Қоршаған ортаның радиоактивті ластануы және атом энергетикасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І ТАРАУ. Радиоэкология және қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1. Радиациялық ластануға себеп болатын жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... 13
1.1.1. Полигондардың қоршаған ортаға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
1.1.2. Радиоэкология және биосфера ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
1.2. Қоршаған ортаның радиациялық заттармен ластануы ... ... ... ... ... ... 20
1.2.1. Биосфераның радиоактивтік ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
1.2.2. Атмосфераның радиоактивті ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
1.3. Радиациялық фон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
ІІ ТАРАУ. Атом энергетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.1. Уран.атом өнеркәсібінің басты шикізаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2. Атом электр станциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.3. Космостық сәулелер және олардың жер бетіне әсері ... ... ... ... ... ... ..28
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
        
        Мамандығы:  «Экология және табиғатты қорғау қызметі»
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Радиоактивті ластану және атом энергетикасы
Орындаған:
Тексерген:
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
............................................................................
................................3
І ... ... және ... ... Радиациялық ластануға себеп ... ... ... ... ортаға ... ... және ... Қоршаған ... ... ... ... Биосфераның ... ... ... ... ... ... ... ... Атом ... ... ... ... шикізаты
...............................................25
2.2. Атом ... ... ... ... және ... жер ... әсері
..........................28
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.....................32
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... – бір ... атом ... өзге ... ... ауысуынан туындайтын құбылыс. Бұл процесс кезінде иондалған сәуле
шығады. Бұл жаңалық емес. Мәселе – оны ... ... ... ... ... ... жер ... басталған кезеңге дейін-ақ болған. Ал космоста жер пайда болғанға
дейінгі кезеңнің өзінде – ақ өмір ... ... ... осыдан 20
млрд жыл бұрынғы «Үлкен жарылысқа да» иондалған сәулелер ... ... ... ... Ал ол жарылыстан соң бүкіл ғалам пайда болған.
Оның негізгі қозғаушы күші радиоактивті ыдырау мен атом ядроларының ... ... дау жоқ. ... ... ... ... ... болғаннан бері енген. Тіпті шамның өзі де жеңіл радиоактивті. Барлық
тірі ағзалардың ұлпаларында аз ... ... да ... құрылымдар
бар. Ал жердегі радиоактивтілік құрылымдардың ашылғанына жүз жыл да ... ... адам ... ... ме, жоқ па?» ... ... күнде
естіп жүрміз. Бұл нақты және дәл жауапты қажет етеді. Бірақ бұл жерде ғылым
дәлме -дәл ... ... ... ... Осы ... ... ... ғылымдары адамдардың дамуы кезеңінде кәдімгі радиациялық фон
айта қоярлықтай ... ... деп ... ... ... мың жылдар бойы бойларына сіңген ... ... ... үшін
зиянсыз деп айтуға болады. Себебі тіршілік иелері өз даму процесі кезеңінде
мұндай сәулелерге бейімделіп кетеді. Оның ... ... ... ғалымдар
жердегі радиация табиғаттың дұрыс дамуы үшін қажет деген пікірлерде айтуда.
Бірақ дәл қазір радиациялық фонның ... мен ... ... ... ... ... ... тексерілген фактілер жоқтың ... ... ... қарама – қарсы пікірлер туғызуда. Мысалы,
ғалымдардың экспериментті зерттеулері күнбағыстың өсіп ... ... ... бір ... оған пайдалы екенін көрсеткен. Ал нәр
алатын ортада ... ... және ... ... ... ... ... көрінеді. Мұндай жағдайда мақта мүлдем гүлденбей қалады екен.
Радиациялық ластанудың басқа ластанудан көп айырмашылығы бар. Қысқа
толқынды электромагниттік ... ... мен ... бөлшектерді бөліп
шығаратын тұрақсыз химиялық элементтердің ядросы – радиоактивті нуклидтер.
Міне, осы бөлшектер мен шығарылған сәулелер ... ... ... ... ... ... ... аурулар пайда болады.
Радиациялық ластанудың негізгі көздері – альфа, ... және ... ... ... ... ... адам, жануар
организмдерінде ақуыз, фермент және басқа да ... ... ... ... ... әкеліп соғады.
Сәуле ауруы адамның сыртқы мүшелерінің зақымдануынан және радиациялық
ластаушылардың ішкі органдарға түсуі нәтижесінде болады.
Сәуле ... ... ... ... ... ... қарт ... мен ауру адамдар көтере алмайды. Адамдар 50 ... алса ... ... байқалмайды. Ал, 100 рентгеннен бастап сәуле ауруы
дами бастайды.
Сәуле ауруы өзінен алынған сәуленің ... ... ауыр ... болып бөлінеді. Адамдар екі –үш рет ... ... ауыр ... ... ал аз ... алса ұзақ ... сәуле ауруына шалдығады.
Қабылданған мөлшнріне қарай сәуле ауруы төрт түрлі дәрежеде болады: 1-
дәрежесі жеңіл түрі – 100-200 ... ... ... ...... рентген; 3-дәрежесі ауыр – 300-500 рентген мөлшерінде; ... ... – 500 ... ... мөлшерде сәуле алған кезде болады.
Сәуле ауруы төрт кезеңде жүреді: бірінші кезең – сәуленің ... оның ... ... болады. Оның ең алғашқы белгілері: әлсіздік, бас
айналу, бас ауру, жүрек айну, құсу, іш өту, ... ... қан ... ... ... ... Екінші кезең – бірінші кезеңнен кейін уақытша
аурудың жағдайы жақсарады. Бұл кезеңді латентті кезең, ... ... ... ... ... деп ... ... радиация мөлшері көп болса, бұл
кезең қысқа ... да екі ... үш ... ... созылады. Әлсіздік,
терлегіштік, тәбетінің төмендеуі, ұйқысының ... ... және ... ... ... кезең - өте жоғары мөлшерде сәуле алғанда сәуле
ауруының асқыну кезеңі басталады. Аурудың ... ... ... ... ... ... ... бадамша безі асқынып, баспа ауруы пайда
болады. Үш-төрт жетіден кейін шаштары түседі, қан ұюы бұзылады да ... дами ... ... ...... ауруының жеңіл түрі, бұл осы
кезеңде ауру жазыла бастайды. Ауыр түрі болса, онда адам ... ... ... Орташа және ауырлау түрінде адамның жазылуы бірнеше айға
созылып қан ... қан ... ... және ... ... тамақ не су арқылы радиоактивті заттар адамның ішкі органдарына
түссе, онда адамға 25-30г активтелген көмір, 50г ... ... ... 25-30г балшық суын ішкізеді. Адсорбент радиоактивті затарды қанға
өткізбей сіңіріп алады. Одан әрі 15-20 ... соң 2-3 литр су ... ... ... ... соң тағы да ... беріп, іш
айдайтын дәрімен ішек – қарнын тазалатады. Адам ... ... ... ... ... алса онда ең алдымен жараға әр түрлі микробтар түспейтіндей
етіп ... ... ... ... келіп, басы ауырып, басы айналғанда
этапиразин немесе аэрон таблеткаларын береді. Сәуле алғанын біле салып ... соң ... ... ... ... сульфадемизин, этазол,
фтазол сияқты дәрілерді де береді. Егер ішіне қан ... ... ... ... 5% ... ... ерітіндісін 4 сағат сайын бір қасықтан
беру керек. Сәуле ауруымен ауырған адамдарға ... әр ... ... ... көп су ішкізу керек. Аздап тұз қосылған су ... аз – ... ... ... ... ... және қоршаған орта
Радиоэкология – радиус – сәуле деген латынның бір сөзі, ойкос – үй,
айналаны ... орта және ... – ілім ... ... екі ... ... ғылымдарының ғылыми терминдерінің бірі. Ол ... ... ... ... ... ... ... организмге, экологиялық ... және ... ... тигізетін әсерін зерттейтін биология
ғылымдарының көрнекті салаларының ең бастысы.
Оның негізін 1930 жылы ... ... ... ... әйгілі еңбегінде академик В. И. Вернадский құрды.
Басқа ғылымдар сияқты радиоэкологияның пайда болу ... ... ... айтқанда өзінің даму тарихы бар. Олар үш кезеңнен
тұрады. Бірінші кезең – ... ... ... ... ... ... 1895 жылдан басталып, 1930 ... ... Бұл ... ... сәулесі ашылған болатын. 1896 жылы ... И. Р. ... ... ... «Тіршілік әрекетіне әсері»
деген ғылыми еңбегін жариялады. А.Беккерель 1896 жылы уран тұздарының ... ... ... Ерлі – ... М. Складовская – Кюри мен П.
Кюри полоний мен радийдің радиоактивті сәуле тарататындығын анықтады. Олар
радиоактивтілік ... ... ... ... 1913 жылы К. ... пен ... бір – ... тәуелсіз ығысу ережесін тұжырымдады. 1911 жылы Е. ... ... в ... и ... деген ірі ғылыми еңбегін жариялады. Ол
бұл еңбегінде ... ... тірі ... ... ... ... ғалым-физик А. Эйнштейн – ... ... ... ... ... баласының отты ойлап тапқаннан кейінгі ең үлкен
революциялық ... - деп ... Иә, ... ... ... ... шешуге мүмкіндік туғызды.
«Сурет 1.1.»
Атом және оның ядросы қалай құрылғанын толығырақ ... ... ... сәулеленудің көздері мен радионуклидтердің
қалай пайда болатыны анықталды.
Радионуклидтер дегеніміз – атом ядросының зарядтарының өзгерген түрі.
Өте қауіпті ... ... ... ... атом ... ... ... мен тәжірибесі жинақталды.
Атом – затың химиялық қасиеттері толық сақталынатын кіші бөлігі. Ол
оң зардтталған атом ядросынан және оны ... ... ... ... ... Атом энергиясы үнемі берік тұрмайды. Ол дүркін –
дүркін энергия бөліп шығарады.
Атом ядросы дегеніміз – нуклондардан ... ... ең ауыр ... ... ... ... альфа, бэта және гамма
сәулелерін таратады да, басқа элементтерге айналады. Бұл ... Ал ... ...... isos – ... topos – ... екі ... алынған. Изотоп атомдарында протондар мен ... ... ... ... да ... ... қасиеттері бірдей
болады да, ал атомдық массасы ... ... ... ... жылы ... зерттеулер жүргізіліп, неше түрлі маңызды
жаңалықтар ашылды. Иондалынатын ... ... ... ... ... жан – жақты зерттеп, радиоэкология
табиғи генетикалық фактор ретінде анықталды.
1930 жылдары ядролық физика және ... ... ... ... ... энергияны алудың және пайдаланудың жолдары кең ... ... ... ... тірі ... тигізетін әсері
туралы алғашқы ғылыми деректер алына бастады. Мұның өзі радиоэкологияның
дамуына ... әсер ... ... – 1930 ... ... 1950 жылдарға дейінгі мерзімді
қамтыды. Бұл уақытта радиоэкологиялық зерттеулер жүргізілді. ... ... ... қалыптаса түсті. Табиғаттың
радиоактивтік заттармен ластануына байланысты ... ... ... ... көп ... ... Радиобиология және
радиоэкология ғылымдарының жеке дербес ғылым саласы деп аталуына байланысты
көптеген ... ... ... Осы кезде атом өндірісі дамуының,
атом және сутек ... ... ... кезеңдері басталды. Олар
лабораториялық ... ... ... ... ... ... ... және олардың радионуклидтерінің ауаға, суға
тарап, табиғатты ластайтыны анықталды. Сонымен бірге ... ... ... мен ... ... ... ... органдары сәуле ауруына шалдығатыны анықталды. Бұл құбылыстың негізгі
заңдылығын ашу халық шарашылығына үлкен ... ... ... ... ... атом ... ... шектеу, соғыс
жағдайында оны пайдаланбау, өндірісте ядролық реакторларды ... ... ... радиоактивті қалдықтарды айналадағы сыртқы қоршаған ортаға
таратуда залалсыздандыру ... ... ... Осы ... ... ... жан –жақты сипаттама берілді. Сәуле
шығару дозасына ... ... ... ... ... ... нағыз ғылыми деректер алынды. Сондай
–ақ, алғашқы теориялар ғылымға келді. Радиоэкологияға сапалық баға берілді.
Радиоактивтік ... ... ... ... қалай
әсер ететіндігіне жан-жақты зерттеулер жүргізілді. Атом ... ... ... ... ... ... атом энергиясын пайдаланудың
тәсілдері белгіленді. Бірақ өкінішке орай атом ... ... ... ... ... атом ... Херосима мен Нагасаки қалаларында
сыналды. Ол биология ғылымына Хиросима және ... ... ... ... ... атом ... ... кейін көптеген радиоактивті
сәулелер бөлініп шығып, мыңдаған адамдарды емдеу әдісін табу және ... ... ... ... ... ... кезең – 1950 жылдан басталып, күні бүгінге дейін созылып
келеді. Бұл уақытта ... ... ... ... әсері жайында толық ғылыми информациялар жинақталады. Иондалатын
сәулелену шығару әсерінің заңдылықтарын және ... ... ... Олардың физикалық-химиялық ... ... ... ... ... теориялық және эксперименталдық
зерттеулері кең өріс алды. Сонымен бірге радиоэкология саласын ... ... ... ... зерттеулердің жаңа тәсілдері
жасалынып, атом ... ... ... ... ... ... ... шикізатқа байланысты адамзат баласы өмірінің
түрлі сфераларында қолданудың көптеген жаңа ... ... ... күшін өсімдік шаруашылығында ... ... 200 түрі ... Мал ... және басқа да
салалрды жеделдету ... ... ... ... ... ... ... өзі радиактивтік сәулеленудің
табиғатта мөлшерден тыс көбеюіне байланысты екенін ұмытпауымыз керек.
Табиғатта радиактивті элементтердің екі түрі кездеседі. ... ... ... және ... ... изотоптар. Табиғи
радиактивті элементтердің ең бастысы – уран, торий, плутоний және ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде алынады. Қазіргі кезде ғалым-биологтар
жасанды радиактивтік элементтердің 2000-ға жуық түрін біледі.
Стабильді ядроларда протондар мен ... саны ... ...... ... Осы ... сәл ғана ауытқыса ... ... ... ... Олар ... ... бір ... түрге өзгереді.
Элементтердің ыдырау мерзімі мыңдаған және миллиондаған жылдар бойына
созылады. Ал ... ... ... ... ... бір – екі
күн немесе сағат ішінде өте шығады.
Табиғи радиоактивті элемент – көміртек, оның ... ... 14 ... ... ... Осы ... ішінде ол альфа сәулесін таратып отырады.
Егер тірі организмге бір жағдайлар мен ... ... сәл ... ... ... ол ... 14 мың жыл бойына талқандайды. Тіпті
адам баласы ... тірі ... ... ... ... ... ... ыдырау процесін бір мезгілде тоқтатпайды. Радиоактивтік сәулелену
организмге қалай тарайды ... ... ... ... олар ... су,
жейтін тағамдар, шаң-тозаңдар арқылы организмге түседі. Ауадағы ... ... ... ... ... ... және қармен
жерге оралады. Сөйтіп, табиғатта айналым жасайды да жер көкті ластайды.
Радиоактивтік ыдыраудың ең басты түрлері: альфа ыдырау, бэта ... ... және ... өздігінен бөлінуі.
Альфа ыдырау өздігінен болатын радиоактивтік ыдырау. Ол ... ... ... ... бөлініп шығады. Альфа ыдырау процесінің
нәтижесінде ... ... ... ... 2-ге, ал массалық саны ... ... яғни жаңа ... элемент пайда болады.
Сутек ядросының гелий ядросына ... ... ... ... Термоядролық реакциялар жүрген кезде қисапсыз көп ... Бір ... аса ... ... ... ретінде сыналған сутек
бомбасында осы альфа ыдырау процесінің термоядролық ... ... ... бір ... Сутек бомбасы тұңғыш рет 1953 жылы
шілденің 13 жұлдызында Семей ядролық полигонында ... ... ... ... ... ... ... реакция дегеніміз – жеңіл атом ... ... ... ... ... ... реакциялар. Жеңіл
термоядролық реакцияда өте көп ... ... ... атом ядросымен клондық әсерлесуінің потенциалдық
энергиясы бөлшектің ... ... ... ... ... Альфа
бөлшектердің ұзақ әсері нәтижесінде тірі организм сәуле ауруына шалдығады.
Бэта ыдырау – радиоактивтік ыдырау ... атом ... ... ... бөлініп шығуы. Бұл процестің нәтижесінде бастапқы ... 1-ге тең ... ... жаңа ... яғни жаңа ... ... пайда
болады. Альфа және бета ыдыраудың нәтижесінде иондалатын ... ... ... бета және ... сәуле шығару кезінде атомнан соншалықты көп
энергия алынады. Бұл ... ... ... ... ... ... жалпы қырып – жоятын әскери қаруларға қолданып келеді.
Альфа, бета және гамма сәулелеріне табиғатта қарсы тұратын ... жоқ. Олар ... 27 см ... ... 17,4 см ... 76 см ... өтіп ... Олардың не иісі не дәмі болмайды.
Адамның көзіне де ... ... ... ... ... ... қарқынды даму
кезеңі деп атауға болады. Осы ... ... ... ... ... әдістері кең және терең қолданыла бастады. Бұл дәуірде
радиоэкологиялық зерттеулер нәтижесі радиоэкологиялық генетиканың дамуына
себеп болды. Кейінгі ... ... ... ... және ... ... ... бірге ядролық қаруды ... ... ... ... ... ... иондалатын сәулеленудің
биологиялық әсерін зерттеуге көп көңіл бөлінді. Радиоэкологияның алдына көп
клеткалы организмдердің радиосезімталдық қасиетінің ... ... ... ... ... ... анықтау, сәуле тиюдің одан кейінгі салдарының
пайда болу себептері мен ... ... т.б. ... мәселелер
қойылды. Радиоэкология үшін организмді сәуле тиюден қорғау шараларын
іздестіру, ... ... ... ... ... ... ... радиация мөлшерінің артуының адамзат баласына қауіптілігін болжау,
ионданатын сәулеленудің ... ... және ауыл ... ... ... жаңа жолдарын іздестіру маңызды міндеттер
болды.
1960-1970 жылдары ... ... тию ... ... ... мен ... бұзылатыны
анықталды.
1970-1980 жылдары жануарлар организмін ... ... ... ... ... ... емдеудің тиімді әдістері туралы теориялық
зерттеулер жүргізіліп, ғылымға және ... ... ... аса ... ... алынды. Адамның космос ... ... және ... ... ... космос жағдайында адамның жоғары нерв жүйесі
әрекетіне т.б ... ... ... көп ... бөлінуінен
радиоэкологияның жедел дамып келе жатқан жаңа ... ... ... болды. Радиоэкологияны зерттеулерде микроорганизмдерді пайдалану
қолайлы болғандықтан, ... ... жол ... ... 1980-1990 жылдары сәуле тиген клеткалардың
қайта қалпына келуі – реперация құбылысын ... Бұл ДНҚ ... ... ... ... ... тез жоятынын және
клеткалардың ... ... ... ... ... туралы және бұған хромосома қатыстылығы, сульфгидрильді
топ саны т.б маңызы ... және ... қоса ... ғылыми мәліметтер
көбейе бастады. Радиоэкология алдында тұрған басты ... ... ... жаңа ... ... ... судың радиациялық
экологиясы дамыды. Радиоэкологиялық зерттеулер иондалатын ... ... ... тию ... ... ауыл ... ... мен
жануарлар зиянкестеріне қарсы күрес жүргізуге қолданылады. Ауыл шаруашылық
өсімдіктерінің жаңа сорттарын шығарудың радиациялық ... ... ... ... ... екпе ... ... арттырудың, азық –
түліктің сақтау ... ... ... ... ... ... болды.
Радиоактивтіліктің ашылуы ғылым мен техниканың дамуында зор ... Ол ... ... мен ... ... дәуірінің басы болып
саналады. Сонымен ... ... ... ... энергияны
өнеркәсіпте пайдалану перспективасына жол ашты. Радиоактивті зертеулерге
және оларды қолдануға сәйкес ... үшін ... ... және ... ... көптеген ғалымдарға ( А. Беккерель, Э. Резерфорд, О. ... ... ... ... берілді.
Радиоактивті изотоптар – химиялық ... ... ... ... Радиоактивті изотоптар табиғи және жасанды радиактивті
изотоптар.
Радиоактивті ...... бәрі ... ... ... ... ... прометрий, полоний және
Менделеевтің периодтық жүйесіндегі бұлардан кейін ... ... ... жатады. Радиоактивті элементтердің ядросы альфа, бэта
және гамма сәулелерін бөліп, ... ... ... бір ... ... ... ... ыдырауы тұрақтылық дәрежесімен сипатталады.
Тұрақтылық дәрежесінің сан ...... ... ... ... тау жыныстарының, неше түрлі минералдардың және ... ... ... ... ... үшін радиокөміртек әдісі
пайдаланады. Бұл әдіс радиоактивтік ыдырау ... ... ... ... ... ...... радий,
франций, родон, полоний, нептуний, плутоний және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қатары деп аталады.
Радиоактивті элементердің бір – бірінен ... ... ... ... ... ... және энергиясы жөнінен айырмашылығы
болады. Гамма сәулелерін тарататын изотоптар металдар мен ... ... ... ... ... ... қатерлі ісік ауруларын емдеуге
пайдаланады. Гамма сәулелер шығаратын ... атом ... ... алу үшін ... Жер ... тірі организмдердің
радиоактивтілік сәулеленулерге қарсы ... ... ... ... ия деп жауап беруге болады. Организм табиғаттың өзі жаратқан өте
күшті көріністерінің ... Ол ... ... ... көмірсуларды,
ферменттерді, липидтерді және басқадай заттарды синтездеп шығарады. Өйткені
биосферада адамзат ... ... ... ... ... сәулеленудің сыртқы және ішкі әсерінен үнемі сәулеленіп тұрады,
Яғни табиғи радиациялық фон деп ... ... ... Бірақ қазіргі
кезде радиоактивтік сәулеленудің мөлшері табиғатта екі еседей өсті. Ал
термоядролық ... ... ... 4-5 есе артты.
Радиоактивті элементтердің табиғатта мөлшерден тыс ... ... ... ... мен ... арта ма ... ... ойға оралады? Әрине, эволюциялық талай қиында, ... ... ... ... радиактивтік элементтердің зиянды
әрекеттеріне төзімділігі мен бейімделінуі арта ... ... ... элементтердің изотоптарын ғылыми зерттеулерге ... тірі ... ... төзімділігі небір таңқаларлық
бейімделіну мүмкіншіліктерін көрсетті. Организмнің биологиялық бейімделудің
үш қасиеті бар екенін ғалымдар ерте ... ... ... - тіршіліктің жаңаланып отыруы, екіншісі – жаңа
өзгерістер туғызатын қабілеттілігі, биология ... бұл ... ... ... ... қасиеті – жаңадан пайда болған биологиялық
қасиеттердің тұқымда бекіп, бір ұрпақтан ... бір ... ... ... ... ... Егер ... иелері үнемі жаңарып отырмаса, онда
тіршілік иелері бірден тоқтаған ... еді. ... ... ... болмаса
ешқандай өзгерістер болмас еді. Және ... ... ... ... ... ... ... жүрген биосфера әлеміндегі миллиондаған тірі
организмнің сансыз формаларын дамытпас ... ... ... дүниесі, өсімдіктер әлемі ... жыл ... ... өсу мен даму ... неше ... ... ... Тіршіліктің ең алғашқы жер бетінде пайда болу
сатысында радиактивтік фоннан әлдеқайда ... ... ... да ... ... ... организмдер ( цианобактериялар, саңырауқұлақтар,
қыналар, жалаңаш тұқымдылар) радиацияға өте төзімді ... ... ... ... ... қоян-қолтық келіп отырған кез.
Өйткені ... ... ... жылдан – жылға көбейе тусуде.
Өміріне, экономикалық ... ... ... ... қарасаңыз, біздің қазақ елі табиғат қойынында бірге ... ... ... жұрт ... байқайсыз. Мұндай жақындық оларды табиғатқа етене
бауыр, ... етіп ... ... ... ... деген көркемдік сезімін, ілтипатын, қадір-
қасиетін ... ... ... ғана ... ... ... сан-сала тарауларынан көруге болады. Қай қазақтың босағасына бас
сұқсаңыз да оюлы сырмақ, текемет, тұс киіз ... ... ер ... ыдыс-
аяқ, үй жиһаздары я болмаса өрнекті ... бір ... Ол көзі ... ... ... жұрнағы емес, халық санасына
терең ұялаған, туған табиғатына тән ... ... ... ... ... ұрпаққа да сол мән-мағынасында апаратын даңғыл
жол, дәстүрлі ... ... ... ... табиғатының бай да көрікті болуы
Қазақстан жерінде малдың да, аңдар мен құстардың да мейлінше ... ... ... ... ... ... Олар ... кең дүниеде емін – еркін
өсті. Қазіргі кезде қазақ елінің табиғат байлықтары орасан зор ... Оны ... өзі ... ... ... элементтердің апатына
ұшыраған аймақтардың саны қаншама десеңізші! Осы кездегі ғылым ... ... ... қай саласы болса да, аз ... ... ... шамасы келеді. Ол өзгерістердің көптеген жағдайда,
адамзат ... ... ... мен ... ... ... келешек ұрпаққа да зияны тиетіні қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... отырған Арал теңізінің экологиялық
апаты. Ол өз жағалауынан 70-80 км ... ... ... ... теңіз түбі 23 мың шаршы км-дей жерді алып жатыр. Тұзды құм 2
млн га ... ... ... ... ... халық қатты күйзеліске
ұшырап кетті.
Ғалым-жазушы, Қазақстан ... ... ... ... Рымғали Нұрғалиұлы оқушы жастармен өткізген әңгімесінде:
Семей облысы Абыралы ауданының халқын өз мекенінен уақытша көшіріп ... еді. ... ол ... атом ... ... ... ... Халықтың қоныс аударған жерлері де онша алыс емес еді. ... жару ... ... 50-60 ... жер ... ... жарылғаннан кейін біраз уақыт өткен соң, халық өз
мекендеріне қайтадан ... ... ... бір ... ... иттер мен мысықтардың көріністері адам шошырлықтай болатын. Тістері
ырсиып шығып кеткен. Не шөп, не су іше ... ... Осы ... ... ... ... ... ішіне шөп шалғын болып өсетіні байқалады. Оны
сол жердің тұрғын халықтары күзетші ... арақ ... және ... беріп жалынып – жалбарынып малдарына шауып алып ... ... күні ... ... ... білеміз. Тірі организмдердің ерекше
түрде өсетінін қараңғы халық қайдан білсін. Мұны ... ... деп ... Бұл өте ... құбылыс. Қазақ жеріндегі
радиоактивтік апаттың ең алғашқы бастамасы болатын. Кейінгі кездері ... ... ... ... ... ... қазақ елі жақсы
біледі.
Радиоактивті сәулеленудің ең үлкен радиоэкологиялық апаты – Чернобыль
атом ... ... ... ... ... Оның ... ... элемент торий болатын. Бұл радиоактитік элементтің атом
ядросы ыдыраған кезде одан адам ... ... ... ... ... ... сәулелену бөліп шығарады. Радиация Еуропа ... ... ... Тірі организмдерде мутациялық құбылыс тудыруда.
Мәселен, сол маңайдағы бір құлынды бие сегіз аяғы бар бір ... ... ... ... ... 1989 ... 23 ... санында жарияланған
болатын. Бұл оқиға сол кездегі халық депуттарын қатты толғандырған ... ... ... еш ... ... Кейінгі кезде адамның жаны ашитын
құбылыстар, мутациялар қисапсыз көп кездеседі.
Мутация дегеніміз – латын сөзі - ... орын ... ... ... ... ... ... және жер бетіндегі тірі
организмдердің барлық формаларының арғы шыққан тегі химиялық ... ... ... ... ... ... ... процесін
тудыратын заттарды мутагендер деп атайды. Табиғаттағы ... ... ... бөледі:
1) Физикалық мутагендер - рентген сәулесі, гамма сәулесі, нейтрондар,
протондар, температура, және тағы басқалар.
2) ... ...... ... ... ... ... арақ, спирт және тағы басқалар.
3) Биологиялық ...... ... ... ... мутагендердің ең бастысы болып есептеледі.
Бұл құбылысты тежеуге немесе тездетуге әбден болады. ... ... ... ... ... қажет. Қартаю процесінің өзі ... оны да ... ... ... ... дәлелдеп келеді.
Семей облысының территориясындағы радиацияның зардабын сол жердің
тұрғындары тартып келеді. ... ... атом ... мен ... өте ... және өте қатыгезділікпен өткізіліп ... ... ... территориялардың радиациялық фоны қалыпты жағдайда деп
баспасөз беттерінде хабарланып жатты. Радио мен ... да ... ... ... ... ... коммунистердің ұраны – «Бәрі де халық
үшін, бәрі де халықтың игілігі үшін» ... соң ... ... ... ... сұмдықтың болып жатқанын.
Халықты алдау мен арбау күні бүгінге дейін тоқтаған жоқ. Өйткені
наурыздың 12 ... 1993 жылы ... ... берілген бір хабарда –
Қазақстан Республикасының Ұлттық академиясының кейбір ғалымдарымен экология
және биоресурстарды қорғау ... ... ... ... фон ... жағдайда деп хабарлаған болатын.
Бұл қағидамен келісуге болмайды. Неге десеңіз, осы ... ... ... бірде-бір елмен салыстыруға болмайды.
Сонымен ... ... ... ... ... даярланбаған
болатын. Мамандардың болмауынан осындай жағдайларға келіп ... ... ... ... ... ... кезде атом бомбасын және сутек бомбасын жасағандардың барлығы
орыс ғалымдары ... ... ... ешқандай қатысы жоқ. Қазан
айының 24 жұлдызындағы «Атамекен» газетінің ... ... ... ... ... апат жағдайында, қалалық кеңестің ... ... ... ... пара-пар деп шешім қабылдады.
Атырау облысының Қызылқоға, Теңіз аудандарындағы 1 млн ... ... ... алып ... ... полигонда 40 жыл бойы ракеталар
сыналып, атом ... ... ... жеріндегі көптеген әскери-өндірістік
жұмыстар жүргізу үшін 20 млн гектар жерді әскери ... ... ... ... ... жасап, неше түрлі қалдықтармен ластаған. Қазіргі кезде
ол жерлер не егін егуге, не мал ... ... ... Қазақ елі өз жеріне
өзі ие емес еді. Империялық нұсқаулар ... ... ... ... ... және үкімет басшылары тек менің айтқаным болады деумен
болды. Сонымен ... олар ... ... ... ... ... ... да, бұл ғылым салаларына тікелей араласып кетті.
Осы кезде тәуелсіз мемлекет болдық, ... ... ... бойы ... ... ... найзаның ұшымен қорғап келген
биоресурстарға өзіміз иеміз. Ендігі ... ... етіп ... жер, ... ... жануарлар дүниесі , олардың ... ... ... ... байланысты. Әрбір саналы және сауатты
азамат қазақ жерінде экологиялық ... ... ... ... ... ... ретінде пайдалану керек.
Біздің зерттеу жұмыстарымыздың қорытындыларына қарағанда және бүкіл
дүние жүзілік ғылыми ... ... ... ... аз ... ... да рак ... тудыратыны сөзсіз.
Бұл кезде термоядролық сынаулар өткізілген территорияларда неше түрлі
қауіпті аурулар ... ... кең ... ... ... ... ішінде Семей
облысында әр жүз мың адамға шаққанда жүйке-психикалық ... ... саны ... ... ақыл-ойы кем адамдар 3105-тен ... және ... ... бар ... 3692-ге көбейген. Ал сары
ауру, іш ауру, туберкулез ... ауру ... ... әбден әлсіретті.
Әсіресе, Қазақстанның радиоактивтік сәулеленуі өте ауыр. Қазақстанның қай
облысын алып қарасаңыз да, ... ... ... ... ... толы ... көп кездеседі. Өйткені, қазақ жерінде
әскери полигон болмаған жер аз еді. ... ... ... Абыралы қойнауының жазық даласындағы әлемге аты әйгілі аты шулы
Семей полигонын ... ... ... ... ... соңғы жылдары
ғана белгілі болды. 1946 ... 1989 ... ... ... 642 ... атом, сутек бомбаларын ... ... ... Одағында және Америка ... ... атом ... мен термоядролық сынаулар
| Жыл |Америка Құрама Штаттары ... ... ... |
|1945-1947 |5 |0 ... |3 |1 ... |16 |2 ... |21 |4 ... |24 |12 ... |61 |24 ... |117 |46 ... |70 |58 ... |50 |47 ... |37 |35 ... |32 |56 ... |31 |51 ... |35 |58 ... |34 |56 ... |28 |23 ... |25 |24 ... |921 |642 ... әскери полигонында термоядролық ... ашық ... ... ... ... ... Академик А.Д.Сахаров-179,
Б.И.Гусев-115, А.Н.Петрушенко-2 термоядролық сынау өткізілген деседі. Ал
шын мәнінде бұл көрсетілген ... ... көп ... ... ластануға себеп болатын жағдайлар
Қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі – радиациялық ластану.
Радиоактиті ... ... тек ... алу ... болады. Себебі табиғи
ортаның мұндай ластануынан нейтралдайтын ... ... ... де
механизмдері де жоқ. Қоректік тізбек бойынша тарала отырып радиоактивті
заттар азық-түлік өнімдерімен бірге адам ... ... адам ... ... ... ... мүмкін.
Қазақстан территориясында қуатты ядролық сынақтардың ең көп мөлшері
жасалынды. Семей ... 1949 ... 1989 ... ... 470 ... оның 90-ы ... 354-і жер астында және 26-ы жер ... ... ... ... ... ... ... радиациялық
ластануына әкеледі. Шығыс Қазақстан тұрғындары ... ... ... ең үлкен иондаушы сәулелену дозасын алған. Радиациялық
әсерге байланысты туған аурулар туралы мәліметтер 1989 ... ... ... келді. Ресми емес мәліметтерге сүйенсек лейкемиядан қайтыс
болғандар саны ондаған мың ... ... ... ... ластану себептеріне мыналар
жатады: Семей ядролық полигонында жасалған ... ... ... ... ... ... ... жауындар, халық шаруашылық мәселелерін шешу мақсатында жасалған
жер асты ядролық ... ... ... ... ... полигоны. 1995 жылы Шығыс Қазақстан облысының Орталық
бөлігінде жүргізілген аэрограмма, спектографиялық суреттер жер бетіндегі
цезий – 137, ... 65-100 ... ... ... жерлерде 120-500 мкр.сағ. байқалған. Зайсан көлінің Оңтүстік
Батыс жағалауында цезий 137, радиациялық фоны 120-150 ... ... ... ... ... ... сулардың, тек ядролық
полигон зонасында ғана емес, оған жақын ... ... ... ... әсер ... ... – 90 ең көп ... Сарыөзек
жылғасы мен Мұржық ... ... ... ... және ... ... ... Семей облысының Қайнар селосында, Абыралы
колхозындағы барлық дерлік құдық суларында ... ... ... ... оңтүстікке қарай Тарбағатай маңында су
алмасу белсенді жүретін аймақта – альфа және бэта белсенділік салыстырмалы
түрде төмен ... ... ... шешу мақсатындағы жер асты ... 1995 ... ... ... ... ... ... 32 жер асты ядролық жарылыстары жасалған. Олар әр ... ... ... шешу ... ... ... жер қыртысын сейсмикалық
зерттеулер, Каспий маңы ойпатында тұзды мұнараларда жер асты кеңістіктерін
жасау үшін ... ... ... ... бұл ... жер
асты суларының ластану дәрежесі және мониторингі бойынша ешқандай жұмыстар
жүргізілмеген.
Радиоактивті материалдарды ... ... ... территориясының техногенді қызмет әсерінен радиоактивті ластануы
уран өндіру кен орындарымен, ядролық зерттеу және энергетикалық ... ... және газ кен ... ... және ... ... Бұл ... уран-радий және торий қатарының
элементтерінің ... ... ... ... ... ... астам иондаушы сәулелер көзін пайдаланатын 800-
ден астам кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың жалпы белсенділігі 250 ... ... ... ... сәулелер көздерінің жалпы санынан, шашамен
20000 (80 мың ... ... ... ... керек.
Зерттеулер нәтижесінде Щығыс Қазақстан облысында бірқатар аномиялар
анықталған. «Үлбі» ... ... ... 15
радиоактивті ластану участкелері табылып, оның 13-і жойылды. Маңғыстау
облысында Иранға ... ... ... ... ... ... облысында «Нодорос» АҚ-да 1995 жылы ... ... ... көзі жоғалған. Кәсіпорында комиссия құрылып, бұл
жағдайдың себептерін ... ... ... ... жүргізілген.
Солтүстік Қазақстан облысының территориясында Смирнов поселкесінің
элеваторынан ... 200-3000 ... ... ... шығаратын құралдар
табылған. Павлодар облысының құрылыс материалдарының ... сапа ... жоқ. ... ... ... иондаушы
сәулелердің көздерінде кезінде жоюға арналған ... ... ... етілмеген. Семей облысында кедендік бақылау
жүйесімен бірлесе отырып жүргізілген тексеру ... ... ... ... ... сым кабельдерінің
шығарылуының 3 фактісі тіркелген.
Ғаламдық жауындар. 1995 жыл ... ... – 137 ... ... ... м шамасында ауытқиды. Ал жалпы бэта белсенділік айына – 0,4-
0,9 Бк.кв. м өзгереді. Бұл республика халқына ... ... ... ... мөлшері рұқсат етілген мөлшерден артық емес.
Радиоактивті қалдықтар. Қазақстан территориясының ... оны ... ... ... ... ... ... қатар уран, радий мен торий қатарының
элементтерімен және космостық ... ... ... ... әр ... ... ... ірі су қоймаларының акваторияларында 6-8
мкр.сағ. болса, граниттік массадан тұратын ... ... ... жер ... ... ... табиғи радиоактивті фон 18-
22 мкр/сағ., ал күшті ... ... ... ... ... 10-18 ... ... сәулелердің жалпы табиғи радиациялық фондағы үлесі 3-8
мкр.сағ. 1995 жылы зерттеулер нәтижесінде Көкшетау облысының ... ... ... ... ғимараттарда радиоактивті газ родонның
жоғары концентрациясы анықталған. Мысалы, Арықбалық селосында екі балалар
бақшасы жабылған.
Елімізде ... емес ... ... ... ... ... ... да қолайлы жағдайлар жасалуда. «Қоршаған ортаны
қорғау туралы», «Экологиялық сараптау туралы» заңдарда ... ... ... ... негіздер қаланған. Республикамызда 200-ден аса
үкіметтік емес ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік, экологиялық ағарту сияқты ... ... ... ластануы, жердің тозуы мен шөлейттенуі, өндірістік
және тұрмыстық қалдықтардың көбеюі, жер асты және жер үсті су ... ... ... ... ... өзендерінің ластанған сулары
негізгі экологиялық мәселелер болып отыр. Арал өңірінің 59,6 млн га ... ... ... ... тұзды шаңның ағындары 300 шақырымға, ара
қашықтығы 500 шақырымға дейін таралып ... ... 20 ... ... өндіріс және тұрмыс қалдықтары жиналып қалған. Жыл ... ... куб м ... және 700 млн ... ... ... олардың
ішінде 84 млн. тонна уландырғыш т.б жиналады. Сонымен ... ... ... ... өндіріс қалдықтарының 1-18 үйіндісі ... 56 млн ... ... алып жатыр, радиоактивті фоны 35 мкр.сағаттан
3000 мкр.сағатқа жетіп, халық денсаулығын бұзуда.
1.1.1.Полигондардың ... ... ... ... бірінші болып 1989 жылы атом қаруынан бас ... Сол ... ... ... ... ... Жаңа ... Қытайдың
Ловноры, Францияның Моруасы, Қазақстанның ... ... 5 алып ... еді. ... ... өз ... ... полигонын жауып,
қазақ халқының бейбітшіл халық екендігін әлемге паш етті. Семей ... үшін ... ... жеңіске жеткен қазақ халқының даңқты ұлы
О.Сүлейменов бастаған «Невада-Семей» антиядролық ... ... ... аса ауыр да ... міндетін осылайша орындап шықты.
Алайда Семей полигоны тарихта мәңгі қалып қойды. Мыңға жуық ірілі-
ұсақты ядролық сынақтармен ғана ... ... ... ... қасіреті мен
қайғысының ошағы ретінде қалып қойды. Оның ... күні ... ... ... ... ... қозғалысы да өз жұмысын жалғастыруда.
1980 жылдардың аяғында олар полигонның жабылуы үшін ... ... ... ... жерлестерімізге әлеуметтік қолдау мен ... ... іс ... асуы үшін ... кезінде бүкіл аумағы әскери полигонға айналған бірден-бір
ел болған еді. Тек Семей ... ғана ... ... ... ... Атыраудың Азғыр ауданында, Батыс Қазақстанның Тайсойған, ... де ... ... Ал Арал ... ... ... ... айналды. Тіпті түкпірдегі Маңғыстаудың
Үстіртінде де 3 рет ядролық сынақ ... ... да ... ... ... ... ... апат аймағына жатады.
«Сурет 1.1.1.1.»
«Невада-Семейдің» бүгінгі жұмысы осы аймақтардағы халықтың, әсіресе,
әскери полигондардан ... ... ... мен ... ... қызмет
еткендердің әлеуметтік қорғау шараларымен толық қамтамасыз ету болып
табылады.
Батыс Қазақстан және Атырау ... ... ... 50 ... ... Яр» атты ... ... болғаны кейінгі кезде ғана халыққа
белгілі. Батыс Қазақстан ... ... ... ... 24 ... ... 177 әскери жаппай қырып жоятын қару-жарақ сыналғаны
бүгінгі күні ғана ... ... ашық ... ... ... ... осы ... 619 СС-20 зымыраны ұшырылып, айналаны
қоршаған сыртқы ортаға 30 мың ... өте улы ... ... шығарылған.
Жоғарыда көрсетілген жылдарда жер астында -18, ал атмосферада-11, ... мен ... ... ... жарылған атом бомбаларының
қуатынан бірді-бір кем емес, керісінше күші ... ... ... ... ... ... облысының Орда ауданында «Капустин
Яр», Атырау облысының ... ... ... «Азғыр» әскери
полигондары болған. Қазіргі кезде бұлақ, өзен, көл не шаруашылыққа, ... ... ... ... ... улы ... көлемі 2,6
еседен 800 есеге дейін өскен. Мысалы, қорғасынның мөлшері 206 есе, ... ... 150 есе, ... улы ... ... 5 ... ... асып кеткен. Кадмий мен мыс ... ... ... ауыз суларында өте жоғары деңгейде болғаны байқалды.
Бұл суларды адамның және жануарлардың ішуге ... ... ... ... зерттеулер анықтап шықты.
Жануарлар денесінен, жерден, судан алынған үлгілерді лабораториялық
анализдерден өткізгенде, оларда радиоактивті калий 40, торий 232, ... ... ... анықталды.
Жәнібек және Сайхин қалашықтары тұрғындарының ... ... ... ... ... ... радиоактивті сәулеленудің 23-
тен 38-бэрге дейінгі көлемінде иондалған сәуле ... ... бар ... ... үлгі ... ... 7бэрден астам иондалған сәуле
шығаратын заттар бар екені анықталса, онда ол жерлерді радиациялық қауіпті
аймақтар ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге сол аймақтың халқына миллиондаған
ақшалай, заттай сыйлықтар ... мен ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарының қорытындылары баспасөз беттерінде ... ... ... неше ... ... ... кездерде зымырандар жиі апатқа
ұшырап отырды. Ондай кездерде олардың жанармайлары топырақпен су көздеріне
шашылады да, ... ... ... ... және ... анықталды. Сонымен бірге мұнай ... ... ... және суды ... анықталды. Бензапирен зымырандар
жанармайларының құрамында көп болады. Ол концерогенді қосылыс. ... ... ... ... ... ... ... кенеттен апатқа ұшырап жататыны
жоғарыда айтылды, мұның ... ... ... ... ... бактарында қисапсыз көп жанармай қоры болады. Олар ... ... ... түгелдей жанып болмағандары жерге, ауаға, ... ... ... ... қарағанда зымыран отындары ауада
толық жанып кетеді де, ... және онда ... ... еш ... деп ... Мұның бәрі бос сөз екенін өмірдің өзі ... ... ... ... ұшыраған аймақтардағы гептильдің мөлшері 158
есе өсіп кеткенін арнаулы ... ... ... ... ... Ал ... ... мұнай өнімдерінің қалдықтары 1,5-тен
32,6 есеге дейін, бензапиреннің көлемі 1,2-ден 25,5 есеге дейін ... ... ... ... зерттеулер дәлелдеп келеді.
Орда ауданының тұрғындарына жүргізілген зерттеулердің ... ... өсуі жыл ... ... келе ... ... Адамның
өмір сүру мерзімі де тым қысқарып кеткенін ... ... Бұл ... тууы 1987 жылы ... мың адамға шаққанда 33,4 болса, ал ... жыл ... ... 1998 жылы 16,74 ... ... төмендеп кеткенін
көруге болады,кейін бұл көрсеткіш 19,3 мөлшерге ... Яр» және ... ... ... ... қырып-
жоятын жаңа қару-жарақты сынау жас келіншектердің бала туу қабілетінен
айырып жібергені байқалады. Неге ... жас ... ... ... болып нашарлап кеткен. Осыған орай адамдардың өсу процесі тежеліп
қалған.
Айта кететін тағы бір ... бұл ... ... ... өлім-жітім
көп кездеседі. Аналардың денсаулығының нашарлығынан туылған ... ... ... өте көп ... ... ... көптеген түрлері еліміздегі экологияның
төмендігі салдарынан өршіп отыр. Қантты диабет ауруы екі ... ... ... жылы әскерге шақырылған жасөспірімдердің 40,7 пайызы әскери
қызметке ... деп ... ... бойы өспей қалған. Кейбір
балалардың ақыл-ойы қалыптағыдай ... ... ... ... ... ... келтірілген ғылыми деректер соңғы жылдары Орда ... ... ... Онда ... І және ІІ ... 72,8%, ... саны жыл ... сайын көбейіп келеді. Орда
тұрғындарының ... ... бар ... саны 60,6, ... ... барлар 345
есеге көбейіп кеткен. Неше түрлі қояншық аурулар да жеткілікті. Осының бәрә
зымырандардың гептилінен екенін есте ұстаған ... ... және ... ... баласы, жан-жануарлар дүниесі, өсімдіктер әлемі
табиғи радиоактивтік сәулеленудің ... және ішкі ... ... яғни ... ... фон деп ... ... болады. Бұл
жер бетіндегі тіршілік өмірдің табиғи қажеттілігі. Бірақ адамзат ... ... зат ... ... ... ... табиғаттан жоғары
қоюда. Осы арқылы адам өзін экологиядан шығарып, ... ... ... ... ... ... ... нормаларын бұзуда. Осыларды
белгілі бір жүйеге келтіру кезек күттірмейтін ... ... ... ... ... ... тірі организмдердің жиынтығы өмір сүретін
картасымен қосыла отырып, өзгеше ... ... Ол ... деп ... сөзі биос- тіршілік,өмір, сфера –орта, тірі организмдердің ... ... ... ... ... Бұл ғылымның негізін ұлы ғалым академик
В.И.Вернадский жасады. Оның ... ... ... тірі заттан –
көмірден, битумнан, жанғыш газдан, мұнайдан, торфтан, топырақтың ... ... Және ... ... – тірі ... ... ... кезінде пайда болған заттардан (газдардан, шөгінді
тау жыныстарынан, ... пен ... ... ... эволюциялық
жолмен пайда болған тірі организмдер ерекше роль атқарады.
Академик Вернадский «Жердің сыртқы қабатында тұрақты әсер ... ... тірі ... ... ... күш жоқ» деп ... жасыл желегінің органикалық затты синтездеу кезінде ... ... ... ұзақ жылдар бойы биогендік және биокостық заттар
ретінде сақталынады. Геологиялық дәуірлердің ... ... ... мерзім ішінде өсімдіктердің түзген органикалық заттары ауа мен су
арқылы жер ... ... ... ... ... ... Көлдер мен
теңіздердің және мұхиттардың түбіне шөгеді. Оны сапропель деп атайды. Оның
қалыңдығы бірнеше километрге ... ... зор күн ... ... жинақтап, оны үнемдеп
атмосфера мен гидросфераға таратып оларды өзгертіп отыратын ұлы күш.
Биосфераның кіші структалық шамасы биоценоз немесе ... ... ... Бұл ... ... алғаш рет биология ... ұлы ... ... ... ... құрамына тірі организмдердің, микроорганизмдердің
бірлестіктері мен олар өмір сүретін ортаның құрамы бірдей бірыңғай – ... ... даму ... жеке ... ... ... қоршаған ортаға және бір-біріне бейімделу ... Бұл ... ... мен құрамға кіретін организмдердің сандық
шамасының өзгеруіне ... тұра ... ... ... тұрақты
механизм. Дегенмен популяциялардағы өзін-өзі басқару процесі шексіз емес.
Егер айналаны қоршаған сыртқы ... ... ... ... шамадан асса, онда эко жүйедегі үйлесімділік бүтіндей бұзылады.
Дүние ... ең ... ... бірі – ... ... қажетіне байланысты пайда болатын қалдықтардың мөлшерден тыс көбеюі
болып отыр. Негізінен ... бұл ... ... үлкен мәселеге айналған.
Көне заманда тау жыныстарынан темірді, мысты, жезді ... алу ... ... ... ... үйіліп қалып отырған. Олардың қалдықтары
тарихтың ескерткішіндей болып күні бүгінге дейін үйіліп жатыр. ... ... ... да бар еді. Осы ... ... ... ... шапшаң қарқынмен өркендеп келеді. Міне, ... ... ... ... көлемі жыл сайын өсіп келеді.
Ерте кезде өнеркәсіп ... ... ... ... ... көбі ... заттардан тұрады. Олар аз уақыттың ішінде
микроорганизмдердің күшімен ... ... ... ... ... отырған. Олар адамзат баласында немесе жануарлар дүниесі мен
өсімдіктер әлеміне онша зиянды болмайтын. Осы ... ... ... ауаны, суды және топырақты аз уақыттың ішінде ыдырамайтын берік
қосылыстардан тұратын химиялық элементтермен қарқынды түрде ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы өзінің улы қасиеттерін жоймай сақтай
алады. Олардың мерзімі ... ... ... ... бактериялар
табиғатта кездеспейді.
Адамзат баласына және жер шарындағы ... тірі ... ... ... бірі ... ... ... элементтердің
қалдықтары болып есептеледі. Сонымен қатар жасанды радиоактивті ... ... ... қалдықтары тірі организмдерге өте қауіпті ... ... ... ... мыңдаған, миллиондаған жылдар бойына
сақталады. Оларға қарсы тұратын биосферада құдіретті күш ... ауыр жүк ... ... бұл ... ... де, ... ... түрлі. Жылына ондап, жүздеп пайда болатын сан қилы ... алу ... ... мыңдаған түрлі қалдықтар, оның ... ... ... пайда болады. Олардың химиялық,
биологиялық, физикалық қасиеттері мен ... және ... ... ... ... ... , әрине толық зерттелмеген. Халық
санының өсуі мен өнеркәсіптің қарқынды ... ... ... тез ... ... күші жыл сайын көп мөлшерде түсетін өндіріс пен
тұрмыс жайында пайдаланған заттардың қалдықтарын ыдыратуға шамасы ... ... ... ... ... ... отыр. Оның табиғи ... ... ... ... да ... ... химиялық заттар
ешбір кедергісіз ауаны, суды және топырақты әрі қарай уландыруда. Адам бұл
мәселеге ... ... ... ... ... өзі ... ... пікірден мүлдем аулақ болған жөн. Биосферада міндет артудың
керек емес екендігін өмірдің өзі көрсетіп келеді.
Айналадағы ортаны қорғау, яғни ... ... ... ... ... ... ... баласын толғандырып отыр. Ол бүгінгі заманның
өзекті мәселесі. ... ... ... ... ... ... Оны халық игілігіне толық пайдалану ... ...... ... Жер ... ... ... кен байлықтарының көлемі жыл
сайын ... ... ... ... 50 пайызын пайдаға жаратып, өзен
суларының 12 пайызын, орман-тоғай ... 50 ... ... ... ... және тау-кен жұмыстары кезінде 4 мың км-ден астам жыныстар
аудастырылып жер ... 100 ... ... ... кен ... ... ... отын жағылып, дүниежүзілік мұхит суларына 600 млрд. т кәсіптік-
тұрмыстық қалдықтары мен 1,5 млн. т ... ... 800 млн. ... ... ... ... 4 млн. т улы химикаттар шашылады,
биосфераға 25 ... ... ... ... заттар шығарып тасталады. Қолда
бар болжамдарға қарағанда 2000 жылға қарай бұл ... 4-5 есе ... ... ... радиациялық заттармен
ластануы
Жасалған барлық ядролық жарылыстар салдарынан биосфераға көптеген
радиоактивті заттар ... ... ... ... фон ... 4,5
пайыз ұлғайды. Орта есеппен алғанда бұл шама тірі ... үшін ... ... жер ... бірқатар аймақтарында антропогендік радиоактивті
заттардың жинақталуы ... ... ... ... Бұл ... және ... ... себептермен – атмосфераның ауысу
себептерімен, мұхиттағы су циркуляциясымен, көптеген ... ... ... ... өз ... ... қабілеттерімен
сабақтас.
Ең алдымен, антропогендік радиацияның ... ... ... ... ... ал ... өзі ... әлі де аулақ жатыр. Ядролық жарылыстардың ұзақ сейілмейтін барлық
қалдықтары жарылыс жасалған жерден мыңдаған км-ге ... ... ... бомбалар жер бетінде немесе ауада жарылғанда радиоактивті заттар
ауаға биік көтереді. Онда алыс жерлерге ... ... ... ... ... ... ал ... тікелей жанасу нәтижесінде оның
субтратымен бірге түседі.
«Сурет 1.2.1»
Радиоактивтік затардың ... ... ... мен ... ауадан түседі. Құрлық үстіне түскен радилактивті заттарды сайып
келгенде беткі сулар мен өзендер бәрібір сол мұхитқа шайып ... ... ... радиоактивтік заттардың мөлшері үнемі көбейіп келеді.
Табиғи деңгейімен салыстырғанда ... ол орта ... 1 ... ... Бұл
көбеюшілік Дүниежүзілік мұхиттардың әр бөлігінде әркелкі. Радиоактивтік
заттардың дені судың беткі ... 200-300, ал одан әрі ... ... ... ... заттардың дәл осы үстіңгі
қабаттарда шоғырлануы өте ... ... ... ең мол өнім ... ... ... жетілетін балықтардың уылдырығы судың
радиоактивті ластануына өте ... ... ... мен ... ... заттардың мөлшері едәір артқанына қарамастан, ол әлі
де болса ауыз су жөніндегі халықаралық стандартта көрсетілген ... ... ... есе ... келеді.
1.2.1.Биосфераның радиоактивтік ластануы
Адамның іс-әрекеті нәтижесінде биосфераның радиациялық ластануы өте
үлкен ... ... ... ... кезде радиактивті заттар өте кең
қолданылуда. Осы ... ... ... ... өте ... ... ластану болады. Өнеркәсіппен атом
энергиясын пайдалантын ... ... ... ... қоршаған ортаның
радиактивті нуклидтермен ластануы өте аз мөлшерде болады.
Радиактивтік ластану өткен ғаырдың 40-жылдары ... ... ... ... ... болды. Атом энергиясын американдықтар
соғыс мақсатында, ал 1945 ... ... ... ... оны бейбіт мақсатқа
пайдалана бастады. Атом энергиясын пайдалану кезінде ... ... ... ... атом ... жұмыс істеу кезінде, адам
өміріне қауіпті радиактивті шлак түзіледі. Ал оны ... ... ... ... ... теңізге, мұхитқа, өзенге тастауға
рұқсат етілмейді. ... бұл ... ... ... ... ... Ирландия жағалауы қазір ядролық үйіндіге айналған.
Жыл сайын мұхит түбіне радиактивтік қалдықтар тасталып жатыр.
Адам күнделікті ... да ... ... ... ... ... да сәуле алады. Мысалы, адам баласы телевизор
қараудан бір ... 0,5 мбэр ... ... ... мен ... аппаратынан
бір жылда 370 мбэр сәуле алады.
Атмосфераның озон ... ... күн ... ... ... өту ... туғызуда. Міне, осы кезде ядролық ... ... ... ... ... ... ... етеді
1.2.2.Атмосфераның радиоактивті заттармен ластануы
Атмосфера-бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. Атмосфера ауасының шекарасы
болмайды. Ол жер шары халықтарының ортақ байлығы болғандықтан оның ... ... үшін ... теңгерілмейтін биосфераның құрамдас бөлігі.
Атмосфера бірнеше қабаттан-тропосфера, ... ... ... және ... ... Әрбір қабаттың өзіне тән атқаратын
қызметі, газдық құрамы, тіршілік нышаны болады. ... ... ... ... ... үшін ... ... адам баласы үшін орасан зор пайдалы ауа бассейні ... ... ... ұшырап отыр. Ең бастысы ауаның ластануы.
Атмосфера ауасының сапалық ... ... оның ... ... ... Егер ... ... ластағыш заттардың шекті мөлшерлі
концентрациясы қалыпты құрамынан асып кетсе, онда ауаны ... ... ... ... ... автокөліктер,
зауыт,жылу энергетикасы, соғыс ... ... ... корабльдері мен
ұшақтар, т.б. Жоғарыда аталған обьектілерден атмосфераға түскен заттар ауа
құрамындағы ... ... ... ... фотохимиялық
өзгерістерге ұшырайды. Содан соң пайда болған ... ... ... ... ... тірі ... ғимараттарды, құрылыс материалдарын
бүлдіреді.
Біздің республикамызда атмосфераға шығарылатын зиянды заттар мен
газдар, т.б. ... ... ... ... ... ... ... болып отырады. Ол көрсеткіштер әр жылға және
тоқсанға ... ... ... бюллетень» журналы арқылы
көпшілікке хабардар етіледі.
Атмосфераның ластану индексін (АЛИ) бағалау бойынша 1995-2000 ... ... ең көп ... ... ... Зырян, Өскемен,
Жезқазған, Балқаш, Қарағанды, Павлодар, Екібастұз, Теміртау, Алматы
қалалары ... ... бұл ... ... ... ... ... қалалардағы өнеркәсіптің, т.б. ластану көздерінің жұмыс істеу
қарқыны бірдей емес. Мәселен, 1995 ... ең көп ... ... ... ... Балқаш қалалары шықса, ал 1999-2000 жылдары
Лениногор мен Өскемен шығып отыр. Бұл ... қара және ... ... ... қоқыс көп. Алматы мен Зырян қалалары негізінен
зиянды заттарды сейілтуге метрологиялық жағдайы қолайсыз болып отыр.
Республика ... ... ... ... ... мамандануы нашар. Яғни, ескірген технологиялық процестер
нәтижесінде құрамында қатты және сұйық бөлшектері бар газ ... ... көп ... ... әрі осы ... ... өте қауіпті, әрі
улы болып келеді. Олар негізінен күкірт диоксиді, ... ... ... күкіртті сутегі, аммиак және әр түрлі қатты және сұйық ... ... ... ... шығатын зиянды заттардың
мөлшері: Павлодарда 763 мың ... ... 601,6 мың ... ... ... 170 мың ... ... 170 мың тонна, Ақмолада 120
мың тонна, Атырауда 90 мың тонна болды (Сурет 1.3.1). Ал ... ... ... ... бойынша: Қостанайда 119,4 мың тонна,
Оңтүстік Қазақстанда 87,3 мың тонна, Алматыда 85 мың ... ... ... ... ... жетіп отыр. Автокөліктерден бөлінетін көміртегі
оксиді барлық шығарылатын заттардың 70-80% ... ... ... ... ... ... ... өндіріске қалдықсыз және аз қалдықты технологияны ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күннің қатаң талабы
болмақ.
Атмосфераның қазіргі кездегі құрамы едәуір дәрежеде жер ... ... ... ... ... ... айтқанда олардың
тегі биогендік заттардан тұрады.
1.3. Радиациялық фон
Радиациялық фон кәдімгі және техногенді болып екіге бөлінеді. ... не ... ... ... Адам ... ... ... радиация
ионды сәуле шашқан көзге орай сыртқы және ішкі ... ... ... ... космостық сәуле, жер қыртыстары мен ... ... ... бөлген гаммалық сәулелер, ал ішкі
радиация кезінде адам ағзасына ... ... және ... алған кездегі
ауамен кіретін сәулелер жатады. Ең ... ... ... ... ... Алдымен қанның құрамы бүлінеді. Ол ұрпақтан-ұрпаққа тарайды.
Ал ... ... тым ... ... ол адам ... ... ... кетеді. Ғалымдар радиацияның 50 пайызын родон газы ... деп ...... ... ... ... әрі ... өте бейім. Алайда оны орынды пайдалану қажет. Оның не иісі , не
дәмі болмайды. Оны адам ... газ деп ... ... ... уран
және торий элементтерінен бөлініп ... Уран мен ... ... ... суда көп ... ... газы көбейсе, онымен дем алғанда ағзадағы физиологиялық
үрдістердің қалыпты өтуі бұзылады. Ол ... ... ... ... ... ... тудырады. Родонның кейде биосферада айтарлықтай
болуы біздің жер деп аталатын планетамыздың болатын ... ... ... ... да пайда болуы да мүмкін.
Үйлердегі родонның көбеюінің негізгі себебі үй ... ... ... тас ... отқа ... кейінгі қалдықтардан
шлактарда болатынын арнаулы түрде жүргізілген зерттеулер анықтап шыққан.
Технологиялық прогрестерде ... ... ... ... фон ... Бұл ... ... оның мөлшері адам
ағзасына 70 жыл ... айта ... зиян ... ... Нормалаудың бұл түрі ... ... үш ... ... ... ... көздермен тұрақты және ... ... – «А» ... Ионды сәулелермен тікелей жұмыс жасамайтын, бірақ тұрғылықты мекен-
жайы, жұмыс орны радиоактивті заттар әсер ететін аймақта ...... ... ... және республиканың қалған тұрғындары – «В»
категориясына жатқызылады.
ІІ ТАРАУ Атом энергетикасы
Атом энергиясын бейбіт мақсатта ... ... ... ... ... бірі. Осы кезде атом энергетикасы адамзат баласының
көптеген мұң-мұқтаждарын өтеп ... 1954 жылы ... жүз ... ... ... қаласында дүние жүзінде тұңғыш рет атом электр станциясы
салынып, іске қосылды. Қазіргі ... Жер деп ... ... станциялардың саны 200-ден асады, олардың жалпы қуаты дүние
жүзіндегі энергетика ... 6 ... ... Ал 2000 жыл ... мен саны 55 ... ... ... белгілі болып отыр. Бейбітшілік
атомы шөлейт өлкелерге жаңа өмір әкелетінін өмір өзі көрсетіп отыр.
Атом электр ... ... ... ... – атом ... ... ... айналдыратын қондырғы. АЭС ядроның
нейтрондармен әсерлесуінен туатын энергия көмегімен жұмыс істейді.
Атом өнеркәсібі – уран ... ... ... ... одан ... ... және сол ... пайдаланып жұмыс істейтін өнеркәсіп
саласы. Ядролық энергия өнеркәсіпте, ғылымда, медицинада және басқа да
салаларда пайдаланылады. ... ... атом ... ... ... бағыттары қалыптасқан.
Атом өнеркәсібі атом ядросының ыдырау процесінен туатын ... ... ... ... атом ... стансасын салу, ядролық
энергияны пайдаланып кеме, ... ... және ұшақ ... ... – атом ... ... негізінде дамыды.
Атом өнеркәсібі 50 жылдардың орта шенінде, атап айтқанда, 1954 жылы
бұрынғы ... ... АЭС іске ... кейін жеке өнеркәсіп саласы
болып қалыптасты. Бұдан кейін Колдерохоллда, Шиппингпортта АЭС-тер іске
қосылды. 1997 жылы ... 437 АЭС ... ... Олар ... ... 17 ... ... ғасырдың ақырында дүниежүзіндегі АЭС – тердің жалпы қуаты 500000
Мвт-қа жетті. ядро ... ... ... ... алу жолдары да
зерттелуде. Әсіресе, термоядролық энергияны игеру ... ... ... ... АЭС-тер адам баласының тұтынуына қажет
энергия мәселесін түпкілікті шешетін болады. ... ... ... ... немесе пластинка түріндегі ядролық отын,
нейтрондарды баяулатқыш және ... ... ... ... ... 2.1.»
Реакторда бөлінген жылу алмастыру қондырғысына беріледі. Соңғы 2
қондырғы АЭС-тердің ішкі тұйық контурын ... Жылу ... ... ... ... бу түрінде беріледі. Бу трубинаны қозғап, электр
генераторын жұмысқа қосады. Осы ... ... ... ... ... ... істейді. Ядролық отын ретінде уран, плутоний, торий
изотоптары пайдаланылады. Бұлардың жылу шығарғыштық ... ... ... ... ... ... есе ... Уран-атом өнеркәсібінің басты шикізаты.
Уран – периодтық жүйедегі атомдық нөмірі 92 ... ... ... - 238.029, U (лат - Uranium) ... ... ... - бәсекелестiк қабiлетi анағұрлым жоғары ... көзi ... Оның ... отын ... ... ... - ол жоғары
концентрацияланған энергия көзi. Яғни, әрi жеңiл, әрi арзан тасымалданатын
энергия көзiнен ... ... 1 кг уран дәл осы ... ... ... 20 мың есе жоғары электр қуатын бөледi. Жалпы құны
жағынан да ... 1 кВт ... ... ... ... құны 4 ... осы ... газ 1,3–2,3 евроцентке шамалас. Ал уранның дәл осы
көлемi небәрi 0,4 евроцентпен бағаланады. «Ал осындай жеңiлдiктерге ие ... ... ... ... берi көз ... ... ... жүрген?» деген
сұраққа жауап - Қазақстан әлi Чернобыль электр стансасындағы жарылысты
ұмыта қойған жоқ. ... ... оны ... мен ... ... ... ... үлкен кедергi келтiрумен бiрге
төндiретiн қатерден қауіптенген елiмiз уран ... ... ... ... ... келдi.
Уран ядросының бөлiнуi. Ядролық реакцияда энергияның бөлiнуi
Бөлшектердiң атом ядросымен әсерлесуiнiң ... оны ... ядро ... ... ... реакция деп аталады. Ядролық реакцияны символдық
түрде былайша жазады A+a->B+b немесе A(a,b)B. ... ... ... ... болып өтпейдi, яғни A+a->B+b схемасымен қатар A+a->C+c
схемасы да жүзеге асуы мүмкiн. ... ... ... жолдары оның
каналдары деп аталады. Ядролық реакция кезiнде толық заряд және ... ... ... ... бұл ... ... ... және импульс
моментiнiң сақталу заңы орындалады.
Ядролық реакциялар энергия ... ... ... отырып өтуi мүмкiн. Бұл
жағдайлардың қайсысының ... ... ... түсетiн және реакциядан
шығатын бөлшектердiң массаларының айырымын бiле отырып өрнегінен есептеп
табуға болады. ... ... ... ... ... ауыр ядролардың
бөлiну реакциясының маңызы ерекше. Ауыр ядролар ондағы нейтронның ... ... ... орнықсыз болып келедi. Бұл ауыр ядролардың
меншiктi байланыс энергиясының орташа ядролармен салыстырғанда аз ... түр. ... ... ... тағы бiр нейтрон келiп қосылса ол
бөлшектенiп кетедi. Осының бiр ... уран ... ... ... ... реакциясы алғаш рет 1939 жылы ашылған ... ... ... ... болғандықтан реакция кезiнде бөлшектенген
ядролармен қатар бiрнеше нейтрон да ұшып шығады. Мысалы уран бөлшектенген
кезде бiр ... ... 2-3 ... ... Егер дұрыс жағдай
болса бұл нейтрондар уранның басқа ядроларына барып ... ... ... бұл ... ... ... күрт ... Бұлай жалғасқан
реакцияны тiзбектi реакция деп атайды.
Тiзбектi реакцияны нақтылы жүзеге асыру оңай ... ... ... ... ... ... тек ... 235 изотопын ғана
бөлшектей алады. Оның энергиясы 238 изотопты бөлшектеуге жеткiлiксiз. ... ... 238 ... үлесi 99,3% те 235 уранның үлесi бар болғаны
0,7%. Сондықтан бiрiншiден тiзбектi ... ... ... үшiн 235 ... түрде бөлiп алу қажет. Екiншiден оның мөлшерi жеткiлiктi болуы тиiс,
себебi оның ... аз ... ... ... ... ... уран
ядроларына жолықпай тысқары шығып кетедi. Тiзбектi реакция басталатын ең аз
массасын критикалық масса деп ... ... 235 уран үшiн оның ... ... ... Тiзбектi реакция кезiнде орасан көп энергия
бөлiнедi. Уранның температурасы ... ... ... ... от шар ... бәрiн күйдiрiп, қиратады.
Уранның бiр ядросы бөлшектенген кезiнде 200 МэВ-қа жуық энергия бөлiнедi.
Оның 165 МэВ-қа жуығы реакциядан шығатын ... ... ... ... да ... таза гамма-кванттардың энергиясы болады. Осы
энергияны бiле отырып 1 кг уран бөлшектенгенде бөлiнетiн ... ... ... ол 80 миллиард джоулға тең. Ол 1 кг ... ... ... ... ... ... ... миллион есе артық. Сондықтан
ядролық энергияны ... өте ... ... станциялары
Кейінгі кезде газет және журнал беттерінде көбірек жазыла ... бірі – атом ... ... мақсатта пайдалану.
Ядролық жарылыстың энергиясын бейбiт мақсатта қолдану ... ... ... ... ... ... ... пайдалана алу үшiн
тiзбектi реакцияны ... ... ... ... қажет. Мұндай
басқарылатын тiзбектi реакцияны ядролық реакторлар ... ... деп ... ... жүзеге асырады. Ядролық ... ... ... мына ... қарап көруге болады. Реактордың ... ... ... ... ... және ... ... жылуды тасымалдағыш, тiзбектi реакцияның жылдамдығын
реттегiш. Реакторлар шабан және ... ... ... ... ... ... ... жасалған реактор шабан нейтрондарды
қолданатын реактор. Уран ядросы бөлшектенгенде бөлiнетiн нейтрондардың
энергиясы ... 1-2 МэВ. ... ... жылдамдықтары 107 м/с, сондықтан
оларды шапшаң нейтрондар деп атайды. Мұндай энергиядағы ... ... 238U ... ... ... әсерлеседi. Ал табиғи уранда
235U уранның ара салмағы аз ... ... ... 238U ... де тiзбектi реакция жүзеге аспайды. Ал ... ... ... 2•103 мӨс) жылдамдықпен қозғалатын нейтрондар шабан
немесе жылулық нейтрондар деп ... ... ... 235U ... ... ... 500 есе ... жұтады. Сондықтан табиғи
уранды шабан нейтрондармен сәулелендiргенде оның көп бөлiгi 238U ... 235U ... ... ... тiзбектi реакцияны жүзеге асыру үшiн
нейтрондарды баяулату қажет. Реактордағы ... ... үшiн ... деп ... ... ... Нейтрондарды
қарқынды баяулату үшiн баяулатқыштың атомының массасы нейтрон ... ... ... ... ... ... кәдiмгi немесе ауыр суды
және графиттi пайдаланады. Тiзбектi реакция өтiп жатқан кеңiстiктi активтi
аймақ деп ... ... ... ... ... кетпеуiн қамтамасыз
ету үшiн оны нейтрон шағылдырғыштармен қаптайды. Берилий ... ... ... ... ... ... арнайы жасалған басқару
бiлiктерi арқылы жүзеге ... ... ... жылулық нейтрондарды
қарқынды жұтатын бор мен кадмийдiң қоспаларынан жасалады.
Егер ядролық отын ретiнде уранның 235U ... ... ... отын
пайдаланылатын болса, реактор шапшаң нейтрондармен де жұмыс ... ... ... ... 238U ядросымен әсерлесуiнiң нәтижесiнде мынадай
реакция тізбегі жүзеге асады. Яғни ... 238U ... ... ... ... ... 239Pu ... айналады. Ал бұл ... ... ... ... 235U ... өте ... ... нейтрондарға арналған реактор тек 235U изотопымен тiзбектi реакцияны
жүргiзiп қана қоймайды, сонымен қатар аса арзан және табиғатта кең ... ... жаңа ... отын 239Pu ... ... береді. Энергия тек
ауыр ядролар бөлiнген кезде ғана емес, сонымен қатар аса жеңiл ... ... де ... ... болуының принципиальды мүмкiндiгi
меншiктi байланыс энергиясының жеңiл ядролар үшiн ... ауыр ... ... ... ... ... ... (синтезiнiң) салдарынан
энергияның бөлiнуiнiң мына жерде келтiрiлген. Бұл термоядролық реакцияның
мысалы болып табылады.
Атомды күрделi жүйе деп ұйғарып, оның ... ... ... ... ... ... ... бойынша атом дегенiмiз радиусы шамамен 10-10 м
болатын шар. Бұл ... ... ... оң ... ал ... ... оның iшiнде су тамшысының iшiнде ... ... ... ... жүредi. Томсон моделi атомның бiрқатар қарапайым
қасиеттерiн ... ... көп ... қиыншылыққа тiрелетiн. Осы
тұрғыдан атом құпиясына тереңiрек үңiлiп, оның жаңа бiр ... ... ... ... Э.Резерфорд болатын. Ол өз тәжiрибелерiнде аса
шапшаң α-бөлшектер жұқа алтын фольгадан шашыраған кездегi бұрыштық ... келе ... ... ... деп аталатын моделiн ұсынды.
Резерфордтың бұл ... ... ... оң ... ... ... ... таралмай, керiсiнше, оның орталығында жинақталады. Оны атом
ядросы деп атайды. Ал электрондар болса Күн жүйесiндегi ... ... ... ... ... ... ... аса аз болғандықтан
атомның бүкiлдей дерлiк массасы ядрода шоғырланған. Ядроның өлшемi атомның
өлшемiмен салыстырғанда шамамен 105 ... ... ... атом электр станцияларын салу ... Бұл ... ... екі ... көзқарас бар. Оның біріншісі – атом энергиясын
бейбітшілік мақсатқа пайдалану ... деп ... Ал, ... ... ... Оған ... ... Чернобыль трагедиясын және әлемге
әйгілі Семей әскери атом полигонын қарастыруымызға болады. Және де тағы да
үрей ұшыратын оқиға, ол ... атом ... ... ... Оны ... деп ... БАЭС ... атом электр станциясы) жобада ВВЭР – 640
реакторларының 3 ... ... ... облысының әкімшілік
аудандарындағы ... ... ... ... арналған алаңға
орналастырылған . Жоба бойынша БАЭС орналастыратын аймақ ... ... ... алып ... Бұл ... Қазақстандықтардың дәстүрлі
табиғат байлығын пайдаланылатын аудан ... ... ... жерді
өндірістік мақсатқа пайдалану – Қазақстан Республикасы ... ... ... авариялар кезіндөгі жергіліктегі жердегі радиациялық қауіп
аймағы. Атом энергетикалық станцияларын пайдалану кезінде бір ... ... ... авария болып, қоршаған ортаға радиоактивті заттар шығарылды.
Радиоактивті заттардың ядролықөэнергетикалық реактордан ... ... ... ... мен ... үшін қауіп төндіретін көтеріңкі
радиациялық қауіп радиациялық авария деп аталады. Радиоактивті ... ... ... ... ... ... авариялар (радиациялық салдары бір ғимаратпен шектеледі,
қызметкерлер сәулеге үшырауы мүмкін).
Жергілікті ... ... ... АЭС ... ... ... ... салдары АЭС шекарасына таралады).
2.3. Космостық сәулелер және ... жер ... ... ... – ғарыштан келетін таусылмайтын ғылыми ақпарат.
Қазіргі кезде Жер ... ... ... ... ... ... зерттеудің мүмкіншілігі мейлінше артты. Осындай
төңкеріс барысында ... ... ... келетін бөлшектер мен
сәулелердің барлық түрлерін зерттеу мүмкіндігіне қол жеткізді. ... ... ... ... ақпараттың көлемі ғылымның бүкіл өткен
тарихында жинақтаған ... ... ... ... ... зерттеу
әдістерін, тіркегіш аппаратураның астрономдар ... ... ... ... ... ежелгі астрономия жас, қауырт дамып келе ... ... ... ... үш ... ... ... «Мыңдаған жылдар бойы
еңбектенген жүздеген жүйрік ойшылдардың ... ... ... ... сырлар мен соншалықты асқақ ойлар жатыр. Әлі де ... ... ... жоқ, ... да ... ... мен жаңалық
ашу қуанышы әрі қарай жалғасуда», - деген екен. Бүгінгі таңда ... ... ... ... үшін ... ... саналы азамат өзін қызықтырған
салада шығармашылықпен айналысуы қажет. ... ... ... айтылып жүрген магниттік дауыл, атмосфераның азон қабаттарындағы
«тесіктер» түрлі табиғаттағы болып жатқан катаклизмдер көңілді алаңдатады.
Біздің планетамыздағы ... ... ... (Жер бетіндегі орташа
температураның көтерілуі, ауа райының ... ... ... ... ... ... эффектісі және т.б.) Жер
бетіндегі жағдайлар мен ... ... ... де ... ... ... сәулелерді зерттеу арнайы обсерваторияларда, жердің
жасанды серіктері мен ғаламшараралық станцияларда зерттеледі.
Космостық сәулелерді зерттеу әдістері. Ең ... және ең кіші ... ... ... ... (1015 есе. ... бір
типті құрылғылармен үлкен диапазондағы энергиялы космостық ... ... ... ... байланысты космостық сәулелерді зерттеуде
әртүрлі әдістер мен құралдар қолданады. ... ... ... ... ... ... мен ... оналастырылған
құрылғылар көсегімен, Жер атмосферасындағыны – кішігірім зонд-шар және
жоғарғы ... ... ... ал Жер ... ... – жер ... және тау ... ... Жердің терең
қабаттарында, не үлкен мұхит тереңдіктерінде орналасқан құрылғылар ... ... ... ... ... жетеді) көмегімен зерттейді.
Космостық сәулелердің ұзақ мерзімді ерекшеліктерін анықтау үшін ... ... ... ... ... ... жылы
(1957 ж.) алғаш рет бүкіл дүние жүзінде космостық сәулелердің станциялар
жүйесі құрылды. Совет Одағында космостық сәулелерді ... ... ... ... Оның басшылығымен ССРО-да 50 жылдардың орта
шенінде Жер ... ... ... ... ... ... ... ұзақ зерттеулер нәтижесі көптеген ... ... ... ... күн ... 11 жылдық
циклімен анықталатын космостық сәулелердің 11 жылдық циклі ... күн ... әрі ... аз ... ... ... Жер ... космостық сәулелер ағыны өте аз мәнге ие болады.
Жасанды ... ... ... түсіндіруде тек астрономдар,
метереологтар, геофизиктермен қатар ғалым-физиктерге космостық сәулелердің
шығу құпиясын ашуға да тигізер көмегі орасан зор. ... ... ... жағдайда космостық сәулелерді ала ... ... ... ... ... жұтылатындықтан, табиғатта да
жеткілікті дәрежеде зерттей алмайды. Тек жасанды серіктердің көмегімен ғана
физиктер осындай жағдайда ... емес ... ... ... отырып
жүргізе алады. Бұл эксперименттер ерекше дәл құралдарға әсер ететін жердің
тартылыс күші болмайтын толық вакуумда ... ... ... ... ... ... вакуумда кеңістіктің 1 см.куб көлемінде
бірнеше миллиардтаған бөлшек ... Ал, Жер ... ... ... ... 1 см.куб көлемінде бар болғаны мыңға
жетпейтін бөлшек ... ... жер ... ... үлкен көлемдегі
вакуум алу мүмкін емес. Ал жер ... ... ... ... ... ... ... вакуумда көптеген тәжірибелер жүргізе
алады.
Космостық сәулелердің биологиялық әсері. ... ... ... тірі организмдерге әсерін зерттеу биологтар үшін маңызды
сұрақтардың бірі болып ... ... ... ... ... тірі ... белгілі дозадағы әсері ұзақ сәулелену
әсеріне жатады. Бұл әсер жайырақ бірқалыпты әсер ете ... ... ... ... әкеледі. Бұл әсердің ерекшелігі – ... ... ... ... ... шектік мәні
сақталғанымен, ... ... ... ... ... тканьдары
сәулелік әсерге ұшырайтын клеткалардың ... ... ... ... ... ... мың есе ... ионизациялау дозасын
алады. Тірі организмнің осындай «ауыр ядролық ... ... ... ... бұзылатындығын тәжірибелер көрсетуде.
Бүгінгі таңда тірі организмдер радиацияның ... ... үшін ... ... ... ... ... туралы ешқандай мәлімет жоқ.
Соңғы жылдары стратосфералық ракеталар көмегімен алдымен әртүрлі
жануарларды – ... ... мен ... ... ... ... 150 км және одан да ... биіктіктерге апарған. Жерге келгеннен
соң нәтижелер аз уақыт (бірнеше минуттар) ғана ... тірі ... ... өздерінің функцияларын қайта жалғастыра алған. Ал ... тірі ... ... ... ... ... үшін ұзақ
уақыт оларды бақылау қажет. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды зерттеулер болып отыр.
Қазіргі уақытта жасанды спутниктердің (отсек) ... ... ... орналастырып зерттеулер жүргізу көзделуде.
Космостық сәулелердің көмегімен ауа райын болжау. Космостық ... өз ... ... 95%-ын) жер атмосферасында жоғалтады. Бұл
энергия күн энергиясынан бірнеше рет есе аз болса да атмосферадағы көптеген
процестер үшін үлкен роль ... ... ... ... негізінен энергиясының аз бөлігін
атомдарды ионизациялауға жұмсайды. Дегенмен, атмосфераның көп бөлігінде
орындалатын квази тепе-теңдік жағдайында иондардың ... ... мен ... ... ... Өткен ғасырдың басында иондардың
баланс теңдеуі q=an2 квадрат теңдеумен анықталады деп есептелген, мұндағы q
– иондалу пайда болу ... n – ... ... а – ... ... ... ... кездегі космостық сәулелер ағыны
туралы мәлімет пен ... ... ... ... ... сызықтық теңдеумен q=bn сызықтық теңдеумен ... ... b – ... ... ... рекомбинация
коэффициенті. Атмосферадағы иондардың баланс теңдеуінің түрін нақты анықтау
жердің климаттық модельдерін есептеу үшін өте маңызды. ... ... ... болған иондар атмосфераның электр өткізгіштігін ... ... ток (2600 Кл ... ... ... ... тұрақты
ұстап тұратын глобальды электр тізбегінің негізгі элементтерінің бірі ... ... ... ... – жауын бұлттарындағы найзағай
зарядтарының көзі. ... ... ... және ... ... ... найзағай бұлттары пайда болады. Найзағай
бұлттарының заряды төменгі атмосферадағы ... ... мен ... ... ... болатын оң және теріс иондар туғызады. Бұл
иондар төменгі атмосферада ... өте ... (104 см-3 ... ... ... ... Ауа ... бірте-бірте жоғары
көтерілген зарядталған аэрозол бөлшектерде су тамшылары пайда ... ... ... ... бойынша оң зарядтан теріс зарядтың бөлінуі
оң зарядталған орталықтарға қарағанда теріс зарядталған ... ... (10000 есе ... ... болатындықтан осы процестің нәтижесінде
бұлттың төменгі жағы теріс, ал ... – оң ... ... кең ... атмосфералық нөсер – жоғарғы ... ... ... ... ... 106 ... ... өткенде
найзағай разрядтары пайда болады. Кең көлемді атмосфералық нөсердің ... ... ... пайда болады. Сонымен, ... ... ... мен найзағай разрядының пайда болу процесінің негізгі
бөліктерінің бірі болып табылады.
Жер атмосферасындағы зарядталған бөлшектер ... ... ... ... ... ... ... біресе әлсірейді. Күннің ... ... ... кезінде атмосферадағы зарядталған бөлшектер ағыны
мен бұлттардың тығыздығы артуымен түсетін жауын-шашын ... ... ... дат ... ... ... бұлттарды бақылау барысында
атмосфераға келетін ... ... ... ... ... ... ... да өзгеретіндігін анықтады. Жыл өткен ... ... ... ... ... ... Мұны ... жақын
жаңа жарылыстармен түсіндіруге болады. Бірнеше ондаған мың жыл бұрын
осындай жарылыс ондаған ... (1 ... = ... см) ... ... ... ... бірте-бірте кемуде. Бұл кему өз кезегінде біздің
планетамыздағы температураның біртіндеп артуына әкеледі. Соңғы 100 жылда
Жер ... ... (0,50С ... Олай ... ... сәулелер
ағынының кемуі глобальді жылу эффектісіне әер етуде.
Күн бетінен шығатын сәуле шығару ... ... ... және ... ... ... ... жүреді. Планетааралық
станциялар көмегімен рентген сәулелерінің көмегімен Күнді суретке түсіруге
болады. ... ... мен ... ... ... ... ... күн желінің пайда болуымен қатар, оның ... ... ... берері сөзсіз.
Космостық сәулелер – ғарыштан Жерге келетін жоғарғы ... ... мен атом ... ... ... ... сондай-ақ
олардың Жер атмосферасымен ... ... ... ... болған
элементар бөлшектер (екінші космостық сәулелер) ағыны.
Ғылыми бағыттардың мемлекетаралық классификациясына сәйкес космостық
сәулелер ... ... ... ... – ядролық физиканың тарауларының
бірі ... ... ... мысалы, космостық сәулелер ... ... ... ... ... шығару детекторы
қолданылады. Бірақ космостық зерттеудің эксперименттік әдістеріне ғана ... бар. ... ... ... жағдайда зерттеу
мүмкін емес.
Көптеген эксперименттерде космофизикалық аспектядролық физикалық
аспектімен байланысқан: нейтринолық ... ... ... мен анизотропиясын іздеу және т.с.с. Космофизикалық аспектінің
дамуы белгілі дәрежеде Жер ... тыс Күн ... ... ... ... Жердің магниттік сферасы мен ғаламшараралық
магниттік өрістің құрылысын түсінуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... сәулелерді зерттеу перспективалары:
← Жерге келетін космостық сәулелердің элементтік және изотоптық
құрамы мен қасиеттерін ... ... ... және позитрондық құраушыларын зерттеу;
← Антипротондар спектрін қайталап өлшеу (егер (0,1-1 ГэВ ... ... саны ... жағдайдағы екінші реттік
антипротондар ... ... ... онда олардың пайда ... ... ... ашық ... Ең ... Е>1017 эВ ... аймағындағы зерттеулерді жалғастыру
(шамамен 1020 эВ энергиялы космостық ... ... үшін ... км2 ... ... қажет);
← Космостық зерттеулерге ең тиімді гамма-астрономиялық зерттеулерді
дамыту;
← Күндік космостық сәулелерді, Күн ... ... ... Галактикалық модель жүйесін, галактиканың ... ... ... зерттеулерді ара қарай жалғастыру;
← Жерге ... ... ... ... ... ... әрі жаңа ... – осы сәулелер генерацияланған өте жоғарғы
энергияны (Е>1012 эВ) нейтриноларды зерттеу.
Қазіргі адамзат алдындағы маңызды мақсат – ... ... Егер біз оған қол ... ... ... ... агрономияда, экологияда және т.с.с.) үлкен ... ... ... ... мен аз мөлшердегі радиация екеуі бір-бірімен
тығыз байланыста ... ... ... қауіпсіз түрде сақтау
бүкіл жер жүзі ... әлі ... ... ... ... ... ... бойынша дүниежүзілік стандартқа сай келетін ... ... ... ... жоқ ... ... мен ... біледі. Бәрімізге белгілі Қазақстан уранды көп ... ... ... ... уран ... ... ... орын алған. Семей полигонында қаншама радиоактивті элементтердің
қалдықтары бар десеңізші!
Жыл ... ... ... ... сәулеленумен зақымдануы
көбейе түсуде. Өйткені, жыл сайын атом ... ... ... ... қосылып жатыр. Сондай-ақ неше түрлі ... ... ... сыналып жатыр. Олардан қаншама радиоактивті ... ... ... ... неше ... зиян келтірді десеңізші!
Сондықтан да адамзат баласын радиациядан қорғау осы кездегі кезек
күттірмейтін ... ... ... ... Ағаштарды радиациядан қорғау
үшін неше түрлі киімдер тігуді қажет ... ... ... қорғасын
болады. Ол гамма сәулесін тұтып қалып, адам денелеріне сәулені таратпайды.
Иесіз, қарусыз жатқан радиоактивті элементтердің қалдықтары қаншама
десеңізші! Олар ... ... ... ... бір ... ... Өйткені, оны есептеп шығару мүмкін емес. Қазақстан Республикасы
территорияларында радиоактивті ... ... ... ... ол ... болып жарыққа шығуы мүмкін. Қазақстан Республикасында ... ... ... ... бірнеше қоймалар жасалынуы жоспарланып
отыр. Олар іске асама, жоқ болмаса қағаз ... ... ол ... болжап
айту қиын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Абдулаев Ж., «Жалпы физика ... ... оқу ... ... оқу ... ... 1991 ... Дагаев М.М., Чаругин В.М. «Астрофизика» (астрономия бойынша оқуға
арналған кітап), Алматы, Рауан, 1994 ж.
3. Стожков Ю.И., ... ... ... ... ... конференции по физической экологии в 1999 г., Физический
институт Российской Академии им. П.Н.Лебедева.
4. Фазылов С.Д., ... З.М., ... А.М., ... ... концепциялары» (оқулық), Қарағанды, РҚ ҚЗГУ баспасы,
2002 ж.
5. ... ... ... ... ... ... Экология, Г.С.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева, «Экономика баспасы»
2002 жыл:
7. Экология және ... ... ... ... баспасы 2004 жыл
8. Экология негіздері, Ж. Жатқанбаев, «Алматы ... 2003 ... ... және таза су ... ... ... «Дәнекер»
баспасы 2003 жыл;
10. Охрана и рациональное использование природных ресурсов, А.В.Эбель,
издательство «Фолиант» 2007 ... ... ... 10 ... 2010 ... ... ... №12 2003 жыл
3. Атырау газеті 20 қазан 2007 жыл
4. Егеменді Қазақстан газеті 2006 жыл
5. Экология журналы, ... айы, 2007 жыл

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дүние жүзілік отын-энергетика кешені және атом энергетикасы15 бет
Электр станциясы туралы түсінік, қызметі түрлері9 бет
Қазақстандағы атом энергетикасының бүгіні мен болашағы10 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет
Адамда тұқымқуалайтын патологияға ортаның және тұқымқуалаушылықтың ролі7 бет
Адамның тұқымқуалайтын патологиясындағы тұқымқуалаушылық пен ортаның рөлі8 бет
Азық-түлік тауарларының сапасын бақылау. сапа әдістері және деңгейі өнімдердің пестицидтермен ластануы. оларға гигиеналық сипаттама7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь