басталды.
1997 жылы Президент Назарбаев Қазақстанның 2030 жылға дейінгі Даму
стратегиясын ел ... ... ... ... осы ... біздің
бүгінгі іс-қимылдың және болашақта асатын асулардың жол нұсқаушысы болып
отыр. Ел экономикасының әр ... ... ... мемлекеттік
бағдарламалардың негізгі арқауы да осы Стратегия.
Аталмыш ... ... ... ... арналған ауыл
шаруашылығын дамыту, ... ... ... ауылдағы елді мекендерді
қалпына келтіру бағдарламалары қабылданды. Қазақстан үшін олардың маңызы
өте зор, ... ... ... ... ... ... ал реформалардың
алғашқы жылдары ең үлкен күйзелісті басынан кешірген де осы ... Ауыл ... да ... ... ... ... ... Қазір ауылда 157,0 мың шаруа ... 1,0 мың ... және 2,5 мың ... мен ... қоғамдар жұмыс
істейді. Мемлекеттік емес меншік ... ... ауыл ... мемлекет тарапынан реттеу және агробизнес
жүйелері қалыптасты. Ауылға үш жылдың ішінде 150,0 ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде ауылшаруашылық өнімдер
көлемі жылдан ... ... Осы ... ең үлкен өзгеріс – ... ... ... ... ... ... ... шаруасы
туралы көзқарастарының түбегейлі жаңаруы. Нарық халыққа, халықтың нарыққа
деген бетбұрысы бүгін ... дау ... ауыл ... әлі де ... ... жалпы заман талабына
сай емес. Оның техника және технологиялық деңгейі ... ... да ... ... өнімділігі басқа елдермен салыстырғанда бірнеше есе аз,
шығарған өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... ауыл
экономикасының бәсекеге қабілеттілігі өте төмен дәрежеде, оның үстіне ауыл
өнімдерін өңдейтін салалар да дұрыс дамымай отыр. ... ... ... ... ... демеу әлі де керек және оларды өсіруге бізде
қазір ... мол. ... ... егер ... бой көтерсе, алға,
өркениетке тартатын да осы сала, егер ... ... ... ... ... ... тұсау болатын да осы сала.
Тұрақты даму жолының ең ... ... бірі ... ... ... даму ... ... бағдарламаның
көздеген екі мақсаты бар. Біріншіден, ел экономикасында қазір орын алып
отырған сыңаржақтықтан ... тек қана ... ... ... ... ... ... жаңа технология, техникамен жарақталған, өнімді
өте терең ... ... ... ... ... ... өндірістің
өңдеуші саласының әр жылғы өсуі 8,4%-дан кем болмауы ... ... ... 2015 жылы 3 есе өсіп, ІЖӨ алудағы энергетикалық шығындар 2
есе төмендеу керек. ... – тек қана ... ... ... ... озық елдеріндегі ең тиімді үлгілерін енгізу, қазіргіден де жаңа,
білім мен ғылым, ... ... ... ... ... ... стратегияның екінші көздеген мақсаты – жаңа экономика құру.
Жаңа экономика ... ... мен ... негізінде дамыған экономика, яғни
тек өнім, тауар шығаратын экономика емес, білімге білім қосып, ол ғылыми
жаңалыққа ... ... ... жаңа ... туғызып, соның негізінде
дамитын экономика. Сондықтан да ол бұрынғымен салыстырғанда дамудың ... ... Әлем ... ... ... таңда дамыған елдерде жаңа
технология, жаңа білім негізінде ұлттық ішкі ... ... ... ... ... ... Швеция, Финляндия, Норвегия
елдерінде осы ... жаңа ... ... ... келеді. Осы жолға
Азия елдері де түсу қамында.
Бізде жаңа экономика мәселелері тек ... даму ... ... ... Адам ... дамыту мақсатымен білім саласының 5 жылдық
бағдарламасы жасалып, ол орындалып жатыр. Президент атап көрсеткеніндей,
таяу ... ... ... ... ... ... ... 25 есе өсуі
керек. Қазіргі таңда барша әлемді шарлап жаңа ... ... ... ... ... ... ... материалдары, тағы да
кейбір өндіріс салаларына жаңа, өте тиімді технологиялар әкелу ... ... ... ... ... ... даму ... осы жаңа экономиканың тәсілдерін игеру мақсатымен жасалып ... ... ... да ... жаңа ... ... бізден көп алға кеткен
елдерге жақындау жолындағы ең ... ... бірі ... отыр.
Болашақта да осы нысана біздің жолымыздың түпкі мақсаты болады.
Тұрақты даму жолына шығып, елдің тағы бір өзекті мәселесін шешу ... Ол – ... ... ... ... ... ел,
мемлекет сипаты жылдан жылға айқын ... ... ... ... ... ... 5,5 есе, ... айлық жалақысы 7,0 еседан
артық, зейнетақының орта мөлшері 4,8 есе өсті. 15 ... ... ... салған депозиттері 35 есе өсті. Өте ауқымды үш жылдық
мемлекеттік тұрғын-үй бағдарламасы орындалып жатыр. 2005-2007 ... ... ... бойынша 12,0 млн. шаршы метр тұрғын-үй іске қосылып, 1
миллионнан ... ... ... ... ... ... өз қаржысына салып жатқан үйлерін есептемегенде. Міне, осы
көрсеткіштер ел тұрғындарының тұрмыс жағдайы үзбей ... келе ... ... ... өте ... ... ... жүйесін дамыту,
халықты, әсіресе ауыл ... таза ауыз ... ... ... орындалып жатыр. Бүгінгі таңда ішкі жалпы өнімнің 3,6%-ы
білім жүйесіне, 2,9%-ы денсаулық сақтау жүйесіне жұмсалады. ... ... ... 5,0 және ... дейін көтеріліп, дамыған елдердің
аталмыш салаларға бөлінген қаржылар деңгейіне жақындайды.
Дегенмен, өмір ... елде әлі ... ... ... ... ... ... межелеген тұсымызға жеткен жоқ, ауыл тұрмысы
әлі де төмен, елде жұмыссыздық та бар. ... ... ... ... ... өмір ... жөнінен 1,05 коэффициентімен 78-ші орында,
бірінші орындағы Норвегияда өмір сапасы коэффициенті 3,83. ... ... — 1,15 (76-шы ... ... – 1,57 (61-ші ... ... ... Әзірбайжан, Грузия – 0,7-0,5 (96-98-ші орындар), Қытай ... ... ... жаңа ... ... ... боламыз десек
бізге әлі де осы салада жігерлі іс, мемлекет тарапынан қомақты көмек, демеу
керек. Келешектің ең ... ... жер ... ... жер үстінде, ол –
адам, оның білімі мен біліктілігі, оның бойына ... ... ... ... ... Осы ... мықтап басшылыққа алып,
көптеген елдер жан-жақты дамып отыр, осы қағиданы қолға алуға даму жылдары
біздердің де ... ... ... Бұл – ұзақ та ... мол ... келген мемлекеттің нарықтық экономикада экономикалық тұрақты
дамуының мақсаты - ішкі ... ... және ... ... ... байланыс жасау. Аталған ... ... ... ... ... талап етеді. Демек, біздің ойымызша нарықтық
үдеріске ... ... ... ... қамтамасыз ету
қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Үстіміздегі жылдың ... ... өз ... жаңа серпіліс
қарсаңында. Осыдан екі жыл бұрынғы ... ... ... ... ... ... болу ... көтеріп еді. Жаңа
Жолдауында тек ... ... ... осы ... ... ... ... 50 елдің санатына қосылу біздің дамуымыздың басты мақсаты деп
көрсетіп отыр.
Өте ... және дәл ... ел ... ... ... ... Өйткені, әлемдегі барынша өрбіп, қанатын жайған жаһандану үрдісінен
тыс ешбір мемлекет ... ... ... ашық әрі ... ... ... ... одан шеткері қалмайды. Демек, дүние жүзі
мемлекетттерінің ... ... ... осы ... қабілеттілікке
байланысты. Экономиканың даму қарқынын үдетіп, оны ұзақ ... ... ... де осы ... ... ... Халықтың тұрмысын
үзбей жақсарта отырып, әлемдегі ең жақсы ... ... ... де ... ... Қорыта келгенде, ұлттық ... ... ... да, ... де осы ... ... Бұл
біздер, қазақстандықтар үшін баршамыз іске асыруға жұмылатын шынайы ұлттық
идея.
Бәсекеге қабілеттілік тек қана адам басына ... ішкі ... ... ... ... өнімділігімен (олар, ... өте ... ... ... ... жету үшін ұлт ... ... жүйесі болып және елде қалыптасқан кәсіпкерлік қоғам, кәсіпкерлік
орта болып аталмыш бәсекеге ... болу ... ... адам ... ... ... әлемде 80-ші орында, еңбек
өнімділігі дамыған елдермен салыстырғанда 5-6 есе ... ... ... ... ... ... отырып, адамның өмірі мен сапасына
байланысты салаларға, әсірее білім-ғылым, денсаулық сақтау салаларына
мемлекет ... ... ... ... Бұл — ұзақ ... ... Бір
ғана мысал. Көп уақыт, шамамен 20-25 жыл Финляндия, Норвегия, Швеция ... ... ... назар аударып, оған қаржыны еселеп бөліп отырды.
Нәтижесінде бәсекеге ... ... олар алға ... ал барына
тоқмейілсіген Германия, Италия, Франция елдері ... ... ... Адам ... ... ... басымдығымыз деген қағида біздерді,
қазақстандықтарды да, ... өте келе ... ... ... уақыт талабына сәйкес һәм демократиялық елдердің үлгісіне
сәйкес мемлекетті басқару жүйесі қалыптасты. Тез арада күйзелісті ... ... ... 15 жыл ... ең дамыған 50 ... ... ... да осы ... ... ... туып отыр. 170-тен аса
мемлекетпен экономикалық байланыс қалыптасты. ... ... ... тұр, ... өркениетті елдердің сауда кеңістігіне толық мүше
боламыз. Алдымызда әкімшілік ... ... ... тұр. Жаңадан құрылған
мемлекеттік холдинг “Самұрық” пен ... ... ... ... ... ... ... жүйесін одан әрі ... ... ... ... тағы бір ... көрсеткіші
іскерлік, бизнес ортаның, кәсіпкерлердің іскерлік белсенділігі. Бүгінгі
таңда әр ұлт, әр ... өз ... өз ... ортасының
іскерлігімен, кәсіпкерлік белсенділігімен басқа елдермен бәсеке сайысында.
Бұл да жаһанданумен келген заманның өктем талабы.
Өткен 15 жыл ... ... ... банк ... ... ... тек өз ... ғана емес, басқа елдерде де ... ... ... ... шет елдерге экспансиясы деуімізге толық болады. ... ... ... ... де ... ... қамтамасыз ете алатын
қаржы, ... ... ... ... жасалды. Әлем экономикасындағы
күйзелістер, келеңсіз жағдайлардан сақтандыратын Ұлттық қор бар. ... ... мен ... тағы бір ...... ... ... қаржы орталығы.
Тәуелсіздік жылдары көптеген жаңа кәсіпорындар, компаниялар, ... орта және ... ... ... бой ... ... түскен
салық келесі жылғы республикалық бюджеттің ... ... ... ... толыққанды дамуын қамтамасыз ететін заңдар қабылданды. Осы
жылдары кәсіпкерлердің саны өсіп, бұлар қазір орта тап ... ... ... ... салаға көптеп топтасты, Қазақстан бизнесінің
бүгінгі көшбасшылары солар.
Қазақстан нарық экономикасының елі деп әлем ... ... бар. ... ... ... ... мәселелер шешілді деуден аулақпыз.
Кемшіліктерімізді білеміз, алатын ... да ... ... ... ... Қазақстан бүгін әлем елдерінің орташа ... ... ... өсу ... өз ... екі есе артық.
Осындай даму қарқыны бізді ізгі мақсатымызға жеткізетініне күмән жоқ.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Б. ... Ұ. ... Ү. ... ... ... ... 1994 ... Ќ. Шеденов «Жалпы экономикалыќ теория» Аќтµбе – 1999
3. Я.Ә. Әубәкіров, Б.Б. ... Ф.Н. ... Т.П. ... ... оқу ... ... Инфраструктура рынка труда // Человек и труд - 1993
г. -№ 1.
5. С.Бейсенов Рынок труда // Экономика и ... - 1992 г. - № ... ... ... ... ... труда // Человек и труд - 1993 г.
7. С.С. Мәуленова, С.Қ. Бекмолдин, ... ... ... ... 2004 ... ... - қаражат», «Ізденіс», «Саясат» журналдардың 2005, 2006, ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәуелсіз Қазақстанда саяси қалыптасуы мен дамуы61 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Әлеуметтану ғылымның негізгі тарихи даму кезеңдері8 бет
Азаматтық құқықтағы мерзім түсінігі, түрлері14 бет
Азаматтық құқықтағы мерзімдер13 бет
Биологиялық мембраналар арқылы активті тасымал4 бет
Қарасан кезінде қолданылатын биопрепараттар4 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь