Еңбек потенциалын қалыптастырудың теориялық негіздері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4

І.тарау. Еңбек потенциалын қалыптастырудың теориялық негіздері
1.1. Еңбек потенциалының экономикалық мәні және оның қалыптасуының принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.19
1.2. Еңбек потенциалын қалыптастыру ерекшеліктері мен шарттары ... ... ...20.25
1.3. Еңбек потенциалын кешенді бағалау әдістері мен көрсеткіштер жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26.42

ІІ.тарау. «Тагам» ЖШС.дегі персоналды басқару ерекшеліктері
2.1. Кәсіпорынның жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.53
2.2. Кәсіпорынның еңбек ресурстарын тиімді пайдалану көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54.59
2.3. Кәсіпорындағы персоналды басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60.69

ІІІ.тарау. Кәсіпорындағы еңбек потенциалды ұтымды пайдалану жолдары мен резервтері
3.1. Еңбекті тиімді ұйымдастырудың шетелдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70.75
3.2. Қазақстандағы адам капиталының даму тенденциялары мен динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76.83
3.3. Кәсіпорында еңбек ресурыстарын ұтымды пайдалану жолдары ... ... ...84.92

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...93.94

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..95.96

Қосымшалар
Кіріспе

Еліміздің нарықтық экономикаға көшуі экономикамызға көптеген түбегейлі өзгерістер енгізіп, осы өзгерістерге сай жаңа міндеттер қойды. Соның ішіндегі ең маңыздыларының бірі өндіріс тиімділігін арттыру мақсатында адам потенциалын барынша тиімді пайдалану. Бұл тек Қазақстан қоғамы үшін ғана емес, әрбір өндіріс орындары, ұйымдар, ірілі – ұсақты кәсіпорындар үшінде маңызды мәселе болып табылады. Өйткені, әр уақытта да кез – келген өндіріс ошағы өзінің басты байлығы – еңбек ресурстарына сүйенеді.
Өндірісті тиімді ұйымдастыру қағидасы, әрине, маңызды, бірақ, басқарудың жаңа тәсілдеріне негізделген барлық мүмкіндіктерді жүзеге асыру адамдарға, олардың біліміне, біліктілігіне, мамандығына, тәртібіне, мотивациясына, кәсібилігіне, шығармашылық қабілеттеріне тәуелді болды. Және еңбек ресурстарының осы келтірілген сапалары кәсіпорын қызметі нәтижесінің жоғары болуы мен оның нарықтағы бәсеке қабілеттілігіне бірден – бір ықпал етуші фактор болып табылады. Сондықтан да нарықтық экономикаға өтуге байланысты еліміздің көптеген өндіріс орындарының алдында еңбек ресурстарын мейлінше тиімді пайдаланып, олардың еңбек потенциалын пайдалануды арттыру мәселесі тұр.
Дипломдық жұмыстың мақсаты, жоғарыда келтірілген негізгі мәселені шешу үшін өнім өдіру саласындағы еңбек ресурстарын тиімді пайдалану жолдары бойынша ұсыныстар ұсыну мен оның теориялық және ғылыми тәжірибелік мәселелерін талдау жасау болып табылады.
Жұмыс мақсаты келесі міндеттерді қою мен шешуге себепші болды:
• нарықтық жағдайда кәсіпорын бәсекелестігін арттыру мүмкіндіктерін ашу;
• өндіріс пен жұмыс тиімділігін арттыру арқылы табысты жоғарылату резервтерін анықтау;
• кәсіпорындарда кадрларды тиімді пайдаланудың еленбей қалған көздерін ашу және жоғары еңбек өнімділігін арттыруға жағдай жасау;
• өндірістік және әлеуметтік міндеттердің байланысын сақтау (өндіріс мүддесі мен қызметкерлер мүдделерінің тепе – теңдігі, экономикалық және әлеуметтік тиімділіктің тепе – теңдігі).
Дипломдық жұмыстың зерттеу нысаны – «Тагам» жауапкершілігі шектеулі серіктестік.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік негізінде Қазақстан Республикасының Заңдары мен отандық және шетел ғалымдарының, мамандарының ғылыми еңбектері қолданылады. Жұмыс барысында негізінен, келесі ғалымдар мен мамандар зерттеулеріне көп көңіл бөлінді: Е.Н. Сагиндиков, А.И. Рофе, Б.Г. Збышко, В.В. Ишин, Н.К. Мамыров, Н.А. Волгин, Ю.Г. Одегов, М.С. Мокий, Л.Г. Скамай, М.И. Трубочкин, В.П. Грузинов, Н.А. Сафронов, Л.С. Тимошенко және тағы басқалары.
Қойылған міндеттерді шешу үшін топтау, экономикалық талдау, жүйелік талдау, салыстыру және тағы да басқа математикалық әдістер қолданылады.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
Ι –тарауда еңбек потенциалын қалыптастырудың теориялық негіздері сипатталады.
ІІ – тарауда «Тагам» ЖШС-дегі персоналды басқару ерекшеліктері талданады.
ІІІ – тарауда кәсіпорындағы еңбек потенциалды ұтымды пайдалану жолдары мен резервтері қарастырылған
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы 1995 жыл.
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі. Алматы 2002 жыл.
3. Қазақстан Республикасының еңбек туралы: Қазақстан Республикасының заңы. Астана, 1999 жыл.
4. Е.Н. Сагиндиков. Трудовой потенциал региона и стратегия его развития. Алматы: Білім 1999 г. С. 60 – 67, 69 – 85
5. Е.Н. Сагиндиков. Стратегическое планирование трудового потенциала региона на основе концепции человеческого развития. Алматы 2001 г. С. 45 – 55
6. Рынок труда. Под редакцией: Буланова В.С, Волгина Н.А. «Экзамен» Москва 2000 г. С. 8 – 18
7. А.И. Рофе, Б.Г. Забышко, В.В. Ишин. Рынок труда, занятость населения, экономика ресурсов для труда. Москва. Издательство «МИК» 1998 г. С. 103 – 131
8. Н. Волгин. Безтарифная оплата труда. Москва 1991 г.
9. С.А. Дятлов. Рабочая сила в системе рыночных отношений. «СПБУЭФ» 1992 г.
10. Ө.Қ. Шеденов, Ү.С. Байжомартов, Б.А. Жүнісов, Б.И. Камягин. Жалпы экономикалық теория.
11. Г.Э. Слезенгер. Труд в условиях рыночной экономики. Москва 1996 г.
12. Т.В. Савицкая. Анализ хозяйственной деятельности предприятия. Минс. Издательство «Эксперспектива» 1998 г.
13. Л.С. Тимошенко. Трудовые отношения: Учебное пособие – Алматы: Экономика, 1998 г.
14. В.В. Одегов, К.Л. Андреев. Трудовой потенциал предприятия. Саратов 1991 г.
15. А.И. Тучков. Экономика труда. М. Дело 2002 г.
16. Экономика предприятия. Под редакцией: ДЭН, профессора В.П. Грузинова. М.: Банки и биржи, 1998 г.
17. М.С. Мокий, Л.Г. Скамай, М.И. Трубочкина. Экономика предприятия. М.: Инфра, 2002 г.
18. Экономика предприятия. Под редакцией: В.Я. Хрипача. М.: Экономпресс, 2000 г.
19. Экономика предприятия. Под редакцией: ДЭН, профессора Н.А. Сафронова. М.: 2002 г.
20. Экономика труда. Под редакцией: С.Ю. Ращина, Т.О. Разумова. М.: Инфра, 2000 г.
21. Экономика труда: (социально – трудовые отношения). Под редакцией: Н.А. Волгина, Ю.Г. Одегова, М.: Экзамен, 2002 г.
22. Экономика труда и социально – трудовые отношения. Под редакцией: Г.Г. Меликяна, Р.П. Колосовой, МГУ, издательство ЧЕРО, 1996 г.
23. В.В. Адамчук, О.В. Ромашов, М.Е. Сорокина. Экономика и социология труда. М.: Юнити, 1999 г.
24. В.Е. Адамов, С.Д. Ильенкова, Т.П. Сиротина, С.А. Смирнов. Экономика и статистика фирм. М.: Финансы и статистика. 2002 г.
25. О. Кондрашина. Многокритериальный подход к интегральной оценке трудового потенциала работника // Труд в Казахстане, Алматы,2006 №7 С.38-43
26. Ө. Бектұрғанов. Еңбек қатынастарына реформа қажет. // Егемен Қазақстан. 1998 ж, 29 шілде, 8 бет
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Экономика факультеті
Басқару және кәсіпкерлік кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
«»
(«Тағам» ЖШС ... ... ... ... ... «Экономика»
Ғылыми жетекші:
аға оқытушы
У.У.Жубаниязова
Ақтөбе - 2007
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................3-4
І-тарау. Еңбек ... ... ... ... ... потенциалының экономикалық мәні және оның ... ... ... ... ... мен шарттары...........20-
25
1.3. Еңбек потенциалын кешенді бағалау әдістері мен көрсеткіштер
жүйесі......................................................................
..............................................26-42
ІІ-тарау. «Тагам» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... персоналды ... ... ... ... ... ... жолдары мен
резервтері
3.1. Еңбекті ... ... ... ... адам ... даму ... ... Кәсіпорында еңбек ресурыстарын ұтымды пайдалану жолдары ...........84-
92
Қорытынды...................................................................
................................93-94
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... енгізіп, осы өзгерістерге сай жаңа ... ... ... ең ... бірі ... ... ... адам потенциалын барынша тиімді пайдалану. Бұл тек ... үшін ғана ... ... ... ... ... ірілі – ұсақты
кәсіпорындар үшінде маңызды ... ... ... ... әр уақытта да
кез – келген өндіріс ошағы өзінің басты байлығы – ... ... ... ... ... ... маңызды, бірақ,
басқарудың жаңа тәсілдеріне негізделген барлық мүмкіндіктерді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілеттеріне тәуелді болды. Және
еңбек ресурстарының осы келтірілген сапалары кәсіпорын қызметі нәтижесінің
жоғары ... мен оның ... ... ... ... – бір ... ... болып табылады. Сондықтан да ... ... ... ... ... өндіріс орындарының алдында еңбек ресурстарын
мейлінше тиімді пайдаланып, олардың еңбек потенциалын ... ... ... ... ... ... ... негізгі мәселені
шешу үшін өнім өдіру саласындағы еңбек ресурстарын тиімді пайдалану ... ... ... мен оның ... және ... тәжірибелік
мәселелерін талдау жасау болып табылады.
Жұмыс мақсаты ... ... қою мен ... ... болды:
• нарықтық жағдайда кәсіпорын бәсекелестігін арттыру мүмкіндіктерін
ашу;
• өндіріс пен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... кадрларды тиімді пайдаланудың еленбей қалған
көздерін ашу және жоғары еңбек өнімділігін ... ... ... ... және ... міндеттердің байланысын сақтау
(өндіріс мүддесі мен ... ... тепе – ... ... әлеуметтік тиімділіктің тепе – теңдігі).
Дипломдық жұмыстың зерттеу нысаны – «Тагам» жауапкершілігі шектеулі
серіктестік.
Дипломдық ... ... және ... ... ... Заңдары мен отандық және шетел ғалымдарының, мамандарының
ғылыми еңбектері қолданылады. Жұмыс ... ... ... ... ... зерттеулеріне көп көңіл бөлінді: Е.Н. Сагиндиков, А.И. Рофе,
Б.Г. Збышко, В.В. Ишин, Н.К. ... Н.А. ... Ю.Г. ... М.С. ... ... М.И. Трубочкин, В.П. Грузинов, Н.А. Сафронов, Л.С. ... тағы ... ... шешу үшін ... экономикалық талдау, жүйелік
талдау, салыстыру және тағы да басқа математикалық әдістер қолданылады.
Дипломдық жұмыс ... үш ... ... ... ... ... мен ... тұрады.
Ι –тарауда еңбек потенциалын қалыптастырудың теориялық негіздері
сипатталады.
ІІ – ... ... ... персоналды басқару ерекшеліктері
талданады.
ІІІ – тарауда кәсіпорындағы ... ... ... ... мен ... қарастырылған.
І. Еңбек потенциалын қалыптастырудың теориялық негіздері
1.1. Еңбек потенциалының экономикалық мәні және оның қалыптасуының
принциптері
Еңбек потенциалы жеке ... ... ... ... әр түрлі топтарының барлық ... ... ... ... мен ... ... еңбек ресурстарынан еңбек
потенциалының айырмашылығы – ол оның сапасы мен потенциалдық ... ... ... бұл ... жағы ... ... белгілі бір
бірлікте болады.
Еңбек потенциалының түсінігі ғылыми ... ... ... ... ... ... Арнайы әдебиеттерде бұл түсінікті
анықтайтындардың ішінде, біздің пікіріміз ... ең ... ... ... ... ... түсіндіріледі: “... еңбекке қабілетті
тұрғындар санымен, оның кәсіби – ... ... ... ... ... ... ... және болашақта болжанатын бар
еңбек мүмкіндіктері”. Сөздік авторлары бұл түсінікті аймақ кәсіпорыны ... ел ... ... атап ... ... ... деңгейінде
кадрлар, персонал сияқты түсініктерді айналымға енгізу дұрыс деп көрінеді,
өйткені еңбек ... ... ... ... ғана ... ... ... потенциалы қалыптасу кезеңінде орналасқан бөлігімен де (орта білім
беру мектептері бастапқы, ортаңғы және ... ... ... беру ... ... және де ... ... қамтылмаған
тұрғындармен органикалық байланысты.
Біздің пікірімізше, бұл түсінік кемінде екі мағынаға ие. ... ... ... ... ... ... қызметке тартылған
немесе нақты түрде тартылуы мүмкін еңбек ресурстарының сол ... ... Бұл ... ... ... ... экономикалық ресурс
рөлінде, жұмыс күшімен қоғамдық ұдайы ... ... ... ... ... ... потенциалы жұмыс күшінің толығу (орнын ауыстыру)
мүмкіндіктер (резерв) шамасын көрсетеді. Жалпы алғанда ... ... ... ... ... бар ... ... айтуға
болады.
Біртұтас еңбек потенциалы түрлі жеке потенциалдардан құралады.
Сонымен қатар, оларды интеграциялайтын тұтас ... екі ... ие. Оның ... ... – потенциалдың ішкі ...... ... белгілерін бейнелейді; екінші деңгей – сыртқы қабат ... жеке ... ... ... ... бағытталған.
Еңбек потенциалының қалыптасуына әсер ететін маңызды фактор және оның
белсенді құрамдасы болып халықтың өмірінің деңгейі мен ... ... ... теориясы XX ғасырдың 60-70 жж басында пайда болған. Өмір
сапасы тұрмыс жағдайымен, қалыптылықпен, ... ... ... ... ... ... одан да кеңейтілген түсінігі үлкен экономикалық
сөздікте берілген.
“Өмір сапасы — ... ... ... ... ... ... сипатталатын тұтынушылық игіліктермен
қамтамасыз етушілік мағынасында ел тұрғындарының (немесе жекелеген аймақ),
кластар және әлеуметтік ... ... ... ... және мәдени
қажеттіліктермен қанағаттанушылық ... ... ... ... категория”.
“Өмір деңгейі — ел тұрғындары өмір жағдайларының жиынтығы”.
Өмір деңгейінің түсінігі ... ... ... ... 45 жыл ... БҰҰ эксперттері адам қажеттіліктерін бейнелейтін 12
позицияны (тұтынушылық кешендер) атаған: денсаулық, білім, ... ... киім (аяқ ... ... ... және үй мүлігі, оларды
пайдаланудың табысы мен құрылымы, әлеуметтік қамтамассыз ету, бос ... де – адам ... Одан ... бұл тізім коммуникация (байланыс)
және ақпарат құралдарымен адамның ... ... ... ... ойымызша, мемлекеттік әлеуметтік саясатқа одан да ... ... пен ... ... ... ... ... қайта
түрлендірулер барысындағы адам өмірінің деңгейі мен ... ... ... ... ... Ең алдымен, тұтынушылық бюджет
мысалында әлеуметтік стандарт, индикатор, кепілдік түсініктерінің мазмұндық
шекараларын қарастыру қажет.
Стандарт термині ... ... ... үшін эталон, үлгі,
модель дегенді білдіреді. Стандарт материалдық заттарға, қызметтерге,
ережелерге ... ... ... талаптарға дайындалады немесе
орнатылады.
Әлеуметтік стандарт экономикалық және ... даму ... ... ... мақсатты бағдар ретінде қарастырылуы
мүмкін. Мұндай тұрғыдан келу тұрғындар қажеттіліктерін қамтамасыз ету ... ... ... қол ... үшін қажетті ресурыстарды да,
шараларды да анықтауға, әлеуметтік саланы нормативтік ... ... ... береді.
Әлеуметтік индикаторлар — қолданылған шаралардың жүзеге асырылуының
нәтижелері бойынша әлеуметтік жағдайдың нақты ... ... ... ... ... ... олардың ара-қатынастары.
Әлеуметтік кепілдік — заңмен бекітілген немесе атқарушы билікпен
шешілген тұрғындар тұтыну мен қамтамасыз ... ... үшін ... ... ... ... Дұрысында әлеуметтік кепілдік қабылданған
әлеуметтік стандартпен сәйкес болуы қажет.
Тұтынушылық бюджетке ... ... күні ... стандарттардың 4
деңгейін ажыратады: өмір сүру деңгейінің минимумы, ... ... ... тұтынушылық бюджет және де жоғары табыстың тұтынушылық
бюджеті.
Өмір деңгейі мен сапасы өз ... ие. ... ... ... жан ... шаққандағы нақты табыстар сияқты маңызды құрамдас Батыс
елдері мен Жапонияда 1,5 – 2 пайызға өскен. Халықтың 10% ... ... ... ... 10% ең ... топтардың орташа жандық
табыстарды 6 – 7 пайыздан көп емес көлемде артып отыр. Сол ... ... ... ... ... ... ... төмен табыстармен АҚШ
халқының үлесі 1960 жылы 22,2 %-дан болса, ал 1980 жылы 8,1 ... ... да өтуі ... ... ... өмір ... ... өзгереді. Жеке тұтынудың мінезі мен
құрылымы өзгереді, гуманитарлық мінездегі - ... ... ... ролі ... ... ... үшін, үй
шаруашылығын жүргізуге ... ... ... ... ... ... одан да ... класстың тауарлары мен қызметтеріне сұраныс
өсіп жатыр. Өмір сапасы факторының рөлі экономикаға әлеуметтік процестердің
кері әсер ... ... ... ... Өмір сапасы мен деңгейі
экономикалық дамудың басты импульсіне айналып отыр.
Оның жаңа сапасы еңбек потенциалының да сапасын ... ... ... ... ... ... кемінде 5 негізгі
элементті бөлуге болады:
1) еңбек потенциалы қалыптасуында және оның жүзеге ... ... ... ... ... және құқықтық алаң;
3) ресурыстық құрамдасы;
4) тұрғындардың өмірінің деңгейі мен сапасы;
5) халықтың еңбек ... ... ... ... ... ... қалыптасу мен
пайдаланудың ерекшеліктеріне назар аудару ... Атап ... ... ... кәсіпкерлік және жалдамалы жұмысшылар
сферасына потенциалдың тартылуы мүмкін ... ... ... ... ... талдауында жұмыссыздар, жалдамалы ... ... ... ... ... кәсіпкерлердің үлес салмағы
олардың кәсіпке, психофизикалық және әлеуметтік ... ... ... анықталуы мүмкін.
Барлық жеке потенциалдардың өзара ... мен ... ... ... ... және ... ... теңдігі мен
синхрондығы әлі де қамтамасыз етпейді.
Еңбек потенциалының экономикалық мәні зерттеулерінің шетбұрыштық тасы
болып жұмыс күші ... ... ... табылады. Жұмыс күшін ұдайы өндіруге
зерттеушілер назарының белсенділігіне ... бұл ... ... жағдайы аяқталуға дайын әлі алыс.
Ғалымдар қатары (А. Э. Котляр, Е. И. Рузавина, М. Я. ... А. ... және т.б.) ... ... ... ... фаза ... жұмыс күшін ұдайы өндіру талдауында қолдануды ... ... Е. П. ... білдірілген басқа пікір қоғамдық өнім қозғалысы
стадияларымен ұқсас, жұмыс ... ... ... фаза ... оқу ... қарсы болып отыр.
Жұмыс күшін ұдайы өндіру фазаларының (процестерінің) қатынастарының
Жұмыс күшін ... ... ... ... ... ... ... күшінің ұдайы өндірісін қарастыратын зерттеушілердің пікірін
қолдаймыз және дамытамыз. Алайда ұдайы ... ... тек ... ... ... ... және ... дайындау, бөлу және ... ... ... ... кең ... ... пікірді біз де толық
қолдамаймыз. Бұл схема жеткілікті толық емес және дәл ... емес ... ... ... ... күшін ұдайы өндіруге оны ... ... қосу ... ... ... ... ... процес – еңбекке жарамдылықты
қалпына келтіру, яғни өз өмірін ұдайы өндіруді шығарып тастаумен де ... ... ... ... ... ... жаңа буынды ұдайы өндіру де
кіретінін атап кету ... ... ... ... мен ... ... тұрғындардың еңбекке қабілеттілігінің үздіксіздігін
қолдап отыру мүмкін емес.
Ұдайы өндіру теориясында жұмыс ... бөлу ... де бір ... Ол ... ұйымдастырушылық мінезге ие және жұмысқа тұруды
табиғи – нарықтық және мемлекеттік реттеу ... ... ... ... де ... әдебиеттерде кең қолданылатын “бөлу” және “қайта
бөлу” түсініктері жұмысқа тұру қатынастарын талдауға ... ... ... ... ... “қызмет көрсетеді”, жұмысқа тұру кезінен жұмыс
күшін тұтыну басталады. Жұмыс күшін бөлу және ... бөлу ... ... Олар ... ... ... (бұл жұмысқа тұру процесімен оларды
байланыстырады), сондай-ақ қоғамдық – пайдалы қызмет сферасын: өсіп келе
жатқан ... ... мен ... ... ... ... ету және ... Бұл да еңбек қызметінің түрлері, ... ... ... ... ... ... күшін ұдайы өндіру процесінің ... ... Жаңа ... ... ... ... ... ұдайы өндіру (тәрбиелеу, оқыту, кәсіби дайындық, ... ... ... ... ... жарамдылықты қалпына келтіру (реабилитация).
Анықтауыш элементі болып ... ... ... және қалпына
келтіру табылады. Жұмыс күшін ұдайы ... ... ... ... жаңа өмір ... ... ... ұдайы өндірісін) жатқызу
онсыз еңбекке қабілеттіліктердің барлығының үздіксіздігін, адам ... мен ... ... ... ... Жұмыс күшін ұдайы өндірудің
келесі процесіне де ... ... ...... соң, ... ... ... дамуға: тәрбиелеу, оқыту, біліктілікке ие болу, қайта
біліктілік деңгейін жоғарылату, еңбек процесіне бейімделу.
Жұмыс күшін ұдайы ... ... ... және қайта бөлінетін
жұмыс күшінде аяқталу болып табылады. Бұл кезеңде жұмыс ... ... мен ... ... ... қоғамдық ұдайы өндіруге өзінің
адамдық капиталын қосады. ... оның ... ... күші ... Осы сәтінен жұмыс күшін тұтыну басталады, яғни еңбектің өзі.
Өндірістен түрлі себептерге байланысты шығып кеткен жұмыскер ... бөлу ... ... оның ... тізбектелген стадияларын өтеді де
жұмысқа тұрумен қозғалысты аяқтайды.
Жұмыс күшін ұдайы өндірудің іс-әрекетінің ... оның ... ... және ... және ... ... келесідей түрде өтеді.
Халық демографиялық жүйеден (жұмысқа дейінгі ... ... ... ... экономикалық жүйеге “өтеді” - өз өмірін
өндіру, іс-әрекетті болады, жұмыс күшіне айналады. Еңбекке ... ... ... ... ... процесінде бастапқы болып табылатын оның
қалпына келу процесін туғызады. Еңбекке ... ... ... ... ... өндіру қамтылған тұрғындардың, оның өмірдегі қызметін
білдіреді.
Өмірді ұдайы өндірудің 2 түрінің бірлігі – жеке (еңбек және ... және жаңа – ... ... ... ... ... ... заңдарының әрекетінің бірлігін шарттайды. Олардың мәнін
қамтылған және де ... ... ... ... ... ... жоспарлы қалпына келтіру мен дамыту ретінде анықтауға
болады.
Потенциалды жұмыс ... ... ... оқу, қайта дайындау
стадиясында орналасқан) бөлшек немесе толық шығындарының ... ... ... ... өндіруді қамтамасыз етеді.
Басқа атақты ғылымдар қатары сияқты массачусете технологиялық
институт (АҚШ) ... Р. ... ... ... ... экономикалық өсім еңбек шығындары өсімінен және өндірілген
өнім құнына бұл факторлардың әрқайсысының орташаланған салымын бейнелейтін
салмақты ... ... ... ... ... өнімділігінің ұлғаюын сипаттайтын (капитал мен еңбектің бірлескен
өнімділігі) үшінші айнымалыдан ... ... ... ... ... бұл үшінші айнымалыны оны
тікелей ғылыми зерттеулермен және тәжірибелі-конструкторлық дайындамалармен
байланыстырып ... ... ... факторы деп атаған. Сонымен
қатар, анық көрініп тұрғандай, оған ... да ... ... ... ресурыстардың одан да тиімді бөлінуі және олардың экономикасы,
халықтың білімділік ... ... ... және өндіріс процесін басқару
сапасын ... ... ... ... ... факторлар.
Анық көрініп тұрғандай, елдің ұзақ мерзімді экономикалық өсімі
негізінен капитал мен еңбек ресурстарын одан да ... ... ... ... ... нәтижесі болып табылады.
Қазіргі теориялық экономика тұрғысынан шаруашылық кешеннің ... ... көп ... экономикалық ресурстар шектеулілігі ... ... ... ...... ... және адаммен
өндірілген өндіріс факторлары, атап айтқанда, ... газ, ... ... темір рудасы, темір, машиналар, станоктар, жабдық, ғимараттар,
құрылыстар және т.б. Адам ...... ... ... ... ... дефиниция жалпы қабылданған ... ... ... ... ... көзқарас адам ресурстарының
экономикалық ... ... ... ... ... ... атап өту ... Мұнда адам капиталы рөлінің едәуір күшеюіне нақты
тенденция көрінеді. Реформалар заманында қоғам, ... және ... ... ... ... адам ... пайдалану жүйесі
қоғамдық және экономикалық ... ... ... басқару мен
табиғи-нарықтық реттеумен қатар қарастырылатыны сипатты. Адам капиталын
пайдалану жүйесінің ... ... және ... ... ... келісуі принципі тұрғысынан өткенде жеткіліксіз ... ... ... ... және ... ... және толық
қажеттілік тізбектелген өтуде қорытындылады.
Өткізілген зерттеулер көрсеткендей, 70 жылдардың ... ... ... ішкі ... ... капиталды және еңбек ресурстары шығындары
көлемінің өсуі ... ... ... өтті ... ... ... сол ... АҚШ-та байқалған “туу бумымен” байланысты).
Негізгі өндірістік ... ... ... күші ... және техникалық прогресс арасындағы өзара әрекеттесудің жоқтығы
жағдайында экономика ... ... ... ... ... қайтып
оралады. Алайда, егер негізгі өндірістік капитал өсімі қарқындарының көбеюі
еңбек ресурстары сапасын жоғарылату процесін ... жаңа ... ... жалпы экономикалық даму қарқындары ұзақ уақыт ... ... мен ... білім деңгейінің өсуі және кәсіптік
дайындығы есебінен жұмыс күші сапасының ... ... ... ... ... тағы бір ... ретінде қарастырылуы
мүмкін, бұл бір уақытта ғылыми-техникалық прогресстің одан әрі ... ... ... да, ... факторы болып табылады. Басқа
сөзбен, ғылыми-техникалық прогресс ... ... ... ... Бұл ... ... өткенде болжанғанға қарағанда
одан да жоғары дәрежеде білінеді, бірақ оның ... ... ... ... ... ... ... мәселелері тұрақты даму концепциясында
өз бейнесін тапты.
БҰҰ даму бағдарламасы Тобымен дайындалған 1994 ... Адам ... ... “... ... даму ... түрлі тектегі физикалық,
адамды және табиғи капиталды жоғарылатуы ... ... ... ... аз ... қазіргі деңгейде болашақ буындардың өз қажеттіліктерін
қанағаттандыру мүмкіндігін қолдау ... ... ... ... қол ... кедей, білім алмаған халқы
көп елдер мен аймақтарда мүмкін емес. Адам капиталының ұлғаюы ... ... ... ... ... келтіре алады.
Қазіргі қоғам дамуында ... ... рөлі 1990 жылы ... ... ... индексі” (АДИ) деп аталатын өмір сапасын
бағалаудың жаңа көрсеткішінде белгіленген.
Адам дамуының индексі 3 ... ... ... ... өмір ... өмір ... дұрыстаумен жан басына шаққандағы нақты жалпы ішкі
өніммен өлшенетін өмір деңгейінен;
3) ересек тұрғындардың ... және ... ... ... ... ... білімділігімен.
Біздің пікірімізше, жастардың және ересек тұрғындардың білімі қоғамның
еңбек потенциалының ең белсенді құрамдасы ... ... ... адам ... даму ... ... мағынасы адам
таңдауының мүмкіндіктерінің кеңеюіде қорытындыланады. Олардың арасында ең
маңыздылары – ұзақ және дені сау ... сүру ... ... 85 жас), ... алу ... және ... ... сай деңгейіне
қажет ресурстарға қол жеткізу (жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ 5120 $ АҚШ
көлемінде). “Тұрақты адам ... мәні ... де, ... ... қол ... теңдігінен тұрады”.
Адам капиталы теориясының негзін салушы Теодор Шульцтың идеялары К.
Берет, Р. Солоу, Г. ... және У. ... ... ... ... ... басында Қазақстан Республикасы адам потенциалы дамуының
жоғары деңгейдегі мемлекеттер санына жатты (жиынтық индексі 0,8-ден ... ... ол ... 0,848 дүние жүзінің 170-тен көп елдер арасында 53
орында болды. Алайда, бұрынғы Совет Одағының ... ... ... ... АДИ шкаласы бойынша олардың төменге орнын
ауыстыруына әкелді. Бұл 1995 жылы 0,685 ... ... ... 100 ... Қазақстан Республикасына да тиді. Бұл, ... жан ... ... ішкі өнім ... ... ... байланысты.
Жекелеген облыстарды айтатын болсақ, Ақтөбе облысы соңғы жылдары адам
потенциалы жоғары деңгейдегі облыстар ... ... ... ... ... потенциялы дамуының деңгейі бойынша облыстар дифференциясы
республикада адам потенциалының ... ... ... төмендеуде
күшейеді.
Материалдық-қоғамдық және жеке фактор, немесе өндіргіш күштердің
классикалық факторлардың өзара әрекеттесуі - ... ... да ... ... ... Адамның өзі өндіріс құралдарын жаратады және
дүниеге келтіреді, сөйтіп өндіргіш күштер элементтеріне ... ... ... да ... күші – тек ... ғана емес, қоғамның басты
өндіргіш күші. Оның дамуы ... ... адам ... оған қажетті
құралдарын құрады және оларды пайдаланудың тәсілдерін анықтайды. Қоғамның
өндіргіш күштер жүйесінде жеке және ... ... ... ... ... осындай. Сонымен қатар, әр берілген кезеңдегі ... ие ... ... ... ... ... жатқан құралдары
мен игерілген технологиялар жағдайымен ... Бұл ішкі ... ... ... ... бар ... факторлары сәйкестігінің мәні
ашылады.
Өндіріс факторларының сәйкестігі өзінің табиғаты бойынша статикалық
емес, динамикалық. Бұл динамиканың көзі қозғалмалы, ... бір ... ... ... мен ... ... өздігінен келмейтінінің бастапқы
позициясы осындай. Оларды адамдар жаратады. Бірақ еңбек және ... ... ... ... таралғанда өндіргіш күштердің ішкі
дамуында лидер рөлі оларға ауысады: жұмыс күшінің жалпы жағдайын ... жаңа ... ... ... деңгейіне шейін “көтеру”
қажет. Бұл объективті заңдылық.
Жұмыс күшіне өндіріс құралдары мен жаңа ... ... ... өзінің сандық және ... ... ... ... ... және ... мен ... қажеттілікте білінетін жұмыс күшінің шығындалуын анықтайды.
Екіншілері жұмыс күші ... ... мен ... ... ... мен мамандар кәсіптік құрылымның көрсеткіштерінде және олардың
біліктілік деңгейінде ... ...... ... болып кәсіпорындар
персоналын кәсіптік оқыту және қайта оқытудың түрлі формалары ... ... ... жас жұмысшылар мен мамандарды сәйкес технологиялар мен
еңбек функцияларын игеру стадиясына дейін “жеткізумен” қамтамасыз ... ... ... ... А. К. ... 20 ... өзінде-ақ
жұмыс кадрларын дайындау теориясын ұсынды. Сол уақыттан бері ... ... атап ... ... ... мен ... ... Еңбек қызметінде интеллектуалды компонент ... ... ... ... ... және ... ... теориясын
негізінде олардың поливаленттік дайындығы жатқан, яғни фундаменталды,
қосымша және ... ... ... ... кадрларды оқытудың
экоцентрикалық концепция ауыстырды.
Бұдан басқа, еңбек потенциалын пайдаланудағы принципиалды ... ... ... ... байланысты. Болашақ фирмасына
“болашақ кадрлары” да қажет ... ... ... адам ... мен ... ... ... И. Ансофф жазып
отырғандай, ... ... ... ... қысқаруы басшылар,
ғалымдар, басқару теоретиктері және ... ... ... ... ... ... ресурстары қоғамдық – пайдалы еңбекке қабілетті халық ретінде
анықталады және оның әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... “қоғамдық өндірісте
қамтылғандар” категориялардың ара-қатынасы ... ... ... 1
| ... ... ... (+) ... ... ... ... жоқ (-) |
| ... ... ... |
| | ... ... |
| | | ... |
| | | ... мен |
| | | ... |
| | | ... |
|1 |2 |3 |4 ... 16 ... ... | | | ... | | | ... ... ... |+ |– |– ... | | | ... ... |+ |– |– ... ... ... | | | ... | | | ... ... | | | ... 16 ... | | | ... балалар |+ |+ |+ ... ... ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... 16-59 жас, | | | ... 16-54 ... | | | ... | | | ... ... сферасында| | | ... | | | ... жеке ... |+ |+ |+ ... | | | ... | | | ... үй ... |+ |+ |+ ... | | | ... ... үзіліспен |+ |+ |– ... ... вуз | | | ... | | | ... әскери қызметкерлер |+ |+ |– ... ... ... |+ |+ |– ... ... | | | ... ... жастардың |+ |+ |– ... ... 1 | | | ... 2 топ ... | | ... ... ... | | | ... ... | | | ... ... ... | | | ... Еңбекке қабілеттілігі| | | ... ... ... | | | ... ... ... |+ |+ |+ ... ... | | | ... кәрілік бойынша жұмыс|+ |– |– ... ... | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| |+ |+ |+ |
| | | | |
| | | | |
| |+ |– |– |
1 ... ... және демография статистикасында халықтың бұл
категорияларының өлшемі мен шекаралары қалай анықталатыны ... ... ... ... атап өту ... Мәселен, жұмыс
жасындағы тұрғындар саны қамтылған тұрғындар мен оның ... ... ... ... ... ... шектелген тұрғындарды
белгілейді.
Үй шаруашылығында қамтылғандар және ... ... ... деп ... Үй шаруашылығына қатысатын зейнеткерлер еңбек
ресурстары немесе қамтылғандарың ешқандай ... ... Егер де ... ... жұмыс істесе, онда экономикалық белсенді тұрғындарға
жатады. Жазу деректері, ағымдық есеп және уақыт бюджеттерін қарау деректері
зейнеткерлердің нақты қызметтері, ... ... ... ... ... (қоғамдық немесе үй шаруашылығында) бойынша оларды
топтау және еңбек ресурстарының мүмкін резервтерін одан да ... ... ... ... (қала) еңбек потенциалы қалыптасуының ... ... ... адам ресурстарын ұдайы өндірудің құрылымдық – функционалдық
моделі ... ... ... 1. Адам ресурстарын ұдайы өндірудің
құрылымдық – функционалдық моделі
1.2. Еңбек потенциалын қалыптастыру ерекшеліктері мен шарттары
Аймақтың еңбек ... ... және ... ... ... ... бір жағдайлардан туындап қалыптасады. Еңбек потенциалын
қалыптастыру нәтижелеріне әсер ететін ... ... ... саяси,
культурологиялық (әлемдік және ұлттық мәдениеттер), этникалық, ... ... ... потенциалы сипаттамасын анықтайтын факторлар мыналар:
демографиялық, экономикалық, қоныс ... ... ... ... ... ... ... басты ролді
табиғи-этникалық жағдайлар мен экономикалық факторлар атқаратынын атап ... ... ... ... ... ... демографиялық
жағдайлары мен факторларын, оның сапасын ... ... ... ... концепциясын жасады.
Бұл концепцияның ережелері негізінде біз аймақтың еңбек потенциалы
құрылымы мен ... ... ... бөліп алдық.
2 сурет. Еңбек потенциалы сапасы мен құрылымдарын анықтайтын ... ... ... ... мен ... ... әсер ... факторлардың иерархиялық салдары 3 ... ... ... иерархиялық салдары
Экономикалық және демографиялық сипаттамалар арасындағы ... ... ... ... ... ... қала
тұрғындары үлесі мен бірқатар аймақтардың экономикалық дамуы ... ... ... ... ... анықталады) деңгейі арасындағы
рангылық корреляция коэффициенті 0,93 – 0,95 құрайды.
Еңбек ресурстары жағдайы оптималдылығы өлшемі өндірістік ... ... ... ... атап өтуіміз керек. Бұрынғы КСРО-дағы
экономикалық дамудың экстенсивті факторынан интенсивті ... өту ... ... қардарлықтың себептерін анықтаудағы акценттік өзгерістерге
негізделеді: тұрғындардың табиғи өсуі қарқынының төмендеуін түсіндіруден –
жоспарлаудың ... ... ... істеушілердің
шектеулілігінде еңбек өнімділігінің жедел өсу қажеттілігіне, сонымен бірге
еңбек өнімділігі мен ... ... өсуі ... ... ... бар. Яғни, Қазақстанның жұмысқа тығыздық бар өңірлерінде еңбек
өнімділігі мен жұмысқа тұру өсу қарқыны ... кері ... ... ... ... бұл ... арасындағы рангылық
корреляция коэффициенті 0,3 ... ... ... ... ... ... тұрғындардың болуы және
оның адам капиталын пайдалану аймақ экономикасы мен ... ... ... бір ... тигізеді.
Елде және оның жекелеген аудандарында қолда бар еңбек ресурстары
қалай ... ... ... бір дәрежеде экономикалық ... ғана ... ... тұрғындар басына өнім шығару көлемі де, сондай-
ақ мемлекеттің, кәсіпкерлердің және ... ... да ... ... ... ... жан ... өнім шығару көрсеткіші
құндық білдіруде елдің ғана емес, оның ... ... ... ... де ... ... ... өсіруінің нақты мүмкіндігінің факторы ретінде де оның ... ... ... ... ... тұрғындардың жан басына орташа
табысы, маңызы одан бір де кем емес. Сонымен бірге ... ... ... ... топтар табыстарымен байланысты талдау қоғамның
жинақталу дәрежесінен ғана ... ... ... ... (байлық)
деңгейін көрсете алады. Бұл тұрғыдан Қазақстан Республикасы кедей елдер
қатарына ... ... ... ... ... ... мен
политологтар Ассоциациясы іріктеп жүргізген зерттеулер нәтижесі ... ... ... ... ... ... Ақтөбе, Орал,
Семей, Павлодар, Талдықорған, Шымкент) 1997 ... ... ... ... ... ... 53,7 %-ы аз қамтылғандар, ... ... 44,3 %-ы ... ... 2 %-ы ... ... бірге, өнеркәсіптік дамыған елдердің көптеген ... өсу мен ... үшін база ... ... саны ... ұстайтын, жетекші топ, орта топ болып табылады деп таниды. Өзін
орташа ... ... ... ... ... ... құрайтын орташа топпен бірге, жеке кәсіпкерлер және ... тобы ... 1995 жылы ... жеке ... қызметімен шұғылданатын
еңбек ресурстары үлесі халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің барлығы
0,1 %-ы, ал ... ... 2,6 % ... ... ... және ... ... қатынасын талдау
экономикалық – демографиялық зерттеулерде маңызды орын ... ... ... ... ... ... үшін мына формула бойынша ...... ... (ЭДИ) ұсынылады:
ЭДИ = ТП / ДТ = Σт ( РПтм x Нтм + РПтж x Нтж ... = Σт ( ПЖтм x Нтм + ПЖтж x Нтж ...... ... еңбек потнециалы;
ДП – аймақ тұрғындарының демографиялық потенциалы;
РПтм (РПтж) – Т ... ... ... ... ... ... ... – Т жасына жеткен ерлердің (әйелдердің) өмірінің
күтілетін ... (Нтж) – Т ... ... ... ... ... ... – демографиялық болжамдарды негіздеу үшін
талап етілетін ... ... ... ... ... ... есептейді. Нәтижесінде аймақтық демографиялық жағдай мен
аймақтық – өндірістік жүйе ... екі ... ... тереңдетіледі.
Айқын аймақтық қатынастарға өтпелі кезең жағдайында әлеуметтік
факторлардың аумақтық ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің маңызды ролі тіпті арта түседі.
Аймақтық әлеуметтік – демографиялық ерекшеліктер ... ... бола ... ... ... ... әлеуметтік
инфрақұрылым – аймақтық әлеуметтік саясат – тіршілік ... – өмір ... ... ... ... ... ... процестер ағынымен
(демографиялық және миграциялық ахуал, ...... ... ... ... ... ерекшеліктері жиынтығын
синтездейтін белгілі бір өмір сапасын ... ... ... ... өмір салтымен демографиялық дамудың байланысын
бейнелейтін тұрғындар сапасы жағын ... ... ... ... ... экологиялық –
демографиялық жүйе саласына тікелей әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... және ...... әсері аясында тұрғындардың ден саулығы (әлеуметтік-экологиялық жүйемен
табиғи қозғалыс байланысын бейнелейді), экологиялық бейімделу ... ... ... ... аналогтық байланысы
сипаттайтын) және айналадағы ортаға тұрғындардың ... ... ... бұрын шығынды), әлеуметтік және демографиялық
сипаттарды қосумен аймақтың ... ... ... ... анықтау
міндеттерді қалыптастырады, соған сәйкес натуралды-заттық ... ... ... ... қабылданатын әдістерін табу қажет.
Бұл жағдайда ... ... ... және ... ... ... ... макроэкономикалық өлшемдер арасындағы корреляциялық
тәуелділікті зерттеу үшін ... ... ... ... аймақтық ішкі өнім, тұрғындардың
табысы мен шығысы сомасы, әлеуметтік мақсаттарға мемлекеттік шығындар,
еңбек ресурстары ... т.б. ... ... арқылы еңбек ресурстары саласын сипаттайтын әлеуметтік
индикаторлар тобына мыналар кіреді:
• жеке тұтыну, ... ... ... қызмет, білім беру деңгейі
т.б;
• тәулігіне жұмыс емес сағат саны (сағатпен);
• автомашиналардың болуы (1000 ... ... ... болуы (отбасылардың жалпы саны %-мен);
• шетелге турист болып шығатын адам саны (10 мың адамға);
• театр, ... ... ... саны (10 мың ... ... ... ... саны;
• парктер мен жасыл ағаштар алаңы (10 мың адамға).
Зерттеудің ... ... ... табиғи қозғалыстың тәуелділігінің жаңа формаларының сапасын
зерттеуді қосады.
Бұл жүйе үлкен бейімделу ... ... ... ... ... ... Ол ... сырқы әсерлерге емес,
тек қана айқын білінетін, ұзақ ... ... ... оның ... өседі, тіпті сыртқы жағдайлар секірісті өзгерісте де сол ... ... да ... фактор әсерін таратқандай болып өтеді. Оның
сипаты тыңғылықты зерттеуді қажет етеді. Оны ... үшін Эд. ... ... ... ... ... Н. ... еліктеу
үлгісіндегі әлеуметтік модельдері пайдаланылуы мүмкін.
Көрсетілген ... ... ... ... ... туу ... ... факторлардың әсерін математикалық
модельдеу ерекшелігін төмендегі формамен анықтайды:
Аb(t) = F (zi(t), ..., Zk(t) ... zi(t), ..., Zk(t) – туу ... әсер ... ... және экономикадан тыс ... ... ... ... ... болуы мүмкін: қала тұрғындарының проценті, білімнің орташа
деңгейі, қоғамдық өндірістегі ... ... тұру ... атап ... ... ... демографиялық
дамуының дербес факторы ретінде көрінетін тұрғындардың жас ... ... орын ... Оның ... ... әсерін тұрғындардың бастапқы
санының жас құрылымы әсерін толығымен жоққа шығаратын және ... ... ... ... ... моделі көмегімен қарауға болады.
Тұрақты тұрғындар – болашақта өсудің өзгеріссіз режимі ... ... ... ... ... ... ... бастапқы
тұрғындардың жас құрылымының оның өсуінің нақты ... ... ... ... ... айтарлықтай байыды.
1.3. Еңбек потенциалын кешенді бағалау әдістері мен көрсеткіштер жүйесі
Еңбек ... ... ... ... принципалды
ерекшеленетін, қоғамдық өндірістің маңызды, басты ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде еңбек потенциалын оның әрбір деңгейінде
(аймақ, облыс, қала, ... ... т.б) ... ... келуді
анықтайды.
Республика және оның облыстарының еңбек потенциалын кешенді бағалау
деп біз оны өлшеудің әдістері мен көрсеткіштері ... ... ... процесінің барлық көп түрлілігін мейлінше мүмкін және мақсатын
бейнелеуді ұғынамыз.
Елдің және оның жекелеген аймақтарының еңбек потенциалын ... ... ... ... мен мәнін көрсететін көрсеткіштер
жүйесін анықтауды талап ететін экономикалық процесс ретінде ... ... ... экономикалық белсенді тұрғындарға (жұмыс іздеп
жүрген және қоғамдық өндірісте қамтылған адамдар) және экономикалық ... ... ... және жұмыс іздемейтін еңбек ресурстары
бөлімі) бөлінеді.
Еңбек потенциалын интегралды ... ... ... тіршілік
сағаты жиынтық көлемінен жалпы шығынның бөлінуімен белсенді тіршілік адам-
сағаты көлемінде (толық өмір сүру ... ... ... Бұл
көлемдердің қатынасы нақты өмір мен модельде ... ... ... ... ... ... туындай отырып, әлеуметтік
– еңбек потенциалының дамуындағы бірлік пен қарама-қайшылықтардың басты
ерекшеліктерін ашуға мүмкіндік ... ... ... ... ... және ... жолымен қол жеткізуге болатын сапалық ... ... ... ... ... ... ұдайы өндіріс
шығындары толық көлемі есебі негізінде болжамдайды.
Еңбек ресурстарының ... ... ... көрсеткіштеріне
қатысты айтар болсақ, оған мәселен, қоғамдық өндіріске әйелдерді тарту,
кадрларды ... ... ... ... әр ... ... жұмыс
істейтіндер санының өсуі туралы мәлметтер қызмет ете ... ... ... жағдайын кешенді талдау, бәрінен бұрын, үш
бағыт бойынша жүзеге асырылады:
а) демографиялық аспект – аумақтық орналасу, ... ... ... ... құрамы, жасы, жынысы бойынша тұрғындарды бөлу ... ... ... ... ... мен ... ... Бұл
аспектіге сондай-ақ еңбекке қабілетті тұрғындар (сырқаттарды, мүгедектерді,
зейнеткерлерді есептеу) шекарасын және перспективалық ... мен әр ... ... ... еңбек белсенділігін анықтау жатады;
б) еңбек жұмсалуы саласын қазғайтын әлеуметтік-экономикалық аспект ... ... ... ... ... білімі, біліктілігіне қатысты
тұрғындардың әр түрлі топтарының табысының жалпы ... мен ... ... етілуі деңгейіне әсер ететін факторларды, сондай-ақ тұрғын үймен
қамтылу деңгейін анықтау және бағалау. Ол, сондай-ақ еңбек ... ... және ... ... ... әсер ететін факторлар
талдауын да біріктіреді;
в) әлеуметтік аспекті – ... ... ... әлеуметтік сұрау салу, т.б. бойынша), өндірістік жағдайдағыдай
тұрмыста мәдени-эстетикалық қамтамасыз етуді, ... және ... ... үшін бос ... ... мүмкіндігін бағалау.
Бұл аспектілер сондай-ақ жұмыс күші айналымы,өзгерісі, миграция, ... ... ... ... талдау орташа ел бойынша ғана емес, аймақ бойынша да
жүргізілуі тиіс, бұл ... ... ... ... туу мен ... көрсеткіштер бойынша, (ерекшеліктерді ескеріп) мүмкіндік ... ... ... бала туу қозғалысы еңбек ресурстары құрамы ... ... ... есептеу үшін айтарлықтай мәні бар елеулі
ауытқушылықтарды береді,ал ... ... ... – жас жұмысшылар мен
қызметкерлерде қоғамдық өндіріске ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Талдаудың жаңа
бағыты – отбасы, білім, денсаулық сақтау, дене тәрбиесі және спорт, ... ... ... ... ... ... ... адам
капиталын қалыптастыру және пайдалану шартын анықтау болып табылады.
Еңбек ... ... ... жүргізгенде неғұрлым өнімдісі –
экономикалық-математикалық ... ... ... ... ... ... ... еңбек потенциалын қалыптастырудың экономикалық-
математикалық модельдерін жасауда ... ... ... адам
капиталын қалыптастыру және пайдалану, еңбек ресурстарының ... ... ... Бұл ... ... бір өткен уақыт кезеңіне ғана
емес, сондай-ақ болжамдық – перспективаға да қажет.
Еңбек ... ... ... адам ... ... ... ... және сапалық сипаттамаларға ие. Біріншісіне құрам
және сандық көрсеткіштер ... ... ... ... ... т.б).
Екіншісі – кәсіби-біліктілік құрылым, біліктілік деңгей көрсеткіштері т.б.
Тұтасынан алғанда ... ... және ... ... ... ... ... материалдары мен еңбек бойынша
бір мезгілін зерттеулері ағымдағы статистика мәліметтеріне негізделеді.
Еңбек ресурстарының ... ... ... үшін бастапқы база
болып жұмысқа қабілетті тұрғындардың саны да етеді. Тұрғындардың ... жасы ... ... негізінде еңбекке қабілетті жастағы тұрғындар
саны анықталады, одан ... ... деп ... жастағы адамдар
саны шегеріледі.
Кез-келген ел, кез-келген ... ... ... ... ... ... бірі – тұрғындардың жасына қарай
құрылымы. Ол тұрғындардың ұдайы өсу режиміне, яғни туу мен өлу ... мен ... ... ... ... деңгейінде туудың тез ұлғаюы
тұрғындардың жалпы ... ... мен ... ... елеулі өсуіне
және еңбек ресурстарының біршама азаюына әкеледі. Туудың өзгеріссіз
деңгейінде ... ... ... ... ... барлық тұрғындар
арасында зейнеткерлер үлесін ұлғайтады және бәрібір еңбек ресурстары үлесін
азайтады.
Сонымен бірге, жастық құрылым ... ... ... ... ... ... алады, өйткені, тұрғындардың жастық
құрылымына туу деңгейі ... ... ... да ... ... әсер ... ... мигранттар арасында
жас және орташа жастағылар басымдықта болады. Сондықтан да ... ... мен ... ... “жасарады”, ал олар кететін елдер
мен аудандардың тұрғындары “қартаяды”.
Село тұрғындарының қалаға көшуін бағалай отырып, ... ... ... ұзақ ... бойы ... өсудің
экстенсивті факторлары есебінен, оның ішінде селолық ... ... ... жұмыс істейтіндер саны ұлғаюы есебінен дамығандығын есте
ұстау қажет.
Аудандар немесе басқа аймақтық элементтер бойынша еңбек ресурстарына
қажеттіліктерді ... ... ... ... ... ... салыстырғанда жаңа игерілетін аудандарда өмір сүру жағдайларын
теңестіру үшін белгілі бір мәдени-тұрмыстық кешенді құруды қарау керек.
Уақытқа сай ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер көмегімен анықталады: абсолютті өсу, еңбек
ресурстарының өсуі және өсу ... ... ... ... ... үлесі, т.б.
Абсолютті өсу – миграция сальдосы есебімен жыл ... және ... ... ... ... ... ресурстары өсу қарқыны – еңбек ресурстары санындағы динамикалық
қатардың екі көрсеткішінің қатынасы.
( Р1 / Р0 ) ( Р2/ Р1 ) . . . ( Рn / ... Р – ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт аралық кезеңдегі орташа өсу қарқыны
бастапқы және кейінгі жылдық көлемнің жай қатынастары түрінде ... ... ... ... ... ... геометриялық ретінде
есептеледі:
Тpn = √ ( Р1 / Р0 ) ( Р2 / Р1 ) . . . (Рn /n Рn-1 ) = √ ... / Р0 ... ... өсу ...... есептелетін кезеңнің
басына еңбек ресурстары санына тиісті өсімнің абсолютті ... ... ... ... ... ресурстары саны – Р0, кезең соңына – Рn, ... n жыл, ал Р – ... ... ... ... былай есептеледі:
Тnnp = Тp – 1 = √ Рn / Р0 – 1n .
Еңбек ресурстарының сандық өзгерісінің көрсеткіштерінің бірі ... ... ... жылдық санға 100-ге көбейтілген еңбек ресурстарының
табиғи өсу қатынасы ретінде есептелетін табиғи өсімнің ... ... ... өсу ... ... ... ... коэффициенті және табиғи толығу ... ... ... де ... ... табиғи толығуы 16 жасқа толған тұлғалар саны ... ... ... ... және ... ... де ... кету зейнетақы жасына жеткен және жұмыс істеуге қалмаған;
еңбекке қабілетті жаста мүгедектікке ... ... ... ... ... ... ... зейнеткерлер саны жиынтық сандарымен
анықталады.
Еңбек ресурстарының өсу коэффициенті мен ... ... ... өсу ... ... табиғи, механикалық) көрсеткіш
есептелетін кезең басына еңбек ресурстары санына тиісті өсудің ... ... ... Өсу ...... ... ... санына сол көлемнің қатынасы. Көрсеткіш ... ... аз ... ... бұл айырмашылықта аз болады.
Еңбек ресурстарының сандық көрсеткіштері бәрінен бұрын, еңбек
ресурстарының ... ... құру ... ... ... ... аймақтық нарығын реттеуде пайдаланылады. Мәлім болып
отырғанындай, еңбек ресурстарының саны белгілі бір датаға ... да ... ... ... ... ... бірқатар экономикалық
есептеулер үшін аралық көрсеткіштерді бір сәттіктен ... ... ... талап етіледі. Егер бастапқы мәліметтерде еңбек
ресурстарының ... ... және ... (ай, ... жыл) саны ... ай ... жыл) үшін ... арифметикалық сан анықталады.
Кезең басына (ай, тоқсан басы) тең тұрғын датаға ... ... ... ... ... болғанда еңбек ресурстарының
орташа жылдық саны орташа хронологиялық ретінде ... ( Р1 + Р2 ... + Рn ...... еңбек ресурстары сәттік көрсеткіштерді тең емес тұрған датаға
(мәселен үш, төрт, бес ... соң) тең емес ... ... ... ... ... ... саны интервалдар көлемі бойынша
есептелген орташа хронологиялық ретінде анықталады:
½ ( Р1 + Р2 )x3 + ½ ( Р4 + Р9 )x4 + ½ (Р9 + ... ... ... ... ... белгілі бір белгілері
бойынша, еңбек ресурстарын құрайтын ... әр ... ... ... ... асырылады.
Еңбек ресурстарының жас құрылымын зерттеу, ... ... ... ... ... ... ... олардың санын және
перспективада құралын жобалауда айрықша маңызды ... ... ... ... ... ... жас құрылымын
талдаумен үздіксіз байланысты және ... ... ... да ...... ... санында жекелеген жас
тобы үлесі және ... ... ... ... ... қабілетті жастағы тұрғындар үлесі мына формула бойынша
есептеледі:
Dтв = Нтв / ...... ... ... ... ...... жастағы тұрғындар саны.
Еңбекке қабілетті жастағылар санына жұмыс ... ... ... санының қатынасы еңбек ресурстарын қалпына келтіру (немесе орнын
ауыстыру) потенциалдық ... деп ... тр = Ндр / ... ... ... санының жұмыс жастағылар санына
қатынасы – ... ... ... ... ... деп ... ... = Нпв / Нтв,
мұнда Нзж – зейнеткерлік жастағы тұрғындар саны.
Сондай-ақ, еңбекке қабілетті жастағы және ... ... ... ... ... Олар жұмыс (еңбекке қабілетті) жасындағы
еңбекке қабілетті тұрғындардың қатынасы ретінде есептеледі: біріншісі ... ... ... санына, екіншісі үшін – ... ... ... ... өндіріске тұрғындарды тарту дәрежесін сипаттау үшін барлық
тұрғындардың (елдің, аймақтың) еңбекпен қамтылу коэффициентін есептейді:
Кзвв = Нзвв / ... Нвв – ... ... ... ... ... ... баладан бастап барлық балалар
енгізілген, бұл есептелетін ... ... Егер ... ... ... ... ... жасқа дейінгі балаларды
алып тастаса, халық ... ... ... ... ... ... ... еңбекке қабілетті жастағы тұрғындарды тарту
дәрежесі көрсеткіші ерекше ... ие. ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылу коэффициенті болып
табылады. Ол халық шаруашылығында жұмыс істейтін ... ... ... сол жастағы тұрғындардың жалпы ... ... ... = Нтвз / ... ... ... ... барлығы бірдей денсаулық
жағдайына байланысты еңбекке қабілетті болып ... ... ... да бір ... нақ ... ... тұрғындар
тартылған. Осы мақсатта еңбекке қабілетті тұрғындардың (Кттвз) еңбек пен
қамтылу ... ... ... ... ... тұрғындардың (Нттвз)
қатынасы ретінде есептеу:
Кттвз = Кттвз / Кттв.
Тұрғындардың жас ... оның ... және ... ... ... көптеген елдерінде адам жасы туған сәтінен жыл ... ... ... да ... бар. Кореяда, мысалы, енді ғана ... ... 1 жыл деп ... ... Вьетнамда, Индонезияда және
бірқатар елдерде күнтізбелік жыл аяқталуымен барлық тұрғындар туған күніне
қарамастан бір ... өсіп ... ... ... жас кезеңдерін бөлу үшін әрбір кезеңнің
сипаттамасы, жас ... ... ... ... бірі – ... Ол ... жасқа дейін – жастық;
30 жасқа дейін – некеге ену жасы;
40 жасқа дейін – қоғамдық міндеттерді орындау ... ... ... – өз ... тану ... ... ... – өмірдің соңғы шығармашылық кезеңі;
70 жасқа дейін – қалаулы жас;
70 жастан жоғары – кәрілік;
Бұрынғы КСРО-да басқаша классификация жасалған:
0 – 2 жас – ... ... ... – 6 жас – ... ... ... жасы;
7 – 15 жас – балалықтың мектептегі жасы;
16 – 24 жас – ... – 44 жас – ... – 59 жас – ... ... – 69 жас – ... жас;
70 – 79 жас – ерте кәрілік;
80 – 89 жас – егде кәрілік;
90 жас және одан жоғары – ... ... 0 – 14, ... 15 – 49, ... 50 және одан ... ... деп үш жасы бойынша тұрғындарды топқа бөлген Зундбергтің
классификациясы демография ... ... ... ... ... ... ... жалпы заңдарының бірі 50 %-ға тең ондағы ата-
аналар санының ... үлес ... ал ... мен ... үлес
салмағына қатысты жастық құрылымды үш топқа бөлді.
Кесте 2
Зундберг бойынша тұрғындардың жас құрылымы түрлері, %
| |Жас ... ... ... | ... жасы | |
| ... ... ... |
|0 – 14 |40 |27 |20 ... – 49 |50 |50 |50 ... және одан |10 |23 |30 ... | | | ... |100 |100 |100 ... ... ... тұрғындардың прогрессивті құрылымы
үшін балалардың басымдығы, ал регрессивті үшін ... ... ... ... тән ... ... Прогрессивтік жас
тұрғындар дамушы елдерге, регрессивтік – үлкен жастағы топтағы тұрғындардың
аумақты басым салмағымен ... ... ... тән. Жас ... ... ... арқылы прогрессивтіден келеді.
Тұрғындардың жас құрылымын сипаттайтын сандық көрсеткіштер ретінде
қоғамның еңбек ресурстарымен ... ... ... ... 1000 адамға
жұмыстан соңғы жасы мен жұмысқа дейінгі жастағылар саны, яғни ... ... ... мен ... ... ... үшеунен әрқайсысы үлес салмағын пайдалана алады.
Үлкен демографиялық жүктеме, әсіресе қоғамдық еңбек өнімділігі
төменгі ... ... ... ... ... ... ... көтеруді нашарлатады, өйткені қоғамның материалдық
игіліктері мен көп күшін тек қана ... ... ... ... тура келеді.
Демографиялық жүктемені сипаттай отырып, алайда, мынадай ... ... алу ... ... ... мен ... ... ресурстарын өндіру шығындары сияқты болып есептеледі.
Демек, балалар мен жасөспірімдердің үлес салмағы жоғары ... елде ... ... ... ... ... ... асқан адамдардың үлес салмағы көп болуымен шарттастырылған
жоғары демографиялық ... бар ... ... ... жағынан жұмыс жасынан асқан адамдардың жоғары үлес
салмағы бәрінен бұрын қазір еңбек жасынан асқан ... ... ... ... ... айтарлықтай көбейткен қоғамның өткені туралы білдіреді.
Мәселе мынада: адам өзінің еңбек қызметі ... ... ... көп ... ... ... ... ол тұрғындардың жас құрылымына ғана
қатысты ... ... ... да ... факторларға тәуелді. Оның ішінде
маңыздылары мыналар: әйелдердің қоғамдық өндіріспен шұғылдануы (ол жоғары
болған ... бала туу көп ... қала мен село ... (қалаға қарағанда деревняда бала туу әдетте көбірек болады);
тұрғындардың материалдық ... ... мен ... дегейі (ол жоғары
болған сайын, бала туу да көп ... ... ... ... ... ... өсуімен олардың тұтынушылығы көбейіп, күрделене түседі, оны
қанағаттандыруға көп ... ... ... ... ... ... туу ... ғана емес, сондай-ақ жаңа
тұрғындардың қандай ... ... ... ... өмір ... де қатысты. 1
жасқа дейінгі балалардың өлімі, немесе сәби ... деп ... ... ... ... толықтыру көлемін жұмысшы жасына енген ұрпақ саны
ғана емес, сондай-ақ одан ... ... сана да ... Егер жыл ... жасындағылар 25000 жасөспірімге, ал зейнеткерлер 20000 адамға ... ... ... 5000 адам болады (қарапайым есеп үшін жыл
ішіндегі өлім есептелген ... да ... ... жасы ... ... мен осы уақыт
аралығында жұмыс істеу жасы шекарасынан асқандар арасындағы қатынастар ... мен ... ... брутто еңбек ресурстары өзгеру
коэффициенті деп атаймыз) айрықша ауытқиды.
Жас құрылымын сандық бағалау үшін 40 жасқа ... және 40 ... ...... ... ... екі ... тобы арасындағы
қатынас сияқты қарапайым көрсеткішті қолдануға болады.
Еңбек ресурстарын ... ... ... ... ... ... алу ... өйткені, еңбектің қоғамдық бөлінуі дамуы барысында
кейбір мамандықтар басымдықпен ерлердікі, ал ...... ... ... Белгілі болғанындай, қыздырға қарғанда ... ... ... (4-7 %-ға), бірақ 20-25 жасқа қарай ... ер ... ... ... көп ... ерлер саны, егер
қоғам қандай да бір ... ... ... ... ... т.б), онда әйелдермен шамамен бірдей деңгейде болады. Алайда, кез-
келген ... ... да ... ... әсер етеді, бұның өзі еңбек
ресурстарының жалпы санында әйелдер мен ... саны ... ... ... ... ... ... құрылымы қандай да
саланың жұмыс күшімен ... ... ғана ... ... ... мен ... өсуі режимінде де көрінеді, өйткені, ерлер мен
әйелдердің санындағы күрт сәйкессіздік, ... ... ... ... ... әсер ... қамту проблемасын шешумен байланысты маңызды демографиялық
аспектілердің бірі еңбек қызметі кезеңнің ұзақтығы болып ... ... ... ... ... көп жағына айтарлықтай әсер етеді.
Еңбек қызметінің кезеңінің ұзақтығынан ... әр ... ... ... уақыты қатысты болады. Еңбек қызметінің ұзақтығы, сондай-ақ
қоғамдық өндірісте жұмыс істейтіндер мен ... ... ... ... да әсер ... қызметі ұзақтығының орташа кезеңін анықтау методикасы мынадай
факторлар есебінде негізделеді: ... ... ... ... ... елде ... ... қаралатын еңбекке қабілетті жас нормативі,
еңбекке қабілетті сақтаудың орташа ... ... ... ... ерлер үшін – 44 жас, әйелдер үшін 39 жас ... ... ... ... ... ... еңбек қызметінің орташа ұзақтығына мынадай факторлар ... ... ... бір ... күндізгі стационарда оқуы;
тұрғындардың кейбір категорияларының зейнет демалысына ерте ... ... ... І және ІІ топтағы ... ... үй ... үлесі; жұмыссыздар саны; еңбекке қабілетті ... ... мен өлім ... ... ... және ... ресурстарын қалыптастыруға
әсер ететін оның өзгерістер ағымын ... үшін ... жас ... ... білім деңгейін айрықша мәнге ие. Білім ... ... ... өсуі ... шұғылданатындар арасында 30 жасқа
дейін жүреді.
Жасы және ... ... ... ... және ... ... ... саласын таңдауда үлкен әсер ететін еңбек ... ... ... ... Ой еңбегі саласында барлық неғұрлым ірі
қызмет түрлері бойынша, әйелдер басымдықта ма, жоқ па, оған ... ... ... ... жұмыс істейтін әйелдер арасында жоғары
білімділері аз. Инженерлер, бухгалтерлер, барлық ... ... ... мен ... ... ... ... айрықша. Қазіргі
заманғы өндіріске көзқарас тұрғысынан жалпы орта білімі бар ... ... ... ... ... көп есе құнды және физикалық жағынан
жақсы дамыған.
Соның салдарынан қазіргі уақытта қоғамдық өндірісте салалық ... ... ... ... деңгейін бағалау қызығушылық тудырады,
өнеркәсіп салалары мен қоғамдық өндіріс салалары ... ... ... ... ... ... дараланады. Қала және село
тұрғындарының білім деңгейіндегі айтарлықтай өзгерістер болуы оның ... ... ... ... ... ... ... санына орта
білім (негізгі және толық), бастауыш, орта және жоғары ... ... ... ... ... немесе үлес салмағы ретінде деп ... ... ... ... ... ... білікті
кадрлармен жұмысшы кадрларының жаңарудың интенсивті процес жүріп жатыр. Бұл
процесс жұмысшы күнгі ... ... ... ... білімі бар
жастар ағынымен және біліктілігі мен білім деңгейі төмен қызметкерлердің
қоғамдық өндірісі саласынан кетуімен де ... ... ... ... ... есебі. Еңбек ресурстары санын ... ... ұзақ ... ... ... ... мынадай
бірізділікпен жүзеге асуы мүмкін:
1) тұрғындардың перспективалық санын (табиғи және ... ... ... олардың жыныстық және жас құрамын және осы негізде
– еңбек ресурстарының өсу мүмкіндігін ... ... ... ... жұмыс істейтін еңбек ресурстары
есебі формула бойынша:
Топ = Ттв – (Тн + Ту + Тлх + Тпм) + Тнр ± Тнм ...... ... жұмыс істейтін еңбек ресурстар;
Ттв – еңбекке қабілетті жаста еңбекке қабілетсіз ... ...... ... ... ... қабілетсіз тұрғындар;
Ту – өндірістен қол үзіп, оқумен шұғылданатын еңбекке қабілетті
жастағы тұлғалар;
Тлх – жеке ... ... ... ... ...... тыс ... (есепті) миграция мөлшері;
Тнр – еңбекке қабілетсіз жастағы жұмыс істейтіндер;
Тпм – жоспарланбаған миграция сальдосы.
3) жұмысшы күшіне өндірістік емес сала ... ... ... ... ... жұмыс істейтіндердің мүмкін мөлшері,
есебі формула бойынша:
Чмп = Чоп – Чпсф ,
мұнда,
Чмп – ... ... ... ... ... ... – қоғамдық өндірісте барлық жұмыс істейтіндер саны;
Чпсф – ... емес ... ... ... саны.
5) еңбек өнімділігінің жобаланатын көрсеткіш есебі:
Пт = Опр ׃ Чмп ,
мұнда,
Пт – ... ...... ... ... ... ... өнім
көлемі сомасы).
Қандай да ауданның немесе ... ... ... ... ... ... олардың тығыздығын, яғни территория бірлігіне еңбек
ресурстары санын назарға алу керек. ... ... ... ... ... ... ресурстары көп түрлі және әдетте аумақты болады, сондай-
ақ оларды игеру және ... ... ... ... ... ... мол ... байқалған жердегі тұрғындардың бір
бөлігін ... ... ... ... ... ... жинақталуы
да жоғары. Сондықтан да еңбек ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдауға болады.
Тұрғындардың тығыздығы миграциялық процестердің ықпалымен өзгереді.
Миграция интенсивтілігінің сандық бағасы үшін ... ... ... ... ... ... қатысу коэффициенті мен
миграция жиілігінің коэффициенті ... ... ... да ... ... келгендер мен басқа
аймаққа кеткендер саны арасындағы айырмашылықты білдіреді. Егер адамдар
келгеніне қарағанда, көп ... ... ... ... ... ... сальдо көлемін табиғи өсу мен тұрғындардың жалпы өсуін біле
отырып, белгілеуге болады.
Миграциялық жиілік ... ... ... көп ... ... қолданылады. Бұл коэффициент табиғи өсу көлеміне теріс миграциялық
сальдо көлемі қатынасын білдіреді.
Егер миграциялық ағын коэффициенті ... тең ... ... ... онда ... ағыны табиғи өсуге тең немесе одан жоғары, ал бұл
аймақ тұрғындары өсуі тоқтағанын ... ... ... ... ... ... ... асқыну ағынын білдіреді.
Миграциялық қатысу коэффициенті тұрғындарың жалпы өсуінде ... ... үлес ... сипаттайды. “таза орында” құрылатын
мекен-жай үшін миграциялық қатысу ... 1-ге тең ... ... ... ... ... ... көрсеткіші жұмыс
істейтін тұрғындарға экономикалық жүктеме болып табылады.
Еңбек потенциалын пайдалану деңгейі көрсеткіші мына ... ... ... ... + в + ... ... – өмір ...... ... көрсеткіші;
с – аудан тұрғындарының табыс деңгейі.
(Барлық көрсеткіштер ел бойынша орташа мен салыстыру бойынша есептеледі).
Еңбек потенциалын ... ... ... ... ... Ол жабық пайдаланылмаған еңбек мүмкіндіктеріне ... ... ... ... ... ... жіктеу “жұмысшы күші” және “еңбек потенциалы”, “еңбек және адам
ресурстары” әр түрлі ұғымдарына негізделеді. Егер ... күші ... ... мен ... ... ... білдірсе (қабілеттер
табылды, дамыды және әдеттегідей, ... ... ... ... ал ... ... – бұл, ... ауыспалы көлем: ашылған
қабілеттер ұдайы дамуда болады. Оған ашылу ретіне ... өз ... ... өз кезегінде тұрақты дамуға тартылатын бұрын ашылған еңбек
қабілеттері ... ... ... ... ... адамдар өзін жұмысшы күшінің
иесі ретінде басымдылықпен қарастырады. Өзіне дамытудағы қажеттілікті басты
орынға ұстайтын адамдар ... ... ... ... ... ... бұрын болмағандай, жұмыс істейтіндердің де,
жұмыссыздардың да арасында ... ... ... мен ... ... ... ... жинақталу процесі байқалады. Жұмысқа ... ... осы ... ... ... ... мативтер де әсер
етті. Бұрынан жоғары тәртіпте сұраныс болуы не ... ... ... олардың жинақталуы адамға және оның отбасына белгілі бір
тіршілік ету минимум қамтамасыз ететін табысты алудағы қажеттілік ... ... ... ... мен көрінеді және экономикалық қауіпсіздік
қажеттілігі сенімді жұмыс орнын иеленумен де байланысты.
ІІ. «Тагам» ЖШС-дегі персоналды басқару ерекшеліктері
2.1. Кәсіпорынның жалпы сипаттамасы
... ” ЖШС ... ... ... 1997 ... 19 маусымында
“ ТАГАМ ” жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ... ... ... ... серіктестіктің жарғылық капитал
мөлшері * 72 500 ( жетпіс екі мың бес жүз ) ... ... ... ... Республикасы, Ақтөбе облысы, Ақтөбе қаласы, 312
атқыштар дивизиясы, 21.
Кәсіпорын келесідей жұмыс түрлерін атқарады:
➢ астық бойынша: ... алу, ... ... ... ... өңдеу,
сату;
➢ халық тұтынатын тауарларды соның ішінде ұн және ұн ... ... ... сыртқы экономикалық қызмет.
Комбинат Ақтөбе қаласында орналасқан. Кәсіпорын келесі негізгі
өндірістік ... ... ... ... дайын өнім қоймасы.
Диірмен іске 1996 жылы қосылған. ТМД отан ... ... ... ... ... ... қатарлы
технологиясы мен лицензиясы бойынша ... ... ... ... ... өндіреді.
Салынған және шегілмелі созылмалы печеньесі Ресей және Италья
елдерінің бірігіп жасалған ... ... 3 ... ... өнім ... ... 1800 ... ұн және 20 тонна
печенье. ... өнім ... және ... жіберіледі.
Автокөліктерге арналған тиеу алаңы бар.
«Тагам » ЖШС ... ... ұн мен ... ... және осы ... ... ... етеді. Комбинат өндіретін ... ... ... республикада өзін жақсы ұсына білді.
«ТАГАМ» ерте түріктердің сөзінен «ас» (блюдо) деген мағынаны береді.
Орынғали Жанбусинов өзінің фирмасын «Тагам» деп атап, ол ... ... ... ... ... ... Жылдың ашылуы болып «Тагам»
печеньесі туралы айта бастады. « ... ең ... ... ... ... осы ... табылды.
Орынғали Жанбусинов печенье шығаруды тоқсаныншы жылдардан ... Ол ... ... ... ... бірге қызмет
жасап келе жатқандарына ... жыл емес және ұнды ... ... ... ... ... алғашқы кезде кондитерлік
фабрикасының цехін жалға алуды ойлаған. Кейін электроэнергия және ... ... соң, ... алып жабдықты сатып алу пайдалы екеніне
көзі жетті. 2000 жылы ... ... ... ... жаңа
өндірістік линия сатып алды. Оның қабаттылығы, сынғыштығы және ерекше ... ... ... ... өнімін шығару 2000 жылдың наурыз
айында басталды. Ақтөбе ... « ... » ... өзінің нарық
сегментінен орын алды. ... ... ... айдың ішінде “Тағам” тек
ақтөбеліктерге ғана ... ... ... ... ... ... да танымал болды.
«Тагам» жауапкершілігі шектеулі ... ... ... ... ең ... ... ... бірі болып табылады.
Астана қаласында «Тагам» сауда белгісі « Қазақстанның белгісі » ... ... ... ... ЖШС ... ... ... ішкі және сыртқы нарыққа өткізуге
бағытталған. Ең алдымен ... ... ... және ішкі ... ... ... ... жоғары сапалы өніммен
қамтамсыз ету. Сонымен қатар сыртқы нарыққа шығу.
Ұн өндіру бойынша 70-75% ... ... ұнды ... ... ... ... ... өңдейді:
➢ жоғары сорт ұнның шығуы 40-43% құрайды;
➢ бірінші сорт ұнның ... 20-25% ... ... сорт ... ... 5-7% ... кебек 20-22%;
➢ дән қалдықтары 5%-ға дейін.
➢ Печеье шығару бойынша 60-65% жоғары сапалы өнім ... ... кг ... ... ... ... өнім ассортиментін
шығарады:
➢ созылмалы печенье “Асар”;
➢ созылмалы печенье “Коровка ”;
➢ созылмалы печенье “Тагам”;
➢ созылмалы печенье “Старт”;
➢ созылмалы ... ... ... ... ... “Медовое”;
➢ созылмалы печенье “Лесное”;
➢ созылмалы печенье “Смак”.
«Тагам» ЖШС болашақта сапалы өнім шығаруды 2 есе ... ... ... ... ... және ... қалалары «Тагам»
сауда белгісінің печеньелерін сатып алуға дайын.
“Тағам” ЖШС –нің өндірістік-шаруашылық ... ... ... ... мен ... ... ... көрсетілген.
Кесте 3
«Тагам» ЖШС-нің негізгі қорлар құрамы мен құрылымы
| | | ... |
| | | ... ... | |
| | | 2004 | 2005 | 2006 |
| | |Мың ... |Мың | |Мың | |
| | | |% ... |% ... |% ... |Жер | 3156 | 2,4 | 3156 | 2,2 | 3900 | 2,6 ... ... және | | | | | | |
| ... |42480 |32 |57890 |40 |57890 |38,0 ... |Машина және құрал| | | | | | |
| ... |78136 |58,8 |74660 |51,5 |79548 |52,2 ... ... | 8652 | 6,5 | 8820 | 6,1 | 10236 | 6,7 ... ... да НҚ | 385 | 0,3 | 385 | 0,2 | 721 | 0,5 |
| ... | 132809 | 100 |144911 | 100 |152295 | 100 |
3 ... ... ... ... ... ... ... мен
динамикасы көрсетілген. Кәсіпорынның негізгі қорлар құны 2004 жылы 132809
мың теңге, 2005 жылы 144911 мың ... ал 2006 жылы 152295 мың ... 2006 ... 2004 жылмен негізгі қорды салыстырғанда 19486 мың
теңгеге өскен. Ал 2005 жылмен ... ... ... 7384 мың ... Негізгі қорлардың 3 жыл бойынша ең үлкен % үлес ... ... ... ... ... 2004 жылы 58,8 %, 2005 жылы 51,5 %, 2006 ... ... негізгі қорлардың тиімді пайдалану деңгейін келесідей
көрсеткіштер сипаттайды:
• қор ... ... ... кәсіпорынның орташа жылдық
құнының 1 теңгесіне шаққандағы өткізілген өнім сомасы бейнеленеді.
Қор қайтарымдылық = Өткізілген ... ... ... ... ... ... ... = 226850 / 69382,5 = 3,26;
Ққ2005 = 262584 / 77233,5 = 3,39;
Ққ2006 = 345231 / 80472 = ... қор ... ... ... ... ... жылдық құнының
өнімінің өзіндік құнына қатынасын сипаттайды:
Қор сйымдылығы = Негізгі қордың орташа жылдық құны / ... ... ... ... ... 1 / қор ... = 1 / 3,26 = 0,30;
Қс2005 = 1 / 3,39 = 0,29;
Қс2006 = 1 / 4,29 = ... қор ... ... өндірістік қордың орташа жылдық құнының
кәсіпорын жұмысшының орташа санына бөлгенге тең.
Қор жабдықталуы = ... ... ... ... құны / ... саны;
Қж2004 = 69382,5 / 127 = 546,3;
Қж2005 = 77233,5 / 145 = 532,6;
Қж2006 = 80472 / 173 = ... ... өсуі ... ... төмендеуін көрсетеді.
Еңбек өнімділігі = Өткізілген өнімнен түсім (теңге) / жұмысшылар саны;
Еө2004 = 226850 / 127 = ... = 262584 / 145 = ... = 345231 / 173 = ... ... ... ... ... бірі. Ол басқару
мақсаттары мен міндеттерінің ұйым бөлімшелері мен ... ... ... Басқарудың ұйымдық құрылымы дегеніміз – бағыныштық
ретте орналасқан басқару буындарымен ... ... ... ... ... ... сызықтық-функционалды болып табылады (сурет 4.)
Кәсіпорынды бас директор басқарады. Оған тікелей ... ... ... кадр бөлімінің меңгерушісі және бас бухгалтер
бағынады.
Бас директор қызметіне келесілер кіреді:
... ... ... ... ... ... өкілеттік арқылы билік жүргізу ;
• әртүрлі келісімдер, заң актілерін жасау, сенім хаттар беру, банкілерде
есепшоттар және тағы ... ... ... ... ... алу және жұмыстан шығару;
• кәсіпорын мақсаттарының ... ... ... ... да
әрекеттер жасау.
Кадр бөлімі кадырларды ... ... ... ... ... зерттеу және іріктелген үміткерлермен келісім шартын
жасау міндеттерін атқарады.
Коммерциялық директор нарық жағдайындағы ... ... ... ... ... ... ... Басқа қалалар
нарығын жаулап алу жолдарын іздейді.
Шығын бөлім. Бұл бөлімнің негізгі қызметі кәсіпорынның ... ... ... ... бөліміне тапсыру.
Автокөлік бөлім. Бұл бөлім шикізатты кәсіпорынға тасумен және дайын
өнімді берілген жерге ... салу ... ... ... ... ... қалмай, үзіліссіз жұмыс жасауын
қадағалап және технологияның дұрыс жұмыс жасауын бақылайды.
Сурет -4. Кәсіпорынның ұйымдық құрылымы
Диірмен цехынде астықты дайын өнімге ... Яғни ... ... ... ұн шығару. Диірмен цехынде бригадирлер, грузчиктер, мастерлер
жұмыс істейді.
Печенье цехынде сапалы ұннан ... және ... ... ... Осы цехте дайын өнімді өлшеп ... ... ... ... ... ... тасымалдайды.
Өндірістік-техникалық зертхана бөлімінің негізгі қызметі ол
комбинатқа ... ... ... ... ... ... Өндірістік-
техникалық зертхана мамандары:
• зертхана бастығы;
• бас ... ... ... ... . ... шыққан ұн тікелей ұн қоймасына түседі.
Электрокара машинисті ұндарды сорт ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді.
«Тагам» ЖШС өндірістік ауданы 17,7 гектарды құрайды. Кәсіпорын құрамында –
диірмен цех, печенье цехы, дайын өнім қоймасы, өндірістік ... ... ... ... ... бар.
Диірмен цехы. Диірмен 1996 жылы тәулігіне бидай ... 500 ... іске ... нақты өнімділік – тәулігіне 200 тонна. Диірмен
швецарлық “Бюллер” ... ... ... ... ... ... шығарылатын жаңа жоғары өнімді техникалық және электротехникалық
құрал-жабдықтармен жабдықталған.
Диірмен зауытының объектілер кешеніне төмендегілер кіреді:
1. Диірмен ... ... ... мен оның келесідей бөлімшелері
бар:
– бидай тазарту;
– ұн шығатын бөлім;
– ұн қаптайтын ... ... ... сақтауға арналған дайын өнім қоймасы. 3 сортты тарту
кезінде өнімнің шығарылуы:
... ... – 40 ... бірінші сорты – 28 %
– екінші сорты – 7 %
... – 21,5 %
3. Ұнды бір ... тиеу ... ... ... – 40 тонна бір ауысымда;
– ұн ... ... ... – 160-180 ... бір ... ... цехы. Біріккен Ресей Италья технологиясы. Бұл
технология Ресей мен ... ... ... жаңа ... ... және ... құрал-жабдықтармен жиналған технология.
Бұл технология сағатына 500 кг ... ... ... Ал ... 3
тонна печенье пісіріп шығарады.
Печенье шығару үшін келесідей технологиялық деңгейлерден өтеді:
1. Елеуіш.
2. Гір.
3. Эмульсатор.
4. Қамыр илеуіш машинасы.
5. Инверт.
6. Бункер.
7. ... 3 ... ... ... ... ... ... Печенье ленталары.
11. Газ пеші.
12. Салқындатқыш.
13. Гір.
14. Қаптағыш.
1) Ұнды елеуіштен өткізеді.
2) Елеуіштен шыққан ұнды гірге салып өлшейді.
3) Печенье ... ... ... ... сумен
араластырылады.
4) Араластырылған заттар қамыр илегіш машинасына түседі.
5) Печенье ... ... үшін ... ... ... ... қамырға сироп қосу үшін бункерге жібереміз.
7) Бункерден шыққан қамырды ламинаторға салынды. ... ... ... ... ... машина.
8) 1-ші жазушы машина қамырды 2 см қалыңдықта жазады, 2-ші жазушы
машина қамырды 1 см қалыңдықта ... ал 3-ші ... ... ... 0,5 ... жазады.
9) Қамыр үш жазушы машина деңгейлерінен өткеннен кейін родарлы
пышақтар астына түседі. Бұл ... ... ... ... ... ... Қамыр родарлы пышақтардан өткен соң жылжымалы печенье ленталарына
түседі.
11) Жылжымалы печенье ... ... ... ... газ
пешіне салады. Газ пешінің ұзындығы 5 м. Бұдан печенье 3, 4 мин ... Газ ... ... пісіп шыққаннан кейін печенье салқындатылады.
13) Салқындатылып болғаннан кейін печенье гірге салынып өлшенеді.
14) Өлшенген печеньелер 8 кг ... ... ... ... ... қоймасына жіберіледі.
Өндірістік кәсіпорын пайдасының қайнар көзі өнім өткізуден түсім
құрайды. Өнімнің рентабельділік деңгейі ... ... ... және ... түскен пайдасынан тәуелді.
Кесте 4
«Тагам» ЖШС-нің өнім түрлері бойынша рентабелділік көрсеткіштері
| | ... |1 ... |1 ... ... ... ... ... |өзіндік құны, |шаққандағы |% |
| | ... ... ... ... | |
| | ... | | | |
| | | | 2004 |
| | |2004 |2005 |2006 ... |2006-2005 |
|1. |Өткізуден түскен |226850 |262584 |345231 | +52,18 | + ... ... мың ... | | | | | ... |Өткізілген өнімнің |201602 |215730 |266995 |+32,44 |+23,76 |
| ... ... ... | | | | |
| |мың ... | | | | | ... |Өткізілген өнімнен | | | | | |
| ... мың ... |25248 |46854 |78236 |209,87 |+66,98 |
5 ... ... ... 2006 жылы 2005 жылға қарағанда
өткізуден түскен түсім ... 82647 мың ... ... 31,47 %-ке ... ... өнімнен түскен табыс 2006 жылды 2005 жылмен ... % -ке ... ... рентабельдігін төмендегідей жолмен анықтауға болады:
R = жалпы түсім - өзіндік құн ... ... = ... = 29,3 ... яғни «Тагам» ЖШС-нің өнімдеріне сұраныс жыл ... ... ... ... отырғанын көрсетеді.
2.2. Кәсіпорынның еңбек ресурстарын тиімді пайдалану көрсеткіштері
Кез-келген кәсіпорынның басты ресурсы, басты ...... яғни ... ... ... ... мәлім. Олай болса,
ендігі кезекті ... ... ... ... ... мен оларды
тиімді пайдалану жағдайын талдауға ... ... ... ... бұрын
кәсіпорынның пайда болуына қысқа шолу жасауды жөн көріп отырмыз. «Тагам»
ЖШС ... ... ... 1997 ... 19 маусымында тіркелді. Оларда 2006
жылдың басынан бері жалпы саны 173 адам ... ... ... ... «Тагам» ЖШС-нің құрамына енетін кәсіпорынның 2004,
2005 және 2006 ... ... ... ... ... көруге
болады.
Кесте 6
«Тагам» ЖШС-нің кадр құрылымының динамикасы
| | | ... +, – |
| ... ... ... саны |% ... | | | |
| | | | | ... | |2004 |2005 |2006 |04 |05 ... ... ... | | | | | |
| ... |5 |7 |8 |+60 |+14,29 ... ... ... | | | | | |
| ... мамандары |10 |12 |13 |+30 |+8,33 ... ... ... ... | | | | |
| ... |6 |8 |11 |+83,33 |+37,5 ... |Ірі және ұсақ ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... |23 |28 |34 |+47,83 |+21,43 ... ... | | | | | |
| ... ... |20 |24 |29 |+45 |+20,83 ... ... жоқ | | | | | |
| ... |63 |66 |78 |+23,81 |+18,18 ... ... ... | | | | | ... саны |127 |145 |173 |+36,22 |+19,31 |
6 ... көріп отырғандай кәсіпорынның барлық жұмыскерлер саны ... өсіп ... 2006 ... 2004 ... ... 46 адам жұмысқа
орналасқанын көріп отырсақ, ал 2006 жылды 2005 ... ... саны 28-ге ... 19,3%-ке артқанын көруге болады. Кәсіпорынның
кадр қозғалысының динамикасын талдау нәтижесінде (кесте4) 2006 ... ... ... ең көп ... орта ... ... ... артуында байқалады. Ол 37,5 %-ке артқан. Сонымен ... ірі ... ... ... ... ... ... Бұл
өзгерістер ең алдымен өндіріс көлемінінің ұлғаюымен, өнім ... ... ... ... ... ... үш ... төмендегі 5-ші суреттен көруге болады. Суретте соңғы үш жылдағы
кәсіпорынның еңбек ресурстары санының динамикасы айқын ... 5. ... ... ... ... ... ... динамикасы
Жоғарыда келтірілген суреттен көріп отырғандай жылдан-жылға
кәсіпорындағы ... саны ... Бұл ... ассортиментерінің
көбеюімен және печеньеге сұраныстың артуымен түсіндіріледі.
Кесте 7
«Тагам» ЖШС-нің кадр құрамы мен құрылымы
| | |2006 |
| ... ... | ... | | |
| | | Адам саны |% ... ... ... | | |
| ... |8 |+4,62 ... ... деңгейлі квалификация | | |
| ... |13 |+7,51 ... ... ... ... | | |
| ... |11 |+6,36 ... |Ірі және ұсақ ... | | |
| ... ... | | |
| ... |34 |+19,65 ... |Операторлар, аппаратчиктер, | | |
| ... |29 |+16,76 ... ... жоқ ... | | |
| | |78 |+45,09 |
| ... ... ... |173 |99,99 |
| ... саны | | |
7 ... ... негізінде кәсіпорынның барлық жұмыскерлер саны
2006 жылы 173 құрайтыныны және ол ... 6 ... ... ... ... кадр ... ең көп ... жоқ жұмысшылар алып отыр, яғни 45 %. Ең төмен ... алып ... ... ... ... – 4,62 %, орта ... ... – 6,36 %, ... ... ... ... ... %.
«Тағам» ЖШС-нің кадр құрамын диаграмма түрінде төмендегідей ... ... ( ... ... ... «Тагам» ЖШС-гі жұмыс жасайтындар құрамын неғұрлым көрнекті түрде
төмендегі суреттен көруге болады.
Сурет 6. «Тагам» ЖШС-ның жұмыскерлерінің құрамы.
6-суреттен көріп отырғанымыздай кәсіпорын ... 45 ... жоқ ... 20 ... ірі және ұсақ ... маманданған жұмысшылар, 17 ... ... ... 7 ... жоғары деңгейлі ... ал 6 ... орта ... ... ... және 5 пайызы
барлық деңгейлер басшылары болып табылады.
Кесте ... ЖШС ... ... күші ... динамикасы
|№ |Көрсеткіштер |2004 |2005 |2006 |
|1 |Жыл ... саны |127 |145 |173 |
|2 ... саны |28 |36 |32 |
|3 ... ... |10 |8 |12 |
| |с.і: | | | |
| |- ... ... |4 |3 |5 |
| ... ... |6 |5 |7 |
| |- өз ... | | | |
| |- ... да |- |- |- |
|4 ... |145 |173 |193 |
|5 |Жыл ... саны | | | |
| ... ... |130 |157 |185 |
| ... саны | | | |
| ... ... ... ... |
| - ... ... |28/127=0,2 |36/145=0,24 |32/173=0,1 ... ... ... ... 24 % ... 10 % ... | | | |
| | | | |
|- ... күшінің шығу |10/127=0,07 |8/145=0,05 ... ... ... ... 7 % ... 5 % ... 6 % |
| | | | |
|- кадр ... |0,07 |0,05 |0,06 ... | | | |
| | | | |
|- ... ... ... ... |(173-12)/173 |
|персоналының еселігі |= 0,92 ... 0,94 ... 0,93 |
| | | ... |
| |92,0 % |94,0 % |93,0 % ... біз, кәсіпорын жұмыскерлерінің саны және құрамымен танысқан
болатынбыз. Ал, енді олардың ... ақы ... ... ... еңбек ресурстарының ынталандырушы фактордың бірі бұл ... ақы ... Бұл ... ... ақы ... ... ... 9
«Тагам» ЖШС-нің қызметкерлерінің жалақы қоры
мың тг
| ... ... ... ... қоры ... | | |
| | |2004 |2005 |2006 ... ... деңгей | | | |
| ... |175 |245 |280 ... ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| | |250 |300 |325 ... ... ... | | | |
| ... мамандары |138 |184 |253 ... |Ірі және ұсақ ... | | |
| ... | | | |
| ... ... |460 |560 |680 ... ... | | | |
| ... |360 |432 |522 |
| ... | | | ... ... жоқ | | | |
| ... |1905 |2175 |2595 |
| ... |3 288 |3 896 |4 655 |
5 ... ... ... ... ... жалақы
қоры жыл сайын өсіп отыр. 2005 жылды 2004 ... ... ... қоры 608 мың ... ал 2006 ... 2005 жылмен
салыстырғанда 759 мың теңгеге өсіп отыр.
2.3. Кәсіпорындағы ... ... ... – бұл ... бір ... бола отырып
кәсіпорынның ішінде жұмыс жасайтын қызметкерлер арасындағы қарым-қатынасы.
Оның негізгі мақсаты-кәсіпорынның ... ... ... үшін ... жұмыстарының тиімді істелуі. Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... проблемаларды шешуде белгілі бір бағыттарды түбегейлі ... адам ең ... ... болып қалыптастырылатын басқару
концепциясына жоғары көңіл бөлінуі түсінікті зат. ... ... ... ... кәсіпорынның тиімді іс-әрекетінің негізгі болып табылатын
өндіріс процесіндегі қызметтердің қабілетін неғұрлым толық ... ... ... ... ... ... ... оның кәсіби білім жиынтығынан, білімінен, іс ... ... және ... ... болады.
Кадрларды жинау – функционалды ... ... үшін ... зерттеу және іріктелген үміткерлермен келісім шартын жасау.
Жұмыспен қамтамсыз ету қызметкерлер жанындағы арнайы орталықтарда ... ... ... ... негізінде кәсіби бағытталуы және сәйкес
құжаттарды талдау, тесттер және жұмыста ... ... ... ... кіреді. Қазіргі жағдайда кәсіпорын әдетте үміткерлерден төлқұжатын,
еңбек кітапшасын, білімі жөнінде құжаттардың көшірмесін, сондай-ақ ... ... және ... ... ... ... кезеңдерін
көрсететін резюме талап ... ... ... ... ... жеке ... ... шартын құрады.
Кәсіпорын жұмысшылары технология ... ... ... ... персоналды басқару мынадай әдістермен жүзеге асырылады:
Фирманы және оны ... ... ... ең алдымен оның
құрылымын анықтау ... ... бұл ең ... жүйе ... ... ... Жүйе звеноларының арасындағы мүмкін
байланыстар фирма ... ... ... ... ... Сызықтық яғни, звенолар бір-бірімен тізбектей байланысқан және
басышымен қиылысады.
Бұл жерде ... мен ... ... ... ... мен
бағыттары туралы сөз болып отыр. Байланыстың үш түрі ажыратылады: ... ... ... ... ... фирмалар үшін тән. Топтық –
орташа фирмалар үшін және ... ... – ірі ... тән.
2. Функционалдық ұйымдық құрылым – фирма ішінде функциялардың бөліну
принципі бойынша құрылады. Функционалды ... ... бірі ... ... ... Ол бірнеше негізгі принциптер бойынша
құрылады:
А) өнім бойынша «бір өнім – бір ... ... және ... ... бойынша «бір аймақ- бір құрылым»
В) сегмент принципі бойынша, яғни тұтынушылық ... ... ... бір тобы – бір ... ... (бейімделгіш) құрылым – бұл ортаға байланысты өзгеруге
қабілетті икемді құырлымдар. ... ... және ... ... жатады.
4. Жобалық ұйымдық құрылым нақты бір міндетті орындау үшін құрылатын
фирма ішіндегі мамандардың уақытша ... ... ... ... функционалды-уақытша-мақсаттық ұйымдық құрылым
жобалық форма тұрақты болатын фирмаларға тән, яғни мамандар ... ... ... ... ... ... жобасын жасау кезінде факторлардың төрт
тобын ескеру қажет.Олар:
Бірінші . ... ... ... ... орта және ... Жұмыстардың технологиясы және бірлескен қызмет типі.
Үшінші. Персонал мен корпоративтік мәдениет ерекшеліктері.
Төртінші. Өзін тиімді ... ... ... құрылым формалары мен
прототиптері.
Фирманың қызметіне әсер ететін сыртқы орта факторларына жатады:
1. Сыртқы орта ... ... орта ... ... ... ... ... персонал бойынша менеджер
келесідей сұрақтарға жауап беруі тиіс:
1. Қанша жұмыскер, қандай біліктіліктегі, қашан және қай жерге қажет?
2. ... ... ... ... және ... ... ... немесе ұтымды қылуға болады?
3. Персоналды оның қабілеттеріне, мүмкіндіктеріне және ... ... ... жақсы қолдануға болады?
4. Персоналдың дамуы үшін қолайлы шарттарды қалай ... ... ... ... ... ... ... етеді?
Персоналға қажеттілікті есептеу келесідей жұмыс түрлері бойынша жүзеге
асырылады:
1) кесімді-жұмысшылар ... ... ... ... ... ... ... қорын, нормалардың орындалу деңгейін ескеріп.
2) мерзімді–жұмысшылар жұмыстың ... ... ... мен
зоналарын, персонал ... ... ... ... ... ... қорын ескеріп.
3) оқушылар жаңа жұмысшыларды дайындау қажеттілігін және оқытудың
жоспарлы мерзімін ескеріп.
4) қызмет көрсетуші персонал ... ... мен ... ... ... ... басқару нормасын ескеріп анықталады.
Мамандарға деген ұзақмерзімді қажеттілік үш жылдан ... ... ... ... талдау. Бұл үшін келесідей ақпаратты
жинақтап, оны ... ... ... ... жас ... ... туралы ақпарат;
2. Мамандықтарға, кәсіптерге бөлінген аймақтық еңбек нарығы ... ... ... ... ... деңгейі туралы;
4. Категориялар бойынша еңбек ақы деңгейі туралы;
5. ... ... және ... ... оқу ... ... ... жағдай және демографиялық болжам туралы;
7. Аймақ тұрғындарының ... және ... ... ... ... тұрғындары үшін дәстүрлі кәсіби қызмет түрлері;
• дәни немесе мәдени дәстүрлермен, климаттық шарттармен байланысты
өмір сүру ... жас ... ... ... таңдаудағы еркіндігі мен
дәстүрлілігі;
• жеке еңбек ... ... орта ... ... құрудың орта жасы;
• отбасы өміріндегі дәстүрлер (жұбайына ... ... бола ... ... ... ... отбасының жастары бөлек тұра ма)
Қызметкерлер мен жұмыскерлер қызметін талдау мақсаттары мен сатылары.
Бұл жерде келесідей сұрақтарға жауап алу керек:
1. ... ... ... ... үшін ... ... уақыт
қажет?
2. Қандай өндірістік операцияларды реттеуге болады?
3. ... ... үшін ... ... режимі ұтымды?
4. Берілген өндірістік операцияны орындау үшін жұмыскер ... ие ... ... ... басқару бағдарламасын құру үшін жұмыс ... ... ... ақапарт қалай қолданылуы мүмкін?
Жұмыскерлерді жұмысқа жинауды жүзеге асыра отырып, персонал қызметі
персоналдың ұтымды санын анықтаудан ... ... ... ... ... ... мен таңдау қажет. Ұйымды кадрлармен жинақтаудың
ішкі және сыртқы көздері ажыратылды. Кандидаттарды жинау процесіне ... ... ... ... әсер ... орта ... ... шектеулер;
2. Жұмыс күші нарығындағы жағдай;
3. Нарықтағы жұмыс күшінің құрамы мен ұйымның, фирманың орналасқан
жері.
Ішкі орта факторлары:
1. ... ... ... ... ... ... ... лауазымдық қозғалысының приницптері;
4. Өмірлік жалдау принципі;
5. Ұйымның, фирманың бейнесі – ол ... орны ... ... ... ... ... тарту көздері:
Ішкі көздер - бұл фирмада жұмыс жасайтын адамдар, яғни ... бос ... ... ... ... ... бастапқыда өз
қызметкерлері арасынан бос қызметке орналастыруға ішкі ... ... ... соң ғана ... ... ... ... конкурсқа
қатысуға резервтен немесе сырттан мамандар шақырылады. Бұл ... ... ... жақсартады, қызметкерлердің өз ұйымына деген
сенімін күшейтеді. Кез-келген ірі фирмада қозғалыс, ... ... ... ... бар, ... ... ... және бір,
екі жылдан, т.б кейін келесі ... ... ... дәрежесі,
сонымен қатар біліктілікті арттыру дәрежесі көрсетіледі.
Персоналды ішкі көздерден ... ... ... ... Ішкі ...... қызметі барлық бөлімшелерге ашылған бос
жұмыс орындары (ваканциялар) туралы ақпарат ... ... ... ... сұрайды.
2. Кәсіптерді біріктіру(совмещение) – белгілі бір ... ... ... кезде қолайлы.
3. Ротация – бұл кадлардың қозғалысы (перемещение):
а) Лауазым бойынша жоғарлату немесе төмендету;
б) ... ... ... ... мен атқаратын қызметтерінің шеңберін ауыстыру.
Мұның барлығы ой-өрісін кеңейтуге, ... ... ... ... ... әкеледі.
Персоналды жинаудың сыртқы көздеріне фирмада жұмыс ... ... онда ... ... ... ... саны кіреді.
Жұмыскелерді қайдан алу керек?
1. Жұмыспен қамту орталықтары – ... онша ... емес ... ... ... ... ... емес, сонымен бірге қайта даярлықтан
өткен).
2. Жұмыспен қамту агенттіктері (кадр агенттіктері). Оған ... ... ... ... қызметтің мазмұны, таңдау критеийлері көрсетіліп,
мамандарға тапсырыс (сұраныс-заявка) беріледі. ... ... ... ... ... ... БАҚ арқылы өз бетінше (самостоятельный) іздестіру.
4. Қызметкерлерді фирмада жұмыс жасайтындар арқылы іздеу.
5. ЖОО, колледж түлектері арқылы іздеу.
Персоналды бағалау проблемалары мен ... - ... ... шегеді. Субъективизм қысым көрсетпеуі үшін, бағалауды ... ... ... ... ... Объективті – қандай-да бір жеке ... ... ... ... ... ... – ситуациялық факторлар ықпалына қарағанда салыстырмалы
еркін.
3. Қызметке қатысты шынайы - ... ... ... деңгейі бағалануы
тиіс – жұмскер қаншалықты өзінің ісін жемісті орындайды.
4. Болжау мүмкіндігімен – бағалау болашақта адамның қандай ... ... ... ... потенциалды жұмыс жасай алатындығы
туралы ақпарат, мәлімет (мағлұмат) беруі тиіс.
5. Кешенді – тек ... өзі ғана ... ал оның ... ... ... сонымен бірге бағыныштылармен
және әріптестермен де байланыстары және қарым-қатынасы.
6. ... ... және ... ... тек ... және
басшылардың шағын тобына ғана жеткілікті болмауы тиіс, сонымен қатар
ол бағалаушыларға , бақылаушыларға және бағаланушылардың ... ... ... тиіс, яғни шынайы және мөлдір болуы керек.
7. Бағалау шараларын жүргізу - ұжымның жұмысын ұйымдастыруға кері әсер
етпеуі ... ал оның ... мен ... ... етуі ... ... ... жөнінде шешім қабылдағанға дейін, кандидат
таңдаудың бірнеше қадамадарынан өтуі ... ... ... ... ... бланкасы мен сауалнаманы толтыру;
3. Жұмысқа қабылдау туралы әңгімелесу (интервью);
4. Тестілеуден өткізу;
5. Ұсыныстар(рекомендация) мен қызмет бабының тізімін тексеру;
6. ... ... ... ... Шешім қабылдау.
1. Алдын-ала таңдау әңгімелесуі - әңгімелесу мақсаты үміткердің
білім деңгейін, оның сыртқы түрін және тұлғалық қасиеттерін ... ... ... мен сауалнаманы толтыру. Сауалнамадағы
ақпарат үміткердің болашақ жұмысының, алдыңғы жұмысының өнімділігін, ой-
өрісін, ... ... ашып ... ... ... сұрақтары
бейтарап болуы тиіс және кез-келген мүмкін жауаптардан, жауап беруден бас
тартуға ... ... ... ... ... ... ... (интервью) -
үміткерлердің 90% әңгімелесу арқылы ... Бұл ... ... дәлелденген.
Жұмысқа қабылдау туралы әңгімелесудің бірнеше негізгі ... ... ... ол ... ... ... ... бермейді,
ақпарат алу мүмкіндіктерін қысқартады.
• әлсізқұрастырлыған- әңгімелесудің негізгі сұрақтарын алдын-
ала дайындауға ... ... ... ... ... ... икемді өзгертуге болады. Бұл кезде
кандидаттардың реакциясын есте сақтау керек(фикцировать),
қазіргі ... ... ... ... ... қажет.
• Сызба бойынша емес – бұл ақпараттың кең ... ... ... ... ғана ... Тестілеуден өткізу - кандидаттың кәсіби қабілттері мен
дағдылары туралы ... ... ... ... ... ... және лауазымдық өсу қабілеттері, мотивация ерекшелігі
(специфика) туралы, қызметтің жеке стилінің ерекшеліктері ... ... ... ... мен ... ... ... тексеру.
Бұл жерде кандидат алдыңғы жұмыс орындарында, оқуда, тұрған жерінде ... ... ... ... ... Егер бір жыл ... ... жасаған ұйымның кадр бөлімінен, ... ... ... сұрақтар бойынша байланыс ... ... ... басқа
ұйымдардағы әріптестерінен ақпарат алуға болады.
Жұмысқа ... ... ... тек КЗОТ ... ... ғана талап етуге болады. Сонымен бірге патенттер тізімі, кәсіби
деңгейін арттыру, жұмысқа ... ... ... сонымен қатар, адамды
сипаттайтын анықтама-түйіндеме (резюме) талап етуге болады.
6. Медициналық бақылау.
7. Шешім ... ... ... ... және ... ... жұмысқа қабылдау жөнінде шешім ... онда ... ... ... оған осы жұмыскерге қатысты барлық мағлұмат, ақпарат
жиналады.
Жұмысқа персоналды конкурстық ... бұл бос ... ... ... екі және одан да
көп кандидаттардың арасындағы тартыс.
Конкурстық процедуралар мынаған ықпал етеді:
1. қызметтің ... ... ... көп ... тартуға;
3. жұмысқа қабылдау жөніндегі шешімнің объективтілігін арттыруға;
4. персоналды басқару саласының демократиялануы мен ашықтығына;
5. кадр жұмысына жаңа технологияларды енгізуге;
6. жұмысқа ... ... ... ... үшін жеке
ақпаратты жинауды интенсификациялауға;
7. командалардың қалыптасуына
Персоналдың бейімделуі.
Бейімделу - бұл қызметкердің қызметепн және ... ... ... орта талаптарына сәйкес жеке мінез-құлқының өзгеріс процесі.
Бейімделу поцесін шартты түрде 4 сатыға бөлуге болады:
Бірінші саты - жаңа қабылданған ... ... ... ... саты - жаңа жұмыскердің өз ... және ... ... ... ... келесі сұрақтарды қозғайды:
1. Фирма, компания туралы жалпы көзқарас (ой-пікір)
2. Фирманың, компанияның, ұйымның саясаты. ... ... ... Кадр саясатының принциптері;
• Персоналды жинау принциптері;
• Кәсіби ... және ... ... ... ... сот жауапкершілігіне тартқан жағдайда көмек жасау
(содейтвие);
• Фирма ... ... ... ... ... әр-түрлі режимдерін қолдану ережелері;
• Коммерциялық құпияны және техникалық құжаттаманы сақтау, қорғау
ережелері.
3. Еңбек ақы ... ... ақы ... ... мен формалары, демалыс
күндеріне ақы төлеу, артық жұмысқа (сверхурочные) ақы ... ... ... ... ... ... ... алу,
уақытша еңбеке жарамсыздық бойынша жәрдем ақы, әртүрлі ... ... және ... ... ... ... қорғау және техника қауіпсіздігін сақтау.
6. Жұмыскер және оның ... ... ... қызметі.
Тамақтандыруды ұйымдастыру, қызмет кірістерінің болуы, жеке көліктер
тұрағы және басқалар.
8. ... ... ... ... ... ... ... жұмысқа
келмеу, кешігу, қайғылы жағдай зардаптары.
Бейімделу бағдарламасынан кейін арнайы бағдарлама жүргізілуі мүмкін, олар
келесідей сұрақтарды қозғайды:
1. бөлімшелердің функциялары;
2. жұмыс міндеттері мен ... ... есеп ... ... ... ... ... жұмыстың осы түріне тән ережелер,
апатты жағдайдағы іс-әрекет ережелері, техника қауіпсіздігі ережелері,
өрт, ... ... ... ... ... және қызмет ету, яғни, ... жаңа ... өз ... бейімделуі, өндірістік және ... ... және ... жұмысқа ауысуы.
ІІІ. Кәсіпорындағы еңбек потенциалды ұтымды пайдалану жолдары мен
резервтері
3.1. Еңбекті тиімді ұйымдастырудың шетелдік тәжірибесі
Қазіргі кезде Қазақстандық кәсіпорындар нарықтық ... ... ... ... ... ... ... жинай алмай
отыр. Осы орайда еңбек ресурстарын тиімді пайдалану аясында ... ... ... ... туындайды.
Еңбек ресурстарын тиімді пайдаланудағы бағыттардың көп түрлілігі әр
түрлі елдерге тән тарихи және ... алғы ... ... ... ... дамуында адам
ресурстарымен жұмыс шеңберіндегі проблемалар аса ... ... ... ... мәдениеттердегі, елдердің еңбек ... ... мен ... ... ... бір-бірінен ерекшеленеді. Мысал
ретінде, АҚШ және Жапон тәжірибесін ... ... ... ... ... ... мәртебесінен, оның қоғамдағы еленуі,
қабылдануы тәуелді болады. Компания мәртебесі – оның сыртқы қаржы көздеріне
қол жеткізуі мен жоғары потенциалды адам ... ... ... ... ...... мәжбүрлеуге емес, сендіруге
негізделген. Мұнда басшы өзін бағыныштылардан бөлмейді, оның ... ... ... ету ... қызметкерлердің өзара байланысына
ықпал ету, оларға үйлесімді қатынас ... ... ... және ... ... ... персоналы өздерінің жоғары білімділік
деңгейімен, еңбек сүйгіштігі және еңбекке ұқыптылығымен ерекшеленеді.
Сыртқы орта ... ... ... ... бүгінде ғылыми-техникалық жетістіктермен, олардың енгізілу
жылдамдылығымен және ... ... ... даму ... ... орай ... үздіксіз оқытылуына көп қаржы салынады.
Жапондық компаниялар персоналды ... ... ... 3 – ... көп ... ... Өмірлік жалдау жағдайында мұндай оқыту өте тиімді.
Мұнда қызметкерлердің шығармашылық мүмкіндіктерін ... ... ... ... жылы ... жарық көрген Такэси Асодзудың “Адамды Коносуко
Мацусита бойынша өндіру” деген кітабында автор бұл ... ... ... ... ... ... ашылуы мүмкін деген қорытындыға
келеді:
• адамды өндіру қажеттілігін өткір сезіну қажет. ... тек, ... ... тиімділікпен пайдаланған кәсіпорын ғана жетеді.
Экстра классты жұмысшыларсыз кәсіпорынның болашағы жоқ ... ... адам ... ... ... өндірісі” теориясы фирманың гүлденуіне
бағытталған;
• кәсіпорынның іскер идеологиясы мен миссиясын дәл ... ... ... ... басқа, оның әлемдегі тіршілігін ақтайтын мақсаты
болуы тиіс. Жалпы жоғары ... жету ... ... жасайтын персонал
неғұрлым қызу еңбекке ынталандырма алады;
• пайдаға ұмтылу қажеттілігі компания ... ... ... Кез ... ... пайда әкелуі тиіс. Пайдаға ұмтылуда тек
қарқынды әдістер ғана марапатталады (парасаттылық, ... ... ... ... ... ... ... жақсартуға және қызметкерлердің әл
ауқатының көтерілуіне ұмтылу;
• адамдардың жүректерін үмітке толтыру. Адам тек арманы ... ... ... Оны ... ... ... ... ұсыну – тамаша
жұмысшылар тәрбиелеу атмосферасын құруды білдіреді.
Профессор К. Пиджельстің айтуынша, жапондық кәсіпкердің мақсаты ... ... ... ... мен қабілетін ең ... ... ... ... ... ... еңбекке ақы төлеу мен жұмыс стажына
сәйкес қызмет сатысында жылжыту жүйесі ... бір ... ... ... мен оның үздіксіздігінен тәуелді.
Жұмыс орнын ауыстырған 30 – 34 жастағы ... оқу ... ... бір ... ... ... келе ... өзімен қатар әріптесінен 25 %-
ға кем жалақы ... ... ақы ... ... ... жұмысшының
берілгендігін (жан қиярлығын) ынталандырады.
Жапон компанияларының адам ... ... ... ... ... кәсіби оқыту тәжірибесі.
Компания жұмысшыларын жасаудың құрамдас бөлігі жалдамалы жұмысшылардың
барлық категорияларының лауазымдық ротациясы болып ... ... ... тірі ... ... ... үлкен икемділік береді.
Адам ресурстарын жұмылдырудың қосымша көзі У. Оучидің айтуы бойынша –
жапон компанияларының өз ... ... ... алатындығы болып
саналады. Адам ресурстарына жұмсалған шығындардың біраз бөлігі әлеуметтік
мұқтаждықтарға – тұрғын үй құрылысы, медициналық ... ... және ... ... ... ... жұмсалады. Бұл фирма жұмысшыларының
жақсы көрушілігін күшейтіп, олардың эмоционалды және рухани бірігуіне ықпал
етеді.
Жапонияда 70 – 80-ші ... ... ... ... ... өнімділігін арттырудағы жалпы қозғалыспен байланысты
елдің экономикалық табыстылығы ықпалымен туындады.
Өнімділікті ... ... ... ... ... ... және ... мерзімдерін қысқарту, қоймалардағы қорлардың айналымын
арттыру, технологиялық процестердің ... ... ... ... ... ... ... (соның ішінде еңбекке
деген әр түрлі ынталандырмалар, персоналды ... ... ... ... өткізуді басқаруды да қозғайды.
Бүгінде “жапондық ... онда ... ... байланысты
күрделі өзгерістерге ұшырауда. Бірінші ... ... ... ... ақы ... ... өзгеруде. Ескірген критерийлер орнына
жаңалары келуде, ... ... ... – жұмысшы біліктілігі және
оның еңбек резервтері болып табылады.
Жапондық “жұмысқа ... ... ... ... ... ... мөлшері экономикалық емес, әлеуметтік ... жеке ... ... ... ... ... алатын табысты
ескеріп белгіленеді;
• жеке ұзақ мерзімді жалдау қағидасымен ... ... ... жеке ... ... орташа еңбек ақы
жоқ. Жұмысшының табысы айлық ақы төлемінен, маусымдық ... ... және ... ... тұрады.
Айлық ақы төлемі тұрақты және айнымалы бөліктерден құралады. Тұрақты
бөлік – негізгі жалақы мен ай ... ... ... ... ... айнымалы бөлігі – үстеме жұмыс үшін жалақыны құрайды.
Үстеме жұмыс үшін төлем жапон жұмысшыларының жалақысының ... ... ... ... аяқталысымен жұмысшыларға демалыс жәрдемақысы
төленеді. Оның көлемі стажына ... ... ... ... ... ... ... жүйелері кеңінен
дамыған.
Ал енді, АҚШ тәжірибесіне келетін ... ... ... ... ... ... үлгісіне қарама-қарсы деп айтсақ қателелеспейміз.
Жұмысшы үшін неғұрлым маңызды не? Жоғары жалақы ма, әлде қолайлы ... ... па? – ... ... ... ... ... 1000 жұмысшысына жүргізілген сұрақ негізінде, олар ... ...... ... ... ... американдық мастерлерге (жоғарыдағы жұмысшылардың тікелей
басшылары) жүргізілген сұрақ көрсеткендей жұмысшылар үшін ...... ... ... да, ... ... ... қалған марапаттау түрлерінің
арасында алдыңғы орында тұр. Дегенмен, ақша ... әр ... әр ... ... ... ... белгілі деңгейіне
жеткеннен кейін ақшалай марапаттау екінші ... ... ... ... ... қызмет бабы бойынша жоғарылау шығады. АҚШ-та пайдаға ... ... ... ... кең ... Американдық
компаниялардың 30 пайыздан астамы осы жүйені пайдаланады. Әсіресе, бұл жүйе
шағын фирмаларда ерекше тиімді.
Көптеген американдық және ... ... ... ... білікті жұмысшы күшінің “дайын” нарығына сүйенеді. Әсіресе, “ақ
жағалылар” нарығына, осылайша олар ... беру ... ... ... ... арттыру ірі көлемде жүзеге асырылады.
Себебі, бұл қызмет капитал салудың анағұрлым тиімді нысандарының бірі болып
саналады.
АҚШ-та жұмысшылардың ... ... мен ... жеке сектор
шығындары жылына 30 млрд долларға жетіп, мемлекет бойынша жоғары білімге
жұмсалған жалпы ... ... ... Жеке ... жұмысшыларды
қайта дайындауға, осы мақсаттарға арналған бюджеттің 1/3 бөлігін ... ... ... ... ... екен.
АҚШ-та ірі корпорациялардың қаржысымен құрылған ... саны ... ... ... ... бар.
Индустриалды дамыған елдерде еңбек ресурстарын ... ... ... жүйелері кеңінен қолданылады. Мысалы, Хелси, Ровен,
Бедо және т.б. жүйелер қолданылады.
Хелси жүйесіне сәйкес, ... ... бір ... ... ... ... үшін ... өткен есеппен анықталған шамасы
қолданылады. Егер жұмысшы, ... ... ... ... ... ... (өнімділік 100 %), онда оның ... ... ... ... ... ... тең ... Егер жұмыс
неғұрлым қысқа ... ... онда оның ... ... Оның ... оның ... ... үнемделген уақыттың
белгілі пайызымен анықталады. Тәжірибеде сыйақы мөлшері 30 – 70 ... ... ... ... белгілі жұмысты орындауға уақыт нормасы
белгіленеді. Бірақ, сыйақы көлемі үнемделген уақытқа ... ... егер ... ... ... ... 0,8 ш.б. ... бірлік)
болса және ол өз жұмысын белгіленген 8 ... ... 6 ... ... ... 25 пайызды құрайды. Себебі үнемделген ... (2 ... ... ... 25 пайызын құрайды. Сонда, жұмысшы барлығы 6 ш.б. алады.
Бедо жүйесі еңбекақы төлеудің кесімді – үдемелі үлгісін ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне дейін (норманың 75 пайызына дейін) ... ... ... ... Норманы 75 пайыздан артық орындаған жұмысшы
қосымша төлемдерге құқық алады. Сыйақылардың максималды ... ... ... немесе одан жоғары орындағандарға ... ... 60 ... Бедо ... ... ... ... білдіреді.
Еңбекақы жүйесінің жеке өнімділікті марапаттаумен қатар, ... ... мен ... ... ... ... кеңінен таралған.
Мұндай жүйелерге Скэнлон, Роккер және ... ... Олар ... мен теорияларына негізделеді және ... ... ... бағытталған.
Скэнлон жүйесінде жұмыс күшіне жұмсаған шығындар нақты жалақымен
салыстырылады. Егер нақты еңбекақы ... ... онда ... ... қатынасында сыйақы төлейді. Жұмысшы үлгісінің бір бөлігі ... ... ... ... қор құрушы көрсеткіш таңдалады. Оның орннына таза
өнім көлемі немесе қосымша құн алынады. Бұл ... ... 3 – 7 ... Бұл ... сыйақы 50:50 қатынасында бөлінеді.
“Импрошейр” жүйесінің ерекшелігі – еңбек өнімділігінің өсуінен
түсетін табыс доллармен емес, ... ... ... ... нормативті
өнімнің әрбір түріне есептеледі. Сыйақы өнімділіктің базистік коэффициенті
негізінде есептеледі. Ол істелген адам-сағаттық қосынды нормативті ... ... ... ... ... басшылар мен менеджерлерді жұмыс ... ... ... үшін ... ... ... Себебі,
олар ұжым жұмысын тиімді ұйымдастыруда көп қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... қолданылады.
3.2. Қазақстандағы адам капиталының даму тенденциялары мен динамикасы
Елдегі нарықтық ... ... ... ... ... ... құрылымдарының жүйесін құру және институционалдың қайта құрулар,
меншік ауысу факторларының өтпелі процесінде ... ... ... ... жаңа ... ... ... мемлекеттің, қоғамның және адам ... ... ... ... ... түбірінен өзгерте отырып, қоғамдық санада елеулі
өзгерістер тудырды. Сондай-ақ ... ... ... ... және тұрғындардың өмір санасы төмендеуі ағымымен ... ел ... ... ... қоғамды қайта құру
процестерінің жүйесіздігі әзірге ... ... ... бай елге ... ... үшін ... ... төмендеуіне әлеуметтік төзімділік жағдайда ... мен өтіп ... ... ... таяу ... ... оң экономикалық мүдделеріне жағымды әсер ете алады. Мысалы,
қоғамда жинақталған әлеуметтік ... ... жол ... ... содан кейін қоғам мен экономиканың басқаруға келмейтін
деградация процесі басталуы мүмкін. Мұндай ... ... үшін ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық негіздер
бар. Мәселен, 1991-1999 жылдарда Қазақстанда адам ... ... ... ... ... ... ... өткізілген зерттеу негізінен адам
дамуы мен қоғам өмірі негізін өлшемдерінің төмендеуі туралы білдіреді (3
кесте).
Қазақстанда адам ... ... 2000 ... ... есеп ... 1991 жылдан 1995 жылға дейін Қазақстанда адам дамуы индексі 0,042-
ге төмендеді, кейін 1999 жылы ... ... ... ... жыл ... ... ... 0,013-ке азайды, бұл үлкен ауқымда туғаннан күтілетін
өмір ұзақтығының қысқаруымен шарттастырылған (80 %-ға), бұл ... ... ... ішкі өнім ... ... ... де байланысты, ал білім
беру деңгейінің өсуі адам ... ... бұл ... ... ... етті (20 %-ға). 90-жылдардың бірінші жартысындағы экономиканың
көлемінің ... күрт ... ... ... ... ... ұзақтықтың
төмендеуі (54 %) ЖІӨ-нің өндірісінің ... ... (32 %) ... ... ... қол ... қысқаруы – үшін (14 %) болды.
Келтірілген мәліметтер бойынша, ... ... ... өмір
сүрудің күтілетін ұзақтығы 1,9 жылға қысқарды, бұл өмір ... ... ... 0,032-ге төмендеуіне әкеледі. Сондай-ақ 1995 жылы
туудан өмір сүрудің ... ... ... күрт ... ... ... 63,5 жас құрады, 1991 жылмен салыстырғанда 4,1 жылға қысқарды.
6-дан 24 жасқа дейінгі оқушылар үлесі бойынша ... ... ... беру ... бағалау есебімен қайта бағаланады. Бұл көрсеткіш 9
жылда бір ... тиіс ... ... ол ересек тұрғындардың сауттылығы
өсуі жағдайында (1991ж-97,8 %, 1999ж-99,5 %) білім деңгейі индексінің 0,008-
ге өсуін ... ... ... ... адам дамуы
деңгейін анықтайтын жекелеген көрсеткіштер
мен индекстер динамикасы
|Көрсеткі|1991 |1992 ... | | |
| ... ... |1990 жылы | ... |100.0 |100.0 |4.2 ... |89.0 |89.0 |147.1 ... |94.7 |84.3 |2960.8 ... |90.8 |76.5 |2165.0 ... |87.4 |66.9 |1158.3 ... |91.8 |61.4 |60.3 ... |100.5 |61.7 |28.7 ... |1.1.7 |62.7 |11.2 ... |98.1 |61.5 |1.9 ... |102.7 |63.2 |17.8 ... |109.6 |72.1 |9.8 ... бірінші жартысында 1992 жылғы-1994 жылдардағы 13-тен 31
есеге дейін жыл сайын ұлғая отырып, ауқымды ... баға өсуі ... ... ... туған 1996 жылы ғана ... ... ... 1997 ... инфляцияны Үкімет пен Ұлттық банк ... ... ... ... қарқыны жағдайында тұрғындардың кедей
топтарының әлеуметтік жағдайын күрделендіре түскен елеулі проблема алдағы
жылдарда ... ... және ... ... ... ... Бұл проблема неғұрлым өткір күйінде зейнетақы, әлеуметтік
төлемдер мен стипендия тіршілік етудің тікелей көзі болып табылатын ... көп ... және ... емес ... ... зейнеткерлер
сияқты тұрғындардың аз қамтылған қабаттарындағы категорияларда ауыр тиді.
2000 жылдың ... ... ... ... ... ... ... шешудің сәті түсті.
Қазақстанда кедейлік масштабының ... ... ... ... ... ... ... ашық және жасырын
иммигранттардың, негізінен қалада, селодан көшіп ... жаңа ... ... ... есебінен өтетін тұрғындардың маргинализациясы
процесі әсерін тигізуде. Тұрғындардың маргиналды бөлігі Қазақстанға келген
оралмандар, сондай-ақ ТМД ... ... ... ... ... аударушылар (босқындар) да толықтыруда. Бағалау мәліметтері
бойынша, миграция қызметінде тіркелмеген, соған сай мемлекеттік әлеуметтік
көмек алмайтын ... саны 36 мың ... ... Солтүстік Кавказдағы
қақтығыстар ауданынан ғана Қазақстанға 1999-2000 жылдары 10 ... ... ... ... ... ... көпшілігі - әйелдер мен
балалар. Мұндай әйел – босқындар өзінен-өзі жалғызілікті ... ... ... ... ету, балаларды тәрбиелеу және дамыту бойынша
үлкен қиындықтар мен бетпе-бет келеді.
Табиғи өсу және қоныс ... ... село ... ... олар ... ... ... табиғи өсуін 30-60 %-ға,
1993-1997 жылдағы 115-370 %-ға басып ... ... ... он жыл ... және село ... ... қатынасы іс жүзінде өзгерген жоқ:
1990 жылы қала тұрғындары – 57,4 % - ... - 42,2 % ... 1999 ... көрсеткіштер тиісінше, қалалықтар – 56 %, селолықтар 44 % ... он ... ... ... ... ... беру және
ғылым мен мәдениет елеулі сынақтарды бастан ... 90 ... басы ... ... қаржыландыру білім беру, медицина және мәдениет
мекемелерінің санының ... ... ... сипаттағы бірқатар
көрсеткіштердің төмендеуіне әкеледі. 90-жылдардың ... ... ... ... ... бұл ағым тоқтады және бұл салада оң
өзгерістер байқалуда.
Өтпелі кезеңнің ... ... ... көп ... үшін табыстарының төмендеуіне бейімдеді.
Қазақстан тұрғындарының 62 %-нан астамының орташа жан ... ... ... ... ... 3000 теңгеден кем болды. Бұл жылдары
тұрғындардың төрттен бірі 1997-1998 ... баға ... ... ... айына ақшалай табысы 3001-600 теңге немесе 70 АҚШ ... ... 1999 ... басына қарай жағдай бірте-бірте жақсы жағына қарай
өзгерді. ... ... ... ... ... ... 4-5 %-ға өсе
бастады.
Жоғарыда келтірілген көрсеткіштер тұтасынан әлеуметтік даму ... ... ... ... ... көрінетін әлеуметтік
сала өлшемдерінің бірте-бірте өсуін бейнелейді.
Адам дамуы ... 2000 ... ... ... авторлары сондай-ақ
Қазақстандық қоғам назарын соңғы кезде табыс көлеміне тікелей қатысты емес
кедейліктің бір қатар ... ... ... ... ... мән ... бағыттайды. Мысалы, елдің бірқатар аймақтарында таза ауыз
суға ... қол ... ... ... ... болып есептеледі.
Арал маңы (Қызылорда облысы) экологиялық зардап шегушілер аймағында, ... ... ... ... Қазақстан, Павлодар, Қарағанды облыстары)
жағдай бұрынғы ... ... ... ... теңізі шельфінде мұнай барлау
мен өндірудегі экологиялық ... ... ... маңы
аймағындағы жағдайдың шиеленісу ағымы білінеді.
Транспорт байланысы мен ... ... ... ... ... үшін медицина мен білім алу қызметтеріне ену
проблемасы бар.
Қазақстанда әзірге кедейшіліктің гендерлік ... ... ... ... ... ... ... Агенттік
мәліметтері бойынша 1999 жылы елдерге қарағанда әйелдер орташа еңбекақының
төрттен бірге аз ... ал ... ... жұмыссыздық деңгейі ерлер
арасындағы, бұл көрсеткіштен 1,6 есе көп ... ... бәрі ... ... жүктемеге, сондай-ақ әйелдер еңбегінің салыстырмалы
төменгі төлемімен жұмысқа орналасу қиынырақ. Бұдан басқа, ... ... ... ... ... мен ... потенциалды алушылар
ретінде қарастыратындықтан, тартымды емес қызметкерлер болып саналады.
Соңғы 10 жыл ... ... ... ... ... еңбек ресурыстарын ұтымды пайдалану жолдары
Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... жекелеген қызметкердің еңбек потенциалын анықтауда сандық
(қызметкерлердің саны, жұмыс уақыты, т.б.) және ... ...... ... денсаулығы, біліктілігі, т.б.) құрамын білдіретін
интегральдық бағалауға басымық ... ... ... күрделілігі
оның бірыңғай жүйеге біріктіруін талап ететін әр түрлі өлшеуге ... ... ... Бұл ... шешу ... ... ... негізделген эксперттік әдісті пайдалануды
ұсынамыз.
Американдық ғалым Т. ... ... ... талдау әдісі
иерархиялық құрылымдармен таңдаудың көп өлшемді ... ... Т. ... ... ... – иерархия талдауы иерархия
композициясы принципі мен өз мәні ... ... одан ... өңдеудің жоғары қаталдығында келісу қатынасы көмегімен қарама-
қайшылыққа емес жағдайға тексеру ... ... ... ... көп ... міндеттері моделін құру
формалданған және формалданбаған кезеңдерен тұратын күрделі ... ... ... ... интегральды бағалау міндеттерін шешу
үшін келесі кезеңдер бірізділігін пайдалану дұрыс:
1. Қызметкердің еңбек потенциалын бағалау үшін ... ... және ... ... ... Қызметкердің нақты еңбек потенциалын әрқайсысының қаншалықты ... ... ... ... ... ... коэффициентін анықтау.
3. Өлшемдермен сәйкес баламаны (қызметкерлердің) бағалау.
4. Бірыңғай шкалаға еңбек потенциалын ... әсер ету ... ... ... өлшемдерді (сандық, сапалық) ұсыну әр түрлі формаларынан
өтуге ... ... ... ... үшін келісілген сандық
шкалаларды құру.
5. Өлшемдердің әрқайсысының салыстырмалы ... ... және ... ... ... ... ... бағалаулардың
өнімі сомасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... көп өлшемді орама.
6. Кәсіпорынның жиынтық еңбек потенциалында әрбір жеке ... ... ... ... қызметкердің еңбек потенциалын интегральды
бағалау проблемасын алайық. Үш деңгейлі ... ... ... ... ... тоқталайық. Жоғары деңгейге мақсат айқындалады (S), орта
деңгейде өлшемдермен (Ri, i = 1, ..., n) ... ... олар ... ал ...... жету құралдарын айқындау керек (Pj, j =
1, ..., m). ... ... ...... еңбек
потенциалының интегральды бағалануы, өлшем – еңбек потенциалының сандық
және сапалық ... ... ... жету ... – нақты
кәсіпорынның жекелеген қызметкерлері. 7 суретте иерархияның жалпы схемасы
келтірілген.
7 сурет. Қызметкердің ... ... ... бағалануының иерархиясы.
МАИ әдістерін қолданумен жекелеген қызметкерлердің еңбек потенциалын
интегралды бағалау әдісі құрылыс саласының ... ... ... процедурасының сапасы мен объективтілігінің дәрежесін
көтеру үшін ... ... ... ... Эксперт ретінде
кәсіпорынның кадрлар қызметінің алты қызметкері іске қосылды. ... ... ... ... қызметкердің еңбек потенциалын
бағалайтын өлшемдер тобын қалыптастыру ұсынылды.
Кесте ... ... ... ... мәні ... дәрежесі|Анықтамасы ... |
|1 ... мәні |Екі ... ... ... |
| | ... бағалауға бірыңғай|
| | ... ... |
|3 |Бір ... ... |Өлшемдердің бірінші басымдық |
| ... ... ... ұғым ... бұл |
| ... ... (әлсіз мән)|ұғымдар жеткіліксіз иланымды. |
|5 ... ... ... ... |
| ... мәні ... ... үшін |
| | ... ... ... |
| | ... талдау болады. |
|7 ... ... өте ... ... ... |
| ... ... ... ... |
|9 ... ... |Бір өлшемнің екіншісінен |
| | ... ... ... |
| | ... ... сенімді. |
|2,4,6,8 |Екі ... ... ... ... ... |
| ... ... |болатын жағдайлар. |
| ... | ... |j ... ... ... үшін n ... ... |салыстырғанда i ... ... егер ... ... жоғарыда |келісімділік дәлелденсе. ... ... ... емес | ... ... ... ... ... ... онда i | ... ... салыстырғанда| |
| |j ... кері мән | |
| ... | ... ... ... потенциалын бағалау өлшемдерін қосарлы салыстыру
матрицасы
| ... | ... | |Wi |
| ... ... ... ... он екі көрсеткіштен эксперттер
өздерінің көзқарасынша неғұрлым мәнді жетеуінің тізімін ... ... ... бұл ... ... ... ... отбасы жағдайы;
6) денсаулығы;
7) кәсіпорын үшін мәні.
Өлшемдерден әрқайсысының ... ... ... ... үшін ... ... пайдаланылады (кесте
12).
Бұл шкала негізінде өлшемдердің ... ... ... (кесте 13). Сосын орталықтандырылған қосарлы ... ... ... алты ... ... ... ... пікірлерін
агрегаттау үшін мына формула бойынша есептелетін өлшемдердің орташа
геометриялық мәні ... = n√ aij 1aij2 ...aij ...... ... ... j ... және i-ші жолға
жататын элементі (өлшем) агрегатталған бағалауы;
n – әрқайсысы бір экспорт құраған қосалқы ... ... ... одан әрі ... үшін оның бір ... ... ... талдауы біртектілігін бағалау үшін n матрицасы ретінде
λmax ... өз ... ... ... ... өз ... мәні мына формула бойынша есептеледі:
λmax = ет [Е]W
мұнда, е = {1, 1, .... 1}т – ... ...... ... өз ...... ... есептеу үшін жеңілдетілген формула пайдаланылады:
Wi = Σаi/Σ (а1+ а2+...+ аn)
мұнда, Σаi – жыл бойынша матрица мәні сомасы;
Кесте 14
Қызметкердің еңбек ... ... ... ... |Wi ... |
|Еңбекақы |0,286 |1 ... ... ... стажы |0,258 |2 ... үшін мәні |0,211 |3 ... |0,086 |4 ... |0,084 |5 ... |0,058 |6 ... ... |0,017 |7 ... ... ... ... ... қосарлы салыстыру матрицасы
| ... ... | ... | |Wi ... | | |
| |
Σ (а1+ а2+...+ аn) – ... ... ... ... ... мынадай айқындауларға сәйкес бір ... ... ... ... бағаланады:
ИО = (λmax – n)/(n – 1)
ОО = ИО/М(ИО)
мұнда, М(ИО) – ... ... ... қосарлы
салыстырулар [Е] құралған матрицасының ... ... ... ... мәні ... ... ... тәртібі үшін n = 7
М(ИО) = 1,32 ... ... ... ... мәні пайдаланылады. Егер қосарлы
салыстырулар матрицасы үшін біртектілік қатынасы ОО>0,10 болса, онда ... ... ... ... ... ... ... туралы куәландырады. Бұл жағдайда экспертке бір ... ... ... ... ... ... қайта қарау ұсынылады.
Берілген есептеулерден көрініп тұрғандай, еңбек ... ... ... өлшемдері маңыздылығы тұрғысынан талқылаудағы
құрылған матрица ... ... ие, ... ОО мәні ... ... аспайды (ОО = 0,08

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Казиндустрия» ЖШС персоналының еңбек потенциалының қалыптастыру, бағалау және оны дамыту мақсатындағы іс-шаралар жүйесін талдау, оны жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау66 бет
Ақмола облысынның рекреациалық ресурстары65 бет
«БИОС» жшс-ң қаржылық жағдайы мен экономикалық потенциалын талдау және бағалау63 бет
Адам даму индексі және оның негізгі көрсеткіштері. Адам потенциал индексінің көрсеткіштері9 бет
Адам потенциялының даму аспектісі және оның көрсеткіштері12 бет
Атырау облысының экономикалық потенциялы18 бет
Банк ресурстары мен кредиттік потенциалын зерттеу34 бет
Еуразия көшпенділерінің потестарлық билік жүйесінің ерекшеліктері89 бет
ЖШС «Казтехпром-сервис» кәсіпорнының қаржылық жағдайы мен экономикалық потенциалын талдау және бағалау43 бет
Жүк тасымалдау есебін потенциалдар әдісімен шешу32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь