Қазақ елінің қоғамдық ой-санасының даму сипаты

Тәуелсіздіктің көк туы желбірегелі бері тарих қойнауының талай қалтарыстары ашылып, халықтың рухани қазынасының пайдаланылмай келген талай жәдігер мұралары бүгінде кәдеге жарап жатыр. Сондай ұмыт қалған қазынамыздың бірі - ұлттық білім беру мен тәлім-тәрбие мәселесі. Бүгінгі таңда ғылымның қай саласына болсын, жаңаша көзқараспен қарайтын уақыт жетті.
Қазақстанның Россияға қосылуы 1731 жылдан басталғанымен, патшалықтың отарлық саясатының күшейген кезі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында болғандықтан қазақ даласы осы кезеңде тарихи оқиғаларға толы болды. Патша өкіметі қазақ жерін отарлау саясатын жүзеге асырып, әкімшілік басқару жүйесін енгізіп, қазақ жерінің байлығын өз мақсаттарына пайдалану үшін жанталасып жатты. Мұжықтарын лек-легімен әкеп төгіп, қазақтың ең шұрайлы жерлерін тартып алып, өздерін шөлге, құмға, тау-тасқа қарай тықсырды. Шекараны нығайта түсу үшін бекіністер салды. Патша өкіметі осы әрекеттерімен ғана шектеліп қалған жоқ, іле-шала жергілікті халықтың тіліне, діліне, дініне шабуылын күшейтті. Халықты бірден үркітіп жібермеу үшін " бұл саясатын " аса сақтықпен жүргізді. Патша өкіметі ең бастысы халықтың ауқатты тобын өз жағына шығарып алуға тырысты. "Болыстарға тілмаштар даярлау мектебін" ашып, болыстардың, атқамінерлердің балаларын оқытып, билік сүйгіштерді өзіне жақындатып алды. " Ислам дініне бой ұрады" деген ниетпен татарларды қазақтарға жолатпауға тырысады.
Патша өкіметі тек орыс мектептерін ғана ашып қойған жоқ, жер-жерлерде қазақ балаларын шоқындырып, оларға орысша ныспы беру рәсімдерін де жасады. Бұның бәрі бүгінгі күж ғана тұрғыдан айтылып отырған шындық.
Халықты тарихынан жаңылдыру үшін бірнеше рет жазу графикасы ауыстырылды. Бұның өзі бүгінге дейін ел тарихын зерттеуге үлкен қол байлау болып отырғанын жасырып, - жабудың қажеті жоқ.
Патша өкіметінің "жымысқы" саясатының нәтижесінде ашылған "орыс-қазақ" мектептерінде оқыған қазақ балалары орыстың білімі мен ғылымының
        
        Қазақ елінің қоғамдық ой-санасының даму сипаты
1.1 Қазақ елінің қоғамдық ой-санасының даму сипаты
Тәуелсіздіктің көк туы желбірегелі бері ... ... ... ... халықтың рухани қазынасының пайдаланылмай келген
талай жәдігер ... ... ... ... ... Сондай ұмыт қалған
қазынамыздың бірі - ... ... беру мен ... мәселесі. Бүгінгі
таңда ғылымның қай саласына болсын, жаңаша көзқараспен қарайтын ... ... ... 1731 жылдан басталғанымен, патшалықтың
отарлық саясатының күшейген кезі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында
болғандықтан қазақ даласы осы ... ... ... толы ... ... ... жерін отарлау саясатын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... өз мақсаттарына пайдалану үшін
жанталасып жатты. Мұжықтарын лек-легімен әкеп төгіп, қазақтың ең ... ... ... ... ... құмға, тау-тасқа қарай тықсырды.
Шекараны нығайта түсу үшін ... ... ... ... ... ғана шектеліп қалған жоқ, іле-шала жергілікті халықтың
тіліне, ... ... ... күшейтті. Халықты бірден үркітіп жібермеу
үшін " бұл саясатын " аса сақтықпен жүргізді. Патша ... ең ... ... ... өз ... шығарып алуға тырысты. "Болыстарға
тілмаштар даярлау мектебін" ашып, болыстардың, атқамінерлердің ... ... ... ... жақындатып алды. " Ислам дініне бой ұрады"
деген ниетпен татарларды қазақтарға жолатпауға ... ... тек орыс ... ғана ашып ... жоқ, жер-жерлерде
қазақ балаларын шоқындырып, оларға орысша ныспы беру рәсімдерін де ... бәрі ... күж ғана ... ... ... ... тарихынан жаңылдыру үшін бірнеше рет жазу ... ... өзі ... ... ел ... ... үлкен қол байлау
болып отырғанын жасырып, - жабудың қажеті жоқ.
Патша өкіметінің "жымысқы" ... ... ... ... ... ... қазақ балалары орыстың білімі мен ғылымының
арқасында көкірек көзін ашып, ХХ ғасырдың ... ... ... ... Орыс мектептерінде оқып, орыс қалаларында жоғарғы білім алғанымен
олар өз елінің мүддесін көздеді, ұлттық білім беру ... ... ... ... ... ... ... айналуына көп еңбек
сіңірді. Ел арасынан ... ... ... асқан білімділік
деңгейімен, рухани парасатымен суырылып шыққан азаматтар ұлт ... ... ... тер төгіп, бостандық пен бақытты өмір жаршыларының ... бола ... ... ... Әлихан Бөкейханов, Міржақып
Дулатов, ... ... ... ... ... ... Қаратаев, Жанша Сейдалин, Мұхамеджан ... ... ... Сұлтанғазин, Ғұмар Қарашев, Отыншы Әлжанов, Райымжан Мәрсеков,
Асылқожа ... ... ... бұл ... осылай жалғастыра
беруге болады.
Шын мәнінде, олар ғұмыр кешкен ХХ ... басы ... ... ... ... ... білім, талғам-танымдары жан-
жақты көзі ашық алыптарды дүниеге келтірген дүбірлі ... ... көп ... бойы ... ... жүргізген озбырлықпен қырып-
жоюға, тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың тікелей салдарынан
халқымыздың сана-сезімі өлшеусіз де орны ... ... ... оның
интеллектуалды ауқымының қарыштап дамуына үлкен нұқсан келді. Соның тікелей
кесірінен қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... ... ірі ... "байшыл", "кертартпа", "діншілдер" деген,
жалған саяси айдарлар тағылды. Олардың бай ... ... ... Партиялық талап, марксистік-лениндік идеология қазақ ... дара ... ... пен ұлт ... үшін аянбай тер
төккен, қабырғалары қайысқан ерекше еңбектерін большевиктік көзқараспен
біржақты бағалап, ... ... ... ... ... ... астам
жарыққа шығармады. Кейінгі кезде бұл мәселе біршама толық зерттеле ... жүйе ... ... ... ... көптеген
ірі қайраткерлеріміз нақақтан қараланды, тіпті олардың есімдерін атауға
тыйым ... Көп ... ... ... ... ... ... Шоқан, Ыбырай, Абаймен шектеліп, олардың өзінің мәдени дүниеге келуі "
Ұлы орыс мәдениетінің жемісі" деп ... ... ... үш ғасыр
аралықта небір ұлы ойшылдар мен ... ... ... ... ... небәрі үш-ақ қайраткерді шығарған деп үлкен бір халық ... ... жж. ... ... ... ... крепостниктік
правоның жойылуына және елдегі буржуазиялық қатынастардың кең қанат жаюына
әсер етті. 1864-1880 ... ... ... ... ... ... беру ... де қамтыды. Білім беру жүйесіндегі өзгерістер
Ресейдің отарлық саясатындағы жаңа кезең- Орта Азияны жаулап ... ... ... орыс ... айналуымен тұспа-тұс келді.
1867-1868 жж. әкімшілік реформа бойынша " ... ... ... ... және ... жер ... жері" деп жарияланды. Жаңа
әкімшілік жүйенің енгізілуі жергілікті кадр дайындау мәселесін де ... ... ... да олар отар ... ... бір ... негізделген
білім беру жүйесін құруды қолға ала ... ... ашу ... ... өз ... ... ... өркениетті әр елдің міндеті
болса ... Одан ... ... да ... ... ... ... арқылы олар өз ықпалын күшейтіп, отар елдерді уысында ұстау
ниетін баса көздегені сөзсіз.
Алайда, Орта Азия мен ... ... ... ... келе ... ... оқу ... мектеп және медреселер
құрағаны баршамызға мәлім. Бұл жүйе өзінің ... ... ... ... Араб және ... тілдеріндегі діни пәндер үстем болған
мектеп – мед
ресе ... ... ... ... діни – ... ... оны ары қарай нығайтатын бірден-бір күшті құралға айналды.
Кеңес ... ... ... ... ... ... көлеңкелі жақтарын әсірелей суреттеу басым болды, олар ... ... ... ... ... ... орындар болып
есептелінді.
Шындығында, мұсылман мектептері мазмұны мен ... ... ... қарамастан жергілікті түркі халықтарын діни-рухани
негізде ... ... ... ұя ... баса ... ... ... бір күрделі тарихи жағдайда мұсылмандық фактордың ... ... ... күш ... түсінген патша өкіметі ... ... ... ... ... Мысалы, осы өлкені зерттеп,
барлау жұмыстарын жүргізген өлкетанушылар: "біз, әсіресе, жергілікті ... мен ... ... ... бірігіп, іс-әрекет жасауынан
сақтануымыз керек",- ... ... ... ... ... ... ... күрес түрлі айла - тәсіл арқылы жүргізіледі. Бұларды ... ... ... етіп көрсетіп, осы тұрғыда насихат ... ... ... ... тарапынан қаржыландырмау, қолдамау, қайта
олардың бастан кешіп отырған обьективтік дағдарысын одан әрі ... ... ... тездету көзделеді. Мектеп не медресе ашу үшін ... ... ... ... ... алу ... басы артық шаралар
ойластырылады.Мәселен,1895 жылы 17 ... ... ... ... ... ашу үшін өз ... міндетті түрде орыс тілі
оқытылса ғана рұқсат етіледі делінген".1 ... ... ... ... ... оқу орындарының беделінің ... ... ... бұл ... жүзеге асқанына қазір бәріміз куәгерміз.
Қазақ даласында мұсылман дінінің нашар таралуы және аумақтардың ... әр ... ... өтуі ... беру ... де әсер ... Ресейге
ертерек қосылған аумақтарда оқу ұяларын ашу ... ... ... ықпалымен көтерілген сияқты. Оған Жәңгір Бөкеевтің 1841 жылы
Ордада мектеп ашуы, Құнанбай Өскенбайұлының 1845 ... 3 ... ... ... ашуды сұрап,арыздануы Уәлихан Шыңғысұлының сол
жылы осы мәселемен өз болыстарын нұсқап жазған хаттары, Шорман ... жылы ... ... ... кез - ... ... оқу
орындарына түсуге рұқсат беру" жөніндегі өтініші дәлел.
Қазақ жерінде өз ... ... рет ... ... ... Жәңгір хан
екенін жоғарыда баяндадық. Мектеп өз шәкірттеріне есігін 1841 жылдың ... ... ... Ол ... ... ... кадет корпусы мен
Ресейдің басқа да ... оқу ... ... ... ... ... мектеп ашуға күш салғанда Жәңгірдің өзі де осындай мақсатты көздеген.
Оқу орыс тілінде жүргізілген. ... ... ...... ... жастайынан Астрахан губернаторы Андреевскийдің қол астында
тәрбиеленгендігі әсер етсе керек.1 ... ... ... тіпті одан кейін
де үш жыл бойы мектептің бар ... ... өз ... ... ... да, ол тек 1848 жылы ғана ... ағарту министрлігінің қарамағына
көшіріліпті.
Әрине, Ішкі Ордада мектеп ашуға патша әкімшілігі тек Жәңгір ханның
көңілін қимағандықтан ғана ... етті ... ... ... ... ... қазақ жастары арасынан патшаға адал қызмет ететін сенімді
шенеуніктер даярлап, ... ... елді ішке ... ... біртіндеп, айла-
шарғымен білтелеп отарлау сияқты зымиян саясат жатқаны ... ... ... өкіметі Бөкей ордасында мектеп ашу арқылы татарлардың
қазақтарға тигізіп ... ... ... ... ... да ... ... Олай дейтініміз, Жәңгір ханның әйелін сағалаған татарлар ол
тұста Ордаға көптеп келе бастаған. Осыдан келіп олар ... ... ... ... деген күдік туып, мұның өзі патша әкімшілігін
едәуір алаңдатқан ... ... ... ... патша әкімшілігі Орда
мектебін көзден таса қылмай ... ... ... оқу ... ... ... да ... сияқты. Татар, башқұрт, қазақ
мектептерінің ... ... ... оқулықтар мен оқу
құралдары жеткілікті екенін, ... ... ... ... ... ... пайдаланып жүргенін айта келіп,
былай деп жазады: ... ... ... 4 жыл ... ... кітабындағы мақалаларды әжептәуір жақсы оқыды, оқығандарын өз
сөздерімен айтып шығып, оны қазақшаға ... бере алды және ... ... ... ... шықты"…1
1850 жылы Орынбордағы Шекара ... ... ... ... ... іс ... даярлайтын қазақ тіліндегі екінші
мектеп ашылғанға дейінгі тоғыз жыл ... ... ... қазақ даласына
білім сәулесін түнектегі жалғыз шамдай жеке-дара шашып келген. Әрине, оның
жарығы білімге сусап отырған ... ... ... ... дей ... ... ұжымының осы жылдарда жастарды өнер-білімге ... ... ... ... ... ... істері, жинақтаған тәжірибесі
кейінірек ашылған оқу орындарының қай- қайсысына да ... ... ... ... анық. Мектептің алғашқы оқытушылары Әминов пен К.Ольдекон
болған. Мектепті үздік бітірген 8 бала 1845 жылы ... ... ... ... түсіп білім алды.
Патша 1844 жылдың 14 маусымында Орынбор шекара комитеті ... ... ... ... ... ... ... ашу жөнінде ереже
жариялайды. Осы ... ... ... ... Орынборда 1850 жылы
ашылыпты. Бұл мектептердің мақсаты "аға сұлтандар хат-шотын жүргізетін және
тек қазақтардан ғана қойылатын ... ... ... ... Тұңғыш
мектепті 1857 жылы Ыбырай Алтынсарин бастаған 23 оқушы бітіріп шығады.
1860 жылы Орынборда қалалық қазақ мектебі ... ... ... да,
соның алғашқы меңгерушілік және мұғалімдік міндетін Ыбырайға жүктеу үшін
оны шекара басқармасына уақытша ... ... ... ... орыстың білім беру жүйесін Қазақстанға таратудың бірінші
кезеңі, яғни-үгіт насихат кезеңі ... ... ... 1861 ж. ... ... ... ... қайта-құрулар және Қазақстанның Ресейге толық
қосылып, оның экономикасының бір ... ... ... ... болды.
1865 жылы 5 шілдеде қол қойылған Екінші Александр патшаның арнайы
рескрипті екінші кезеңнің ... ... ... болды. Бұл құжатта екі
нәрсеге айрықша көңіл бөлінді: 1.қазақтардың бәрін бірыңғай билеп төстеудің
жаңа ережесі, яғни ... ж. ... ... ... ... асыру.
2. Орыстандыру және біртіндеп православие дініне ... ... ... көп ... ... ... ... шоқындырып, орыстармен
кіріктіріп (слияния) жіберу мәселесіне шешуші мән беріп, яғни оларды тілі
мен ... ... ... ... саясатын ұстанды. Осы мақсат
тұрғысынан ... 1869 жылы ... ... ... миссионерлік қоғам
ұйымдастырылып, оған осы саяси идеологиялық мәселені жүзеге ... ... ... ... ... көп ... ... орыс халқымен
кіріктіріп жіберу үрдісін күшпен ассимиляциялау арқылы жүргізуге ... бұл ... ең ... әрі ең ... мол күш деп отарлаудың ең сыннан
өткен ... ... ... ... ... көп үміт ... ... 1868 жылы "Переселенческий комитет" құрылып, қызу іске кірісуі
миссионерлік әрекетті қатты жандандырды. Мұндай ... ... 1824 ... Бюро Дело ... деп ... ... саясатын аталмыш комитетпен бірлесе жүргізу ... бұл ... ... ... ... ... "Обрусительная
палатаға " тапсырылды.
Ресей империясының бұратана халықтарды отарлаудағы ең сенімді әрі
нәтижелі әдісі — ... ... орыс ... ... ... ... ... еді.Қоныстанушылардың санын жыл өткен сайын
көбейтіп отырудың саяси астарын жақсы ұғынғандықтан бұл мәселеге шешуші мән
берілді. Шоқындыру, ... ... де осы әдіс ... ... Бұл ... әрекетті қазақ жеріндегі генерал—губернаторлардың бәрі де
жергілікті ... ... ... ... ... ... әрі ... біртіндеп сыналап ендіру арқылы жүргізуді ... ... жәйт ... ... и ... ... терминдік мәні
бар ұғымның о баста ... ... ... ... ойға
қалдырады. Жеке басқа табыну, тоқырау жылдарында осы термин сөздер кеңестік
баспасөз бен ақпарат құралдарында да ... ... ... бұл ... мен ... ... талданып ғылыми тұрғыдан зерттелмей келді.
Жоғарыда айтылып өткен мәселені жүзеге асырудың бір саласы ретінде
Ресей империясының Ағарту ... ... шет ... ... арасында ашылған негізінен миссионерлік мүддені көздейтін аралас
мектептерге де ерекше мән берілді. Мұны ... ... ... ... ... ... мектептер тарихына көз жүгіртсек ... ... ... .
Үстем билік отарланған халықтарды орыстандырудың шешуші кілті,
нәтижелі құралы – ... ... мен ... ... орай ашылған кейбір кәсіптік оқу орындары ... ... ... Осы ... ... ... орыс емес ... үшін мектептер
ашқанда, оларды сауаттандырып, ғылым—білімге тарту үшін ... ... ... ... ... ... ... ететін төменгі
дәрежелі қызметкерлер даярлау мақсатын көздеген. ... осы ... ... ... ... атаулының бәрі де миссионерлік мақсатты мықтап
ұстағанын өте ... ... ... ... ... министрлігінің арнаулы
инструкциясында да аталып өткен. Онда: "…народное образование на ... ... есть ... рода духовная война, воющие стороны ... ... ... ... деп ... ... ерте бастан - ақ ... ... әрі өте ... ... келген ағарту жұмысындағы
миссионерлік саясатын шама келгенше бұратана халықтардың ... ... ... ... тырысқан. Мектеп арқылы жіңішкелеп өткізілетін
миссионерлік әрекеттеріне алдамшы жамылғы ... ... ... сіңіруге ұмтылған мақсатының ... осы ... ... тұр ... ... ... берудің басты бағыттары 1867 ж. "Орал,
Семей, Торғай, Ақмола және ... ... ... ... ... ... ... Ағарту ісінің дамуына қазақтарға ... ... ... хұқы ... ... дін ... ... ауылдарында мешіттердің жанынан
мектептер ашу үшін уездік басқармадан ерекше рұқсат алуы ... ... ... ... өтінішімен ашылған мектептердің негізгі шығынын өтейтін ... ... еді. ... ... ... ғана ақы ... ... орыс қыстақтарындағы мектептерге балаларын оқуға беруге
рұқсат етілді. Алайда қазақ ... орыс ... ... ... ... тек балалардың сауатын ашу емес, сонымен қатар
отаршылдық пиғылын іске асыру ... ... ... ... ... ... ... жасалуы патша үкіметінің Орта Азия мен ... ... ... ... бір ... еді. Орынбор ... 1867 ... ... ... ... мұсылмандықпен күресу
жөніндегі шаралары" да исламдық мектептерге шек қоюға бағытталған ... ... ... 1879 жылы ... ... сол Крыжановский
халық ағарту министріне жолдаған хатында Орал, Торғай ... ... ... ... айта ... ... мектептері үшін
арнайы оқытушылар даярлайтын оқу орындарын ашу оны бітіргендерді ауылдық
старшын, болыстық іс ... ... ... ... ... ... еді. ... қазақ мұғалімдер даярланатын оқу орны
1883 жылы ... ... Орск ... ... Осы ... ... ... инспекторы қызметіне ағартушы Ыбырай Алтынсарыұлы
тағайындалды. Бұл маңызды істі шешуді тездетті.
ХІХ ... ... ... ... ісінің төмендегідей жүйесі
қалыптасты: бастауыш оқу ... ... ... ... гимназиялар, орыс-қазақ аралас мектептер, ... ... ... ... мектептер. Орта оқу орындары, ... ... мен ер ... ... Сонымен қатар мұғалімдер
семинариялары да орта буындағы оқу ... ... ... ... оқу орындары: қазақтың мұғалім даярлайтын мектептері,
ауылшаруашылық, малдәрігерлік, Торғайдағы ... ... ... ... шәкірттер даярлайтын арнайы ... ... ... ... теңізге жүзу ісін меңгеретін
мектеп т.б. әр түрлі материалдық ... бар оқу ... ... ... ... ... қарай 1872 жылы Омбыда, 1879 жылы Ташкентте
ашылған мұғалімдер институты да Ресейдегі орта оқу орындарына жатқызылды.
ХІХ ғасырдың соңына ... ... екі ... класты ер балалар
гимназиясы, екі жеті ... ... ... ... қаласында сегіз
класты Әскери гимназия, Оралда реальдық училищенің 6,7 және 8 класты ер
балалар ... ... төрт ... ... 5 ... қыздар гимназиясы
ашылды. Сонымен қатар қазақстанда шіркеу приход мектептері, жексенбілік
сауат ашатын мектептер де болды. ... ... ... беруде қалыптасқан
оқу орындарының қатарына мұсылман мектебі мен медреселерін де ... ... ... ... ... ... мен ... жастардың сауатын ашуға, инабаттылыққа баулуда
белгілі рөл атқарғаны белгілі. Пантюркизм мен панисламизмнің орын ... ... ... ... ... облыстың генерал-губернаторлары осы
мұсылман дінімен байланысты оқу орындарының, оқытушыларын әрдайым ... ... ... алып отырды. 1870 жылы наурыз айының 26-сында
қабылданған үкіметтің "бұратана" ... ... ... ашу ... ... ... ... ашылған мектептерде орыс тілін оқыту
міндетті деп танылды.
Шын мәнінде мұсылмандық, әрине, діни мазмұндағы оқу орындарында
таза діни ... ... мен ... ... жалпы танымын кеңейтетін,
ойлау қабілетін тереңдететін ... ... ... де ... ... ... бір жүйеге келмеуі, мұғалімдерінің құрамының біршама
әлсіздігі, ауыл мектептерінің қалалық орталықтардан алшақ ... ... ... беру ісіне нұқсан келтірді. 8 бен 20 ... ... ... ... білім алатын мектеп уезд орталықтарының
маңайында орналасқан барлық ... ... ... ... ... ... оқып, сауаттылық көтерудің өзі қиын еді. Кейбір
мектептерде тұрақты оқи ... ... ... ашып жүргендердің ішінде
тіпті жасы 40-тан асып кеткен ересек адамдар да кездесетін.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне қарамай) жалпы ресейлік ағарту -
ісіне ... ... еді және әр ... ... ... ... ... аудандарындағы білім беруді ұлттық аймақтарға таратуға әрдайым
мүдделі болды. Торғай және Орал облыстарындағы ... және ... ... ... оқу ... ... оқу ... бағындырылды. Ақмола және
Семей облыстарындағы оқу орындары Батыс сібір оқу округіне қарады. Әр түрлі
сипаттағы оқу ... ... ... ... ... ... ... чиновниктерге бағындырылды. Сырдария және ... оқу ... ... ... ... ... тапсырылды. Шыңжаңнан Жетісуға ойысқан ұйғырлар ... ... ... ... ... ... өңірінде басқа
аудандармен салыстырғанда қазақтардың басымдылығы ... ... ... әсер ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар әр түрлі ... ... оқу ісін ... ... ... ... араб таңбаларымен сауаттылығын ашуды дамытудың
қажет екенін көрсетті. ... ... ... ... ... ... ... мен орыс—түземдік мектеп дейтін ... ... ... де ... ... ... ағартушылық мақсатта ұстап
отырған. Ал Ресей патшалығына қазақтардан кейін қосылған бүкіл Орта ... ... ... ... ... бәрі де осы ... ... ... ... : "…в ... крае был намерен
держаться обрусительной политики при посредстве русской школы",- деп ... де ... ... ... ... ... ... ашығына кетіп отыр . өйткені бұл мәселе мемлекеттік саясат
деңгейінде қойылуы ... ... ... ... ... ... 1880 жылы 8 ... күні Халық Ағарту министріне жолдаған
хатында қазақтарды ислам дінін терең қабылдаған ... ... ... ... , орыс ... ... ... мектеп арқылы тезірек
ассимиляциялау міндетін алға қояды. Оның осы тілегі көп ... 1881 ... ... ... тарапынан нақтылы қолдау тауып бекітіледі де .
Патша үкіметі жалпы ... ... ... оның ішінде
елін біртіндеп, асықпай сақтықпен шоқындыру арқылы орыстандыру жолындағы ... ... бірі – ... ... ... бойы ... келе жатқан
араб графикасы негізіндегі жазуын қолданудан шығару болатын—ды .
Күнделікті тұрмыста ... бойы ... келе ... ... ... алмастыруда—бүкіл халықтың келер ұрпағын ... ұғым ... ... ... дәстүрлік жалғастығынан үзіп,
рухани жағынан қалай илесең солай қарай ... ... ... ... ... ... тіліндегі қазіргі басылымдар мен мектеп пен жоғары оқу
орындарының ... ... де ... үшін орыс ... ... ... рет жасаған Ыбырай Алтынсарин деген ... жоқ және де сол ... ... ... ... ... ... саясаттан тыс, сол құбылыстармен байланыссыз алынған қасаң ұғым
қалыптасып отыр.
Орынборда Ағарту министрі граф ... ... үшін ... ... графикасына көшіру үшін арнайы мәжіліс шақырып , нақтылы нұсқауларда
берді. Семей генерал - губернаторының 1878 жылы 26 ... ... ... соғылған Батыс— Сібір генерал—губернаторына жазған N 9623 -
қатынас қағазында : "…Во всех ... ... ... ... ... правительственных мест на ... ... ... алфавит. Обучение изложению киргизской речи этим же ... на ... ... ... Вашего Высокопревосходительства
от 4 мая за N 26, в ... ... ... ... ... алфавит в степи возьмет верх ... - деп ... ... ... түп ... граф Толстой
ағарту саласында мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... анық аңғарылып тұр деуге келеді.
1876 жылы патша ағзамның өзі ... ... бойы ... ... ... жазуды орыс жазуына ауыстыру туралы жарлыққа қол қойды. Дәл
осы жылы граф ... ... ... орыс ... ешқандай
өзгеріссіз сол қалпында қазақ жазуына ... ... ... ... . Осы ... ... Ы. ... " қазақтың облыстық мектептері
туралы записка " деген еңбегінде: "…1876 жылы граф Толстой ... ... ... ең алдымен талқыға салынған мәселе – қазақ арасына орысша хат
таныту жолдары және бұл үшін ... ... орыс ... ... ... мәселе қойылған еді. Бұл мәслихаттарға Орынбор
өлкесінің бұрынғы генерал-губернаторы ... ... ... оқу ... попечителі Лавровский, қазандағы оқытушылар
семинариясының директоры Ильминский және ... Орал ... ... ... бәрі де орыс ... ... тіліне
қолдануға әбден болады деген қорытындыға келген еді",- деп жазуы арқылы-ақ
жергілікті отаршыл ... бәрі бас ... ... ... ... ... ... орыс жазуын қолдану туралы көптен бері алдын ала
ойластырылып келе ... ... ... ең ... тұсын толық түрде ашып
беріп отыр. Ÿғни патшаның өзі қол қойып, ... ... ... оның ... билеушілері мен миссионер ғалымдары сол жылы бұл ... ... ... ... бір ... ... көп нәрсенің сыры
айқындалып тұр .
Ильминский бастаған миссионерлік саясатты іске ... ... ... татарлардың рухани ықпалынан бөліп алып , олармен қарым-
қатынас жасатпауға бар күшін салса, осы саясатты ... ... ... ислам дініне беріктеу ... ... ... ... рухани ықпалын таратпау мәселесіне ерекше көңіл
бөлді.Осы ... де 1880 жылы 8 ... ... ... фон ... ... жазған жолдамасында көшпелі қазақ елін тезірек
ассимилияциялап Ресеймен кіріктіріп ... ... ... Орта Азиялықтардан
бөлек ұстаудың қажеттігін атап өтеді. Бұл үшін ... ... ... ... ... орыс ... алмастыруды көздеді, олар діншіл
рухани ... ... ... қызмет етеді деп білді.
Жалпы түркі тілді халықтардың жазуын орыс алфавитіне көшіру туралы
ереже 1906 жылы 31 наурызда ... ... ... ... ... өзі ... қабылдатқан еді. Бірақ Ресей империясындағы сол тұстағы саяси ... ... ... себепті, орыс алфавитін бірден жүзеге асыруға
сескенді. ... ... ... біртіндеп үйрете беру үшін, орыс
алфавитін ресми документтер мен ... ... ... ... ... ... келді.
Ильминский татарларға қойған талап ... ... ... ... бәрін де орыс алфавитімен шығаруды талап етті. ... ... ... оқу ... бәрі орыс ... шығарылу себебі де, осы қатаң талаптың ырқына байланысты құбылыс
деп білмек керек.
1870 жылы Ағарту министрлігінің "О ... к ... ... ... заңы ... Бұл ... ... Ильминскийдің
орыстандыруды көздеген миссионерлік педагогикалық жүйесі ендірілді. Осы
заңда орыс емес ... үш ... ... ... ... ... ұлт ... сабақ өз тілінде, бірақ ... ... ... оқыту талап етілді. Мысалы, Ыбырай ашқан мектептер осы
категорияның ішіне кірді. Екіншісіндегі ... таза орыс ... тек ... ... ... ... ана тілінде айтуға рұхсат
етілді. Ал, ... ... ... ... тек орыс ... ... ана
тілінде сөйлеуге рұсат етілмеді. А. Байтұрсынов миссионер атаулының ... жете ... әрі ... ... ... болуы себепті де, олар
көздеген саяси түпкі мақсаттың шоқындыру мен ... алып ... ... ... - ақ: ... жағымдысы қол астындағы жұрттың
жазу – сызуы, тілі, діні бір ... ... ... ... тілді, түрлі
дінді, түрлі жазу—сызуды тұтынып отырған жұрттар бар. Солардың бәрі тілін,
дінін, жазу - сызуын ... ... ... онан ... іс ... " , -
деген ой қортындысына келуінде ... ... ... , ... сыр ... .
Орыстандыру саясаты Кеңес өкіметінің уақытында да толастаған жоқ.
Халықтардың ғасырлар бойы ... келе ... ... өзгерту мәселесі В.И
Ленин қайтыс болған соң қызу қолға алына ... ... ... ... ... араб ... кириллица жазуымен алмастыру
мәселесі жедел қолға ... Бұл бір ... ... ... ... : ... ... коммунистік қоғамның алфавиті" деген қате
ұғымның орын алуына байланысты ... еді. ... ... ... ... түркі тілді халықтардың жазуына айналып та үлгерді. Тіпті ерте
кезден - ақ православия ... ... , ... ... ... өзін қайтадан латын жазуына көшірген солақайлықты да бастан
кешірдік.
қазақ зиялыларының білікті тобы ... ... ... ... Бұл ... ... , көрнекті филолог Ахмет Байтұрсыновтың "
Әліппе - таңбалар ... " ... ... ... ... ... ... латын жазуын "Европа жұртымен бірдей болу мақсатымен аламыз десек , ... ... ... ... аяқ ... ... біз сол мақсатпен
істейміз деп айтудың қанша орны ... ... көп сөз ... ... деп өз ... ... әрі ... түрде білдіреді.
Патша өкіметінің осындай шовинистік, отаршылдық саясатына қарамастан
қазақстандағы білім беру ... ... ... болды. ХІХ ғасырдың 60-
80 жылдарындағы буржуазиялық реформалардың салдарынан және ... ... ... де ... ... ... ... ашу ісі
жаңа серпінмен жалғасын тапты. қазіргі кездегі зерттеулерде қазақстандағы
білім беру жүйесінің қалыптасуы барысында ... ... ... ... Мысалы, 1911 ж. жүргізілген Бүкілресейлік халық санағының
көрсетуіне қарағанда ... 84 ... 28814 ... оқып, 134
оқытушы жұмыс істеген. Ал сауат ашу мектептері 1446 жеткен.
Сонымен бірге мемлекеттік орыс-қазақ мектептері мен соған ұқсас орыс-
қазақ ... саны ... ... ... ... кең ... жері ... округі болды. 1890 ж. осы жерде 250
орыс-қазақ мектептерінде 8236 қазақ жастары ... ... ... ... ... беру жүйесінің дамуын
төрт кезеңге бөлуге болады:
Бірінші кезең- арабша хат танытатын ауыл мектептерінің ... ... ... ... ... ... және қаншама болғанын айту қиын.
Себебі бұндай мектептер уақытша ашылды және хат ... ... ... кезең- ХІХ ғ. бірінші жартысындағы патшалық Россияның
жергілікті халықты басқаруға тарту үшін ... ... ... бұл
кезеңді үгіт-насихат кезеңі деп атауға болады.
үшінші кезең- ХІХ ғ. 60-шы ... ... ... ... және ... ... ... байланысты 1867-1868
жылдардағы әкімшілік реформадан кейін жергілікті ұлт ... ... ... үшін және ... ... ... үшін ... пайда болуы.
Төртінші кезең-1905 ж. орыс революциясынан кейін ұлттық сананың жаңа
сатыға көтерілуі ... ... ... әсер етті және олар
қазақ халқының дамуына алғы шарт ретінде білім беру ... ... ... ... ... беру ... құру ... ұсынды. Бұл кезең
этнопедагогика ғылымының да қалыптасу кезеңі болды.
Халыққа білім беру ісінің қазақстанда қалыптасу барысында оқу ... мен түрі ... да ... де ... отырды. Бұл процеске
әлеуметтік-саяси топтардың мүдделері де әсер етті. қазақстандағы білім беру
жүйесінде өз ... ... және оның ... ... ... ... төрт ... өтуге болады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1.Аймауытов Ж. Педагогические ... ... ... Оренбург.
Госиздат,1924.
2.Аймауытұлы Ж. Психология.Алматы, "Рауан" ,1995.
3.Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары. Алматы, "Рауан",1991.
4.Алтынсарин Ы. Таза бұлақ: Өлеңдер ,әңгімелер , хаттар , ... ... ... педагогической мысли Казахстана /Сост.: К.Б.Жарикбаев,
С.К.Калиев.Алматы: Рауан ,1995.
6.Әуезов М.О. Әдебиет тарихы. ... ... ... ... А. Ақ жол. ... мен ... мақалалар мен әдеби
зерттеулер.Алматы,"Жалын",1991.
8.Байтұрсынов А.Шығармалары.Алматы."Жазушы",1989.
9.Валиханов ч. ... ... ... ... Х.Таңдамалы.Алматы."Ана тілі",1998.
11. Досмұхамедұлы Х. Аламан. ... алғы ... ... ... ... ... ... Алматы. "Ана
тілі",1991.
12. Дулатұлы М. История происхождения ... и ... ... ... М. ... ... ... қ.Б., Наурызбаев Ж.қазақтың ұлттық тәлім-тәрбие атауларының
түсіндірмелі сөздігі.Алматы."ғылым", 1993.
15. Жарықбаев қ. қалиев С . қазақ ... ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың сыны 5 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
Қазақ тіліндегі көнерген аталымдардың метафоралануы9 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Адамның психикалық дамуы6 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы7 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы туралы10 бет
Ежелгі қытай елінің жаратылыс тану және техникалық ғылымдары16 бет
Мектеп жасыны дейінгі баланың мінез-құлық мотивтерін дамыту және өзінің санасынын қалыптастыру9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь