Ойлау мен сөйлеу туралы жалпы түсінік

Кіріспе 3.4
І. 1. Ойлау мен сөйлеу туралы жалпы түсінік 5.20
І. 2. Ойлау мен сөйлеудің теориялары 21.26
І. 3. Ойлау мен сөйлеудің арақатынасы 27.30
Қорытынды 31.32
Әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе                                                                 ... 1. ... мен ... туралы жалпы түсінік             ... 2.  ... мен ... ...                   ... 3. Ойлау мен сөйлеудің арақатынасы                   ...                                         ... ... ... ......  даму  нәтижесінде  өрістейді.
Адамзаттың сөзін де, ойын да ұлы ... ... олар күн ... ... ... күн ... суық көңілді жылытады. Адамзаттың ойлауы мен
сөйлеуі уақыт өткен сайын кемелденіп, даму үстінде. Адамның ... ... ... еш ... жоқ. ... мен сөйлеудің мәселелері ... ... ... орын ... келелі мәселелердің бірі болып келді.
Осы курстық жұмысты бастаудағы мақсатым – ... ... ... жалпы сипаттамаларымен таныса отырып, оларды жан – ... ... ... ашып ... ... ...... ойлауы мен сөйлеуінің
сипаттамалары және өзара арақатынасы.
Курстық жұмыстың құрылымы ... ... ... мен ... Кіріспеде курстық жұмыстың мақсаты, өзектілігі, ойлау ... ... ... ... жұмыстың зерттеу әдістерінде адамның ойлауы мен ... ... ... ... арақатынасы ашылады.
Курстық жұмыстың қорытындысында осы ... ... ...... дүниені бейнелеудің ең жоғары формасы, ал сөз – ойды
басқа адамдарға ... ... ... сөз ... ... ... ... бұрынғы ұрпақтар жинаған тәжірибе мен ... ... ... ойды өмірді онан әрі жақсарту мақсаттарына пайдаланды.
Ойлау мен сөйлеу адамның индивидтік ерекшеліктеріне ... жеке ... ... ... ... ... мен ... көптеген ғалымдарды толғандырған мәселелердің бірі болып
табылады. Ойлау мен сөйлеуге қатысты ... ... ... бұл ... ... ... ие ... Осыған орай, психологияда
ойлау мен сөйлеуге нақты анықтама беріліп, ... ... жан ... талданды. Ондағы ойлау дегеніміз – ... ... ... ... ... – қатынастарының миымызда жалпылай және жанама
түрде сөз арқылы бейнеленуі. Ал сөйлеу дегеніміз – тіл ... ... ... ... ... ... Ойлау мен сөйлеудің сипаттамаларына
қарап – ақ біз олардың арасында ... ... ... біле ...... тығыз байланыста жаратылған ерекше құбылыс екенін
мойындауымыз қажет. Ал тіл сөйлеудің ең басты құралы болып табылады. ... ... ... ... ойын ... ... алуы ... болмас еді.
Сондықтан да адамның сөйлеуі де, ... да оның ... ... ... ... мен ... ... қарым – қатынасқа түседі. Адамның
көпғасырлық еңбек етуі нәтижесінде осы қарым – қатынас ... сөз ... ... болады.
Адамның ойлауы мен сөйлеуінің мәселелері қазіргі таңда психологияның
ерекше бөліп қарастыратын мәселелердің біріне айналды. Олардың арақатынасы
да арнайы ... ... ... Ойлау мен сөйлеу туралы жалпы тусінік
Адам өзіне қоршаған ортадан келіп түскен ақпарат арқылы тек ... ... ... ... ... ... ... мағыналық
тараптарына да назар аударады, заттардың өздері жоқ болса да, олардың тұрқы
мен қасиеттерін ... ... ... пен ... орай ... ... ... ой қанатын ерттеп, әлем мен мәңгілікте
шарықтайды. ... бәрі де ... ... ... ... мүмкіндігі.
Жантану ғылымында ойлау - бұл тұлғаның шындықты ... және ... ... ... ... ... пен қабылдаудан бастау ала
отырып, ойлау тікелей сезімдік біліктер аймағынан шығып, нақты қабылдаумен
білуге мүмкін болмаған ... ... ... ... ... ... шектерімізді кеңейтуде жәрдемдеседі. Мысалы, айна сыртында ілулі
тұрған термометрге қарап, күннің суықтығын байқаймыз.
Адамның дүниетану процесі нақты қарапайым пайымдаудан ...... ... ... ... Адам тек ... пен ... арқылы дүниені
толық тани алмайды. өйткені мұндайда заттар мен ... ... ... олардың бір - бірімен қатынасын, байланысын біле алмайтын
болады. Ол үшін адам нақты қабылдаудан дерексіз ойға көшу ... ... ... ... ... ... байланыстарын, қарым – қатынастарын
ашуға бағытталған.
Дүниедегі заттар мен құбылыстар еш уақытта жеке дара ... ...... ... қарым – қатынаста, байланыста болып отырады, бірақ осы
байланыс, қарым – қатынастың барлығы бірдей әр ... адам ... ... Егер ... қабылдауы дүниедегі жеке – жеке нақты
заттарды ғана қабылдайтын болса ойлауда кісі ... ... ... ... ... ... Сөйтіп ойлау деп ақиқат ... ... ... қатынастармен сәулелендіретін психикалық процесті айтады.
Ойлау біткеннің ... ... бола ... ... ... ойы
айналасындағы дүнені сәулелендіруде қателесіп ... ... ... ... дұрыс сәулелендіретін ой ғана дұрыс болып шығады. Ондай
ойды диалектикалық ой деп ... ... ой – ... ең ... Адам ... ... категориясын, қандай операциясын алсақ ... олар ... ... ... отырады, не болмаса сол
дүниені қайта құруға, өңдеуге жұмсалады. [1;4]
Диалектикалық ой ... ... ... жеке – жеке алмай,
оларды барлық байланыстармен жан – ... ... ... ... ой ... ... болмыстарды бір орында тұратын деп
санамайды, дүниедегі құбылыстарды дамуы мен өздігінен болатын қимылдармен
бірге алып ... ... даму бір ... ... жайбарақат
эволюциялық жолмен ғана дамып отырмайды, даму жолында біртұтас заттың да
ішкі күресі болады. Дамуда ... ... ... бара – бара ... ... ескі жойылады, оның орнына жаңа сапалар ... ... ой ... ... ... ... отырады.
Диалектикалық ой жай дүниені жай сәулелендірумен тынбайды, сонымен бірге
сол дүниені өзгертуге, қайта ... ... етіп ... ... ... ... ... ой болып табылады.
Ойлаудың қамтитын шеңбері өте кең. ... - ... ішкі ...... толы ... ... табылады. Бұл оның дамуының және ... ... деп ... ... ... мен ... ашу – ... басты
міндеті, осыдан – ақ ойлаудың болмысты тереңдей тануға бағытталған ерекше
сипаты көрінеді. Ойлау қатынастар мен ... ғана ... ... қасиеттер мен мәнді белгілейді; бірақ қатынастар тек ойлаумен ғана
көрініп қоймайды. Қабылдауда заттар мен ... ... ... жеке – дара ... мәнсіз, кездейсоқ белгілермен келіп ... ... ... ... ... сәйкестіктерден ажыратып, нақты
заңдылықтарға негізделген мәнді, қажетті байланыстарды танып, аша білу.
Қажетті әрі ... ... аша ... ... алғандардан
кездейсоқтарын бөлмей ойлау жалқыдан жалпыға өтеді. Кеңістік пен ... ... жеке – дара ... кездейсоқ тоғысынан құралған
байланыстар жалқылық сипатқа ие болады, ал әрқандай мән ... ... ... ... ... ие, ... ... осы
мәнді байланыстарды ашумен, оларды қорытындылып, жалпыластыру; ойлау,
осыдан, жалқыдан жалпыға, жалпыдан ... ... ... ... психикалық әрекет желісі. Сондықтан да ойлау жанама байланыстар
мен қатынастарға ... ... ... ... тікелей – сезімдік формаларынан – ... пен ... – оның ... ...... ... ашылады.
Біріншіден, түсінікте заттардың нақты ... емес және ... ... өзі де емес ... образындай), заттардың қорытынды түсінік
болып табылатын ... да бір ... ... ... ... ... ... бұл белгі тіпті жүйелі тікелей бақылаудан ғана
көрініс таппайды, ол ... ... және ... ... ... ... ... белсенді қарым – қатынасында ... ... ... ... ... заттармен арадағы қарым –
қатынас және ұғымның (түсініктің) мазмұны болып табылатын, олардың ... ... ... ... заңдары әлеуметтануда, биологияда, медицинада
және кибернетикада зерттеледі және модельденеді. Ал психология ... ... ... оның ... ... және іс - ... ... психологиясының объектісі – интеллектісі ... ... ... ... оның жеке – дара дамуынан
бөлінбейтін шынайы адам болып табылады.
Ойлау ... ... әр қилы ... ... ... Осы ... тұтастай сипаттауға
талпынуды ... ... ... кең мағынасында қолданады: бұл
субъектінің қоршаған табиғи және әлеуметтік ... ... ... ... белсенді танымдық іс - әрекеті. Анағұрлым арнайы ... ... ... ... ... нақты психологиялық
механизмдерін зерттеуде ойлауды – тар мағынада – тапсырманы шешу ... ... – жаңа ой ... қалыптасатын процесс; ол міндеттерді
шешу және қиялдау, пайымдау, дерексіздену, пікір айту ... ... ... ... ... қол ... ақпараттарды қайта
жасау жолымен жасалады. Ойлау – ақыл – ой процесінен үш құрамдас бөлігінен
құралған айтарлықтай мазмұнда элемент және ... гөрі ... ... ... ... үш ... кезеңмен сипатталады:
1. Ойлау когнитивті болып табылады, яғни «іштей» ақыл ойда өтеді,
алайда оны мінез – ... ... ... ... ойнаушы жүріс
жасағанда өзінің ойлауын көрсетеді.
2. Ойлау – ол процесс, онда когнитивті жүйеде білімдермен кейбір айлалы
әрекет жасалады. Өзінің жүрісін ... ... ... ... ... өтіп ... ақпараттармен бұрынғы есіндегілерді біріктіреді
және ... ... өз ... ... ... бағытталған сипатқа ие, оның нәтижелері кейбір мәселелерді
«шешетін» немесе оның шешілуіне бағытталған мінез – құлықта
көрінеді. Шахматшының ойындағы әрбір келесі ... ... ... ... ... сәтті болмайды, бірақ та ойыншының
ойында олардың барлығы шешуге бағытталған. [17;3]
Бір нәрсе туралы ойлағанда біз ... да ... ... ... – зат ... ... ... сондай – ақ мәнді қасиеттерін
бейнелейтін ой.
Ұғым – заттың бейнесі ... ... ... өзіміз тұратын үй
жөніндегі түсінігімізде біз нақ сол үйді ... ... ... ... бес ... ойға ... Ал: «үй адамның баспанасы» деп
ойлайтын болсақ, біз ... бір үйді ... кез – ... үй, ... ... ұғымды пайдаланамыз. Сондықтан ұғым елестен гөрі кеңірек
келеді. Көрнекі бейнеде көз алдымызға елестете ... ... ... ... біз мың бұрышы бар геометриялық фигураны
ойша көре алмаймыз, бірақ «мың бұрыш» деген ұғым бар, біз практикада ... ... ... екендігін мойындаймыз. Ұғымды сөзбен жеткізуге
болады. Бірақ, ұғым мен сөз ... ... ... 1. бір ... өзін ... ... болады. («самолет», «аэроплан») 2. бір сөздің өзі ... ... ... ... «Ат» - есім, «Ат» - жануар. 3. бір ... ... ... ... ... ... (орысша – хлеб, қазақша – нан).
Ұғымдардың мазмұны пікірлер арқылы ашылады. Мұнда ... мен ...... ... ... ашып ... ... қыздырса, олардың көлемі ұлғаяды. Бұл пікірдің формуласын - ... P, не S ... P емес деп ... көрсетеміз. Пікірлер
сапаларына қарай қостаушы, терістеуші болады. Мәселен, Жер Күнді айналады –
S дегеніміз P; Су ... емес – S ... P ... ... ... ... болып келеді. Алматы – ... ... (S ... ... сан ... ... ... дара болып бөлінеді. Сапа мен сан
жағынан біріктіріп, оларды мынадай таңбалармен белгілеуге болады: A, ... ... екі ... ... ... а) ... арқылы құралатын пікірлер. Мысалы, «Мына бала сабақты нашар
даярлады». ә) ... ... не ой ... ой ... ... ... ... ғылымында пікірлер бұдан басқа да негіздерге сүйене
отырып, ...... ... ... ... ... дегеніміз ойлау формасы,
мұнда бір нәрсе не ... не ... ... Бір ... ... негізінде нақты бір қорытынды жасалады. Мысалы, біз екі пікір айтсақ:
«Құс жануар», «жануарлар оттегісіз өмір сүре ... ... және ... ... отырып, біз үшінші пікір ... ...... өмір сүре ... ... бірнеше пікірден жаңа пікір шығаратын ойлау формасы – ой
қорытындылары деп аталады. Ой қорытындыларының мынадай үш түрін ... ... ой ... оған ... ... тогін өткізетіні
туралы айтуға болады. «Дедукция» - латын сөзі, қазақша ... ... Ой ... бұл түрі ... ой ... жалпы жағдайдан
жеке, дара жағдайға қарай өрбиді.
2. индукциялық ой қорытындысы – ой қорытындысының жекеден жалпыға қарай
дамып ... ... ... ... ... ... дүйсенбі күні ауаның
тампературасы 200С – тан асқан жоқ. Жұма, сенбі күндері 18 – ... ... күні 190С ... ... ауа ... өткен жетіде
Алматыда 200С – тан асқан жоқ.
3. традукция деп аталатын ой ... ... түрі ... табылады.
Оған аналогия арқылы жасалатын ой қорытындылары ... Бұл – жеке ... ... ... қарай өрбіп отыратын ой қорытындысы.
Дедукциялық ой қорытындысының кең тараған түрі силлогизм. Формальдық
логикада зерттелетін мәселелер – ... ... ... мен ... ... объектив пікірлерге негізделетін процесі логикалық
ойлау деп, ал дұрыс ойлаудың ... мен ... ... ... ... деп
аталады. Логикалық ойлаудың ерекшелігі – қорытындылардың қисындылығында,
олардың шындыққа сай ... ... ... ... құбылыс
түсіндірледі, себептері мен салдарлары қатесіз анықталады. ... ... мен ... логикалық ойлау жолымен ашылады.
Парапар ойлаудың нормативтік ережелері мен заңдылықтарын зерттейтін логика
ғылымы ойлау ... ... ... ғылым болып табылады. Адамның өзінің
ойлау әрекетінде қолданылатын логикалық заңдар ең ... ... ала ... ... ... ... ... негізгі формалары көрсетіледі:
а) түсінік дегеніміз – объектілердің мәнді және ... ... ... ... б) осы ... туралы белгілі бір көзқарастарды
талқылау және оларға кейбір қасиеттерді жатқызу: в) ой ... ... ...... ... және кіші ... – сонымен
байланысты жеке пайымдау және осы ... ... ... байланысты.
Ой әрекеті барысында адам қоршаған дүниені танып, білу үшін ерекше
ақыл қазметтерін орындайды. Бұл ... ... ... ... бір –
біріне ауысып отыратын ойлардың әрқилы әдістерінен ... ... ... ... салыстыру, дерексіздендіру, нақтылау және
қорытындылау.
Талдау – бұл оймен бүтінді жіктеу ... ... оның ... не ... ... бөліп алу. Қарапайым формадағы талдау -
әрқандай затты практикалық қажеттікке орай ... ... ... ... ... да ... таныстыруда оның құрамын көрсетуден
байқаймыз (тамыры, сабағы, жапырағы). Талдау тәжірибелік (ойлау – сөйлеу
процесінде жүріп ... және ... ... болып бөлінеді. Егер
талдау жоғарыда аталған ой операцияларына ұштаспаса, онда ол ... ... ... ... талдау эксперименттері жас балаларда көптеп
кездеседі: бала ойыншығын тез бұзуға ғана шебер, оны құрастыру, бөлшектерін
салыстырып, қандай да қорытынды ...... ... да ... – бұл ... ... ... мен әрекет- қимылдарды
тұтас бірлікке ... ... ... ... ... ...
қарсы. Бұл қызмет барысында жеке заттар мен ... ... ... ... бар ... ... тобы ретінде қарастырылады. Әрдайым
біріктіру бөліктердің қарадүрсін жиынтығын не қосындысын ... ... ... ... құрастырғандағы мақсат металл
үйіндісін шығару емес, пайдалы әрекетке келетін машина ... ... ... мен біріктіру әрекеттері оқу жұмысында аса үлкен
маңызға ие. Бала жекелеп талдаумен әріптерді ... қол ... ал ... ... ... ... ... буын құрайды, буыннан – сөз, сөзден
– сөйлем, сөйлемдерді біріктіріп – мәтін мазмұнын шығарады.
Талдау мен ... ... ... ... ... әрдайым біртұтас
бүтіндік сипатқа ие болған зат қана ... ... ... де ... ... да бөліктер мен элементтерді бір бүтінге келтіру үшін,
осы бөліктердің өзін және ... ... ... ... ... талдау мен біріктіру бірін – бірі ауыстырып, кезекпен алғы ... ... – бұл ... ... мен ... не ... арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды білуге бағышталған ой
әрекеті. Күнделікті ... ... бір ... екіншісіне беттестіру
арқылы жеңіл – ақ орындалады. Кеңістіктегі өлшеу мен салмақты таразылау да
осы салыстырудың көрінісі. Салыстырудың ... ... 1) бір ... ... ... ... болмаған); 2) көптарапты (толық, барша
белгілерін ескерумен); 3) ... және ... ... және ... ... бір ... не қатынас бойынша жүргізілуі шарт (форма,
түс – түр, салмақ, ... ... ... Іс - ... ... әрі дәл тану
үшін аса қажет ойлау қасиеті – бұл ұқсас әртүрлі заттардың айырмашылығын,
өзара ... ...... ... ... сезіне білу.
Дерексіздендіру – бұл зерттеліп жатқан нысанның қандай да бір белгісін
бөліп алып, қалғандарын елемеу. Мысалы, біз көзге жағымды әсер ... ... ғана ... ала ... ол ... ... өзіне мән бере
бермейміз. Бұл процестегі нысаннан ... ... түр – түс ... ... ... ... қарастырылып, ойлаудың дербес элементіне
айналады. Дерексіздену, яғни бір ... ... ... ... ... ... жүзеге келеді. Дәл осы дерексіздендіру ... ... ... теңдік және құндылық т. б. ... ...... ... ... ерекшелігі және оны зерттеуде
қойылған мақсатқа тәуелді күрделі процесс. ... ... ... ... ... ... келген әсерлер болмаса,
абстракт ой мазмұнынан жұрдай болып, мәнсіз ... ... ... ... ...... іс - ... қосылған
тәжірибелік, сезімдік немесе сыртқы түсініктермен берілген ең ... ... ... ... болады.
Нақтылау – ойдың жалпы және дерексіз күйден мазмұн ашуға керек ... зат пен ... ... ... Адам ... ... ... басқаларға түсініксіз болса, жалпыланған қасиет, белгілі бір нәрсенің
мысалында дәлелдеу қажеттігі туындағанда пайдаланады.
Қорыту – заттар мен құбылыстарды ортақ және ... ... ... ... ... алма, алмұрт, өрік және т. б. ұқсастықтан олардың
бәрін бір ... ... ... ... ... ... ... Ой
әрекеті қандай да нәтиже топшылауға бағышталады. Қорытындылауда заттардың
ерекше, жалқылық ... ... ... ... ... ... пайдалану қажет.
Қарапайым қорытындылау нысанның жеке – дара, кездейсоқ белгілеріне
негізделеді. Объектінің әр ... ... ... жан – ... ... ... Ең күрделі қорытынды тек және түр
белгілерінің нақты ... ... ... бір ... жүйесіне
келтірілуімен байланыста.
Аталған ой әрекеттері өзара байланыссыз, дербес іске аспайды. Бұлардың
негізінде жоғары деңгейдегі топтастыру, жүйелестіру қызметтері жатыр. ... ... ... ... ақыл қызметіне арқау болады да адам ойының
белсенділік, әрекетшең, ... ... ... ... баса
танытады. [21;24;26]
Психологияда ойлау түрлері мен оларды топтастыру проблемасы бірнеше
бағытта шешімін табуда.
1. көлемдік ... орай ... ... ...... өз
кезең, кезегімен өрістей дамыған ойлау процесі; интуитивтік: желісі
қарқынды, кезеңдері нақтыланбаған, ... ... ... ... ... ... мәселелердің қайталанбастығы мен жаңалығына орай ойлау
шығармашыл және қайта ... ... ... ... ... ... ... оның нәтижесінде қандай да мәселе,
проблеманың соны, қайталанбас шешімі табылып, не ... бар ... ... жүзеге келеді. Шығармашыл ойлау барысында танымдық іс -
әрекеттің төркін, ішкі мән – ... ... ... сай жаңа ой
– пікір құрылымдары пайда болады. Бұл арада іске асатын жаңалықтың ... ... білу ... 1. ... ... ... бейімделген,
ғылымда бұрын болмаған объективті жаналық; 2. нақты тұлға ой - ... ... ... жаңалық. Шығармашыл ойлаудың дамуына кедергі
болатын факторлар: 1. шектен тыс ... 2. ... ... 3. ішкі шек ... ... 4. ... (ескі
білімдерді) қолдануға әуесқойлық); 5. ... ... ... болу қаупінен туындаған ... ... ... ой
әрекетінің шығармашылдықтан айырмашылығы – дайын білімдер ... ... ескі ... жүре ... ... мәселенің сипатына байланысты ой әрекеті ... ... ... бөлінеді. Психологияда көп уақыттарға ... ... мен ... ... ... ... қыры
ғана ескеріліп, зерттеліп келді. Теориялық ақыл – ой ... ... тиіс ... іс - әрекеттердің бастауы, негізі деп
түсіндірілді. Әрқандай теориялық оймен ұштаспаған ... ... ... ... одан әрі тума ... деп сипатталады. Осының нәтижесінде
бір – біріне тікелей қарсы екі ой әрекеті жөнінде көзқарас бекіді: ... ... ... ... ... 2. ... ойлау
негізінде жүзеге келетін әрекет.
4. ойлау түрлерін классификациялауға байланысты психологияда кең тараған
бағыттардың бірі – шешілуі тиіс болған ... ... ... алу,
осыдан ойлау: 1. затты - әрекетік; 2. көрнекі – ... 3. ... ... ... ... - ... ... көрініс сипаты: қалыптасқан жағдайды жаңалай
өзгертудегі ой ісі белгілі затқа тікелей бағытталған нақты әрекетпен ... Бұл ой ... 3 ... ... ... тән. Бұл ... ... бірін – біріне беттестіре салыстырады; ойыншығын бөлек – бөлек
сындыра, бұзып талдайды; ... мен ... бір ... ... ... түр – түсіне орай қосып, қорытындылайды.
Көрнекі – бейнелі ойлау ... мен ... ... ... ... есте ... елес, тұрпаттарын пайымдаумен орындалады. Мұндай
ойлауда заттың тұтастай сипаты толық әрі жан – жақты ... ... ... көрнекі – бейнелі ойлау қиялдаумен жанасып ... ... ...... ойлау 4 – 7 жастағы балаларға тән. Бұл кезеңде
таным тікелей әрекетпен емес, ... ... ... ...
бейнесін еске, көз алдына келтірумен байланысты. Көрнекі – бейнелі ойлау
арқылы өзі жоқ не ... ... ... бедері тұрғызылады. Осындай
жолмен ғылымда атом ядросының схема сызбасы, жер шарының ішкі ...... ... ... ... ... сүйеніп, ойлау процесі
өзінің тарихи және онтогенездік дамуының соңғы кезеңдерінде пайда болған.
Сөзді – логикалы ойлау тікелей ... ие ... ... ... ... Осы ойлау түрінің арқасында адам ... ... ... даму желісін алдын ала болжап, сан алуан
көрнекі материалды жалпыланған, қорытынды күйіне ... ... ... жәйт, ойлау қаншама дерексізденгенімен, ол
көрнекі – сезімдік тәжірибеден бөлектенбейді. Әр ... ... ... ... бастауына ие, сонымен де ол нақты ... ... ... түрлері өзара байланысқан. Қандай да тәжірибелік іске
кірісу алдын біз оның нәтижелік бейнесін көз алдымызға ... ... істі ... ... ... өмір ... ... байланысты басқа біреулермен
пікірлеседі, өз қимыл қозғалыстарын басқару, реттестіру үшін ...... ... Бұл үшін сол ... ... ... ... сөз тіркестерін пайдаланады.
Адам баласының сана сезімінің дамуында дыбысты тілдің ... ... зор ... Ф. ... ... адамға айналу процесіндегі еңбектің
шешуші ролін көрсете келіп, сөз коллективтік еңбек процесінде ... ... ... бір – ... ... айтқысы келу мұқтажынан» пайда
болғандығын айтты. Тілдің пайда болуы мидың даму ... ... ... де ... ... ... Соның нәтижесінде адамдарда
дыбыс артикуляциясында қабілеті бар ... ... ... ... ... адам жеке ... ғана ... түрлі дыбыс тіркестерін, тиісті
мән – мағынасы бар сөздерді айта ... ... ие ... – адам ... ... ... Ол бізді жануарлар дүниесінен
ерекшелендіріп тұратын негізгі жан қуаты. Сана мен тіл ... ... ... ... іс - ... ... еңбек құралдарын
жасап, пайдалана білудің нәтижесі.
Дыбысты тіл ... ... адам ... ... ... бір ... ... Сондай – ақ тіл арқылы жеке адамның тәжірибесі, санасы
ұжымның басқа мүшелерінің игілігіне айналады.
Тіл, ... - ... бері жеке ... да, қоғамдық ой – санасын
дамытып жетілдіруде аса маңызды роль атқарады. Сөз ойлы да, ... ... ... ... ол ... ... жете ... Адамдардың
арасында қатынас құралы ретінде тілдің қызмет ... оның ... ... ... – ақ адам сана – сезімінің, оның психологиясының көрсеткіші де.
Тіл адамды қимыл - әрекетке де ... Бұл – оның ... ... бұл екі ... ... ... ... болады. Олар үнемі
қатарласа, не бірі екіншісін демеп, кейде қарама – ... ... ... ... ... келді» деген сөйлемде мұғалімнің келгені жөнінде
айтылса, «Мұғалім келді ме?» ... ... ... бір ... ... ... мәжбүр етеді.
Тіл арқылы ойымызды басқа біреуге жеткізуді ... деп ... ... ... алу ... жеке адамның белгілі тілді пайдалануы. Бір тілдің
өзінде ... сан ... ... ... мүмкін. Сөйлеу жеке адамдардың
арасындағы өзара түсінуді реттестіру үшін, ... ... үшін ... ... процесі арқылы адам өзінің білімін, ... ... ... ... ... ... бойы жинақталған қоғамдық тәжірибені
меңгеруге де мүмкіндік алады. Ойдың тілі – сөз. Бір сөз ... ғана ... ... ... ... ... ... және оны ұғыну бір – бірімен тығыз байланысты. ... ... ... оны ... ... Жеке ... қабылдаудың өзі
оны ұғынуды қажет етеді. Қабылдау мен ұғыну бір мезгілде жүріп отырады,
бірінсіз бірі іске ... ... ... сөйлеу аппаратында,
адамның мәнерлі ... ... ... ... ... ... ... іс орындалса, тілек интонациясына келісе немесе
келіспеушілік білдіреді.
Сөйлеу әрекеті тиісті анотомиялық ... (тіл, ... ... ... бұлшық еттері т.б.) дұрыс қызмет істеуін қажет етеді. Сөйлеу
әрекеті үлкен ми сыңарларының анализдік, синтездік қызметінің ... ... ... ... ... ... әріптердің
түрлерін, тілдегі ... ... ... екіншіден, сөздік
сигналдардың бөлшектелген ... ... ... қабылдау, оның мәнісіне түсінуде мидың есту, көру, сипай сезу,
қозғалыс зоналарының бірлескен қызметін реттестіріп ... сол жақ ... ... ... ... ... қызметі де ерекше. Сөйлеу
қабілеті мидың анатомиялық функциясына байланысты болып ... ... ... ... болады. Егер оның сол жақ бөлігі зақымданса адам
сөйлей алмайтын жағдайға душар болады. Мұндай құбылысты ... ... ... ... үш түрі бар. ... ... органдары толық сақталғанмен,
қиналып сөйлейді, тіл ... ... үн ... ... ... Афазияның
екінші түрінде адам өзі сөйлей ... ... ... ... ... бір жеріне қан құйылу, оның тамырларының тығындалуы,
жарақаттанып, қабынуы, ісу т.б. ... ... ... ... болатын
факторлар. Мұның емін логопет – дәрігерлер жасап отырады.
Сөздік сигналдарды дұрыс анализдей алу адам психикасы дамуының түрлі
кезеңдерінде ... ... ... жас баланың алғашқы кезде
дыбыстарға қайтаратын жауап реакциясы ... ... яғни ... болады. Балаға «сағат» деген айтқанда немесе сағатқа қарап
сөйлегенде, сол ... ... ... жиынтығына назар аударады да,
дыбыстың қалай шығып жатқанын дұрыс айыра алмайды. Бұл жағдай ... ... ... ... ... әлі ... ... яғни онда
сөзді дұрыс қабылдау, түсіну әлі мардымсыз екендігін көрсетеді. Сөз бен
сөйлемге ... ...... аясы кең, ... Адам тек сөйлесу
арқылы ғана қарым – ... ... Ол ... ... ым ... (жест), белгі таңба (Морзе әліппесі, стенографиялық жазу, ... бір – ... ... бере ... ... қас ... иық пен ... басты шайқау тағы басқа осы сияқты толып жатқан атрибуттар да
қарым – қатынастық ... ... ... ... ... ... болатын ерекше бай канал
болып табылады. Дауыстың өзі, ... ... ...... ... ... түсінуіне, басқа адамдарды иландыру, оларды
тыңдай алу т.б. ... ... ... ... оның ... да
психологиялық ерекшеліктерін ашуға мүмкіндік береді. Адамның психологиялық
дүниесін айқындауда сөйлеудің мүмкіншілігі ... ... ...... ... психикасын шығару
оның нәтижесінде оның маңызы психологиялық функциясы, адамды сыртқы
қоршаған адамдардың ... ... ... ... ... ... ... айналдырады. Түсіну арқылы сөйлеуге ойға, ... ... ... дегеніміз психологиялық көзқарас бойынша нені ... мен ... ... ... Бұл сұрақтарға мамандар әртүрлі жауап
береді. Кейбіреулері, олардың ... ... ... жоқ ... «Сөйлеу - тіл жұптағы түсінікті тек сөйлеу – ... ... ал тіл ... ... емес сондықтан ол
әлеуметтік, оны зерттейтін психолингвистика болып табылады».
Адам баласы коллектив ішінде, қоғамда өмір ... ... өмір ... ... ... бір – ... ... – қатынас жасау
мұқтаждығын керек етеді. Осы қатынас сөйлеу арқылы іске ... ... ... ... ... ... ... – логикалық ұғымды
ойлауға, шындықты жалпылап бейнелеуге мүмкіншілік туғызады. Тіл – ойдың
материалдық ... Ол ... ... ... пен ... ... ... жеткізу үшін пікірлеседі, ал пікір алысу сөйлесумен іске асады.
Сөйтіп сөз, ... ... ... ... ... ... мүмкіншіліктерін
кеңейте түседі. Ал сөйлеу процестерін ситуацияға байланыстыра отырып,
сөздерді іріктеп ... ... іске ... үшін екі жақ – ... мен ... жақ ... ... айтайын деген ойын граматикалық ... ... ... ... ... ... тыңдаушыға жеткізеді.
Тыңдаушы оның сөз арқылы айтылған пікірін қабылдайды, ... және ... өз ... ... ... ... үшін ... мен
тыңдаушыға ортақ объект болу керек. Екі жаққа бірдей олардың ... ... ... – тіл және сөйлеу ережелері.
Адам біреумен сөз арқылы қатынас жасағанда оған өзінің ойын ... ... ... ... әсер ... бір ... ... қолқа салады,
талап қояды, кінәлайды, бұйырады, ақыл айтады, уәде ... ... ... ... ... да ниет ... ... екі түрлі
функция бар: хабарлау, амал - әрекетке итермелеу.
Жазудың ... ... ... ұрпақтарға өнер білім саласындағы
табыстарды мұра етіп ... ... ... ... әрбір жаңа
буынның таным жұмысын жаңадан қайта бастауының қажеттігі болмай ... ... ... өмір ... ... ата – бабаларының қолы жеткен ... ... ... ... отыра алады. Ертедегі ұрпақтардың ұлттық
қазынасы – мәдениет, әдебиет, ғылыми - өшпес мұра болып табылады. ... адам тіл ... ғана ... ... ... ... ... адамға табиғат күштерімен күресу
үшін, қоғамды нығайтып, ілгері дамыту үшін адамға үлкен көмек ... ... ... біреуге білдіретін тілдің атрибуттары – ... ... мен ... ... екпін, лексика грамматикалық
құрылысы мен стилистикалық ерекшеліктері.
Адамның сөйлеу ... ойды ... ... ... акустикалық
құбылысқа айналдырады. Акустикалық құбылыс деп белгілі уақыт ішінде бір –
бірімен тығыз байланысқан ... ... ... және ... ... адам дыбыстарды қалай болса солай шығара беретін ... ... тіл деп ... еді. ... ... мүшелерінің қозғалыстары дәл,
белгілі заңдылыққа бағынып отырады. Адамның сөйлеу мүшелері үш ... ... алу, ... шығару, артикуляция мүшелері. ... ... ... ... ... басқарып отыратын бұлшық еттерден,
кеңірдек пен қолқадан құралады. Тыныс алу ...... ... ауаның ағымын белгілі ырғақпен айдап отыру. Дауыс шығару мүшесі ... бұл төрт ... ... ... ... Осы шеміршектердің
арасындағы кеңістікте горизонтальдық жазықтық түрінде ... ... ... ... екі ... орналасқан. Бұл дауыс желбезектерінің
дірілдеп қозғалуы кеңірдектен келетін ауаның екпініне бағынады. ... ... ... ... желбезектері кейде керіліп, кейде
босаңсиды, не бір – біріне қосылып, не олардың ... ... та ... ... ... соған байланысты пайда болады.
Артикуляциялық аппаратқа ауыз қуысы, жұтқыншақ және ... ... ... үстіндегі резонаторлық қондырма трупка ретінде ... ... түрі ... ауыз ... ... , ерін ... ауыздың я
кең, я тар ашылуына байланысты. Сөйлеу ... ... ... – тіл. ... ... ... ілгері, кейін қозғала беруге тіл
икемді келеді. Ерін ... ... ... ... керіліп қимылдауға
мүмкіншілігі бар. Сөйтіп, дыбыстарын шығару үшін ... ... ... ... ... ... дыбыс толқындарының тууы,
желбезектердің дірілдеуіне күш беріп отыру үшін ... ... ... ... әр ... ... форманттардың синтезделуі дыбыс
шығарып отыру үшін үнемі керек.
Өкпеден ауа екпіндеп келіп екі ... ... ... ғана ... ... барлығының қызметін басқарып отыратын – мидағы
нервтік ... ... ми ... ғана ... ... ... ... ол – перифериядан кері импульстер де алып отырады. Осылай, екі
жақты кері ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Сөйлеу барысын осылай кері
байланыс арқылы бақылау ми жарты шарларында екі негізгі жолмен өтіп ...... ...... анализаторлар арқылы. Сөздердің
қайсысы ... да ... ... ... ... мен ... Сөз – ... сигналы, яғни шындықтың екінші сигналы.
Сондықтан сөздердің ... адам ... ... ... ... ... система орын тепкен. Сөйтіп, бірінші сигналдық системамен ... ... ... ... ... система ойлау мен сөйлеудің
физиологиялық негізі деп танылады.
Сөйлеу ауызша, жазбаша және ... ... ... ...... – бет ... сөйлеу түрі.
Орта тудырған жағдайда байланысты ... ... ... ... сөйлеуге екі немесе бірнеше адам қатысады. Сөйлеудің бұл
түрін психологияда сүйемелдеген сөйлеу деп те ... ... ... ... ... ... ... – бірі сұрау қойып, реплика беріп,
бірін – бірі ... ... ... ... ... ... ... Мұғалім мен шәкірттердің пікір алысуы үшін мектепте
диалогтық сөйлеудің мәні зор, сөйлеудің бұл ... ... ... ... ...... ең жеңіл түрі, ұғынуға оңай түрі. Ол ... кең ... ... ... ... ... сөйлесіп отырған адамдардың
барлығына әсер ететін фактілер мен ... ... – бет ... ... ой ... байқалып отырады. Ұғымды түсінуге ... мен ... ... ... ... ... ... күлкісі, жымиуы, дауысының интонациясы тағы да сол секілді толып
жатқан ... – оның ... ... ... ... ... Бұндай ишаралар сөздің мағынасын тереңдетуге, кейде тіпті ол
мағынаны өзгертіп жіберуге де әсер ... ... ... сөйлесіп
отырған кісіге қойылатын шарт – тыңдаушысының ойын ұғыну, оның ... ... ... қайыруы.
Біреулер сөйлесуге қатысып отырған адамдардың айтқанын құлаққа ілмей,
өзінің басында туып жатқан ойларға ғана жауап беріп, ... мәз ... ... ол ... ... ... тәрбиесінің олқылығын
сипаттайды. Бұл талап – тыңдаушысын тыңдай білу – ... ... ... ... ... қойылады. Студенттің жауабын дұрыстап,
қадағалап тыңдап отыра алмайтын педагог оған ... баға қоя да ... факт ол ... ... ... ... ... – жауап беріп
тұрған оқушыларды қалтқысыз ... оның ... ... ... ... ғана ... ... жауап беру қызғылықты болады, бала өзінің
жауабынан қанағат табады.
Сөйлеудің анағұрлым күрделірек түрі – ... ... Бұл – ... ғана ... ... сөйлеуде басқалар сүйемелдемей, тыңдап
қана отырады. Профессордың лекциясы, баяндамашының сөйлеуі, ... ... ... ... есеп ... жарыс сөз, жатқа оқу т.б.
– монологтық сөйлеулер. Монологтық сөйлеу алдын ала даярлықты ... ... ... ... ... ... жоспар жасап, материалды рет
– ретімен айтып беруге тиіс. лектор сөйлеген сөзінің желісін ... ... ... ... де ... бөледі. Монологтық сөйлеуде
сөйлеуші адам ... ынта мен ... да ... ... жөн.
Жазбаша сөйлеу - күрделі процесс. Жазбаша ... ... ... ... ... бола ... да ... сөйлеуден кеш туатын пікір
алысу құралы. Жазбаша сөйлеу күрделі болуымен қатар қиын да ... бұл ... ... ... ... ... түрде анализдеп отыруды
тілейді.
Жазу дағдысын ... ... ... кездеседі. Біріншісі –
элементтік кезең. Бұл кезеңде балалардың ... ... ... дәптер мен
қаламды ұстап тұту қимылдарына, әріптің жеке элементтеріне түседі. Екінші -
әріптік кезең. Бұл ... ... жеке ... жаза білу дәрежесіне
жетеді. Енді әріптің элементтерін емес, әріпті ... жаза ... ... – тез жазу ... Бұл кезеңде баланың зейіні тұтастай сөз ... ... ... ... ... ... графиканың ең жоғарғы
сатысы – шапшаң жаза білу. Бұл дәрежеге көп ... ... ... ... ... зейіні жазу процесіндегі әріптік графикаға емес, сөздің
ішкі мәніне, мазмұнына, айтайын деген идеяны дәл ... ... ... ... ие болу үшін ... ... пен орфоэпиялық
дәстүрді білу керек.
Адам баласының бір – бірімен қатынасының дамуында жазбаша ... көп: оқу, ... ... ... саяси және қоғам өмірінің
мәселелеріне арналған шығармалар, көркем әдебиет, ресми қағаздар т. б.
Жазбаша сөйлеудің қай түрі де ... ойды ... ... ... ... Өз ойын жазбастан бұрын басында сәулелендіру –
іштей сөйлеу. Бұл – сөйлеудің үшінші түрі. Іштей сөйлеу үндемей ... ... ... ... ... ... өтіп жатады.
Сөйлеудің бұл түрі де ойлаудың материалдық сыртқы қабығы болып ... ... ... сол ... ... іске ... ... оның
структурасы басқа. Адамның ойлап отырған мәселесі ... ... жан – ... ... сөз ... ... Іштей сөйлеу
ойлаудың тұжырымдалған конспектілік қысқа мазмұны сияқты болады. [21;10]
Сөйлеу кезінде адамдар тек хабар айтып, ... ... ... ... ... қана қоймайды, әр адам өзінің айтып тұрған
объектісіне қатынасын да білдіреді. ... ... ... екі ... Бірі – мазмұндылығы, екіншісі – ... ... ... ... ... ... ... және олардың
құндылығын, шындыққа тепе – теңдігін, ... ... ... ... ... болу үшін сөйлеп отырған адам өзінің айтайын
деген ойына пара – пар ... таба ... ... Ол үшін сөйлеушінің сөз
қоры мол болуы – ... Егер де ... ... ... кездесетін
фактілерге байланысты болса, ол объектінің кәсіптік, терминдік ... ... ... ... ... – адамның объектіге өзінің қатынасын, эмоциялық
қалпын білдіру. ... ... ... ... немесе сылбыр, көмескі,
екпінсіз болуы мүмкін. Сөйлеудің мәнерлілігі фонетикалық анық дыбыстаумен
орындалады: сөздер айқын, ... ... ... ... ... ... интонацияның маңызы зор. ... ... ... мен ... ... ролі ауызша сөйлеуде күшті роль атқарса, жазуда
сөйлем мүшелерінің орын ... ... ... ... ... тек ... потенциялдық қабілетімен ғана келеді. Ол
қабілетін қарым – қатынас жасау барысында тілге айналуы ұзақ ... ... ... ... ... сөйлеудің даму процесінің бірнеше кезеңі
бар. ... тілі даму үшін бала ... ... ... ... ... – қатынасында болуы шарт. Бала қоғамдық ортада болмаса, олардың тілі
дамымайтындығын бақылаудың нәтижесі ... ... сөз ...... ... қоры ... ... Баланың сөз қорының әр түрлі
болатындығын көрсететін ... ... ... ... түсіну баланың ауызша сөйлеуінен
бұрын туады. Бүл кезде біреудің сөзіне бөбектің реакциясы эмоциялық түрде
сөйлемнің ... ... ... ... Тілі шықпаған баланың
алдымен сөйлеу мүшелері дамиды. Баланың сыртқы дуние әсеріне реакция жасауы
жылаудан басталады. ... ... ...... сөйлеуінің
бірінші қадамы. Сәбидің сөйлей бастауы оның ми әрекетінде екінші сигналдық
системаның пайда болуымен ... ... ... сөзін түсінуден баланың өзінің сөйлеу
процесі өте кеш ... ... ... ... сөздерді бала тәп –
тәуір ұққанмен, сол сөздерді өзі айта ... ... ... ... бұзып айтады.
Төртінші ерекшелігі – балалардың ... ... ... және ... ... дұрыс қолдана бастауы. Бұл кезең
екі – үш жастан басталады да, мектепке дейінгі ... ... ... ... ... Сөз ... саны көбейіп, күрделене түседі. Олардың
бұл кезеңдегі тілді ... ... ...... жаттап
отырмайды, балалардың тіпті теорияда жұмысы жоқ.
Жазуды ... ... ... ... ... кезеңдері болады. Соның
бірінші сатысы – анализдеу, бұл кезеңде әрітердің атымен танысады. Екінші
сатысы – синтездеу, бұл сатыда бала ... ... гөрі ... ... ...... – синтездік саты. Бұл кезде ... ... ... ... ... кластан класқа көшкен сайын арта береді.
Оқу процесінің техникасын меңгерген сайын оқушының ... оқып ... ... ауа ... ... оқып отырған әңгіменің
негізгі ойын ... ... ... жөн. ... ... ... отыру
керек. Соның ішінде ескеретін фактор – мұғалімнің тіл мәдениеті. Уақиғаның
құрылу желісіне қарай лайықты сөз таба білу ... тіл ... ... 2. ... мен ... ... арасында ой туралы бірнеше теориялар бар. Ойлау психологиясы
арнайы түрде ХХ – шы ғасырда ғана жасала ... Осы ... ... ... ассоциативтік психология барлық ... ... заңы ... ... және ... ... аз не көп ... ассоциациялары арқылы біріктірілген қарапайым сезімдік
түсініктерден тұратын ... ... ... Адамның психикалық өмірінің
әмбебап заңдылықтары туралы алғашқы түсініктер ассоциация қағидасымен, яғни
түсініктер ... ... ... және өзектенуімен
байланыстырылды. Бұл ... ... ... бір ... ... белгілеуге негіз болды. Ассоциациялық эмпирикалық психология
адамның ойын елестеулерге теңейді, ойлау елестердің жай ғана ... ... да ... ... ... ... ... жасалып
отырады дейді. Теорияда ойды өте күрделі диалектикалық жолмен өсіп, ... ... ... ... ... ойды жеке элементтер мен
бөлшектерге бөліп, оны сол ... жай ғана ... деп ... төрт түрі ... ... 1) ... бойынша;
2) контраст бойынша; 3) уақыт немесе ... ... ... ... ... ... ... Д. Гартлидің, Дж.
Пристлидің, Дж. С. ... А. ... Т. ... және т. б. Еңбектерінде
зертелген. Ассоциативті теория ойлаудың мазмұнын түйсінудің ... ... ал оның өту ... ... ... ... ... сапалы ерекше мазмұны мен өтудің сапалы ерекше
заңдылықтарына ие. Ойлау процестерін эксперименттік зерттеу ... ... деп ... ... тек адамзат мәдениетінің өнімдері бойынша ғана
зерттеу ұсынылды. Идеялардың репродукциясы туралы мәселе ақыл – ой іс ... ... ... ... ... бірі ... оны
репродуктивті ойлаудың теориясы деп атайды.
“Ойлау психологиясы” бөлімі ақыл – ой іс - әрекеті туралы біршама кең
түсінілетін ... ... Оны ең ... рет, ... ... ... ойлауды ішкі әрекет (акт) ретінде қарастырған Вюрцбург мектебіне О.
Кюльпе, Н. Ах, К. Марбе, және т. б. ... ... өліп ... эксперименттік зерттеулер басталды. Әдетте, ... ... олар ... ... мен ... ... типіндегі
тапсырмаларды орындаудағы, қатынастарды орнатудағы сәйкестіктерді анықтау
және объектілер арасындағы қатынастардың нақты ... ... ... б. өз ойлауының процестері туралы хабарлауы тиіс ... ... ... ... мынадай түсініктер қалыптастырылды. Ойлау – бұл
қатынастарды қарастыру актісі.
Вюрцбург мектебінің идеялары ойлауды интеллектуалды операциялардың
қызметі ретінде ... О. ... ... белглі шамада дамыды.
Зельц өзінің алдына ... іс - ... ... бір ... ... ... көрсету, интеллектуалды іс - әрекеттің әрбір
кезеңінің қызметін көрсету міндетін қойды. ... ... ... іс - ... ... және ... ... айта отырып, репродуктивті және продукивті ойлаудың ... ... ... ... ... жаңа ... гештальтпсихология өкілдерінің
(М. Вертхаймер, В. Келер, К. Коффка, К. Дункер) – біздің ... ... ... ... болған және сондай – ақ ассоцианизмді сынға
алған психология ғылымының бағыты бөліп ... ... Э. ... мен А. ... ... тұжырымдамасы, ең
бастысы олардың заттардың мәнін тікелей сезу туралы ережесі ... ... ... ... нақты психологиялық түсініктер оның аяқ астынан болатын,
проблемалық жағдайдағы мәнді ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. [27]
Биховцористер ой мен ішкі сөйлеудің ... ... жоқ ... ... ... ол ... сөз ... табылады. Әрине, бұл ... ой мен сөз екі ... ... ... ... ... болып келеді. Сөз
материалдандырып отырады, К. Маркс айтқандай, ой шындығы ылғи да сөз арқылы
көрініп отырады. Дж. ... ... ... оны ... ... ... емес коммуникацияның құралдарымен салыстыра отырып, өте кең
түсінген. Дж. Уотсон ... ... үш ... ... ... а)
сөздік дағдылардың қарапайым ... ... ... өзгерпестен,
тақпақтарды немесе цитаттарды қайта жаңғырту); б) жаңа емес, бірақ ... ... ... ... олар ... көру ... мінез –
құлықты талап етеді; в) қандай да бір ашық ... ... ... ... шешуді талап ететін, ағзаны ауыр жағдайға қоятын ... ... Дж. ... бойынша, ойлаудың үшінші формасы “мәнді
емес, кіру кезіндегі сәттерден босатыла отырып, лабиринтке ... рет ... ... ...... ... ... баласының мінез –
құлқының тек аздаған бөлігін ғана білдіреді.адам сөздік ...... ... ... алғашқы нұсқасы мен гештальтпсихологияның өзара
әрекетінің өнімі болып табылды. Э. ... үшін ... ... – құлықты
жанамалайтын факторларды, немесе ... ... ... ... ... тән. Жанамалаушы факторлар ретінде танымдық процестер
шығады.
Ойлау бағыттылығын ... үшін ... ... ... Г. Эббингауздың формуласынан айқын көрінді: “реттелген ойлау –
бұл идеялардың секірісі және ... ... ... орташа бір
нәрсе деп айтуға болады”. Ойлау екі патологиялық күйдің теңдей ... ... ... – оны ... жүзеге асатын негізде осы теорияның
алғышарттарының ойлаудың табиғатына сәйкес ... ... ... ... ерте ... бері ... ... келеді.
Ежелгі дүниеде тілдің пайда болуы және табиғаты проблемасы зерттелінді.
Дыбыс пен оның ... бір – ... ... ма, ... ... ... Адам ... арқылы өзін қалай таныды?
Ежелгі гректерде қазіргі уақытта да бұл түсінік бар: тіл ... ...... ... ... ... ма, әлде ... оны
атайтын заттың арасында ұқсастықтарды бейнелеу ... ... ма? ... ... ... ... ... деді.
Натуралистер, сөз формасын кездейсоқ емес, ол оның негізгі функциясын,
мазмұнын ашады. Өзінің бір диалогтарында ... ... ішкі ... ... мен оның ... байланыстар бар дейді. Платон бойынша, сөз –
үйретудің негізгі ... және оның ... ... ... ... ... сөздің
«табиғилығын» қарастырады. Әртүрлі сөздерді дыбыстауды пайдалануда немесе
басқа да сенсорлы белгілер бойынша пайда ... ... ... ... ғ. ... ... ... де рационалистік ойдың пайда болуы
Р. Декарт есімімен байланысты. Өзінің «Рассуждения о методе для хорошего
разума и ... ... в ... ... еңбегінде, біздің ойлауымыздың
негізінде рационалдық туа біткен идеялар: сандар, фигуралар, логикалық ... ... ... Осы ... тіл ... болады. Жақсы
дамыған ой анық, логикалық тілді туғызады. Ой ... тіл ... ... ойлау актісіне тіл сәйкес келеді.
1660ж. Осындай рационалды қатынас жас ... А. Арно мен ... ... және рационалды грамматика» еңбектерінде аталады. Бұл еңбекте
Декарттың рационалдық ойы одан әрі ... ... ... ойды ... ... ... заңдылықтарын сөзде шығарады,
ең алдымен – ... Оны ... ... ... онда ақыл – ойдың
операциясы көрінеді. Сананың әрбір ... - ... ... ... - ... ... ... операция тән.
Грамматика логиканы бейнелеуге тиіс. Тілдің әртүрлі жақтарын (әріп, буын,
сөз, ... ... ... ... ... осы ... тырысты. Кейбір жағдайларда байланыстар болмағандықтан, авторлар
бұны былай түсіндіреді: логика сөйлеудің жоғарғы ... ... ... оны пайдалану барысында «бұзылған» формалар да кездеседі,
бұл ... ... ... ... ... ... «Грамматика»
идеясы бұрын да, қазіргі уақытта да өз ... ... ... ... 271 ... ... Дж. Локк ... меңгеруде сыртқы әрекеттер әсері идеясын
қолдайды. Локк – сенсуалист. Олардың негізгі позициясы – адам ... ... ... ... ... ... ... асыру. Локтың
атақты формуласы: «Сезімде жоқ нәрсе, интелектіде де жоқ». Адамның ... ... Локк ... ... ... ... ... сөз – саналы таңдалған идеяларды атау. Олар ... мен ... ... ... ... міндетті түрде
бейнелемейді. Сөздің негізі – идеяларды көрсетуде символдарды түсінікті
пайдалану. Сөз – ... ... ал ... – белгіні шынайы және
тікелей ... ... ... ... ... ... жалпы және
абстрактілі идеяларды туғызады. Бұл адамның дамуына мүмкіндік ... ... ... ... мен ... ... анықтауда ішкі
қабілеттіліктің маңызын ашып көрсетеді. ... ақыл ... ... (1704) атты ... ... жаны ... әртүрлі түсініктерге
толы, олар сыртқы объектілермен туады. Туа ... ... ақыл ... Сөз – ... ... ... Олар ырықсыз, аяқ асты пайда
болмайды. Тек біздің білімсіздігіміз ғана оның ... ... ... Лейбниц, тілдің табиғаты дыбыста дейді. Сондықтан ол этимологиялық
талдауды белсенді ... Ол ... сөз ... шығу ... ... т.б. қарастырады. Осы мақсатта ол азия, Исландия, Африка елдерінің
сөздерін зерттейді. Лейбниц ... ... ... «тілдің ерекше
философиялық» табиғатын іздеді.
ХІХ ғ. ... ... идея ... тіл – ... ... ... ... рухтың көрсетуіне байланысты дейді. Бұл
түсінікті жақтаушылардың бірі – Вильгельм ... ... ... ... ... ол, ... әртүрлі типтерінен қалай сөз пайда
болады, олардың төркіндерінің байланысы ... сөз ... ... және бұл ... ... жүзеге асады. Бұл операциялар
адамның рухын өзін - өзі бейнелеуге ... ... ол ... ... ... жағын оның ішкі бейнесін береді. Тілдің ішкі формасы ... ... білу ... ... ... ... ... тіл жеке
адамның рухын ғана емес бүкіл халықтың ... ... ... ... грек) және субъективті (мысалы неміс) тілдер бар. Тілдің ұлттық
мінезі сөз тіркестерінде, сөйлеу кезеңдерінде көрінеді. ... ... ... ... ... деп ... ... оның тілдің
сыртқы құрылысын терең, түпкілікті зерттеуде оның оны адам ... оның ... ... саласында қарастыруға негіз
береді. Сондықтан оның ізбасарлары оның білімін психолингвистика аймағында
дамытты.
Гумбальдтің ізбасары ... ... де көп тіл ... ... ... мәселесі тіл мен ойдың қатынасы. Тілдегі
предикативтіліктің ... сана ... ... аяғы ХХ ғ. басында сөйлеудің психологиясын оның табиғи негізіне
байланыстылығын ... В. ... Ол бұл ... ... ғана емес ... аспектісінде қарастырды. Ол адам тілінің
пайда болуын ... мен ... ... білу ... ... бойынша тіл мимика, ым, ишара, қайғы, қуаныш ... ... ... мен ... ... бейнелеудің құрамы
болып табылады. Осыған байланысты Вундт есту мүкістігі бар ... ым – ... ... ... ... мен алғашқы қауымдағы адамдардың
тілімен салыстырып, талдайды. Тілді пайдалануда дыбыс табиғатын кеңінен
пайдаланды, ... ... ... ым, ... ... сөйлеуінің
натуралды негізі деп есептейді.
Тілдің жүйелілік идеясын ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... ... ... Де ... ... ... Ол жаңа ... – структурализмге
(құрылыстық) негіз ... ... ... ... ... әсер ... тіл мен ... қатаң шекарасын анықтады. Тіл – индивидуалдылықтың
үсті, ол жалпы және ... ... ... тілді пайдаланудан
тұрады, ол өзгермелі тұрақсыз. Тіл – ... ... ал ... ... ... Соссюр тілдің өзіндік көзқарасына назар
аударады. Тілдік құрылыстың ...... ... ... екі жағы ... ... сөздің дыбысталуына) және мағыналылығы (аталған сөздің ақыл
ой маңыздылылығы). Мағына және ... ... ... ... ... бағынады. Әрбір белгі өзіндік «дифференциалды белгілерге» ие. Бұл
белгілер сол тілдің басқа белгілерінен айырмашылығы бар. Мысалы: көл, ... ... ... ие, бір дифференциалды белгі ерекшелігі бар
– ол әріпте.
Сөйлеу деп адамның тіл арқылы бір – бірімен қатынасу процесін ... де, ... ... ... ... ... Тіл – ... ғана меншікті
құбылыс. Рас, даму сатысында жоғарғы дәрежеге жеткен маймылдардың 52
мәнерлі ... ... ... ... ... ... да жануарлардың
дыбыс шығарып дыбыстауы – ойлауды білдірмейді, инстиктік мұқтаждығын сыртқа
шығаратын сигнал. Бұл санамен ешқандай байланысы жоқ. Совет ... ... – Котс ұзақ ... ... ... бақылаған болатын. Ол
ғалым Иони атты шимпонзенің баласын туғаннан бастап, өз баласымен екі ... ... ... ... ... ... нақты зерттеуінің арқасында
Ладыгина – Котс ... тіл ... ... емес ... ... келді.
Маймылдың өзіне қауіп төнгенде дыбыс шығаруы – басқа ... ... ... өз ... ... ... инстинкт дыбыс. Жануарлардың дыбыс шығаруы
қатынас жасау құралы ретінде ... ... ... – тіл тек ... тарихында еңбекпен байланысты туды. Ф. Энгельс өзінің ... ... ... ... ... атты ... ... фрогментінде
былай дейді:
«Еңбектің дамуы қажет болғандықтан қоғам мүшелерінің неғұрлым тығыз
ұғымдасуына себепкер болды, өйткені осының арқасында ... бір – ... ... ... ету ... жиілене түсті, сөйтіп осылай бірігіп
әрекет етудің пайдалылығын қоғамның ... жеке ... ... ... болды.
Қысқасы қалыптасып болған адамдардың жеткені сол – ... бір – ... айту ... ... ... Осы ... адам тілінің шығуына
себепкер стимул болды. Жоғарыда аталған ... тағы бір ... ... ... ... ал онан соң және ... ... анық сөз ең басты
стимул болды, осы екі стимулдың әсерінен маймылдың миы бірте – ... ... ... ал адам миы, ... ... өзі ... ұқсас болғанымен,
көлемі мен жетілгендігі жағынан маймылдың миынан әлде қайда асып түседі», -
дейді. Жануарлардың ...... ... акт – ... ... ... береді. Ал тіл – қоғамдық құбылыс. Тілді
тудырушы , дамытушы – ... ... ... ... болған ұлт. [23;7]
І. 3. Сөйлеу мен ойлаудың байланысы
Ойлау мен сөйлеу проблемасы түрлі психикалық ... ... мен сана ... түрлері бірнеше жоспарға шығатын психологиялық
мәселелер шеңберіне жатады. Осы проблеманың ... ... ... оның
сөзге ара қатынасы жайлы мәселе. Ойлаудың таным сатысы ретіндегі айрықша
ерекшелігінің бірі – оның ... ... ... ... ... Бұл ... психологиялық мектептер мен ағымдардың өкілдері түрліше қарастырып
келді және әлі де ... ... ағым ... ... ... ... ал сөз ... деп есептейді. Олар бұл қағидаларының дұрыстығын адам іштей
ойлана отырып, біреумен сөйлесе және дәл сол ... ... бір ... ... ... деп ... Ой ... тілде айтылады. Демек, ойлау
мен сөйлеу бір – ... ... бола ... тәрізді.
Психологияның мінез – құлықтық ағымының өкілдері керісінше, ойлау мен
сөйлеуді ұқсас құбылыс деп ... ... біз ... ойлап отырғанның
өзінде дейді бихевиористер, сөйлеу аппаратының жасырын ... ... ... ...... ... Ал ... – дауыстап ойлау.
Екі көзқарас та ойлау мен сөйлеудің қатынасы жөніндегі бұл ... ... ... ... ... – лениндік ілім ойлау мен сөйлеу бірлікте деген қағиданы
қуаттайды. Ойлау мен сөйлеу процестері бір – ... ... те ...... ... тілсіз ойлау мүмкін емес, өйткені ой арқылы
көрініс береді дейді. Мазмұнның формадан көрінетіні тәрізді, ойлау ... Бұл ... ...... ... ... мен процесін
толығырақ қарастырғанда айқын көзге түседі.
Дүние құбылыстарын тани отырып, адам оны әрі ... әрі ... ... яғни ... және ... ... ... мәні
ойдан көрінеді. Ой тіл арқылы айтылып қана ... ... ...... ... мен заттарын олардың әр түрлі байланысы мен
қатынастарын да ... ... ... болатын байланыстардың себептік.
Мақсаттық, жағдайлық, қатынастық тәрізді әр категориясы адам тәжірибесінде
танылып, белгілі тілдік ... ... ... ... ... ... оның не үшін керектігін ойлаған жас
жұмысшы бұл аспап ... ... ... кілт ... ... ... ол өзі ашқан байланысы, арналу, мақсат байланыстарын «сол үшін де»
деген ... ... ... ... ... адам бір сөзбен әр түрлі
заттар мен құбылыстардың арасында болатын біртекті тәуелділіктерді ... ... біз ... ... ... өйткені ол ұзақ уақыт желдің
өтінде болды», «Биыл көктем суық болды, ... ... суық ... ... Адам қабылдайтын фактілер шексіз әр түрлі, ал адамның ... ... ... (бұл ... ... ... біртекті,
сондықтан олар бір сөзбен айтылған.
Адамдар құбылыстар арасындағы ... ... ... ... тобының өз ішіндегі ең терең және ең негізгі себептік тәуелділіктерді
ашқаннан соң, өздері ашқан ... ... ... мен ... тұтастығы ойлау процесі басталатын сұрақтан да,
белгілі бір нақты ... шешу үшін ... ... мазмұннан да
көрінеді. Кез келген заң, кез келген ... ... ... ... тәжірибе қазынасы бола отырып; сөздік, тілдік формада өмір сүреді.
Тіпті ... ... өзі ... сөз ... қалыптасқан
тәуелділіктердің жаңа жалпылама ... ... ... Біз ... ... ... заттар мен құбылыстардың бейнелері ... ... ... ... пен оның ... зерттеулері сөздің де бізге
тікелей әсер ететін сигналдар ... түс, ... ... ... ... көрсетіп берді, ... ... ... жүйе
сигналдарымен, яғни тікелей әсер ететін ... ... ... ... еш ... болмайды. Сөз жалпылайды. ... ... жаңа ... ... де, егер ол ... ... ... өте
әсерлі жауап қайыра алады. Сөз арқылы алынатын тітіркенуді И.П. Павлов
екінші сигнал жүйесінің ... деп ... Олар адам сөзі мен ... ... болып есептеледі.
Сөздің жалпылағыштық қызметі арқасында адам өмір ... ... Сөз ... ... ... ... жоғары ойымызды»
жалпылауларға мүмкіндік береді.
Екінші жүйе сигналдарының ерекшеліктерін зерттей отырып, зерттеушілер
сөзбен тітіркендіргенде байланыстың ... ... ... ... ... және әлдеқайда берік болатынын ... Олар өзі ... ... де тез ... ... ... және ... формаларында адам ақылы мен ашылған
барлық тәуелділік, байланыс, қатынастар көрініс береді. Ойдың таным сатысы
ретіндегі де, ... ... де ... ... ... мен ... тұтастығынан туындайды.
Сөйлеу мен ойлаудың арақатынасы ... ... ... ... ... ... мен тілдің айырмашылығы сөздердің семантикалық
шеңберінің бір – бірімен сәйкессіздігінен, олардың ... ... деп ... Ол адамдардың әр түрлі тілде сөйлеуі сөздердің
түрліше ... ... ... келеді.
Бұл автор сөз ойлаумен болмыстағы заттар мен құбылыстар арқылы
байланысты болады, ... адам осы ... ... ... бір ... ... тиіс деп ... Жинкин ойлау әрине сөз арқылы бейнеленеді дей келіп, екінші ... ... ... ойлау ана тілде де, ұлттық тілге де қатысты емес, ол
әр адамның өз жеке басына байланысты ерекшелікте дамиды деп ... ... ... ... екі ... қызмет атқарады: танымдық
және қатысымдық. Танымдық қызметке ... ... ... – тіл. ... ... ... процесінде өзінің қатысымдық қызметін атқарады. Демек
ойлау тілмен де, сөйлеумен де тығыз байланысты. Бұл ... ... күні жоқ, олар ... бір – бірімен тығыз байланысты.
Ойлау процесі іштей сөйлеуге, яғни ойды ... ... ... ... ол сана мен ... ... ... процесс. Сөйлеу мен
ойлаудың арасындағы ерекшелікті мынадан көруге болады. Мысалы, жаңадан тілі
шығып келе ... сәби өз ойын ... ... ... толық айтып жатпайды,
сөйлемнің ішінен ең маңызды, айтар ойын жеткізер не тіркесті ғана ... сол бір ғана ... ... ... баланың айтайын деген бүкіл ойын
түсінеді. Мысалы:
Маған ана шайды әпер, - деп ... ... сәби ... көрсетіп,
«шай» деуі мүмкін немесе «менің тәтті шай ішкім келеді» деудің орнына «шай
ішем» деуі ... ... ... кезде сәби сөйлемге ... ... ... де ... сөз ... ... ... кел, бар»
т.б. деген сияқты сөздер ... – ақ ойын ... ... алады. Мұның өзі
тілді меңгере бастаған баланың ойлау қабілеті барлық сөз ... ... ... ... соның ішінде ең қажетті дегендерін іштей сезіммен
таңдап алып, соларды үйреніп, сосон осы сөздерді жиі ... ... ... сөз тіркесінің, біресе сөйлемнің орнына жұмсайтындығын дәлелдейді.
Адамның ойлау әрекеті тілмен, сөйлеумен ... ... ... адам ... ... психикасынан сапалық өзгешелігін
көрсетеді. ... ... ойы ... әрекетке байланысты, ол
жанама, абстракты ой бола ... ... ... тіл ... нәрселер мен құбылыстардың
мәнді, тұрақты белгілерін ой арқылы бейнелей алады. Бұл ... тіл – ... ... ... ... ... ... ойы әрбір нәрсенің сипаты
мен қасиеттерін сөз ... ... ... ... ... ... ... әр тарапты танып білуге мүмкіндік туады.
Адам тілдік материалдар негізінде ойланады. Өз ой – ... ... ... ... түсініктерін жасайды. Әрбір ойдың
ақиқаттығы ой талқысы арқылы ... Адам ... ... ... ... мәнін түсініп білуі сөйлеу арқылы жүзеге асып, өзгелерге
жеткізіледі. Адамның ойы тілмен, анық ... ... ... және ... ... материал арқылы өзінің шындығы мен ақиқаттығын бейнелей алады.
Ойлаудың қоғамдық мәні. Ойлаудың тілмен тығыз ... ... ... ... мәні адам ... ... ... – тарихи сипатта
болатындығын көрсетеді. Адамның дүниетанымы, ... және өмір ... ... ...... мұра болып ауысып отырады. Бұл –
тарихи фактор. Адам ақыл – ... ... ... мен ... өсуі ... ... ... қорын меңгеріп, оларды әлеуметтік өмір қажеттіліктерін
қанағаттандырып отыруға пайдаланады. Сөйтіп, тарихи даму адам ... ... ...... ... ойлау қызметі үшін сезімдік танымға қарағанда, сөйлеу мен тіл
әлдеқайда маңызды. Ойлаудың ең ... ...... ой. ... осы ой ... адам тілдік таңбаларды ... ... мен ... ... түсініктер қалыптастырып,
қорытынды жасаумен күрделі теориялық мәселелерді шешеді. ... ... ... да ... ... тіл ... жүзеге келмейді.
Ойлау процесі жануарларға да тән, бірақ олардың ой ... ... ... ... көз алдында тұрған нақты заттармен ғана
байланысты. Ал адам өз ойы ... ... тиіс ... тікелей байланысын
үзіп, оның қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... Сонымен, ғылыми психология үшін сөз тек ... ... қана ... ... ... ... да ... есептеледі.
Бірақ ойлау мен сөздің ажырамас байланысынан ой мен сөзді бір ... деп ... ... ... төл ... ... ... бір ойды әрқилы сөзбен өрнектеуіміз; қысылтаяңда ... ... ... сөз таба ... ... кейде көп сөйлеп, бірде –
бір ойды жеткізе алмауымыз. [16;15]
Қорытынды
Психологияның даму тарихында ойлау мен сөйлеудің ... және ... ... ... орын алып ... ойлау мен сөйлеуді қолданатын ... ... оны ... ... ... субъект үшін жаңашылдығын, оның
белсенділігінің деңгейін, ойлаудың шынайылығының парапарлығын зерттейді.
Сөз ойдың көрінісі: ой ... ... сөз де ... Сөз де сана ... келе ... нәрсе, тіл, дәл айтқанда басқалар үшін, осының
арқасында өзім үшін де, өмір ... ... шын ... сана ... ... тіл де сана сияқты, басқа адамдармен қарым – қатынас ... және ... ... ... сөз құнарлы ойдан шығады. Ойы нәрсіздің сөзі де ... ... ақыл – ой ... зор ... ... да ... сөз ... оның айқындығы мен бейнелігінен ... Ал ... мен ... ойдың басқарылуымен жүзеге асырылып отырады.
Жақсы ойлар тамаша сөзден артық саналады. Сөз деген былайша айтқанда, ... ой ... ... ... ... дене ... мен ойлау психология ғылымында маңызды орын алады.
Дыбысты тіл, яғни сөйлеу еңбекпен бірге адам санасы дамуының ... ... ... ... Сөз бен ойлау адам баласының қандай ... де. Олар ... ... - ... ... ойы ... сөз арқылы әрекет етеді. Сөз ойдың әрекет ету
құралы, аспабы болып табылады. Сөз арқылы адамның ойы ... ... мен ... ... көру үшін ... жеке – жеке ... ... ажыратып, ойлау мен сөйлеу жөнінде өзіміз де түсінік
қалыптастыруымыз қажет. Осы ... ... мен ... мен ... ... ... танысып, жалпы сипаттамаларын бердім. Жан – ... тану ... мен ... мен ... ... ... мен ... зерттеуде олардың заңдылықтарын түсінуге
талпынғанда ғана араларындағы мәнді байланыс, қатынастың ... ... ... ... ... ... мен ... дамуында да осы екі процестің түп тамырының ... ... ... ... осы екі даму бір – ... тәуелсіз түрде,
түрлі жолдармен жүреді. Белгіленген пункте екі жол қиылысады да, ... ... ... ал ... ... болады.
Ойлау мен сөйлеу арасындағы күрделі де ... ... ... ... ... те ... ... үшін ішкі сөйлеу процестерінің мәні
зор екенін ... ... ... ... үшін ішкі ... ... ... көптеген психологтар оларды бір – бірімен теңестіріп те жатады.
Олардың көз ... ... ... ... ... ... үнсіз сөйлеу. Алайда бұл қате түсінік екені ... ... ... тапқан.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Таным процестер және олардың инженерлік ерекшеліктері19 бет
Ж.Пиаженің зерттеуелрі баланың сөйлеуі мен ойлауы40 бет
Ойлау, сөйлеу9 бет
Ойлау, сөйлеу және қиялдың өзара байланыс мәселелесі. Ойлаудың классификациясы. Қиялдың түрлері5 бет
Ойлау, сөйлеу, таным процестері8 бет
Сөйлеу мен ойлаудың дамуы және өзара байланысы32 бет
Әрбір жас кезіндегі балалардың ойлау мен сөйлеудің теориялық талдамасы11 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь