Қоғам дамуындағы экономикалық теорияның орны мен рөлі. Нарық. Нарықтың құрылымы мен инфрақұрылымы

1 . тақырып. Қоғам дамуындағы экономикалық теорияның орны мен рөлі
2.Тақырып. Қоғамдық өндіріс. Меншік экономикалық категория.
3.Тақырып. Қоғамдық шаруашылықтың формалары. Тауар және ақша.
Шаруашылықтың натуралды және тауарлы нысандары
4.Тақырып. Нарық. Нарықтың құрылымы мен инфрақұрылымы.
Нарықтың мәні және қызметтері.
5.Тақырып. Нарықтық механизм және оның элементтері
6.Тақырып. Нарық экономикасындағы фирма . ұйымдастырудың негізі ретінде.
7.Тақырып. Фирманың шығындары мен табыстары.
        
        1 – тақырып. Қоғам дамуындағы экономикалық теорияның орны мен рөлі
Экономикалық ... ... мен даму ... ... ... ... көне замандағы ойшылдардың
назарларында да болған. Мәселен, ертедегі грек ... ... ... ... ... айналысып, бірсыпыра елеулі пікірлер
қалдырған. Мысалы, құл иеленуші қоғамдағы шаруашылықты ... ... ... осы ... атын экономия деп атаған. ... ... ... - үй, ... ... - ... заң ... мағынада
қолданған. Басқа сөзбен айтқанда экономика бұл үй шаруашылығын басқару
өнері дегенді білдіретін көне грек ... ... ... экономика жөнінде сөз
болғанда, алдымен шаруашылықты - үй шаруашылығын, кәсіпорын, сала, аймақ,
ел және дүние жүзі ... ... ... Осы ... ғылымдар жүйесі экономика деп аталады. Сондай-ақ, Аристотель ... орын ... ... ... зерттеп, шаруашылықпен тауар
өндірісі арасындағы айырмашылықты байқай білген, ... ... ... ... деп ... ... ... түрінің негізі, көзі -
өндіріс – егіншілік пен кәсіпшілік, ал байлықтың екінші түрі – ақша қоры ... тыс ... деп ... ... бұл ... ... ... онда тікелей тұтынатын еш нәрсе жоқ, оның мөлшерін ештеңемен өлшеп
отыруға болмайды дейді. Мұның өзі ол ... үшін озық ... еді. ... ол өз ... ... ... ... тұтыну құны мен құны арасындағы
айырмашылықты айыра білген. Әрине, Аристотель заманындағы ... ... ... ... ... ... ... алғанда қоғам
дамуының төменгі сатыда болуы экономикалық құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... бермеді.
Экономикалық ой пікірлердің ғылыми тұжырымдалып қалыптасуы сауда,
өнеркәсіп капиталының дами бастауына байланысты болды. Бұл ... ... ... ғасырларды қамтыды. Ал Ресейде тауар-ақша қатынастары
1861 ... ... соң ... ... ... ХІХ ... соңы мен ... басындағы сауда капиталы, тауар-ақша айналымы, халықаралық нарық
бірте-бірте жанданған кезеңді қамтыды.
Экономиканың теориялық мәселелерін ең ... ... ... ...... ... ... Меркантилистер
қоғамдық байлықтың негізі ақша- алтын деп білді. Яғни, пайда атауының бәрі
айналыстан, сату-сатып алудан өнеді деп ... ... олар ... ел ... ақша ... молайту, ақшаны шетелге шығаруға тыйым салу,
шетелдерден келген саудагерлерді сатудан ... ... ел ... ... ... ... ... керектігін айтқан. Бұлармен
қатар меркантилистер бір елден тауарды арзан сатып алып, екінші елге ... сату ... ... ... ... ... шығарып
отыруды, сауда-теңіз флотын дамытуды, отар елдермен жаңа ... ... ... ... ... ... ... меркантилистердің көзқарасы
дұрыс деп айтуға болады. Себебі, сауда капиталы айырбас, айналыс процесін
үздіксіз жүргізу арқылы ... ... ... Бірақта сауда
капиталы өз алдына қоғам дамуын, ... ... ... күш ... ... айналыс, айырбас саласында тек қана құн формасы ауысып тұрады,
екінші сөзбен айтқанда тауар, оның құны бір ... ... ... ... жаңа ... жаңа құн ... ... меркантилистер теориясы
ғылыми дәлелденбеген, ол халық шаруашылығын толық қамтитын ілім ... ... осы ... ... ... Олардың (Тюрго,
Кенэ ) пікірінше, қоғам байлығының бірден бір көзі ... емес ... ... Бірақ олар өндірісті тек ауыл шаруашылығымен шектеді.
Олардың ... ... ... ... бір көзі ауыл ... деп есептеді. Бірақ та ... ... тек қана ... ... ... ... ... салаларын өнімсіз деп
есептеуі дұрыс болмады.
Осы олқылықты тарихта классикалық ... ... ... ... ... ... Д.Рикардо өз еңбектерінде айқын
көрсетті. Қоғам байлығы жалпы ... ... ... Ауыл ... ... ... түрлі салаларында
материалдық игіліктерді өндіру, өңдеу ... ... ... халыққа қызмет көрсету салаларында да жаңа құн өндіріліп,
қоғамдық байлық молаяды ... ... ... ... ... экономия жаңа дамып келе жатқан капиталистік
өндірістік қатынастарды дәріптеуші, ... ... ... ... ... жаңа ... сатысы болды.
Классикалық саяси экономияның басты ... ... құн ... ... Сол кезеңдегі экономикалық теорияны дамытуға елеулі үлес
қосқан А.Смит болды. Еңбек құн теориясына негізделе отырып, А.Смит ... ... ... ... және ... құнын) ашты, жұмыс күші құнының құрылу
механизмін анықтай отырып, жұмысшы өзінің құнынан артық құн өндіретіндігін,
күрделі және жәй ... ... ... ... ... ... экономикалық теорияны дамытудағы елеулі қосқан үлесі нарықтың
әрекет ету механизмін, мемлекеттің экономикадағы рөлін, бәсекенің ... пен ... ... қалыптасқан еркін бағалар негізіндегі
нарықтың өздігінен реттелу механизмін жете зерттеуі болды. Бұл экономикалық
реттігіштерді (бағалар, ... ... ... ... ол ... деп атады.
Экономикалық ғылымның әрі қарай дамуы күрделі жолдардан өтті. ... ... ... ... ... экономия терең дағдарысты басынан
өткерді. Ол екі тармаққа марксизм және маржинализмге бөлініп кетті.
Марксизмнің негізін қалаушы ... ... ... К.Маркстің басты
еңбегі «Капитал». Марксистер Рикардо және ... ... құн ... ... құн ... ... екі жақтылығын, тауардың
қайшылықтары туралы ... ... ... ... құн ... ... экономия ілгері дамытып қосымша құн туралы ілімді жан-жақтаы
талдады. К.Маркс еңбек құн ... ... ... құн өндіру –
капиталистердің пролетариатты қанауы арқылы өз байлығын арттырудың ... ... ... Әйтсе де марксизм ілімнің кейбір теориялық
қорытындылары практика жүзінде, өмірде дәлелін таппады.
Маржинализм ... тілі – ... ... ... ... ... ... ретінде капитализмнің мәнін зерттеуден бас
тартып, шаруашылық қатынастарын зерттеуге бет бұрды.
Бұл бағыт ХІХ ғасырдың ... ... ... Оның ... ... Англияда У.Джевонс, Швейцарияда ... ... ... ... ... ресурстарды бөлудің
тиімді әдістері мен шаруашылықты ұтымды жүргізудің жолдарын іздестіруде деп
таныды.
Экономикалық теорияда неоклассикалық бағыттың ... ... ... ... ... болады. Оның «Саяси экономиканың
принциптері» деген еңбегінде құн теориясы ... баға ... ... ... ... ... сұраныс және ұсыныс ара қатынасы нәтижесі
ретінде қарастырды. Оның сұраныс теориясының негізін ... ... ... ... ... теориясы болса, ал ұсыныс теориясының
негізін өндіріс факторлары туралы ілім және ... ... ... ... ... ... ... құрды. Экономикалық теорияда ХХ
ғасырдың бірінші жартысындағы пайда болған ... ... ... Бұл ... ... ... ... себеп болған ұлы дағдарысты
(1929-1933 ж.ж.) еске түсіруге болады. ... ... ... ... ... толықтырды. Кейнстің негізгі идеясы бойынша
еркін ... ... ... ... ... ... ол енді өзін-өзі реттей алмайды, сол себептен экономика мемлекет
тарапынан реттелуі тиіс. Сондай-ақ, ол ... ... ... ... ... ... ... Кейнстің ойынша, мемлекет
жұмысбастылықты реттеу арқылы капиталистік экономикада ... ... ... ... көпшіліктің қолы жеткізілген болса,
онда іскер адамдар нарықтың кейбір қиын ... ... ... ... ... ету негізінде инфляцияның
барлық қиыншылықтарын жеңуге жағдай жасайды, жалпы ... ... ... ... пәні мен қызметтері.
Экономикалық заңдар мен категориялар.
Экономистердің барлығынан ерте заманғы ойшылдардан қазіргі ... ... бір ... ... ... ... ... мақсаттары-
қоғам байлығын өсу жолдарын зерттеу. Мәселен меркантилистер экономика
ғылымының ... ... ... елдегі ақша капиталының (алтын, күміс)
қорлануы және сыртқы саудамен байланысты тауар мен ақша ... ... ... ... өкілдері экономикалық теорияны байлық
туралы ғылым ретінде және сол ... ... ... қарастырды, ал
марксизмнің классиктері әр ... ... ... ... игіліктерді иемдену, айырбастау және бөлу туралы экономикалық
қатынастарды зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... жағдайында шектеулі ресурстарды тиімді
пайдалану әдістерін ... ... ... ... ... ... пәні ретінде адамдардың шексіз ... ... ... ... өндіру процесіндегі
адамдардың іс-әрекеттерін қарастырады. Көріп отырғанымыздай қазіргі
кезеңде ... ... пәні ... әр ... пікірлер қалыптасқан.
Сонымен, жоғарыда аталған көзқарастарды ескере отырып, экономикалық
теорияның ... ... ... беруге болады. Экономикалық ... ... ... ... қажеттіліктерін толық
қамтамасыз ету үшін, олардың арасындағы өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну
процестерінде пайда ... ... ... зерттейді.
Экономикалық теория бірқатар ғылымдардың салалық (сауда, өнеркәсіп, ауыл
шаруашылық) экономикасы, салааралық (экономикалық география, статистика),
функционалды (қаржы, ... ... ... ... ... ... ... теорияның зерттеу объектісі жағынан микро-,
макроэкономика болып бөлінеді.
Экономикалық теория үш негізгі қызмет: ... ... ... қызметтерді атқарады.
Экономикалық теорияның танымдық қызметі экономикалық процестер ... ... және ... ... ... Экономикалық
теорияның методологиялық қызметі оның ... ... ... ... ... яғни ... экономикалық ғылымдардың
зерттеу әдістерінің негіздерін құрайды. Экономикалық теорияның практикалық
қызметі шаруашылықты тиімді ... ... мен ... ... да табиғат сияқты белгілі заңдар негізінде дамиды. Бұл заңдар
объективтік ... ... ... ... – олар ... еркі мен санасына
байланысты емес деген сөз. ... ... ... әрбір елде мемлекеттің
шығаратын заңдармен шатастырмау керек, мемлекеттің заңдары - бұл өкімет
ұйымдары ... ... ... ... заңдарын алатын болсақ, ондағы
ұғым басқа. Бұл заңдар қоғамдық қатынастардың бүкіл құрлысымен, ең ... ... ... ... ... алдына қоятын мақсаты – экономикалық заңдарды ашу,
олардың әрекет ету механизмін зерттеу және практикалық қызметте ... ... ... экономикалық заңдар дегеніміз не?
Экономикалық құбылыстардың арасындағы тұрақты және ... ... ... сол ... ішкі ... сипаттайтын қатынас
экономикалық заңдар деп аталады.
Экономикалық теория абстрактылы ... ... ... мәнін біртіндеп ашады. Осы құбылыстарға талдау және синтез
жасау процесінде ... ... ... ... экономикалық
өмірін тошыланған түрде көрсетілген логикалық ұғымдар экономикалық
категориялар деп ... ... ... әдістері.
Экономикалық теория басқа кез келген ғылым ... ... әр ... мен ... қолданады, олардың барлығы шаруашылық өмірді
зерттеу әдістерінен тұратын ғылыми методологияны құрайды.
Методология дегеніміз – ... ... ... әдісі, ұйымдастыру
принциптері туралы ілім.
Экономикалық процестерді зерттеуде ең ... ... ... Бұл әдістің негізін ежелгі көне грек философтары қалаған және
кейінгі буын ғалымдары ... Бұл ... ... ... ... бір-біріне тәуелді қайшылықты түрде дамиды және ұдайы ... ... ... ... мен ... көп. ... ... зерттеулердің маңызды әдісі - ғылыми ... ... ... деп – зерттеліп отырған процестердің ... ... ... дара ... тазартып, оның тұрақты, әрдайым
қайталанатын мәнін, маңызды жақтарын ашуды айтамыз.
Талдау және синтез ... ... ... процесті білдіретін
ұғым), мұнда зерттелетін құбылыс өзінің құрамды бөліктерімен жеке жақтарына
ажыратылады, содан кейін ... ... ... болған соң, оларды
біртұтас құбылыс ... ... және ... ... жеке ... ... логика
арқылы жалпы қағидалар, принциптер шығарылады. Дедукцияда керісінше, жалпы
қағидалар негізінде экономикалық ... ... ... ... ... сипатталады.
Тарихи және логикалық тану әдісі. Тарихи әдіс – экономикалық ... ... даму ... ... ... ... Логикалық тану әдісі экономикалық процестер мен құбылыстарды
зерттеу барысында тарихи дамудың кездейсоқ ... ... ... ... ... жеке элементтерінің дәйекті пайда болуы мен
дамуын және ішкі құрылымын анықтауға көмектеседі.
Экономикалық зерттеулердің тпғы ... ... бар. Олар ... ... сан және сапа ... және ... ... өндіріс. Меншік экономикалық категория.
1. Өндіріс және оның ролі
2. Экономикалық жүйе және оның ... ... ... ... мен ... ... ... – адамдардың бірлесе отырып материалдық құндылықтар жасауға,
өздерінің саналы мақсаттарын іске асыруға бағытталған ... ... ... ... мен қызмет көрсетуге қатысатын келесі ресурстар
жатады:
• Табиғи ресурстар
• Адам ресурстары
• Капитал
• Кәсіпкерлік
Бөліс. оған жұмыс ... ... ... ... ... және ... өнімдерді бөлу жатады.Бөлу әр адамның өндірілген
өнімдегі үлесін анықтайды.
Айырбас – бұл адамдардың бір-бірімен іс-әрекеттерін айырбастауы, ... ... ... шеттетілуі.
Тұтыныс- бұл өндіріс процессі барысында жасалған материалдық игіліктерді
пайдалану. ... екі түрі бар: ... және ... ... жүйе – бұл ... ... жиынтығы. Ол
қалыптасқан мүліктік қатынастар мен ұйымдық түрлер негізінде қоғамда жүзеге
асады.Экономикалық жүйе ... ... ... ... – бұл көп ... экономика. Артта қалған
технологиялар.
2. Әкімшіл-әміршіл экономика. Бұл жүйеде барлық сауалдар көп сатылы
бюрократиялық ... ... ... ... ... есепті жоғарыда тұрған ұйымдар алдында береді.
3. Нарықтық ...... жеке ... ... тауар
өндірушілердің, нарықта еркін бәсекелестікпен сипатталады. Нарықтық
экономиканың негізін қалаушы А. Смит.
4. Аралас экономика – бұл ... ... және ... ... ... ... – бұл мүліктің кімнің иелігінде жататындығын анықтайтын, адамдар
арасындағы қатынас. ... бір ... ... ... ... ... категория болып табылады.Оның мәнін ашу адамдар ... ... ...... іс жүзінде иелену.
2.Пайдалану – мүліктен оның пайдалы қасиеттерін алу.
3.Бұйыру – мүліктің тағдырын анықтауға оның иесінің іс әрекеті.
Экономикалық ... – бұл ... ... ... ... байқалуы. Экономикалық мүдденің негізгі топтары:
1.Қоғамдық
2.Ұжымдық
3.Жеке
Меншік мемлекеттік және жеке ... ... ... ... ... ... ... Жеке
2. Өзіндік
3. Мемлекеттік
4. Серіктестік
5. Акционерлік
6. Кооперативтік
Меншік экономикалық ... ... ... ... ... ... ... маңызды рөл
атқарған. Осы тұрғыдан меншік қатынастарының мәні неде деген сұрақ ... ... ... қатынастары туралы әр түрлі анықтамалар
келтіріліп, пікірлер айтылады. Мысалы, ... ... ... ... жай ... ғана ... адамдардың өзара қатынасы деп
сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... процесінде өндірушілер арасында қалыптасатын
қоғамдық–экономикалық ... ... бір ... түрі деп ... ... ... үшін экономикалық теорияда кеңінен орын ... ... ... ... адам аяғы ... аралда
табиғаттың жемісін пайдаланып тіршілік етеді. Бір мезгілде Робинзон өзі-
өзіне ... ... ... игіліктерді менің меншігім деп айта ала ма? Ол
үшін, ең болмағанда тағы бір адам ... ... Олай ... ... ... ... Меншік зат емес және зат пен жеке адам арасындағы қатынас
та емес, ол сол заттарды ... ... ... арасында туындайтын
қатынас болып табылады. Яғни, меншік экономикалық категория ... ... ... ... құрал-жабдықтарын және өндіріс нәтижесін
иемденуге байланысты адамдар арасындағы ... ... ... - ... қоғамдық өндіріс әдісінің негізі болып табылады. «Меншік»
пен «иемдену» түсініктерін ... ... ... ... ал ... ... ... Иемдену – бұл нақты қоғамдық ... ... ... әр ... ... ... иелену, яғни иемдену әдістері
өзгеріп отырған. Өзінің ең қарапайым формасында иемдену адамдар материалдық
игіліктерді өндіруді үйренбестен бұрын ... ... ... ... әу басында, адамдар табиғат өнімдерін оларды өндірместен иеленді
(аңшылық, балық аулау және т.б.). Әрі ... ... ... болуы мен
дамуына орай иемдену объектісіне тек табиғат өнімдері ... ... ... ... де ... ... әрдайым белгілі бір тұлғаның мүддесіне қарай жүзеге асады. ... ... ... түрі қандай болса, өндіріс нәтижесін,
өндірілген материалдық игіліктер мен рухани байлықтарды иемденудің де ... ... ... ... меншік иемденудің белгілі бір әлеуметтік
түрі. Ол ... ... ... ... ... ... қандай мақсатқа пайдаланылатындығын көрсетеді.
Өндіргіш күштердің даму дәрежесіне байланысты ... ... және ... ... ... ... жетілуіне, бір түрінің екінші
бір түрімен ауысуына әкеліп соқтырады.
Меншіктің объектісін (не иемделеді) және субъектісін (кім ... білу ... ... ... ... байлығының материалдық-заттық
элементтері жатады немесе өндіріс құрал-жабдықтары мен ... ... ... ... коллектив (ұжым) және жеке адамдар жатады.
Меншік субъектілерінің көпшілігі өндіріс құрал-жаблықтарын иелену, билік
ету, пайдалану туралы құқық қатынастарының ... ... және ... ... ... ... ... Өндіріс құрал-жабдықтарын иелену, билік ету және
пайдалану арқылы меншіктің ... ... ... асырылады және
заңдарда құқықтық көрініс алады. Енді осы ... ... ... билік
ету, пайдалану) қарастырайық. Иелену- меншік иесінің ... ... ... ... ... құқықтары (иемдену, билік ету, пайдалану) жүзеге
асырылады.
Билік ету - мүлікті ... ... ... - ... объектісінің пайдалылығын алуға бағытталған
қатынастар.
Иелену, билік ету, пайдалану ... ... ... меншік иесі
кейбір жағдайда өндіріс құрал-жабдықтарын тиімді пайдалана алмайды. Мұндай
жағдайда меншік иесі иемдену ... өзі ... ... өндіріс құрал-
жабдықтарын басқа субъектіге иеленуге, билік етуге, пайдалануға бере алады.
Сонымен иелену, билік ету, ... ... ... өзін ... ... ... иемденуді қамтамасыз етеді. Мысалы, осындай құқықтық
қатынастар мүлікті жалға бергенде немесе ... ... ... ... әр алуан деңгейіндегі жеке адамдардан бастап ірі фирмаларға
дейін өндіріс құрал-жабдықтарын ... ... ... ету, пайдалану нарық
экономикасында өндірушілер мен тұтынушылардың ... ... ... оқшауланғанын көрсетеді. Демек, құрал-жабдықтарын
иемдену, иелену, билік ету және ... ... ... ... ... ... әр түрлі формалары белгілі, олардың ішінде мемлекеттік,
ұжымдық және жеке меншік басты ... ... ... Ең алдымен
меншіктің екі типін мемлекеттік және жеке ... ... білу ... ... ... ... ... құқықтарға жеке адам ие болады.
Иемденудің бұл типі екі түрге бөлінеді: жеке еңбекке негізделген ... және ... ... ... негізделген жеке меншік.
Меншіктің бірінші түрі шағын кәсіпкерлікке тән, себебі онда жеке басты
шаруалар, қол өнершілер мен ... да ... ... иесі ретінде өз
еңбектерімен өмір сүреді, яғни олар ... ... және ... ие ... Бұл ... меншік иесі өндіріс нәтижесін өзі
иемденеді.
Меншіктің ... түрі ... ... ... ... ... меншік құқықтары меншік иесімен жалдамалы жұмысшылар арасында
бөлінеді. Меншік иесі иемдену, иелену, билік ету ... ... ... ... құрал-жабдықтарын пайдалану құқығын жалдамалы жұмысшыларға
береді. Бұл меншік иесіне өндіріс нәтижесін иемденуге ... ... ... ... жағдайында бұл мүліктік теңсіздікке әкеліп
соғуы мүмкін.
Мемлекеттік меншік сферасына елдің әлеуметтік ... және ... ... ... ... ... ... объектілері
(салалары) жатады. Мемлекет өз меншігіндегі объектілердің ... ... ... ... ... ... де, оны ... қоғам мен
өндірістік ұжымдардың мүддесі үшін ... ... ... ... ... ... басқару негізінде жүргізеді. Бұл
жерде мына жағдайларды ескеру керек. Бір жағынан, мемлекеттік кәсіпорындар
мемлекеттің реттеу объектісі ... ... ... ... олар ... ... ... ретінде әрекет ... ... ... ... ... ... болады.
Ұжымдық меншік – ұжымның өндіріс құрал-жабдықтары мен өндіріс ... ... ... ету және пайдалану процестерінде пайда ... ... ... ... Ұжымдық меншік өндіріс құрал-
жабдықтарына деген теңдікті тек еңбек ұжымы ... ғана ... ... ... ... ... ... бірігіп иемдену мен
пайдалану, өзін-өзі басқару, жеке және ұжымдық экономикалық ... ... ... ... ... кезде ұжымдық меншік ... ... және т.б. ... ... жатады.
Қазақстан Республикасында меншік қатынастарын қайта құрудың негізгі
бағыттары.
Өткен ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтарын жеке
меншіктен мемлекет иелігінен алу (национализациялау) процестері айтарлықтай
оң ... ... ... ... ... ... етудің
орнына олар алшақтанып қалды. Соның салдарынан өндіріс ... ... ... ... монополиялануы, өндірушілердің тұтынушыларға
үстемдігінің өсуі, алыпсатарлық, арқа сүйеушілік, арамтамақтық орын алады.
Осындай жағдайда адамдар өздерінің мүдделеріне, қабілеттіліктеріне қарай
жұмыс ... ... ете ... ... ... мен ... ... негізінде
мемлекет жұмысшыларды жұмыс күшінен алшақтатты және оларды өз ... ... ... ... ... ... қарқынды өсуінің еркін
өндірушілердің өндіріс құрал-жабдықтарының нақты бірігуі ... ... ... ... ... елімізде экономикалық реформа, яғни ... ... ... ... ... көшу ... меншікті
қайта құру процестерінен басталды. Себебі, сол ... ... ... ... ... өте жоғары (90 %) болды.
Экономика осы прогрессивті қозғаушы күштен ... ... ... ... ... ... ... қатар нарықтық қатынастар дамыған
елдерде мемлекеттік меншіктің үлесі 30-40 %-дан аспады. Демек, ... ... ... ... ... ... нақты алғы
шарттар болғанын айтуға болады. Сондықтан, 1991 жылы ... ... ... ... ... алу және жекешелендіру» туралы заң
қабылданды. Бұл заң мемлекеттік меншікті ... құру ... ... ... ... ... меншікті мемлекет иелігінен алу деп ... ... ... ... ... ... беру негізінде қайта құруды айтамыз.
Жекешелендіру – бұл мемлекеттен жеке және заңды тұлғаларға мемлекеттік
меншіктің объектілерін ... ... ... ... ... тегін жеке меншікке беру. Жекежелендіру мемлекеттің экономикада
билігін ... ... ... ... алу мен ... ... айырмашылығы
мынада: егер жекешелендіру процесінде мемлекеттік меншіктің субъектісі
міндетті түрде өзгерсе, ... ... алу ... олай болмайды.
Жекешелендіру, дүние жүзі экономикасына тән процесс. Оның негізгі мақсаты
екі мәселені шешуге бағытталған:
1) ... ... ... ... экономиканың тиімділігін арттыру.
Қазақстан Республикасы дүние жүзілік тәжірибені ескере отырып, 1991 жылы
жекешелендіру және ... ... алу ... ... ... төрт ... ... мен мемлекет иелігінен алу процестерінің І кезеңі 1991-1992
жылдар аралығын қамтыды. Бұл ... ... ... алғы ... және ... ... Бұл ... мемлекеттік кәсіпорындар жеңілдетілген талаптармен еңбек ұжымдарына
берілді, ал сауда және қызмет көрсету ... сату ... ІІ ... ... ж.ж.) ... ... 1993 жылы 5 ... айындағы жарлығымен бекітілген «Қазақстан
Республикасындағы 1993-1995 жылдардағы ... ... алу ... ... бағдарламасы» негізінде жүзеге асырылды.
Бағдарламаның негізгі мақсаты - орталықтанған–жоспарлы экономикадан
нарықты экономикаға ... ... ... және ... иелігіндегі
өндірістік объектілерді, басқа да материалдық және материалдық ... ... ... ақысыз негізінде республика халқына қайтаруды
көздеген.
Осы ... ... ... үшін келесі негізгі міндеттерді орындау
көзделген:
- мемлекеттік кәсіпорындарды ... ... ... бағытталған
шаруашылық құрылымдарын қалыптастыру, ... ... ... ... , ... бұқара топтарының жекешелендіру
процестеріне қатысуларына жағдай ... ... ... ... ретінде жеке меншік иелері
қалыптастыруды;
- шағын және орта бизнесті дамытуды және ... ... ... алу және ... келесі
негізгі бағыттары анықталған:
- ірі және бірегей мүлік кешендірін (жұмысшылар саны 5000-нан ... ) жеке ... ... жекешелендіру;
- жұмысшылар саны 200-ден 5000-ға дейін жететін орташа кәсіпорындардың
көпшілігін ... ... ... ... ... 200-ге жуық ... бар кәсіпорындарды, тұрмыстық қызмет көрсету ,
қоғамдық ... ... ... ... ... ... жекешелендіру;
- ауыл шаруашылығындағы кәсіпорындарды жекешелендіру.
1996 жылы ақпан айында Қазақстан ... 1996- 1998 ... ... ... үшінші бағдарлама қабылданды. Жаңа
бағдарламаны жүзеге асыру мына шараларды өткізуді көздеді:
- жартылай ... ... ... акциялар пакетін
(кәсіпорындағы мемлекеттің үлесін), сондай–ақ, шағын жекешелендіру
шеңберінде ІІ кезеңде сатылмай қалған ... ... сату ... ) ... жеке жобалар бойынша мемлекеттік меншік объектілерін жекешелендіруді
жүзеге асыру;
- бұрын жекешелендірілмеген кәсіпорындарды жекешелендіру ... ... ... ... (бөлімдерін, секторлық бағдарлама)
жекешелендіру жоспарларын жасау және жүзеге асыру жолдарын қарастыру;
- шетел капиталының қатысуын ұлғайтуды.
Жаңа бағдарламаның негізгі бағыты жеке жоба ... ... жеке ... ... ... негізінде сатуды;
- аукцион және конкурс негізінде сатуды;
- басқару туралы келісім – шарт ... ... ашық ... ... ... ... ... жылдар аралығын қамтыды және Қазақстан
Республикасы үкіметінің 1999 ... ... ... ... ... арналған жекешелендіру және мемлекеттік ... ... ... ... бағдарламасына сәйкес жүзеге
асырылды. Бағдарламаның басты мақсаты – жекешелендіру мен ... ... ... ... ... есепке алуды жақсарту,
басқарудың тиімділігін арттыру және мемлекеттік мүлікті конкурстық ... ... ету ... ... ... 34,5 мыңнан астам мемлекеттік меншік
объектілері, соның ішінде 1991-1992 ж.ж. 6,2 мың объектілері ресей рубіліне
жекешелендірілсе, 28 мыңы ... ж.ж ... ... ... ... ... жекешелендіруден 215,4 млрд. теңге алынды.
3.Тақырып. Қоғамдық шаруашылықтың формалары. Тауар және ақша.
Шаруашылықтың натуралды және тауарлы нысандары.
Қоғамдық өндірістің алғашқы нысаны натуралды шаруашылық, ... ... ... ... шаруашылықтың басқа нысандарының мәнін түсіну ... ... ... ... ... ... өндірушілердің өз
қажеттіліктерін қанағаттандыруға және тұтынуға тікелей бөлу ... ... ... ... өнімдер өндіріс – бөлу – тұтыну сатыларынан
өтеді. ( ол алғашқы ... құл ... және ... ... ... ... орын алған).
Өндірістің натуралды формасы бүкіл экономикалық ... ... ... байланыстарға жол бермейді, сондай-ақ натуралды шаруашылық
тұйық, тұрақты, әрі өсуі өте баяу ... Бұл ... ... де ... ... ... елдерде орын алуда.Тіпті, дамыған елдердің өзінде ... ... ... ... сақталуда.
Жалпы алғанда, натуралды шаруашылық тауарлы шаруашылықпен қатар дамыды.
Бірақта жоғарыда көрсетілген өндіріс әдістерінде натуралды ... ... ... ... ... ... ... күрделі
және натуралды шаруашылыққа тұп-тура қарама-қарсы. Тауар өндірісі деп
отырғанымыз, қоғамдық өндірісті ... ... бір ... ретінде,
адамдардың экономикалық қатынастары нарық арқылы, еңбек өнімдерін ... ... ... ... процесс. Басқаша айтатын болсақ, тауарлы өндіріс
дегеніміз өнімді өндірушінің тікелей өзі ... үшін ... ... ... үшін ... өндірісті айтамыз. Мұнда өндірілген өнім тұтынушының
қолына айырбас арқылы түседі. Яғни, өнім ... ... ... ... ... ... ... шарттарына тоқталайық.
Тауарлы шаруашылықтың болуы үшін, біріншіден, қоғамдық ... ... яғни ... адамдардың бірқатары бір түрлі өнім, екінші біреулері
екінші түрлі өнім өндіруі ... ... әр ... ... ғана біріне-бірі
айырбасталады. Бірақ тауар шаруашылығы болуы үшін еңбек бөлінісінің ... Ол ... ... өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік
болуы керек. Мұнда өндірілген өнімдер, сол ... ... ... ... ... олардың өздері өндірген өнімдер
басқалардың өндірген өнімдеріне айырбастауға мүмкіндік алады.
Тауарлы ... ... ... ... ... бөлінісімен де
байланысты. Осы кезеңнен бастап өндірілген өнімдер тікелей айырбасқа түсе
бастайды.
Сонымен, тауарлы шаруашылық ... ... ... ыдырай бастағанда
пайда болды, құл иелену қоғамында да, ... ... да орын ... ... ло өзінің дамуының шыңына жетті, мұнда ол ... ... ... ... мен ... ... ... шаруашылығы орын ала тұрса
да, бұл қоғамдардағы негізгі өндіріс – ... ... ... ... жеке меншікке негізделген тауарлы
шаруашылықтың даму сипаты – нарықтың ... ... ... ... атап ... ... олар: дамымаған, дамыған,
реттелетін, деформацияланған. Әр нарық үлгісіне тауарлы шаруашылықтың
ерекше үлгісі (моделі) ... ... ... тауарлы шаруашылы, дамыған
нарықтың тауарлы шаруашылығы, реттелетін нарықтың тауарлы шаруашылығы,
деформацияланған нарықтың тауарлы ... ... ... ... ... (жәй ... шаруашылық)
тауар өндірушілер өз меншігіндегі өндіріс құрал-жабдығымен өзі еңбек етеді,
өндірілген өнімдер өндірушілердің ... ... таур ... ... ... сатпайды, тек бір бөлігін ғана сатады, яғни ... ... ... ... ... ... тауарлы шаруашылығы (еркін нарық экономикасы)
жалпылама сипат алды, оған ... ... ... ... ... ... тауарға айналуы;
- өндірісте жалдамалы жұмысшылардың еңбек етуі;
- өндірілген өнімнің басым бөлігінің нарық арқылы сатуға арналуы.
Бұл ... ... ... ... бәсекенің дамуымен
сипатталатындықтан, оны еркін ... ... ... немесе «еркін
экономика» деп атайды.
III. Реттелетін нарықтың тауарлы шаруашылығы экономикада мемлекеттік және
жеке ... ... ... ... ... ... заң шығару, салықтық және қаржылық формалары жатады.
Реттелетін нарықтың тауарлы шаруашылығының бірнеше модельдері бар:
- ... ... ... аралас экономика;
- корпоративтік экономика.
Олар, ең алдымен, мемлекеттік бағдарламалардың мақсатты ... ... ... ... ...... ... аралас экономикада ... ... ... ... ... – ірі бизнес мүдделерін қорғау. Біріншісі,
көбінесе Алманияға, екіншісі АҚШ–қа, ... ... ... мен ... Деформацияланған нарықтың тауарлы шаруашылығы әкімшіл-әміршіл
экономикаға тән. Тауарлы шаруашылықтың бұл ... ... ... ... өндірісті, ұлттық экономиканы ұдайы реттеуді, еркін ... ... ... ... ... ... даму кезеңдеріне жасалған қысқаша шолу тауарлы
шаруашылық пен нарықтық экономика арасында ... ... ... ... қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Нарықтық экономиканың
негізгі тауарлы ... ... ... және оның ... Тауар құнының балама теориялары.
Тауарды өндіру алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінен бастап бүгінге дейін
әрекет етіп келеді. ... ... ... ... ... ... ... ретінде натуралды өнім болды. Ол,
біріншіден, тұтыну құндылығымен, ... ... ... ... ... ... – бұл ... пайдалылығы, яғни адамның
әртүрлі қажеттіліктерін қанағаттандыру қасиеті.
Тауар өндірісі жағдайында еңбек өнімі жаңа ерекше қасиетке ие болады,
ол тауарға ... Бұл өнім ... үшін ... ... адамдар үшін
құнды болады, яғни, қоғамдық қасиетке ие болады.
Тұтыну құндылықтың қоғамдық өлшемі сұраныс мөлшері болып ... ... ... ... анықтайды. Егер ұсыныс ... онда ... ... ... ... ие ... деп
есептеуге болады.
Бұл жерде мынадай сұрақ туады. Қандай да болса заттар тауар бола ала
ма? Әрине жоқ, себебі ... ... ... ... үшін, біріншіден, ол
адамның еңбегінің ... ... ... ... ... басқа адамдардың
қажеттерін қанағаттандыру үшін өндірілуі керек, үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ... мынадай анықтама беруге болады. Тауар дегеніміз –
қоғамдық құндылығы және ... ... ... үшін ... еңбек
өнімі. Заттар немесе өнімдер өзімен-өзі тауар бола алмайды, ... ... олар ... ... айырбас объектісіне айналуы тиіс. Сол себептен
тауарда ... ... ... ... ... арасындағы
қатынастар көрініс алады. Тауар айырбасы әртүрлі формаларға ие ... ... ... ... ... - бұл заттың ... ... ... ... ... Осы ... нарықта ғана тауар басқа
тауарға айырбасталу процесі болып табылады. Осы себептен нарықта ғана тауар
басқа тауарға айырбасталғанда айырбас ... ие ... ... ... ... заттың басқа пайдалы заттарға белгілі бір ... ... ... ... бір ... бір ... ... тауарға
теңестіріп тұрған нәрсе, ол екеуіне де еңбек жұмсалған.
Тауарға жұмсалған еңбек ол тауардың құны болып ... Құн ... сол ... ... ... ... ал ... айырбас құны, яғни бір
тауардың екінші тауарға айырбасталатын ... бір ... Құн ... құны ... емес ... ... ... ішкі қасиеттерін
білдірсе, ал екіншісі, құнның сыртқы көрінісін сипаттайды. ... ... ... тұтыну құндылығы (құны) және құны бір-біріне ауысып
отырады.тауардың тұтыну ... ... ... ... тауардың құнын
өзгертеді немесе керісінше тауардың құнының өзгеруі оның тұтыну ... ... ... ... құны ... еңбекпен жасалады. Нақты еңбек – бұл
адамның жұмыс күшінің ерекше пайдалы формада жұмсалуы. ... ... жаңа ... ... ... ... ... өндіріс құрал–жабдықтардың
құндарын жаңа өндірілген өнімнің ... ... ... ... ... ... адамның еңбегінің нақты түрімен қатар, оның
күш-қуаты ... және ой ... ... ... ... күш-қуатының
жұмсалуы абстракты еңбек деп ... ... ... ... ... ... құны ... еңбек жұмсалған) белгілі бір мөлшерде,
не аз, не көп болады, ал ... ... ... оны ... ... мөлшеріне және оны өңдеуге кеткен тауар ... ... ... ... бір ... тауарды өндіру үшін әр тауар өндіруші
әр түрлі мөлшерде уақыт жұмсайды. Тауардың құны ... жеке ... ... ... ... ... уақыты дегеніміз сол кезде
көп тараған техникамен, еңбек интенсивтілігінің орташа деңгейі негізінде
сол ... ... ... ... ... ... ... еңбек өнімділігі, еңбек интенсивтілігі, еңбектің
күрделілігі ықпал етеді.
Сонымен, тауардың құны оның (тауар) затталған абстракті ... ... ... құны құнның қоғамдық қатынастар ретінде тек ... ... ... көрінуі.
Құн туралы ең бірінші ғылыми теория ретінде еңбек құн теориясы ... Оның ... А. Смит және Д. ... ... К. ... ... жете зерттеп марксистік экономикалық ілімнің қағидаларын жасады.
Бірақ, экономикалық ... және өмір ... құн ... ... ... ... дәлел таппады. Біздің ... ... ... ... дәлел болғандай, құнды және бағаны тек шығын
арқылы анықтау халық шаруашылығында шығындану механизмінің құрылуына әкеліп
соқты, яғни ... ... үшін ... ... ... ... ... көп болса, соғұрлым тиімді болды. Бұл ... ... ... тағы бір ... ... ... нақты өлшеуге
мүмкін еместігі, ал мұндай жағдайда өндіріс нәтижесін бұрмалауға мүмкіндік
туады.
Құн туралы марксистік ... ең бір ... ... ... ең басында тауардың тұтыну құнын әрі қарай талдамауы , ол
тауардың тұтыну құны ... ... ... жатпайды деп, тек тауардың
құнының қозғалысын ғана зерттеді. Ғалымдардың К.Маркстан кейінгі буыны
тауардың ... ... ... ... баса назар аударды. Нәтижесінде,
басқа құн ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түсіну үшін пайдалылықтың нақты және
абстракты түрлерін ажырата білу ... Бұны ... ... ... ... Су адам үшін аса ... өнім ... біз бәріміз білеміз және
оның қандай қажеттіліктерді қанағаттандыратындығын, қандай пайдалылығы бар
екендігін тағы да ... Бұл оның ... ... Бірақ оның нақты
пайдалылығы да бар. Егер судың бірінші шелегі адамның шөлін қандыру ... ... ...... жасау үшін пайдаланса, үшіншісі – жуынуға,
төртіншісі – малға берілсе, бесіншісі – ... ... ... ... ... аса ... ... Бәлкәм, бірінші шелектегі су
болар, ал келесілердің құндылығы біртіндеп кеміп отырады. Бұл жерде бірінші
шелектегі су ... аса ... да, ... да ... қалғандарының
пайдалылығы біртіндеп азйып отырады. Заттың аса пайдалылығы оның құндылығын
анықтайды.
Өнімнің бар көлемімен және оның пайдалылы ... ... ... оны мынадан көруге болады, тұтынушының қарамағындағы игіліктердің
саны өскен сайын әр кейінгі игіліктің ... ... ... ... азайып отырады. Бұл жалпыға бірдей даму заңы ... ... ... ... ... теориясы мен еңбек құн теориясы шын мәнінде бір-
біріне қарсы заңдар болғанымен, олар ... ... ... ... ... ... және ... жағынан бағалау болып
табылады. Тауарды субъективті бағалау тауар шаруашылығының ... ... ... ... ал ... ... ... қанағаттандыру болып табылады.
Ақша жалпылама айырбас эквивалент ретінде. ... ... ... ... оның ... ... мемлекет аралық
қатынастарда және мемлекет ... ... ... ... ... ... ... түрде ақшамен байланысты болады.
Сондықтан, ақша мәселесі, оның ... ролі ... ... ... Қазіргі кезеңде ақшаның пайда болуы туралы екі ... ... ... бұл ... ... ... пайда
болуын адамдар арасындағы келісімнің нәтижесінің жемісі деп ... ... ... пайда болуын эволюциялық тұрғыдан ... ... ... ақша тауар айырбасы мен тауар өндірісінің бірте-бірте
дамуының нәтижесі деп көрсетеді.
Экономикалық теория ақшаның пайда ... ... осы ... ... ... Бұл ... бойынша, ақшаның пайда болуы
тауар айырбасының дамуына байланысты. Қоғам құрылымының бастапқы сатысында
айырбас кездейсоқ сипатта болды және ... ... ... ... айырбас (қазір оны бартер деп атайды) біраз қиыншылықтарды ... ... ... жәй ... ... ... сай келеді, мұнда бір
тауар өзінің құнын екінші тауар ... ... Ал осы ... ... ... құнын анықтай отырып, оған бірдей құн ретінде қарсы тұрады
немесе мұны эквивалентті құн ... деп ... ... деп ... ... ... алатын тауарды айтамыз.
Өндіргіш күштердің дамуымен, жаңа қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... енді тұрақты құбылысқа айналды, кеңінен
жайыла бастады. Нарықта тауарлар көбейе түсті. Сол ... бір ... ... ... құнымен салыстыруға мүмкіндік туды, яғни ... ... ... ... ... ... Бұл айырбас процесін
қиындатты.
Қоғамдық өндірістің даму барысында көптеген тауарлардың ішінен (жалпы
эквивалент ролін атқаратын ... ... ... ... ... ... Оған барлық тауарлар айырбасталатын болды. Сөйтіп, жалпы эквивалент
ролін бір тауар атқарды. Олар әр елде әр түрлі ... Егер ... ... ол ... болса, малшыларда – мал болды, ал теңіз
және өзендердің жағаларын мекендейтін елдерде ұлудың қабыршағы ... ... ... бармады. Себебі, әр елде жалпы ... ... әр ... ... ... байланысты, халықаралық сауданың дамуын
тежеді, ... ... ... ... пен ... ... ... нәтижесінде жалпы эквивалент ролін әр елде әр түрлі
тауарлардың орнына бір ғана тауар , яғни ... ... ... атқаратын
болды. Сөйтіп, айырбас процесі ... ... ... ... -
ақшаныңбөлініп шығуына жеткізді. Сонымен, ақшаға мынадай ... ... Ақша ... ... эквивалент ролін атқаратын ерекше тауар.
Тауар қатынастарының дамуының нәтижесінде айырбас сферасында ... асыл ... - ... мен ... атқаратын болды. Себебі, жалпы
эквивалент ролі осы асыл металдарға көшуі, олардың ... ... ... ... ... ... ... қолайлылығымен,
ұзақ уақыт сақталатындығымен байланысты болды. Есептеу единицасы ретінде
олардың салмағы негізге алынды. Бұл, әрине, ... ...... ... ... әрі қолайлы, әрі тиімді болды. Сондай-ақ, алтын
табиғатта сирек кездесетін металл және оны ... өте көп ... ... ... оның құны ... ... және осыған байланысты басқа
тауарлардың құнын бейнелей ... ... ... ... ... ... ақша ... ерекшелігі тікелей жалпы ... ие ... ... мәні оның ... ... ... және ... көрінеді.
Ақшаның металдық теориясының өкілдері ақшаның үш ... ... ... қазына жинауқұралы және дүниежүзілік ақша. К. ... ... ... ... оның бес ... қарастырды: құн өлшеуші,
тауар айналысының құралы, қазына жинау құралы, төлем құралы және ... ... ... ... ... үш қызметіне ғана көңіл
бөлінеді. Олар мыналар : айналыс құралы, құн өлшеуші және қор ... ... ... ... ... ... ... айналысын Т-А-Т моделі
түрінде көрсетуге болады. Бұл ... ақша ... ... және ... қызметін атқарады. Бұл моделдегі ақшаның ... екі ... ... сату Т-А және ... алу А-Т. ... ... ... алу
мен сату бір уақытта болуы керек, егер осы ... бір ... ... тоқтап қалса, онда экономикада дағдарыс болуы мүмкін. Ақша ... ... ... үшін ... ақша немесе ақша белгісі қажет, өйткені
тауар тек нақты ... ал ақша ... ... ... түседі. Бұл
жағдайда ақша сатып алушылар мен сатушылар қолында ұзақ ... ... ... ... Ақша ... құралы ретінде айналыс сферасына
тұрақты болуы қажет. Тауар айналысына ақшаның қажетті саны ақша ... ... ... оны ... деп тұжырымдауға болады:
, мұндағы
АК – айналысқа керекті ақша саны;
БС – тауарлардың бағаларының сомасы;
АС – ақша ... ... ... ... ... ... қағаз ақшалар қолданады. Егер
мемлекет айналыс сферасына оған қажетті ақша ... көп ... ... онда ... ақша ... ... пайда болады, яғни ақшаның
сатып алу қабілеті төмендейді ... ... ... ... ақша ... ... анықтау үшін американ экономисі
Фишер И. ұсынған математикалық формула пайдаланылады:
М х V = P x Q, ... – ақша ... – ақша ... жылдамдығы;
Q – айналыстағы тауарлар саны;
P – тауарлар бағаларының деңгейі;
Осы формула ... ... ... ... ... ... көлемі)
мына қатынас арқылы есептеуге болады:
Тауарлар бағаларының деңгейін мына формула арқылы анықтауға болады:
Ал ақша айналымының жылдамдығын төмендегі формуламен анықтаймыз :
Ақшаның ... ... ... ... ... мына ... аудару керек. Егер сатушы немесе тауар өндіруші ... ... ... онда ... ... ... қалады. Ақша дербес
қозғалысқа ие болады да айналыс ... тыс ... ... ... ... атқара бастайды. Ақшаның бұл қызметін толық бағалы ... ... ... ғана ... ... Қазына жинау алтын ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар түрінде
қорланады. Ал қағаз ақшалар ақшаның бұл қызметін атқара алмайды.
Ақшаның қор жинау немесе ... ... ... ақша айналысын реттеуде
маңызды рөл атқарады: тауар айналысы азайғанда ақшаның кейбір бөліктері
қазынаға айналады, ал ... ... ... ... қазына айналыс
құралына қайта айналады – осылай қозғалыстар арқылы ақшаның қазыналық ... ... ... және ақша ... ... реттеп
отырады.
Қазіргі экономист-ғалымдардың назарында ақшаның тағы бір қызметі ол
құн ... ... ... ... жалпылама эквивалент ролі тікелей
көрінеді. Оның мәні ... ... құны ақша ... ... ... ... ... көрінісі баға болып табылады. ... ... үшін ... ... ... жоқ, оны ойда ... ақша атқара
алады. Әр түрлі тауарлардың бағаларын салыстыру үшін оларды (бағаларды)
бірдей өлшемге келтіру ... яғни бір ... ... ... ... дегеніміз барлық тауарлардың бағасын өлшеу үшін және белгілі бір
елде ақша өлшемі етіп алынған ... ... ... ... ... АҚШ-
та баға масштабы немесе ақша өлшемі ретінде басында 1,50463 гр. ... ... ... ... ... Баға ... ... заң
жүзінде белгілейді. Осыған байланысты ол елдегі экономикалық жағдайға
қарай өзгеріп отыруы ... Баға ... заң ... ... -
девальвация деп айтады, өсіруді – ревальвация ... ... ... ... ... экономикалық дағдарыс доллардың құнын 40,9 % төмендетті
(девальвация), оның алтын құрамы 1,50464 гр. таза ... 0,888671 ... ... төмендеді. Қазіргі уақытта баға масштабы ретінде тауарлардың
бағаларын және айналыстағы ақшаның санын өлшеу үшін заң жүзінде ... ... ... доллар, иена т.б.) немесе ... ... ... ... ... ... тауарларының бағасын
ұлттық-валюта мен өлшеу ... әр ... ... құндарын салыстыра
алады.
4.Тақырып. Нарық. Нарықтың құрылымы мен инфрақұрылымы.
Нарықтың мәні және ... ... ең ... ... – яғни, адамдардың әр ... ... ... үшін сирек кездесетін, ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Ол үшін
қоғам экономиканың негізгі үш сұрағын: нені өндіру керек? Қалай және ... ... ... ... ... ... ... Нені өндіру керек деген
мәселені шешу үшін қандай тауарларды, қандай мөлшерде ... ... алу ... ... ... ... технологияны, шаруашылықты
ұйымдастырудың қандай әдістерін, ресурстардың қай ... ... ... ... әлеуметтік және экономикалық тиімділікке жетуге болатындығын
анықтау қажет. Сондай-ақ, қоғам өндірілген өнімдерді, ... ... үшін және ... бөлінетіндігін де ескеруі керек.
Міне, осы күрделі және көп жақты ... шешу ... ... ... ... ... ... қамтуды, баға
тұрақтылығын, экономикалық еркіндікті, ... ... ... қарт адамдарға, халықтың әл-ауқаты нашар бөлігіне әлеуметтік
көмек көрсетуді мақсат етеді.Дүниежүзілік ... ... ... ... тек ... ... жағдайында ғана тиімді шешіледі екен.
Енді, осы проблемалардың қазіргі нарықтық экономикада қалай
шешілетіндігіне қарамастан ... біз ең ... ... ... ... берейік. Себебі, нарық көпжақты, соған байланысты оны әр түрлі
жағынан зерттеуге ... ... да, ... әдебиеттерде оның
көптеген анықтамалары бар.
Олардың біріне мына анықтамаларды келтіруге болады. ... ... мен ... арасындағы қатынастарды қамтитын процесс
немесе нарық сұраныс пен ... ... ... ... ... нарықты шаруашылық субъектілерінің арасындағы қоғамдық байланыс
формасы ретінде көрсетеді.
Нарықтық қатынастардың мәнін анықтау барысында, нарық ... екі ... ... ... ... Біріншіден, нарық айналыс, айырбас
сферасындағы тауарлардың өтімін жүзеге асыру процесі, ал ... ... ... ... ... ... ... тұтыну процестерін қамтитын
экономикалық қатынастар жүйесін ... ... ... ... ... және ... әр түрлі формаларын пайдалануға
негізделген экономиканың күрделі механизмі ... ... ... ... айналыс сферасындағы құбылыстардан басқа
мыналар кіреді:
- кәсіпорындарды жалға берумен байланысты қатынастар;
- бірлескен кәсіпорындардың шетел фирмаларымен ... ... ... ... ... жұмыс күшін жалдау және пайдалану процесі;
- белгілі бір процентпен несиелерді беру ... ... ... тауар, қор, валюта биржалары мен басқа да сфераларын қамтитын нарық
инфрақұрылымының басқару процесі;
Нарықтық ... ... ... жүйе ... ... ... ... тұлғаның тәуелсіздігіне, тұтынудағы таңдау жасау еркіндігіне, кез-
келген табыс ... ... ... ... ... өндірушінің
еркіндігіне, еңбек түрлерін таңдаудағы жұмысшының еркіндік ... ... жүйе ... бәсекелестік және монополизмді
байланыстыруда белгілі бір оптималды тепе-теңдікке қол жеткізеді, сондай-ақ
өндіріс құрылымын қоғамдық ... ... ... ... мен ... ... ынталандырады т.б.
Нарықтық экономика тауар өндірісі дамуының нәтижесі.
Нарықтық экономиканың да, тауар шаруашылығының да ... болу ... ... ... ... мен ... ... бөлінісі болып
табылады.
Әр түрлі елдер нарықтық экономикаға түрлі ... ... ... ... ... ... қалыптасуының ортақ заңдылықтары
тән.Оларға мыналар жатады: тәуелсіз тауар өндірушілердің болуы, кәсіпкерлік
қызметтің еркіндігі мен әр ... ... ... ... ... берілуі; сұраныс пен ұсынысты теңестіретін еркін нарықтық ... ... ... ... ... валюта еңбек
нарығы; экономиканың дүниежүзілік интеграция процестеріне қатысуы және т.б.
Сондай-ақ, әр мемлекет ... ... ... ... әр ... ... Мысалы: АҚШ-та нарықты, экономиканы басқаруда әр
адамның іскерлік қасиеті негізге ... жән ... ... ... ... ... халықтың бөлігіне белгілі уақытқа дейін
жәрдем беріледі. Ал, ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, өнімді көп өндіруге және ... ... ... ... ... ... Дамыған елдерде
нарықтық жүйенің әр түрлі модельдері ... (Бұл ... біз ... ... айттық).
Қазіргі нарықтың еркін бәсеке ... ... ... бар. Өйткені, қазіргі нарық ... ... ... ... ақша және ... саясатын белсенді жүргізеді, халықты
әлеуметтік қорғау мәселесін шешеді. Қазіргі цивилизацияланған ... және арқа ... жол ... мәні оның ... ... көрініс алады және ең
маңызды қызметтеріне жататындар:
- тауар өндірісінің өзін-өзі реттеу қызметі. Ол тауарға сұраныс өскенде
тауар ... ... ... ... және ... ... ... қызметі – фирмалар үстеме пайда табу ... ... мен ... ... ... ... тиімді ұйымдастыру
арқылы қосымша мүмкіндіктерді іздестіреді.
- реттеуші ... ... ... ... ... және ... ... қалыптасады, шаруашылық өмірді
демократияландыру, өзін-өзі басқару принципін ... ... ... зиянды, тиімсіз өндірістерді біртіндеп жояды және
перспективалы өндіріс орындарына жол ... ... мен ... бар. ... ... әр ... қажеттіліктерді керекті мөлшерде және жоғары сапамен
қанағаттандыру қабілеті;
- өндірушілер мен тұтынушылардың ... ... ... ... тез ... ... тиімді бөлуді қамтамасыз ететін қабілеті, нарық
тұтынушыларға аса қажетті ... ... үшін ... сол ... өндіретін өндіріске қарай бағыттауды
қамтамасыз етеді.
Нарықтың кемшіліктеріне мыналар жатады:
- ... тек ақша ... ... ... ... ... ... әлеуметтік маңызы бар қызметтер мен тауарларды (жол, білім
және ... ... ... ... ... ... т.б.) өндіруге
мүдделі еместігі;
- нарықтың жұмысбастылық пен тұрақты табысқа құқықтық кепілдік ... ... ... ... ... ... келмейтін ресурстарды
сақтаудағы өте төмен қабілеттілігі;
- нарық коньюнктурасының тұрақсыз болуы ... ... ... бұзылуын, инфляцияны және т.б. келеңсіз құбылыстарды туғызуы.
Нарықтың мұндай жағымсыз жақтары абсолютті түрде болмайды, олар қоғамдағы
нарықтың ішкі құрылысымен және тағы ... да ... ... құрылымы және нарық механизмі.
Нарықтың қызметтері оның құрылымымен тығыз байланысты болады. ... ... ... ... элементтер, сондай-ақ материалдық және
ақша айналысының элементтері кіреді. Нарықтың құрылымы көп жақты болады.
Тауарлар мен ... ... ... қатынастарының тарихи ... ... ... ... ... ... тауар және қызмет көрсету нарығы
біршама өзгерістерге ие болды. Тауар және қор ... ... ... ... ... формалары, маркетингтік ұйымдар пайда болып, дами
бастады.
Тауарлар мен ... ...... ... ... – азық-түлік
және азық-түлік емес тауарлар, қызмет көрсету нарығы – ... ... ... үй және ... ... ... ... экономикалық жағдайлардың пісіп жетілуіне байланысты, бұл
нарықтан жер, еңбек, капитал, яғни өндіріс факторлары нарығы бөлініп шықты.
Өндіріс ... ... деп ... ... ... ... жерді сату және сатып алуды жүзеге асыратын нарықты айтамыз.
Жер нарығы – тек жердің өзі ғана ... ауыл ... ... үшін фермерлер пайдаланылатын жерлер, жер қойнауындағы пайдалы
қазбалар, құрылыстар, ... ... ... ... күші ... – еңбек биржасы формасында ұйымдастырылады. ... ... ... ... пен ұсыныс, жұмыссыздарды әлеуметтік қорғау,
даярлау және қайта даярлау жүзеге асырылады.
Капитал нарығы - өндіріс құралдарын, ғимараттарды, ... мен ... ... ұйымдастырумен айналысады.
Қаржы нарығы – бұл нарықта сату және сатып алу объектілері ретінде
қаржы құралдары, ақшалар, облигациялар, ... және ... да ... ... Бұл ... ... қор және валюта биржаларында сатылады.
Олар нарықтық тепе-теңдіктің нақты барометрі болып табылады және ... ... ... әсер ... ... ... үш түрі ... өзара байланыста болады. Егер
олардың арасында тепе-теңдік орын алса, онда ... ... қол ... Егер осы ... ... тепе-теңдік
бұзылса, онда экономикада диспропорция орын алады.
Шаруашылықтың жеке ... ... ... үш ... ... онда нарықтық тепе-теңдік қандай жағдайда орын ... ... ... Нарықтың жеке субъектілерінің іс-әрекеті ... ... ... ... ... жеке ... ... Бұл жағдайда
нарық қатынасының ... ... ... іс-әрекеті нарық
механизмі арқылы жүзеге асырылады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... тауарлар жөнінде қабылдаған шешімдері бір-біріне
жеткізіліп отырады және осы шешімдер баға ... ... ... пен
ұсыныс арқылы үлестіріліп отырылады.
Нарық механизмі, ең алдымен баға арқылы нарық жүйесінде белгілі ... ... ... ... мен тауар өндірісінің өсуін
немесе ... ... ... егер де, ... да бір ... өсетін болса, онда сатушы шектеулі ұсынысты сәйкестендіру үшін
тауар бағасын өсіреді, ал ... баға ... ... ... көп
өндіруге ынталандырады. Егер сатушыдағы тауарлар тұтынушылардың сатып
алғысы келетін тауарлардан көп ... ... онда ... ... ... үшін, бағаны төмендетуге мәжбүр болады. Бұл жағдайда
тұтынушылар ... ... ... ала ... ал өндірушілер өнімді
өндіруді азайтады. Осының нәтижесінде өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... экономиканың маңызды элементі
сұраныс пен ұсыныс негізінде жүзеге асырылады. Дәл осы сұраныс пен ұсыныс
арқылы өндірушілер мен ... ... ... ... ... механизмінде бәсеке ең маңызды ролді атқарады. Бәсеке баға
сияқты өндіріс ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Нарықтық экономиканың әрекет ету механизмі үш ... ... ... ... ... ... ... экономикалық ұтымдылық;
Нарықтық механизмнің тиімді, әрі нәтижелі әрекет етуі көп жағдайда нарық
инфрақұрылымының даму ... ... ... Нарық инфрақұрылымы
қызметтер мен тауарлардың нарықта еркін қозғалысын қамтамасыз ететін
мекемелер мен ... ... ... ... Нарық инфрақұрылымына халық
шаруашылығының ерекше саласы сауда ... және ... ... ... ... ... ... биржалары) жатады.
Сонымен қатар, нарықтық экономика тиімді жұмыс ... үшін ... және ... ... бақылау және аудиторлық мекемелер
қажет. Оларсыз нарықтың ... ... етуі ... ... ... ... және оның ... Нарықтық механизм элементтері
2. Сұраныс: түсінігі, заңы, қисығы
3. Ұсыныс: түсінігі, заңы, қисығы
Нарықтық экономикада шаруашылықтың барлық субъектілері пайданың ... ... жету үшін ... ... ... ... нарықтық
экономика бәсекені міндетті түрде қажет ... ... деп – ... ... ... сату ... сатып алу, үстеме пайда және
өндірістің жақсы жағдайы үшін ... ... ... ... ... ... ... туындайды: әр өндірушінің толық ... оның ... ... ... ... үшін күресте басқа тауар өндірушілерге қарсы тұруы.
Бәсеке жағдайында ... ... ... қанағаттандыру
негізінде өндірілген тауардың сатылуына мүмкіндік туады.
Тұтынушы үшін күрес – нарықтағы үлес үшін күрес, ал ол – ... мен ... ... ... Бұл ... ... шаруашылық
іс-әрекетіне ықпал ете алатын нарық субъектісіне айналады. Бәсеке нарық
механизмінің қажетті және ... ... ... ... ... және
өткізу барысында өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы ... ... ... ... - ... тиімділігін арттырудың ең
маңызды тетігі деп есептейді. Бәсеке шаруашылық ... ... ... ... ... ... және ғылымның
жетістіктерін өндіріске енгізуге бағыттайды.
Бәсекенің негізгі формалары: жетілген және ... ... ... ... ... ... үш түрі бар: 1. ... бәсеке; 2.
Олигополия; 3. Таза монополия;
Олар бәсекелесу нарығында ... ... ... ... ... ... мен ... моделінің сипаттамалық
негіздері мына кестеде көрсетілген.
|Нарық ... ... түрі ... |саны мен | |ң ... |
| ... | ... және |
| | | ... |
| | | ... ... ... |Бір тектес|Өте жеңіл,|
|(жетілген) ... ... ... ... | |жоқ ... |Көптеген |Әр тектес |Өте жеңіл |
|бәсеке |ұсақ ... | |
| ... | | ... ... саны |Әр ... ... |
| |аз, ірі ... бір|кедергілер|
| ... да ... |бар |
| |бар ... | ... |Бір ғана |Өте ... ... ... ... |кездесетін|кіруге |
| | ... ... |
| | | ... сипаттамада нарық құрылымының жиі тараған ... ... және ... ... ... және таза ... ... бірақ олар өте сирек кездеседі. Енді бәсекенің негізгі жетілген
түрлерін қарастырайық. Жетілген ( еркін) ... жеке ... және ... ... ... ... ерекшеліктермен сипатталады:
- Нарықтың автономиясымен. Сұраныс пен ұсыныс деңгейінде көптеген
экономикалық субъектілер ... ... ... ... де ( ... мен ... ... болғандықтан) өндіріске де, бағаға да
айтарлықтай әсер ете ... ... ... ... ... ... алушыларға (
тұтынушыларға ) стандартты, біртекті өнім ұсынады.
- Бағаны қалыптастырумен. Осындай ... баға ... пен ... ... ... қалыптасады. Еркін бәсеке кезінде баға
тұрақсыздыққа ұшырайды. Мысалы, қыс және жаз ... ... ... жеке өндірушілер іс-әрекетінің нәтижесі
емес, сұраныс пен ұсыныс заңдылығының нәтижесі ... ... ... алу ... болуымен. Нарық қатынастарының барлық мүшелері
нарық жағдайы туралы хабарларды еркін түрде ала ... ... ... ... ... баға, тауардың сапасы, нарықтағы шығындар және ұсыныс
туралытолық және дұрыс хабар ала алады.
- Нарыққа еркін кіру және шығумен. Өндіруші ... ... ... ... ... ... өндіре алады немесе өз еркімен шығуына болады.
Егер кім де кім өндірісте қандай да бір өнімді қалпына келтіру ... онда мұны ... ... ... бар. ... ... ... фирмалар бәсеке фирмалардың пайда болуына қарсы тұра
алмайды. Мұндай талапқа бүгінгі күні ... ... ғана сай ... ... ... Лондондағы биржалар, яғни құнды қағаз
нарығы.
Осы құнды қағаздар нарығы ... ... ... сай ... ... ... құнды қағаздарды сатып алушылар мен сатушылардың көп болуы;
- жекелеген ... ... ... ... мен ... ... ... мүшелерінің барлық информацияларды еркін ала алтындығы;
- құнды қағаздардың бағасы сұраныс пен ... ... ... бәсеке дамыған елдердің экономикасында XIX ғ. орта ... ... ... XIX ғ. ... жартысында және XX ғ. басында ірі ... ... ... бола ... ... ... әсер етуі ... Осы жағдайларға байланысты жетілмеген бәсеке пайда болды. Жетілген
бәсекеден айырмашылығы оның іс-әрекетін мемлекеттің шектеуі. Сол ... ... ете ... ол ... өткізуге үлкен әсерін тигізеді.
Жетілмеген бәсекенің бірнеше түрлері бар. Олардың ... ...... ... көптеген өндірушілер ұқсас, ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінен сапа жағынан,
сыртқы пішінін көркемдеуі, сату жағдайына қарай ажыратылады. Айталық, пепси-
кола және ... ... ... сатылуы мүмкін. Бірақ, сатып алушының
бір тобы бірінші сусыннан гөрі ... ... ... ... ... баға арқылы ғана емес, дифференциалданған өнімдерді сату негізінде
бәсеке күресін жүргізеді. Өндірушілер бәсекелестеріне қарамастан тауардың
бағаларын өз ... ... ... ... қатар, әрбір фирма нарықтағы
үлесі аз болғандықтан нарық бағасына бақылауы шектеулі болады. Сондықтан
әрбір ... баға ... ғана ... ... ... сату арқылы
да бәсекелесе алады.
Монополиялық бәсекенің тағы бір ерекшелігі – нарыққа ... ... ол ... ... мен ... ... ... құқықпен шектелуі
мүмкін. Фирмалар монополистік бәсеке нарығына алғашқы капиталдары аз болса
да кіре ... ... ... ... ... ұсақ және ... фирмалар
жұмыс атқарады. Қазіргі нарықтық экономикада монополистік бәсеке көбінесе
тұтынушылыр тауарлар ... ... ... ... ... түрі – олигополия. Олигополия ... ірі ... ... ... ... Олар осы ... ... ие болады. Мысал ретінде, автомобиль өнеркәсібіндегі АҚШ-тың үш
фирмасын «Дженерал ... ... ... ... ... ... кіру бірнеше кедергілермен ... ... бірі – осы ... кіру үшін алғашқы капитал мөлшері ... (көп) ... ... Мысалы, экономиканың кейбір сфераларында мұндай
капиталдың мөлшері бірнеше млрд. долларға дейін барады.
Келесі кедергі – ... ... ... ... ... ... өнімдері патентпен қорғалған. Нарыққа кіру үшін патент иелеріне
технологияны өз өндірісінде пайдалану үшін ақша ... ... ... ... ... қажет.
Олигополиялық нарық жағдайында, баға жағынан бәсеке жетілген ... аса ... ... Егер ... бәсеке жағдайында баға сұраныс
пен ұсынысқа байланысты өзгерсе, ал олигополиялық бәсекелестікте өзгеруі
шамалы ... ... ... нарық, бәсекелестердің бағаны
төмендеткеніне, сату көлемін өсірумен емес, ... ... ... ... тұра ... ... көп жағдайда баға бәсекелесі орнына баға арқылы
жетекшілік ету мен келісімге бейімделеді.
Баға ... ... ету ... ... ... бір ... ... белгілейді, ал қалған олигополистер соған ... ... ... баға мен ... өзара бөлісу жөнінде келісім жабық
түрде жүргізіледі.
Олигополиялық нарықта әр ... ... ... Өнім ... ... таза және ... ... бөлінеді. Таза
олигополия біртектес тауарды, мысалы ... газ, ... ... ... ... немесе бөлшектенген олигополияға тұтыну ... ... ... жатады. Жетілмеген бәсекелестіктің үшінші
түрі - таза монополия. «Монополия» ұғымы грек сөзінен аударғанда «монос» -
біреу, ... - ... яғни ... ...... ... бақылайтын бір ғана сатушыдан немесе өндірушіден тұратын нарықты
айтамыз. Бұл жағдайда фирмалардың біреуі ғана ... ... ете ... олар тиісті шеңберде бағаны өзгерте алады.
Монополия келесі ... ... ... бір фирма немесе бір сала өндіреді;
- тауардың алмастырушысы жоқтығынан, тұтынушылар ... тек ... ... ... ... фирма – монополист бағаны толығымен бақылайды;
- бәсекелес фирмаларға бұл нарыққа кіру үшін тосқауыл қойылған.
Бұл тосқауылдар табиғи және жасанды ... ... ... ... өндіріс процесінің спецификалық ерекшеліктерімен
байланысты. Мысалы: орны толмайтын өндіріс элементтеріне меншік иелері –
табиғи монополияға жатады. ... ... тек ... ... ... ... жұмыс істеу үшін берілген патенттер мен
лицензиялар жатады. Мысалы, патенті бар фирмалар ... ... ... ... ... ... лицензия арқылы мемлекет сол салада
жұмыс істеуге шектеу ... ... ... және ... ... ... пайда болады. Мұндай монополия уақытша сипат алады.
Ғылым, техника, кәсіпкерлік дамыған ... ... ... ... әр ... ... қоғаммен мемлекеттің көзқарасы әрқашан екі
жақты болады. Монополия нарықта өнім шығаруды шектейді және ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... болмауына
байланысты монополистер ғылыми техникалық прогрестің ... ... ... ... ... ... қарсы шаралар қолданады,
оны біз монополияларға қарсы күрес деп айтамыз.
Мемлекеттің монополияларға қарсы шаралары.
Монополиялардың экономикаға әсер ... ... ... бәсеңдету
немесе жою мақсатында мемлекет олардың ісіне тікелей немесе жанама түрде
араласып отырады.
Мемлекеттің фирмалардың ... ... ... ... және ... ... бағдар әдістерін қолданады.
Әкімшілік (заң шығаратын) реттеу әдісі, заңдар арқылы жүргізіледі,
монополия мен ... ... ... ... және т.б.
әдістер қолданады.
Монополияларға қарсы заң негізінен алғаш рет АҚШ пен Канадада 1890 ж.
қабылданды. Оны – Шерман заңы деп ... ... ... ... мен ... ... ... бірлестіктердің іс-әрекеттері мен
келісімдері заңсыз деп есептелінеді. Кейінірек, 1914 ж. тағы бір ...... заңы ... Бұл заң бірінші ... әр ... ... ... ... Ол ... баға дискриминациясы
заңсыз деп есептелінеді, бәсекелес корпорациялардың акцияларын сатып алу,
ықтиярсыз келісім жасауға тыйым салынған.
Батыс ... ... ... заң ... ... ... ... заңдармен салыстырғанда ... бір ... бар. Бір ... ол сырт көзге тұтынушылар құқын қорғауға
бағытталса, ал екіншіден, егер бұл ... ... ... болса, онда ірі корпорацияларды құруға және ... ... ... бағытталған.
Батыс Европада монополияларға қарсы заңдар барлық монополияларға
емес, ол тек бәсекелестікті шектейтін ... ғана ... ... ... ... заң шығарумен қатар нормативті
әдіс қолданылады: үкімет тапсырысы, салықтар, пайыздар т.б.
Осы тетіктерді пайдаланып, үкімет нарықтың әр ... ... ... ... ... қарқынына әсер етіп, ондағы
монополияның құрылуын шектейді.
Монополияға қарсы заң шығару мен нормативті әдістерінің ... ... ... ... ... барлық елдерге тән олардың ортақ
белгілері бар: бәсекелестікті қорғау және ... ... ... ететін
фирмаларға бақылау жасау; бағаны бақылау; тұтынушылар мүддесін қорғау; орта
және шағын бизнестің дамуына ... ... және ... ... ... ... әсер ететін факторлар.
Шаруашылықтың нарықтық моделіне негізделген экономикалық жүйеде Не
өндіру керек? Қалай өндіру керек? Кім үшін ... ... ... ... өнім көлемі мен нарықтық баға жауап береді. Мысалы: кей жағдайда
саны шектеулі, аз тауарлардың ... ... ... ... мүмкін. Ол
негізінен тұтынуды шектейді, ал кейде, баға тұтынылатын тауарлар ... ... ... ... ... баға ... өсуі мен төмендеуіне не әсер етеді? Тауарлар
мен қызметтердің бағаларын белгілейтін механизм қандай? Ол сұраныс ... ... ... Біз ... ... осы ... түсіне отырып, экономикалық жүйені толығымен ... ... ... өнім ... мен оның ... туралы шешім
қабылдау оған деген сұранысқа байланысты. Сұранысқа талдау жасау үшін
рынокта тауар ... ... ... ... ... сатып алушылар
бар деп ұйғарайық.
Жеке сұраныс дегеніміз белгілі бір ... ... ... тұтынушының
қалайтын және әр түрлі бағамен сатып ала алатын тауар саны.
Сұранысты өнімнің ... ... ... сұраныс көлемімен шатастырмау
керек.
Жеке сұраныс мөлшері бұл белгілі бір уақыт мерзімі ішінде тұтынушының
қалайтын және нақты бағамен сатып ала ... ... ... ... жеке ... бір-бірінен ерекшеленеді. Олардың әр
қайсысы рынокқа өз үлесін ... ... ... бір бөлігін құрайды.
Рыноктық сұраныс деп барлық тұтынушылардың белгілі бір уақыт ... ... және әр ... ... ... ала алатын тауар саны.
Сұраныс мөлшері мен тауар бағасы арасындағы байланыс сұраныс заңы деп
аталады.
Сұраныс заңы ... ... да ... ... ... ... жоғары
болған сайын тұтынушылар ол тауарды аз сатып алады. Егер сұраныс ... ... ... факторларды өзгермейді деп есептесек, онда ... ... ... келесі түрде болады:
Q = Q(P),
P-тауар бағасы, Q-сұраныс ... ... ... ... ... функциясы, ал оның графигі сұраныс қисығы (1-
сурет) деп аталады.
Бағаға байланысты ... ... үш ... ... ... ... ... баға |Q, сұраныс |
| ... |
|1 |100 |
|2 |70 |
|3 |50 |
|4 |40 |
|5 |20 ... ... ... ... ... ... қисығы бойымен қозғалыс ... ... ... ... ... ... Сұраныс мөлшері мен тауар бағасы арасында
кері байланыс бар. Бұл кері ... ... бірі – ... біртіндеп кему заңы. Тауардың әрбір қосымша ... ... ... ... ... алып келеді. Осыған
байланысты тұтынушы қосымша бірлік үшін аз ... ғана ... бұл ... ... ... ... саяды: «тауар көп болған сайын
сұраныс бағасы да төмен». ... ... өсуі ... ... ... ... Ол ... себептермен түсіндіріледі:
а) бірін-бірі алмастыратын тауарлардың болуы (кофе-шай, сары май-
маргарин сияқты ... ... ... ... ... ... ... өскен кезде нақты табыс төмендеп, аз мөлшерде ... ... ... ... тұрақты емес. Тұтынушының тауарға қатысты
әрекетіне әсер ететін, бағалық емес факторлар да бар. ... ... ... (I, income). ... ... артқан
кезде қалыпты тауарларға деген сұраныс артады (сұраныс қисығы
оңға және жоғары жылжиды), ал табыс ... ... ... ... ... ... қисығы солға және төмен
жылжиды).
2. Тұтынушы ... (T, tastes). ... ... бір ... ... жарнама, сәнді киім, ... ... ... жағдайда кез-келген бағада оны көп
мөлшерде сатып ... ... ... Онда ... ... ... ... артырады және керісінше
кемітеді.
3. Бір-бірін ... және ... ... ... P, prices). Сиыр еті мен құс етін ... ... бағасы жоғарласа тұтынушыларды екінші
тауарға ауысуға мәжбүр ... ... ... ... соған сұраныс артады. Бір-бірін толықтыратын
тауарлар үшін жағдай ... ... ... күрт ... ... ... біршама азайтады және керісінше.
4. Сатып алушылардың жалпы ... ... ... (N). ... саны көп ... сайын жалпы сұраныс та жоғары
болады. Рынок ауқымы жеке ... ... ... қалыпты жағдайда туылған бала санының өсуі ... ... ... ... ... expectations). Егер
тұтынушы болашақта баға өседі деп күтсе, онда ... ... ... сұранысты арттыруға итермелейді.
Баға төмендеуін күтсе болашақта экономикалық ... ... ... ... ... ... ... яғни
сұраныс төмендейді.
Жалпы жағдайда сұраныс функциясы келесі ... ... = Q (P, I, T, P, P, N, ... ... ... емес факторлардың сұранысқа әсері
Тауарлар мен қызметтер ұсынысы
Тауарлар рыногында өнімді тұтынушылармен қатар өндірушілер де ... жеке ... ... әсер ете алмайды және рыноктық сұранысты есепке
ала отырып тауарлар ұсынады.
Ұсынысты зерттеу барысында жекелеген ... ... мен ... ... ... ... нақты тауарға деген қатынасына
байланысты және келесі жағдайлармен анықталады:
• оның қандайда бір тауарды өндіруге құлқы бар ... ... ... ... ... жете ме?
• қабілеті жетсе экономикалық мүддесіне сәйкес, белгілі бір уақыт
ішіндегі әр түрлі ... ... ... ... ... бір қаржы жағдайы, әр түрлі тауар шығаратын өндірістік қуаты,
түрліше бағада шикізаттар алуға ... бар ... ... ... ... сатар еді:
|P, баға |Q, ұсыныс |
|5 |110 |
|4 |100 |
|3 |80 |
|2 |50 |
|1 |10 ... ... ... ... байланысты ұсыныс функциясын ... ... ... ... ... ұсыныс функциясын берудің графиктік
және аналитикалық тәсілдері бар:
а) аналитикалық
(мысалы, )
б) ... ... ... ... ... (supply) - ... ... мен сатушылардың белгілі
бір уақыт аралығында сатқысы келетін және сата ... ... ... ... жеке ұсыныстары бір бірінен ерекшеленеді.
Олардың әрқайсысы тауар рыногына өз ... қосу ... ... ... ... ... ... дегеніміз белгілі бір уақыт ішінде нақты
бағамен ... ... ... және ... қабілетті тауар саны.
Ұсынылатын тауар бағасы мен саны арасындағы тура байланыс ұсыныс ... ... ... ... тауардың бағасына ғана байланысты өзгерсе, онда
функционалдық байланысты келесі түрде көрсетеміз:
P-тауар бағасы, Q-ұсыныс шамасы, Q(P)-ұсыныс функциясы
Бұл ... ... ... ал оның ... ... ... ... аталады.
Ұсыныс функциясы оған әсер ететін түрлі факторларға ... ... ... ... маңыздысы осы берілген мезетіндегі ... ... ... ... (ұсыныс мөлшері өзгерісі)
Бағаның өзгерісі ұсыныс қисығы бойымен қозғалысты білдіреді (2-сурет).
Тауар ұсынысы тұрақты емес. ... ... өз ... ... да
факторлар әсер етеді. Олардың негізгілері:
1. Өндіріс факторларының (ресурстар) бағасы (R, ... ... бір ... ... бір ... мөлшерін өндіруі оның
тиімділік деңгейімен байланысты. Тиімділік өз кезегінде өнімді өндіруге
пайдаланатын ресурстардың ... ... ... Ресурстарға баға
төмендегенде ұсыныс артады (ұсыныс қисығы оңға қарай жылжиды). ... ... өссе ... ... ... ... ... жылжиды).
2. Технология сипаты (K). Тауар ... ... ... ... ... ... технология пайдаланылса басқа қалыпты
жағдайда ... өнім саны ... Олай ... ... ... қолдану аясы кеңейгенде ұсыныс өседі.
3. Салық және дотация мөлшері (TS, tax and ... ... ... ... ... ... артуы осы өнім ... ... ... ... ... ... ... бағамен аз
мөлшерде не болмаса бұрынғыдай көлемді жоғарырақ бағамен тауар шығарады.
Екі ... да ... ... ... ... ... және ... Нақты бір өнім өндіруде дотацияның артуы табыстың өсуімен бірдей.
Олай ... ... ... ... көп мөлшерде, не болмаса ... ... ... ... ... ... Екі ... да ұсыныстың
артуына әсер етеді (ұсыныс қисығы оңға және ... ... ... ... (P…P). ... өндіруге қажетті ресурстар
бағасы жоғарыласа өндірушінің табысы төмендеп, ол басқа бағасы өзгермеген
тауар шығаруға ұмтылады. Қарастырылып ... ... ... төмендейді
(ұсыныс қисығы оңға жылжиды).
5. Тауар бағасы өзгерісінің ... (W, ... ... ... баға ... деп күтсе, ол ағымдық ұсынысты арттыруға ұмтылады.
Егер баға жоғарлауы күтілсе ... ... ... алу мақсатында ағымдық
ұсынысты азайтады.
Жалпы жағдайда ұсыныс функциясы келесі түрде жазылады:
Тауарлар мен қызметтер рыногында тепе-теңдік қалыптасу механизмі
Тауарлар ... екі ... ... ... ғана қызмет
ете алады. Тұтынушылар сұранысты, ал ... ... ... ... мен ... ... өзара әрекет ақырында тауар
рыногындағы тепе-теңдіктің қалыптасуына әкеледі. Тепе-теңдік ... ... ... ... бір уақыт мерзіміндегі тауарды сату және сатып ... ... ... да ... де ... ... ... тепе-теңдік өндіруші мен тұтынушының келіскен тауар
көлеміндегі бағада ... ... P ... ғана ... көлемі
ұсыныс мөлшеріне тең (). P- тепе-теңдік баға, ал Q- ... ... ... тең ... ... ... Олай болса, тепе-теңдік
баға (equılırıum prıce) деп бәсекелес күштердің ... ... пен ... теңестіретін бағаны айтамыз.
P ... ... E ... Рыноктағы тепе-теңдік жағдай.
Тепе-теңдік жағдайды сатушылардың да, сатып алушылар да бұзуға мүдделі
емес, яғни рынок қалыпты.
Егер рынокта P (P< P) баға ... ... ... ... болады да рынокта тапшылық (артық сұраныс) орын алады.
Тапшылықтың болуы сатушыларды ... ... ... ... итермелейді.
Егер баға тепе-теңдік бағадан жоғары болса (P>P), сұраныс
көлемі ұсынысқа жетпе алмайды да ... ... ... болады.
Артықшылық өндірушілерді бағаны төмендетуге, ұсынысты азайтуға итермелейді.
Алайда бағаның төмендеуі ... ... ... ... деген сұранысты
арттырады. Кез-келген тепе-теңдік бағадан ... ... ... ... алып ... күштерге ырық береді.
Сұраныс және ұсыныс икемділігі
Кәсіпорынның рынокта қызмет етуінде дұрыс шешім ... үшін ... ... ... туындайды.
Сұраныс заңы тауар бағасы мен сұраныс мөлшері арасындағы байланысты
жалпы, принципиалды көрсетеді. Бірақ шешім қабылдар кезде ... ... аз ... ... ... толық сандық ақпарат алуға ұмтылу қажет.
Сұранысқа қатысты келесі мәселелерді ... ... ... икемділігі;
• сұраныстың бағалық икемділігі, тұтынушы шығындары және ... ... ... ... табыс бойынша сұраныс икемділігі;
• қиылысу және доғалық икемділігі.
Икемділікті бір ... ... ... ... ... ... ... мөлшері мен тауар бағасы арасындағы байланысты
талдауға ... ... ... ... ... ... бағалық икемділігі (price elasticity of demand) баға бір
пайызға өзгерсе сұраныс ... ... ... ... ... ... параметрі ретінде сұраныстың бағалық икемділігінің
коэффициенті қолданады:
Е==,
мұндағы, Е-сұраныстың бағалық икемділігі;
-сұраныстың салыстырмалы ... ... ... =
Е ... ... ... бір ... өзгергенде сұраныс
мөлшері қаншалықты өзгеретінін көрсетеді.
Р ... E1 ... ... икемді. Бұл жағдайда баға аздап өскенде
сұраныс көлемі біршама азаяды. Тұтынуда ... оңай ... ... ... болады. Мысалы, апельсинді мандаринмен ауыстыруға
болады.
0 < Е < 1 ... ... ... Бұл кезде бағаның
салыстырмалы өзгерісі сұраныстікінен артық, яғни сұраныстың баға өзгерісіне
сезімталдығы төмен. Басқа ... ... қиын ... ... ... ... ... ауыстыратын тауар жоқтың қасы.
Е= 1 – бірлік икемділік. Баға бір ... ... ... соншалықты қысқарады. Баға өзгерісі рыноктағы сатушылардың жалпы
түсіміне әсер етпейді.
Е= 0 ... ... ... ... ... Баға ... көлеміне әсер етпейді. Адамның үйреншікті өміріне аса ... қант ... ... кісі үшін ... ... келтіруге
болады.
Е= - өте икемді сұраныс. Тауар шектеусіз сатып алынатын
бір ғана баға және ... ... ... ... жоқ болғанда
мүмкін. Үкіметтің отандық ауыл ... ... ... өз ... белгіленген бағамен астық сатып алуы осыған
мысал бола алады.
Тауар ұсынысының бағалық икемділігі
Ұсыныс мөлшері мен ... ... ... талдауға қатысты
ұсыныстың бағалық икемділігі түсінігін қолданамыз.
Ұсыныстың бағалық икемділігі ... ... ... ... ... көлемінің өзгеру мөлшері.
Икемділіктің сандық параметрі ретінде ұсыныстың бағалық икемділік
коэффициентін пайдаланамыз.
,
мұндағы - тауар бағасының ... ... баға ... ... ... ... өзгерісі.
коэффициенті баға бір пайызға өзгергенде ұсыныс көлемі қаншаға
өзгеретінін көрсетеді.
Сұраныс икемділігі коэффициенті сияқты ұсыныстыкі де ... ...... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану ісі36 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы жасалған қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық мәселелері44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь