Ахмет Байтұрсынұлы автобиографиясы

Жоспар
1 Автобиографиясы
2 Хронология
3 Шығармалары
4 Әдебиеттану
5 Аудармалары
6 Түркітану
7 Фильмдер
8 Сыртқы сілтемелер
        
        Байтұрсынұлы, Ахмет (1873—1938) — ақын, әдебиет зерттеуші ғалым,
түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері.
Жоспар
1 Автобиографиясы
2 Хронология
3 Шығармалары
4 ... ... ... Фильмдер
8 Сыртқы сілтемелер
9 Пайдаланылған әдебиет
Автобиографиясы
Ахмет Байтұрсынұлы(15.1.1872, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы
Сарытүбек ауылы – ... ... ...... ... 20 ғасырдың
басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері,
ақын, публицист, ... тіл ... мен ... ... негізін
салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ немересі
Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан ... ... ... ... Ерғазы Ахметті Торғайдағы 2 сыныптық орыс-қазақ
мектебіне береді. Оны 1891 жылы бітіріп, Орынбордағы 4 ... ... ... ... жылы ... Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-
қазақ мектептерінде оқытушы, Қарқаралы қ-лық училищесінде меңгеруші
қызметін атқарады. Байтұрсыновтың ... ... ... түсуі 1905 жылға тұс
келеді. 1905 жылы Қоянды ... ... 14500 адам қол ... петициясы (арыз-тілегі) авторларының бірі Байтұрсынұлы болды.
Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру ... ... ... ... ... ... ... бостандығы, дін
ұстану еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру,
күні өткен Дала ережесін ... ... ... сай заңмен ауыстыру
мәселелері көтерілді. Онда қазақ даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды
үзілді-кесілді тоқтату талап етілген ... Сол ... ... ... ... Байтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор
Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Ресей ІІМ-
нің Ерекше ... 1910 жылы 19 ... ... ... ... ... жер ... жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынұлы
Орынборға 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... ... ... сонда тұрды.
Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса
құнарлы шағы болды. Ол осы ... ... жылы ... ең ... ... ... М.Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ қалың қазақ
зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық ... ... ... Газет қазақ халқын өнер, білімді игеруге шақырды. Байтұрсыновтың
Орынбордағы өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... Ол ... жабылған негізсіз жала салдарынан абақтыға отырып
шықты. Байтұрсынов 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында өмірге келіп, қазақ
тарихында ... із ... ... ... мен ... ... сияқты тарихи
құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, «Қазақ» газеті
арқылы саяси ... ... ... ... ... Алаш ... ... шағын топтың құрамында болды. Байтұрсынов пен
Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру – ... ... ... ... ... ... ... енбей қалды, бірақ
олардың қазақ ұлттық мемлекеттік идеясын жасаушы топтың ішінде болғандығын
замандастары жақсы ... ... ... үкіметі құрамын бекіткен 2-
жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның ... ... ... 1919 жылы ... ... Алашорда үкіметінің Торғай
облысы бөлімінің мүшесі болды. Байтұрсынұлы 1919 жылы наурызда Алашорда
үкіметі атынан ... ... ... ... ... осы ... ... Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті
төрағасының орынбасары болып тағайындалды. Байтұрсыновтың ... ... ... мен ... ... ... ... жарияланды.
Байтұрсынұлы бұл тарихи кезеңде «патшалардың төрінде отырғаннан,
социалистердің босағасында өлгенім артық» деген пікірде ... (ҚР ... ... 6-т., 44-п). 1920 жылы ... ... Қазақстанды
басқару ісіндегі алғашқы қадамын қатал сынға алған хатын жолдады. Қазревком
мүшесі ретінде Қазақстанның ... ... ... ... ... араласты.
Бүкілресейлік ОАК-нің 1919 ж. 27 тамызда Қостанай уезін Челябинск ... ... ... ... ... ... ... наразылығы Қостанай уезін
Қазақстан құрамына қайтаруға негіз болды. Ол 1920 ж. тамызда құрылған Қазақ
АКСР-і үкіметінің құрамына еніп, 1920–1921 жылы Қазақ ... ... ... қызметінде болды. 1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы
Академиялық орталықтың, 1922–1925 жылы Халық ағарту комиссариаты ғылыми-
әдеби комиссиясының, ... ... ... ... ... ... қызмет
атқарды. Байтұрсынұлы түрлі мемлекеттік қызметке ат салыса ... ... ... ... жаны ... ... ... да қол
үзбеген. 1921–1925 жылы Орынбордағы, 1926–1928 жылы Ташкенттегі Қазақ халық
ағарту институттарында қазақ тілі мен ... ... ... пәндерінен
сабақ берді. 1928 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік педагогикалық
институтының ашылуына байланысты ректордың шақыруымен осы оқу орнына
профессор ... ... 1929 жылы 2 ... 43 Алаш ... бірге ол Алматыда тұтқынға алынып, осы жылдың соңына қарай
тергеу үшін ... ... ... ... КСРО ... кеңесі жанындағы ОГПУ «үштігінің» 1930 ж. 4 сәуірдегі шешіміне
сәйкес Байтұрсынұлы ату жазасына кесілді. Бұл шешім бірнеше ... ... 1931 жылы ... 10 ... концлагерьге ауыстырылса,
1932 ж. қарашада 3 жылға Архангельскіге жер аударылсын деп ұйғарылды. 1933
жылы ... ... ... ... байланысты қалған мерзімді Батыс
Сібірде айдауда жүрген отбасымен (әйелі мен қызы) бірге өткізуге рұқсат
беріледі. 1934 жылы М.Горькийдің жұбайы Е.П.Пашкованың көмегімен Б.
отбасымен ... ... ... ... оралады. Бұл жерде тұрақты
жұмысқа қабылданбай, түрлі мекемелерде қысқа мерзімдік қызметтер атқарды.
1937 жылы 8 ... тағы да ... ... екі ... соң, яғни ... ... ... буынның төл басы болған Б-тың алғашқы кітабы ... ... 1909 жылы ... ... Ол бұл ... Ресей отаршыларының
зорлық-зомбылығын, елдің тұралаған халін жұмбақтап, тұспалдап жеткізді.
Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты формасы, ұғымды идеясы, уытты тілі
арқылы әлеум. сананың оянуына ... ... ... ... ... кестеленген өлеңдері «Маса» деген атпен жеке кітап болып
жарық көрді (1911). «Масаның» негізгі идеялық қазығы – жұртшылықты оқуға,
өнер-білімге шақыру, ... ... ... етуге үндеу. Ақын халықты
қараңғылық, енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерден арылуға
шақырды. Абайдың ағартушылық, сыншылдық ... ... ... 20 ғ. ... ... әдебиетін төңкерісшіл-демократтық
дәрежеге көтерді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы қазақ тіліне А.С.Пушкин,
М.Ю.Лермонтов, Ф.Вольтер, С.Я.Надсон өлеңдерін ... Бұл ... ... ... ... ... туындылар. Ел
тағдырының келешегіне алаңдаулы ақын көп қырлы ісімен, даналық саясатымен
қазақ жастарының рухани көсемі болды. Байтұрсыновтың «Қазақтың бас ақыны»
деген көлемді ...... ... ... зерттеу
еңбектердің бірі. Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, рухани
болмысы, өлеңдерінің ұлттық сөз ... ... ... ... Ол Абай ... ... «сөзі аз, мағынасы көп,
тереңдігін», сыншылдығын ұғындырды. Байтұрсыновтың Абайдың ақындық
шеберлігі, поэзияға деген көзқарасы туралы ғылыми тұжырымдары қазақ
әдебиеттану ғылымында ... ... Оның ... ... ... (1926) ... ... тұңғыш іргелі ғылыми-теориялық еңбек.
Байтұрсынұлы әдебиет тарихына, теориясы мен сынына, методологиясына тұңғыш
рет ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымының жүйесін жасады.
Халық тілінің бай қоры көзінен мағынасы терең, ұғымдық аясы кең сөздерді
термин етіп алып, соның негізінде қазақ ... ... ... ... жіктеп берді. Мысалы, сөз өнері, шығарма, ауыз әдебиеті,
толғау, т.б. ... ... ... әдебиетінің ең бейнелі, мазмұны
мен мағынасы терең шығармаларын мысал ретінде пайдаланды. Сөз ... ... ... ... ең ... ... пайдалана отырып,
әдебиеттанудағы ұғым, термин, категориялардың соны ұлттық ... ... ... ... ... ... ... алмастыру, шендестіру,
үдету, түйдектеу, кекесіндеу, т.б. «Әдебиет танытқышта» ақындық дарын
табиғаты, шығарм. ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеу жасап, шумақ, тармақ, бунақ, буын, ұйқас, т.б.
ұғымдарға анықтама берді. Байтұрсынұлы қазақ әдебиетінің даму ... ... ... ... Мыс., ... ... сындар дәуір. «Әдебиет
танытқыш» – сан-салалы әдебиет табиғатын жан-жақты ашып, талдап-түсіндірген
ғылыми- зерт. Байтұрсынұлы «Әдебиет танытқышымен» қазақ әдебиеттану
ғылымының негізін салды. Сондай-ақ ол – ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалым. Көркемдігі айрықша «Ер Сайын»
жыры (1923) мен қазақ тарихының төрт жүз жылын қамтитын «23 ... ... ... етіп ... ... ... үлкен жанашырлықпен қараған Б.
«әдебиет тіліне негіз етіп ел аузындағы тіл алынбаса, оның адасып
кететіндігін» айтты. Байтұрсынұлы – ... ... ... ірі ... Ол қазақ халқына, зиялы қауымға газеттің
қоғамдық қызметін ұғындырып, ... ... ... елге ... нәрсе екенін жанкешті іс-әрекетімен көрсетті. Байтұрсынұлы
ұйымдастырып, бас ... ... ... ... ... ойға ... рухани санаға сілкініс әкелді. «Қазақ» газеті халықтың рухын
сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы – әлеум. мәселелерге,
қоғамдық ой-пікірге ... ... ... Оның ... ... өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың
қоғам өмірінің демокр. құрылысы туралы ойларын дамытып, саяси-әлеум.
жағдай, оқу-ағарту, халықтың тұрмыс-тіршілігі туралы мәселелерді ... ... ... ... әрі ... ... ... легін
қалыптастыруда Б-тың публицист, баспасөз ұйымдастырушы ретіндегі еңбегі
ұшантеңіз. Ол – ... ... ... ... ... ... жаңа үлгі
ұсынған реформатор. [3]
Байтұрсынұлы әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы
негізінде жасалды. Ол Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде (Орынбор,
1924), құрылтайында ... 1926) араб ... ... ... ... тұжырыммен дәлелдеген ғылыми баяндама жасады. Бұл
әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі мәдени жетістік болып табылады.
Ол халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін ... ғана ... ... ісін ... ... күш ... ... татар мектептерінен оқып шыққан ұлт
мамандарының өз тілін қолданудағы кемшіліктерін көріп: «[[Әр жұрттың
түрінде, тұтынған жолында, мінезінде ... ... ... ... ... ... ... Біздің жасынан не орысша, не ноғайша оқыған
бауырларымыз сөздің жүйесін, ... ... ... ... жаза ... ... да ... жазады, себебі, жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық»
деп жазды. ... «Оқу ... (1912) – ... ... тұңғыш
әліппелердің бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп,
1925 жылға дейін бірнеше рет қайта басылды. «Оқу құралы» қазіргі әдістеме
тұрғысынан әлі ... ... ... ... ... бағаланады. Байтұрсынұлы
қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі жазған «Өмірбаянында»
(1929): «...Орынборға ... ... ең ... ... ... ... мен грамматикалық құрылысын зерттеуге кірістім; одан кейін қазақ
әліпбиі мен емлесін ретке ... ... ... ... ... ... жазба тілін бөтен тілдерден келген қажетсіз сөздерден
арылтуға, синтаксистік құрылысын өзге тілдердің жат әсерінен тазартуға
әрекеттендім; төртіншіден, қазақ прозасын жасанды ... ... ... ... ... ... үшін ғылыми терминдерді
қалыптастырумен айналыстым» деген. Б. қазақ мектептерінің мұқтаждығын өтеу
мақсатында қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш оқулықтар ... ... ... ... «Тіл – ... атты оқулығының фонетикаға арналған
бөлімі 1915 жылы, морфологияға арналған бөлімі 1914 ж., синтаксис бөлімі
1916 жылдан бастап жарық ... «Тіл – ...... ... ... Оқулық қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. «Тіл
– құрал» қазақ тіл білімінің тарау-тарау салаларының құрылымын жүйелеп,
ғылыми ... ... ... Оның ... ... ... ... тереңдігі, дәлдігі қазіргі ғылым үшін өте маңызды. Ол тұңғыш төл
граммат. терминдерді ... ... зат ... сын ... ... одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, шылау, сөз
таптары, сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз, т.б. ... ... ... ... ... ... құрал ретінде «Тіл
жұмсар», мұғалімдерге арналған «Баяншы» деген әдістемелік кітаптар жазды.
Ол – қазақ тілін оқыту ... ... ... ғалым-ағартушы.
Байтұрсынұлы оқулығындағы тілдік категорияларды ұғындыру мақсатында
енгізген «сынау», «дағдыландыру» деген арнайы бөлімдер қазіргі заманғы
әдістеме ғылымы үшін де өз маңызын жойған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... еңбегі өз дәуірінде зор бағаға ие
болды. 1923 жылы Байтұрсыновтың 50 жасқа толғаны Орынбор, Ташкент қ-ларында
салтанатты түрде аталды. С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, ... ... ... ... ... жариялап, Б-тың қазақ
халқына сіңірген еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне,
шығармашылығына ғылыми пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов Б. туралы «Ақаңның
елу ... ... ... ... ... ... дейін бәріміз
жетегінде келгенбіз. Қаламынан туған өсиеті, үлгісі әлі есімізден кеткен
жоқ. Патша заманындағы ... өр ... ... ... ... ойымызға
салған пікірі ... әлі күнге дейін үйреніп қалған бесігіміздей көзімізге
жылы ... ... ... тиеді» деп жазды. 1929 ж. шыққан «Әдебиет
энциклопедиясында]]» (Мәскеу) Байтұрсынұлы тұлғасына «аса көрнекті қазақ
ақыны, журналисі және педагогы. Ол қазақ тілі емлесінің ... ... ... ... ... ... деген ғылыми әділ баға берілді.
1933 жылы шыққан М.Баталов пен ... ... ... мен ... ... ... ... «оның негізгі бағыты қазақ
халқының қоғамдық-мәдени оянуына ықпал ету болды» деп ... ... ... ... ... идеология Б. есімін ауызға
алуға көп жылдар бойы тыйым салып, ол туралы сыңаржақ пікірлер айтылды.
Саяси қысымның ... ... ... ... ... А.Н.Кононов
«Отандық түркітанушылардың биобиблиографиялық сөздігі» деген еңбегінде
(1974) Байтұрсыновтың толық ... ... ... ... ... ... айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ
тілінің ... ... ... әдебиет теориясы мен мәдениет
тарихы оқулықтарын жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан кейін Қазақстандағы
көптеген көше, мектептерге ... ... ... Тіл ... ... университеті Байтұрсыновтың есімімен аталды. 1998 жылы оның
туғанына 125 жыл толған мерейтойы ... атап ... ... ... ғылыми конференция өткізілді, Байтұрсыновтың
мұражай-үйі мен ескерткіші ашылды.
Хронология
Ахмет Байтұрсынов
Туған жері — бұрынғы Торғай уезінің ... ... ... Қостанай
облысының Жангелдин ауданындағы Ақкөл ауылы).
1882—84 жж. ауыл мектебінде оқыды.
1890 ж. Торғайдағы екі кластық, орыс-қазақ училищесін, 1895 ж. ... ... ... ж. ... ... ... уездеріндегі мектептер мен орыс-
қазақ училищелерінде мұғалімдік қызмет атқарады.
1909 ж. патша үкіметінің саясатына ... ... үшін ... ... 1910 ж. жер ... ж. Орынборда «Қазақ» газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың аяғына дейін
оның редакторы болды. Патша ... ... ... ... ... жж. Алашорда қатарында болады.
1919 ж. маусымның 24 Қазақ өлкесін басқаратын Әскери-революциялық
комитеттің мүшелігіне тағайындалады.
1922-25 жж. Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби
комиссияның ... ... ... ... ... ... ҚР ОАК-
нің мүшесі, Түркістан Компартиясы ОК-нің органы «Ақ жол» газетінде
қызметкер.
1925-29 ж. Қазақ халық ағарту ... ... және ... ... ж. ... ... алынып өзі Архангельск облысына жер аударылған,
ал жұбайы мен қызы Томскіге жіберілген. 1934 ж. Қызыл Крест комиссиясында
қызмет еткен Е. Пешкованың (Максим ... ... ... ... ... Сол кезде ол жанұясымен бірге Алматыға қайта
оралған. 1937 ж. қазан айында Ахмет ... тағы да ... ... айдан соң, желтоқсанның 8 «халық жауы» есебінде ... ... баға ... ... ... ... былай депті:
…Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп,
ұйқы басқан ... ... ұлт ... жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша
заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір ... ... ... күш салып, тілмәш болып, кейбірі арын сатып ұлықтық
іздеп жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын ... ... ... ... ... ... ойға алған ісі үшін бір басын бәйгеге тікті.
Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... Ахаң ... ана ... Ахаң салған әдебиеттегі
елшілдік ұраны – «Қырық мысал», «Маса» ; «Қазақ» газетінің қан жылаған
қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған
қайраты, біз ... та, ... ... ... ... зорлықпен, күшпен дегенін болдырып үйренген большевиктер бұл ақиқатты
теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысып бақты.
Оны бар ... адал ... ... ... ... ... жау етіп көрсетіп,
«халық жауы» деген жалалы жамылғыны жауып, атқызды, атын атағандарды
қуғынға ... ... олар ... жете алмады. Жала – бұлт, шындық –
күн екен, заманы қайта туып, ... ... өз ... төкті. Ұлтын
сүйген ұлтжанды Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты.
Шығармалары
Байтұрсынұлы ... ... өлең ... ... Онда ол ... ауыр халін, арман-тілегін, мұң-мұқтажын көрсетіп, жұртшылықты
оқуға, білім-ғылымға, рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті
көтеруге, еңбек етуге шақырады. Патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық
саясатын, шенді-шекпендінің алдында ... ... ... ... ... ... «Қырық мысал» атты аударма жинағында 1909 ж. Санкт-
Петербургте жарық көрді. Бұл кітабы арқылы қалың ұйқыда жатқан ... ... ... ... ... оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды.
Ақын әрбір аудармасының соңына өзінің негізгі ойын, айтайын деген түйінді
мәселесін халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне,
психологиясына сәйкес ... ... ... ...... (1911). Бұл кітапқа енген
өлеңдерінде ақын қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық
сияқты кемшіліктерді сынады. ... ... сол ... ағартушылық
бағытпен үндес болды. Ол Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған дәстүрлерді,
гуманистік, демократиялық бағыттағы өрісті ойларды өзінше жалғастырушы
ретінде көрінді. Қоршаған ортаға ойлана, сын ... ... ... қалпына
көңілі толмайды. «Қазақ салты», «Қазақ, қалпы», «Досыма ... ... ... батам», «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» т.б. ... ... ... ... ішкі сазы мен ой өрнек, сөз орамы қазақ
поэзиясына тән өзіндік ... ... ... ... ауыз ... ... жинап жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы зор
еңбек сіңірді. Әдебиет саласындағы алғашқы зерттеуі деп оның ... 1913 ... үш ... ... ... бас ... деген көлемді
мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының рухани өмірінде Абайдың ... ... ... өмірбаяны, шығармаларының мазмұн тереңдігі, ақындық
шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы туралы ойлы пікірлер
айтылған, ақын мұрасының эстетикалық қадір-қасиеттері ашылған. Қазақтың
эпостық жыры «Ер ... алғы сөз бен ... ... оны 1923 ... ... ауыз ... ... сақталған жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп,
сұрыптап, 1926 ж. «23 жоқтау» деген атпен жеке кітап етіп жариялады.
Байтұрсынұлының қазақ әдебиеттану ғылымы мен ... ... ... ... ... — «Әдебиет танытқыш» (1926). Мұнда көркем сөз
өнерінің табиғаты, сыры, мазмұны, ерекшеліктері, ... жаңа ... ... жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз болды. Бұл еңбегінде
Байтұрсынұлы ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-
маңызын ашудан гөрі ... ... ... ... ... көңіл бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, ... ... ... Кітаптың бірінші бөлімі «Сөз өнерінің ғылымы»
деп аталады да, онда көркем сөздің толып жатқан қыры мен сыры, тараулар ... тіл ... ... шарттары, «сөздің өлең болатын мәнісі»,
өлең айшықтары, «шумақ түрлері», «тармақ тұлғалары», «бунақ буындары»,
«ұйқастығы» т.б. сөз етіледі.
Екінші бөлімі «Қара сөз бен ... сөз ... деп ... да, ... ... табиғаты, оның тараулары — шежіре, заман хат, өмірбаян, «мінездеме»,
тарихи ... ... ... ... — мәнді әліптеме, сәнді әліптеме,
жол әліптемесі, байымдама, байымдау әдістері, түрлері — пән, сын, ... оның ... ... шешен сөзі, білімді шешен сөзі, уағыз көркем сөз»
деп жүйелеп келіп, әңгіме, романға сипаттама береді. ... ... онда ... ... атты тарауы өте маныз-ды. Онда сыншыл реализм
туралы алғашқы пікірлер нышанын кездестіруге болады.
Байтұрсынұлы Еуропа жұртындағы сындар әдебиетінің бай ... ... ... қазақ көркем сөз ізденістерінде сәйкестік, үйлесімділік
тапқанын айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің
даму процесін жеке дара бөліп қарамай, барлық ... ... ... ұштастыра талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы еңбегінен айқын
көреміз. Сөз ... көне ... ... 15-17 ғ-лардағы жыраулар
поэзиясының біразы ақын назарына іліккен. Асан Қайғы, Нысанбай жырау,
Бұдабай ақын, Наурызбай би, Құбыла ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, Ақмолда,
Әбубәкір, ... ... ... ... ... Досжан, Орынбай, Шернияз т,
б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
[өңдеу] Аудармалары
Байтұрсынұлы қалдырған бай мұраның тағы бір саласы — көркем аударма. Ол
орыс классиктерінің ... ... ... ... ... ... ... байытуға мол үлес қосты. И.А. Крылов мысалдарының бір тобын қазақ
тіліне аударып, «Қырық ... ... ... жеке ... қылып бастырды. И.И.
Хемницердің «Атпен есек»,А. Пушкиннің «Балықшы мен ... ... ... «Данышпан Аликтің ажалы» шығармаларын, орыстың белгілі лирик ақыны
С.Я. Надсонның өлеңін қазақ тіліне аударды.
Түркітану
Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... өзгешеліктері,
араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы
мақалалар жазды.
1926 ж, ... ... ... ... ... қатысып,
«Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта баяндама жасады.
Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш ... ... «Оқу ... (1912), «Тіл ... (1914); ... ... ... «Әліпби» (1924), «Жаңа әліпби» (1926) атты оқулықтар мен тың
еңбектер ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына
қазақша ғылыми термин жасап, ... ... ... ... ... ... ... фонетикасы мен грамматикасын талдауда
тілдің типологиялық ерекшеліктері мен ... даму ... ... принципін
ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып, оның
ірге тасын қалады. Араб графикасына негізделген ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы18 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы туралы15 бет
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь