Қазақстанның экологиялық проблемалары. Экологиялық мәселелерді шешу жолдары

КІРІСПЕ: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I ТАРАУ XXI ҒАСЫРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ...5
1.1. Қазақстанның экологиялық проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2. Қазақстанның су ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.2.1. Каспий теңізінің экологиялық ахуалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.2.2. Арал теңізінің экологиялық ахуалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3.3. Балқаш көлінің экологиялық ахуалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.3. Қазақстан полигондары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
1.3.1. Қоршаған ортаның химиялық ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
1.3.2. Қоршаған ортаның радиациялық ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
1.3.3. Қоршаған ортаның биологиялық ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
1.4. Атмосфера ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

II ТАРАУ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... . ... ..25
2.1. Тіршілік және өндіріс қалдықтарының мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2. Қазақстан ормандарының экологиялық ахуалдары ... ... ... ... ... ... ... ..27
2.2.1. Өсімдіктер экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.2.2. Жануарлар экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
2.3. Топырақ экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
2.4. Табиғатты қорғауға, тиімді пайдалануға ынталандыру ... ... ... ... ... ... .32

III ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
        
        Мамандығы:
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қазақстанның экологиялық проблемалары. Табиғатты қорғау және
тиімді пайдалану.
Орындаған:
Тексерген;
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ:
............................................................................
.........................................3
I ... XXI ... ... ... ...........................5
1.1. Қазақстанның экологиялық ... ... су ... ... ... ... Арал ... экологиялық
ахуалы.................................................16
1.3.3. Балқаш ... ... ... ... ... ... ортаның химиялық ... ... ... ... ... Қоршаған ортаның ... ... ... ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ ................. ......25
2.1. Тіршілік және ... ... ... ... ... ... ... Өсімдіктер ... ... ... ... Табиғатты қорғауға, ... ... ... ... ... ... ... ... ... Өйткені табиғатта тіршілік өсіп-
өнеді. Өзіндегі барды адамға, жан-жануарға, ... ... ... ... ... жоқ. ... ... терең білмей, оған немқұрайлы қарау
үлкен апатқа соқтырады. Бір кездерде табиғатты бағындыруды мақсат ... ... ... ... ... тыс ауланды, жер жөн-жосықсыз
жыртылып, топырақта эрозия пайда болды. ... ... ... ... ... ... ... гөрі экологиялық апат аса ... ... ... ... дүние жүзінде экологиялық жағдайлар шиеленісе түсуде.
Оның көптеген себептері бар, негізгі ... ... ... ... ... ... Ең басты мәселенің бірі-жер шарындағы ... ... Оның ... ХХ ғасырда адам ғылым мен ... ... да ... ... ... ... ... отыр. Ғылыми-техникалық
прогрестің дамуы қоршаған орта жағдайын нашарлатып, адамдардың денсаулығына
орасан зор зиян келтіруде. Жер ... ... ... ірі ... ... ... ... жер сілкіну, теңіз мен мұхиттар ... ... ... өрт ... ... ... ... Сонымен
қатар соңғы жылдары қуаңшылық, шөлейттену, құрлықтағы су айдындарының
тартылуы сияқты құбылыстар көп ... адам ... ... Каспий теңізінен топырақ қамалы арқылы
бөліп, теңіз деңгейінің төмендеуін тоқтатқысы келді. Алайда, құрғап қалған
шығанақтың ... ... ... шаруашылық салаларына зиян келтіретіні
ескерілмеді, қазіргі кезде құрғап қалған шығанақ түбінен атмосфераға жыл
сайын 120-140 млн ... ... ... щаңы ... Қазақстан,
Ресей, Кавказ, Орта Азия, ... ... ... мен ... ... ... Әсіресе, Қазақстанға үлкен экономикалық зиян келтіріліп
отыр. Соның салдарынан егін мен мал ... ... ... ... түрлі аурулар көбейіп кетті.
Қазақстанда соңғы жылдары су ресурстарының өнліріс қалдықтары мен
тұрмыстық лас ... ауыр ... ... зиянды заттармен ластануы
жалпы ауа райына, фауна мен флораның қалыпты тіршілігіне зиян келтіруде. Ал
Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ... құстардың, итбалықтардың жаппай қырылып қалу фактілері жиі
кездеседі.
Қоршаған ортаның ластануы дегенде –біз оған тән емес енуі ... ... ... (химиялық, физикалық, биологиялық) артуын,
соның нәтижесінде қолайсыз әсерлер ... ... ... тек улы ... ғана ... ... емес немесе ағзаға қажетті
заттардың оптималды ... ... ... да ... әр түрлі белгілер бойынша жіктеледі:
- шығу тегі бойынша: табиғи және жасанды
- пайда болу көзіне байланысты:
а) өндірістік, ауылшаруашылық, транспорттық және ... ... ... ... ... обьектілі (өнеркәсіп орны),
трансгрессивті (басқа аймақтар мен ... ... әсер ... ауқымына байланысты: ғаламдық, аймақтық, жергілікті
- қоршаған ортаның элементтері бойынша: атмосфера, топырақ, ... ... ... ... ... әсер ету ... ... қала ортасы, ауыл шаруашылық ортасы,
өнеркәсіп орындарының ішінде, т.б.
- әсер ету ... ... ... физикалық радиоактивті,
радиациялық, жылулық, шу, электромагниттік, т.б.
- әсер етудің периодтылығына байланысты 1-ші ... ... ... 2-ші ретті смогты құбылыстарының өнімдері
- тұрақтылық дәрежесі бойынша: өте тұрақты-100-1000 жыл тұратын ... ... т.б.), ... жыл ... ... ... фреондар),
тұрақсыз (су буы, көміртегі, күкіртті газ, күкірт сутек, озон қабатындағы
фреон)
Неғұрлым ластаушы зат тұрақты ... оның ... ... жиналу
эффекті жоғары. Кез-келген ластаушы затты 3 параметрі бойынша бағалауға
болады: қоршаған ортаға ... ... ... және ... ... ... көмірқышқыл газының қолайсыз эффектісін оның
қоршаған ортаға түсетін көлеміне және ұзақ сақталу уақытына, олай ... ... ... ... ... ... пайда болуы
қамтамасыз етіледі.
Өндірілетін ресурстардың тек 2-3% ғана ... өнім ... ал ... ... ... ... ... балансының бұзылуын, атмосфераның шаңдануының
артуы, өсімдік, топырақ пен су қоймаларының бетінен ластануыны ... ... ... ... 20-30%-ға тежейді. Нәтижесінде ғалымдардың
болжауы бойынша орташа жылдық температура
1-3%-ға артады. Ал мұның өзі биосфераның термодинамикалық ... ... ... ... ... ... мүмкін.
I ТАРАУ XXI ҒАСЫРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАРЫ
БҰҰ Бас ассамблеясы 1997 жылы маусымда Нью-Йоркте ... ... ... ... ... бойынша Рио-де-Жанейрода өткен БҰҰ 2-
конференциясынан кейінгі 5 жыл ішіндегі ... ... ... даму түсінігінің әлі де болса тұтас анықталып, белгіленбегені
аталып ... ... ... ... шығарған кезде
қайыршылықта тұратын адамдар үлесінің қысқаруына ... ... ... ... ... экономикалық жағдайдың нашарлап,
қайыршылық белдеуіндегі адам санының артып отырғаны айтылды. Өткен бірнеше
ондаған ... ... ... ... ... пен әрбір экожүйенің
заңдылығы көп жағдайларда адам әрекетінен бүтіндей толық бұзылып отыр.
Сессияда ғаламдық экодинамиканы сипаттайтын келесі ... ... су, ... ... радиоактивті қалдық, мұхит пен теңіздер, ауыл
және орман шаруашылығы, энергетика, көлік, шөлге ... мен ... ... ... ... дамушы елдер, табиғи кедейлену,
техногенді ... Осы ... ... істің ахуалы төмендегідей:
Тұщы су-жоғары артықшылықтағы проблема. Ғаламдық көлемде су ресурстары
жеткілікті. ... ... ... ... судың сапасыздығы ... ... ... байланысты. 1950 жылдан бастап судың
әлемдік тұтынуы 1960 жылы екі ... ... ... 1990 жылдан бастап судың
әлемдік тұтынуы 4138 км-кубқа жетті, суды ең көп тұтынатын Азия құрлығы
болып ... Оның ... ... ... мен ... ... 28 елінде
мекендейтін 338 млн адам судың тапшылығын көруде. Ғаламдық көлемде дамушы
елдердегі 1 млрд адам ... ... ... күн ... ... ... ... қажетіне жұмсалады (дамушы елдерде 39%).
Батыс Азия мен Африканың бірқатар аймақтарында суды тиімді пайдалану
өте ... ... ... орай бұл ... тән ... көп
мөлшерде булануы болып отыр.
Көптеген мәселелердің ішінде ... ... ... ... ... ... мен мүмкін болатын даулы жағдайды шешу жолдары
тұр.
Жер асты мен үстіндегі су көздерін бейберекет пайдалану салдарынан су
деңгейінің ... ... су ... ... бұзылуымен байланысты
қиындықтар туындап жатыр.
Мұхиттар мен теңіздер. Қоршаған теңіз ортасын қорғау мен балық қорының
сарқылуынан асқынған проблемалар ... ... ... ... көрінісіне қажетті талдау жасайтын,
теңіз арасының ахуалы жайында ақпараттар керек.
Әлемдік мұхиттардың жағасындағы аймақтардың ... ... ... ... олар антропогенді ластану әсерлеріне үнемі ... ... ... ... ... ... жағалаудағы үш аймақ
жоғары дәрежелі тозу тәуекелдігіне ұшырауда.
Мәселен, ... Азия мен ... ... кеме ... ... ... тұр. Балтық аймағында эвтрофикация қаупі бар.
Ауыл және орман шаруашылығы. ... ... ... ... ... ... түсім кеміп барады, ... ... бұл ... ... ... ... отыр. Азық ресурстарын
теңдей бөлмеу сақталып отыр. Соған ... жан ... ... ... дамушы елдерде 13%, дамыған елдерде 10% өсіп, оның құнарлығы ... ... ... ... ... ... ... артып отыр. Энергияның
орташа жылдық дамуы 1970-1997 жж. 2,3% ... ... ... үлес ... кезең ішінде 14-тен 30%-ға дейін артты. Жылдың орташа ғаламдыққа
қатысты энергияны ... ... ... ... шаққанда энергия шығысы
азайып отыр. 2010 жылы халықтың саны 10 млрд-қа ... ... ... ... ... ... жоқ дегенде 4 есеге көбейту, ал дамушы ... ... ... отырған тұтынуды орны толмайтын энергия көздері есебі арқылы
қанағаттандыруға тура келеді. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... ... технологияны енгізу бойынша көшбасшылық дамыған
елдерде болады. Сондықтан жер ... ... ... ... ... ... отырады. Басты міндет-энергияны пайдалану мен экономикалық өсу
арсын әлсіздендіру, әлемдік энергия өндіруді ... ... ... ... ... ... Жол көлігінің ғаламдық орташа өсуі 1980-1993 жылдар аралығында
50%-ға ... ... ... ісі ... жетілдіру мен үнемдеудегі
қозғағыштардың (двигатель) ықпалымен ... ... ... ... ... таяу көліктің ауаны ластауы атмосферада 3 есеге артады.
Атмосфера. Климат өзгерісін зерттеуде басты назар жылыжай газдарының
шығарындыларын ... ... ... ... ... ... ... диоксиді, метан мен азот шала тотығының шоғырлануы өндірісті
дамытуға ... ... ... екі ... өсіп отыр. 2012 жылға
дейін осы қарқын сақтала берсе ғаламшардағы ... 3°С ... ... ... көтерілуін тудырады (түрлі бағамдар бойынша 0,3-1
метрге дейін)
Климаттың өзгеруі жөніндегі конвенцияға сәйкес(Рио-де-Жанейро,1992 ж)
200 жылы ... ... ... шығарындылардың эмиссиясын 1990
жылғы деңгейге 6 ... ... ... көміртегі диоксиді-60%, метан-23%),
қалыптастыру қажет. Негізгі ластайтындар АҚШ (22%) пен КСРО (19%). ... ... ... ... ... ... бұл
міндеттемелердің жетімсіздігін мойындады, ал 1997 жылы ... ... ... ... бұл ... қайта қаралды. Бүгінгі күнгеи дейін-
Буэнос-Айресте 1998 жылы өткен 3-конференцияда бұл мәселе ... жоқ. АҚШ 2008 ... ... ... ... 1990 ... жетпекші. Бірақта, шығарындылар күн санап артып отыр. 1996 ... ... ... ... ... шығарындылар 13%, Жапониядада
20% өсіп отыр. Оңтүстік ... 1990 ... ... 2005 ... 20%-ға ... ... ... Назарда алынып отырған мәселе-
көмірқышқыл газы шығарындыларының мемлекеттер арасында ... ... ... 1998 жылы жан ... ... көмірқышқыл газы АҚШ-та 5,4 т,
Англияда-2,5 т, Аргентинада-1 т, ... ... ... ... ... тағы бір жолдары «нарықтық» қатынасты ... ... ... ... ... Киотода өткен (1995ж) 2-конференцияның
хаттамасында келесі мәселелер қаралды:
- ... ... ... ... эмиссиясын бөлу бойынша
бірлескен
жобаларды іске асыру;
- эмиссия квотасына сауда (резервтері бар елдері ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық Форум және
қоршаған ортаның ластану ... шешу ... ... ... басқару бойынша ведомствоаралық бағдарлама құрылды.
Маңызды мәселелердің бірі-улы ... ... ... ... сол ... ... жауапты болып
табылады. Сонымен қатар, экологиялық жағынан қауіпсіз технологияларды беру
ісін жеделдету керек екендігі айтылды.
Қалдықтар. ... ... өсіп ... Экономикалық ынтымақтасу
және даму ұйымдарының (OECD) елдерінде 1980-1992 жж. Ішінде тамақ өнімдерін
салтын, ... ... ... ... Оның үстіне экономикалық өсу
мен халықтың жан басына ... ... үй ... өсуі ... болуда.
Қауіпті қалдықтар назарға ерекше алынып отыр. Сонымен қатар,олардың
қайтадан өңделуі жағымды шаралардың бастамасы ... ... ... ... ... ... бірінші дәрежелі жағдай ретінде
көңіл бөлініп отыр. БҰҰ-ң сессиясында радиоактивті қалдықтардың қауіпсіз
жерде ... мен оған ... ... жауапкершілігін арттыруға жеке
көңіл бөлінді.
Жер үсті және ... ауыл ... ... ... ... ... оның нашарлап тозуына жол бермеу және ауыл
шаруашылығына тұрақты жағдай ... ... ... мен Батыс Азия
аймақтарында осы мәселенің шешімі олардағы азық-түлік ... ... ... Бұл мәселеені шешу үшін алдымен қаржылай көмек
керек.
Құрғақшылық және шөлге ... ... ... мен ... ... және сессияның құжаттарында шаралар белгіленді (1997).
Биоәралуандылық. Конвенцияның әр ... ... ... ... ... ... және тең ... түрде пайдалану.
Туризм. Экологиялық және заңды түрдегі шаралардың ... ... ... ... ... дамытуға халықаралық тұрғыда ... ... ... туризмнің қоршаған ортаға ... ... ... ... ... табиғат апаты бойынша ... ... ... қарастырылған. Табиғат апаттарының
қиратып, бүлдіру салдарынан және оның зардаптарынан ... ... ... ... ... ... ала хабар беретін құралдары жоқ елдердің бұл
істе мұқият болғандары жөн.
Техногенді апаттар. ... ... жою ... ... ... ... ... орта және даму бойынша
конференция) арнаулы құжаттарында ғаламдық ... жер ... ... ... ... ... жөніндегі конвенция әлі қабылданған жоқ. Әзірге Халықаралық
хаттама ғана бар. Онда ормандарды тиімді пайдалану мен ... ... ... ... ... ... жж. Ішінде дамушы елдердегі
орман алқаптары анағұрлым қысқарып кетті. Шамадан тыс қысқарған ... ... ... ... ... бассейінінде, Африка, Азия және
Тынық мұхит аймағында ... ... ... ... ... ... ... Африкада-су тасқынына әкеліп отыр. Соның салдарынан
атмосферадағы оттегі шоғырлануының кемуіне көптеген мамандар ... ... ... ... ... ... оттегінің
мөлшері кемімейді-деген тұжырым жасайды. Егер барлық өсімдіктер жер бетінен
кенет жойылып кетсе, онда 10 мың жылда бірнеше есе ... ... ... еді.
Ағаштарды кесу мен орман өрттері оттегінің шоғырлануына ғаламдық көлемде
және оның ... әсер ... ... ... Солтүстік Америкадағы өткен
ғасырлардағы, қышқылды жауынның жиі жауатынын айтпағанда орман ... ... ... тұр, ал ... ... көлемі қысқаруда.
Өндіріс құрылымы және тұтыну. Бұл ... ... ... ... күн тәртібі» құжатында қалыптастырылған. Басты міндет-тұрақты
түрдегі тұтыну өндірісін құру болып табылады.
Бұл ... ... ... ... маңызды рөл атқаруы
тиіс. Атап айтқанда, нарықтық экономикаға байланысты ... ... пен ... ... ... сай ... ... халықаралық
ынтымақтастықты дамытып отыру абзал. Осы екі аспектінің аясындағы тұтынудың
қалыпты негізін түсіну өте ... ... ... үйлестіре отырып
жақсарту, экологиялық маркетингті жылдамдату. Сонымен қатар, аудит пен
сертификацияны ... да ... бар. ... ... ... тұрақты тұтыну стратегиясын меңгеруге ауысу маңызды. Мәселен,
экономиканың мына салалары: энергетика, ауыл және ... ... су ... Бұл үшін ... ... тиімді тұтынудың
міндетті стандарттарын қабылдау қажет. ... өнім ... ... ... бар ... жанармайларға экология салығын енгізу, экология
лық таза өнім өндірісіне экологиялық субсидиялар қолдану, шығарындылардың
қосындыларын ... ... ... ... пайдалану, т.б.
ҚОДК-92 (1992 ж) қабылданған «XXI ... күн ... ... ... астам ғаламдық әр алуан бағдарламаны қамтиды: қайыршылық пен
аштықты жоюдан бастап, ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған.
«Күн тәртібі.....» тұрақты дамудың ... ... ... негізін салушы ретінде көрінеді. Онда барлық елдердің
тұрақты дамуы үшін қажетті жағдайдың барлығы қалыптасқан және ең ... ... мен ... деген аялы қатынас. Өте тиімді және әдәл
экономиканы халықаралық жағымды жағдайды жасау құралы ... ... ... ... ... тұтыну деңгейінің өте жоғары екендігі
белгілі. Ал, бұл ... ... ауыр ... салады. Осы жағдайда
адамзаттың көп ... ... ... ... күйде қалып отыр.
«XXI ғасырдағы күн тәртібі» 2000 жылы ... ... ... ... ... үшін ... қойған жалпы ұлттық өнімнің 0,7%
бөлу мәселесін шешуге дамыған елдерді шақырды.
Тұтыну мен ... ... ... түрлі тұжырымдамасы
ұсынылды. Сондай біреуінің ... ... ... ... ... және ... ... ластау мен қалдықтарды
кеміту мақсатымен-энергетикалық және ... ... ... ең
жоғарғы шамадағы тиімділігінде. ... ... ... ... ... су, ... және ... табиғи қорлар, міне осылар қалыпты дамуды бұзбай пайдалануы
мүмкін болатындарға ... ... орта бір ... ... өзге жағынан қорлардың қайнар көздері іспетті. Осы функцияларды
орындау қоршаған ортаның ластануы мен нашарлауына ... ... ... ... мына ... ... болып табылады: өндіріс
пен тұтыну жүйесін реструктуризациялау және тиімді технологияны пайдалану
кезінде оларды іске асыру жағдайы ... ... ... ... ... қажеттілігімен және қоршаған ортаның функцияларына әсер етумен,
тіпті «тұтыну мен ластауға ... ... ... ... байланысты
әлемдік тұтыну мен өндірістің жоғарғы шегі мен параметрлерін анықтауға
мүмкіндік береді. Осы ... ... ... ... жиі ... және ... ... туралы шарт жүйесінің қатынасы
жағында. Қаліпті дамудың ... үшін ... ... келу әр
түрлі болуы керек және қоршаған ортаның шынайы құрылымы мен ... ... ... ... ... жөн. ... қатар,
стратегиялық дамудың үш түрін ұсынады, олар бір мезгілде бірдей ... ... ... адамның жердің жаратылыс
биоталарымен және табиғи тепе-тең жүйесімен өзара әрекет ... ... ... өз ... мекендейтін биологиялық әр алуандылықтың
түрлерін сақтап қалу болып табылады. Экологиялық ... ... ... ... ... жағдайды туғызуды қамтамасыз ету керек.
Экологиялық қауіпсіздікті ... ... ... ... болады-табиғи
биоталардың мүмкін болатын ауытқу зонасының шамасын шектеу кезінде ғана.
Осы ... ... осы ... ... ... ... шектеуге
алып келеді. Ол жаңа жерді игеру және ... ... ... ... ... өсімнің болатындығымен анықталады.
Екінші-шаруашылықпен айналысатын адамның оның қоректік қажетін
қамтамасыз ... ... ... антропогенді экожүйемен өзара
әрекет стратегиясы. Сондай-ақ ауыл ... мен ... азық ... ... ... ... де бар. ... табиғи биотасының сақталуының
дәрежесі адамды қоректік азықпен қамтамасыз ету мақсатымен қолданатын
тиімді ... ... ... ... айналысатын адамның (өндірістің) жасанды ортаның
экожүйесімен өзара ... ... ... қала мен ... ... осы ... ... демалыс және инфрақұрылымды обьектілер
орналасқан. Биоәралуандылықты сақтау міндеті мұндай жүйеде қарастырылмаған,
маңыздысы-адамның тіршілік етуі үшін ... бар ... ... мен ... ... сақтау және адамдардың
денсаулығын қамтамасыз ету.
БҰҰ (Нью-Йорк, 1997) Бас ассамблеясының ... ... ... ... ... нақты талдануы көрсеткендей, әзірге ... ... ... бар. ... жүз ... ... ... дамуды
қамтамасыз етудің басты мәселелері шешілді:
-аштық пен қайыршылықты жою ... ... ... ... және дамушы елдердегі өмір сүру ... ... ... ... ... ... қысымда әлсірету үшін
қаржы мен оның жолын табу.
Басқа сөзбен ... ... ... ... ... ... болдырмау мүмкіндігі әзірге болмай тұр.
«XXI ғасырдағы күн тәртібінде» ары қарай жүзеге асыру бойынша әрекет
бағдарламасы ... ... ... ... табиғат жағдайлары алуан түрлі. Қазақстан терреториясы
кең-байтақ жерді алып жатыр, Батыстан Шығысқа қарай-2,925 км (Каспий теңізі
мен Орал ... ... ... ... ... ...... Батыс Сібір жазығы мен Орал тауларының ... ... ... ... шөліне дейін. Қазақстанның жалпы ауданы (2,7 млн.шаршы км)
Франциядан бес есе ... ... ... ... мен ... бір-бірін алмастырады: орманды дала (6%), дала (28%)
шөлейт (18%), шөлді (40%). Қазақстанның Оңтүстік және Шығыс ... ... ... ... ... ... ... астам адамды
құрайды. Қазақстандағы қалыптасқан экологиялық ... ... ... ... Қазақстандағы қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... болады:
А аймағы-Каспий маңы, мұнай өндіру мен өңдеу салаларына мамандаған
облыстар ... Бұл ... ... ... ... мұнаймен
ластануы.
А аймағына Қазақстанның негізгі мұнай өндірушілері ... ... және ... ... ... ... саны 1,47 млн.адам немесе
халықтың 5%-нан кем ... ... Ал ... ... ... ... ... маңы аймағында мұнай-газ өнеркәсібінің айтарлықтай дамуы
жоспарланып ... ... ... ... ... қоры-3-3,5
млрд.тонна және газдың-2-2,3 м куб. Ағымдағы мұнай өндіру ... ... ... 1996 жылы ... ... өндіру саласын қаржыландыру жүргізілді,
жақын жылдары одан да артады.
Каспий теңізінде бекіре мекен етеді. Ол ең жоғары ... ... ... де, оның ... ... 10 млн.долларды құрайды. Шектен тыс
аулаумен қатар, теңіз суының ... ... оның ... кемітеді.
Сондықтан, биокөптүрлілікті сақтау мәселесіне көңіл аударылуы керек.
Қазақстанда мұнай өндіру 100 жылдан ьері жүргізіліп ... ... ... орасан зор экономикалық шығындар мен қоршаған
ортаның бұзылуына әкеліп соқтырды. Топырақтың деградациясы, ... ... ... ... және экожүйелерге әсер ... ... ... юиокөптүрліліктің жойылуына әкеледі. Тыныс алу
жолдарының қабыну аурулары мұнай ... ... ... ... ... жоғары. Канцерогенді ... ... ... бұл ... қатерлі ісіктен болатын өнімнің
басқа аймақтармен салыстырғанда 2-4 есе ... ... ... Жас
балалрдың өлімі мың адамға шаққанда 37 адамды құрайды. Бұл көрсеткіш ... ең ... ... өндірілген жылдары 5 млн.тоннаға жуық мұнай төгілген. Бұл ... ... ... ... ... жойылуы мен қоршаған ортаның
органикалық қосылыстармен ластануына әкелді. Жыл сайын ... 740 ... куб ... ... шығарылады. Бұл тек бағалы шикізаттың ... ... ... ... ... атмосфераның азот және күкірт
тотықтарымен, парниктік ... ... ... мен осы маңдағы
температураның жоғарылануына әкеледі.
В ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі жоғары дамыған аймағы. Ірі түсті және қара
металлургия, энергетикалық комплекс шоғырланған. Бұл ... ... ... ... ... ... урбанизацияланған
терреториядағы атмосфералық ауаның ластануы, ормандардың дегдарадациясы,
ерекше қорғауға ... ... ... ... ... ... ... Павлодар,
Қарағанды, Ақмола жатады. Халқының жалпы саны 7 млн.-нан астам. Аймақ тау-
кен өндіру, көмір ... мен жылу ... ... ... ... ... ... ауыр өнеркәсіп, мұнай өңдеу, азық-түлік
және жеңіл өнеркәсіп маңызды орын ... ... ... бөлігін
(4млн.га) ормандар алып жатыр, бұл бүкіл Қазақстанның ... ... ... ... көп ... ... Қазақстан облысына келеді.
Ертіс-Нұра-Есіл өзендерінің бассейндерінің су ресурстары-негізгі су
көзі. Республикамыздың астанаса ... ... осы ... ... ... ... облысында Семей ядролық полигоны орналасқан.
Аймақтың экономикасының дамуына ресурстардың күйі әсер ... ... ... өзен бассейндері 4,1 млн. халықты сумен қамтамасыз етеді және
ішкі өнеркәсіптік қажеттілік үшін 1700 Мвт энергия ... ... ... ... Қара ... суды ... ... республикасына беру
мәселені шиеленістіру мүмкін.
Тек бір Шығыс Қазақстан облысында 1,5 ... ... улы ... (елге жиналғанның 90 %) сақталған. Олар 32 мың га жерді ... ... жыл ... Нұра ... суын ... 25 ... бері
сынаптың жиналуы себепті тоқтатылған. Су түбінде ластану мөлшері 200 мг/кг
құраған.
Ертіс өзеніне жалпы ластану және ... ... мен ... ... ... ... қызмет нәтижесінде ауа күкірт тотықтарымен, фенолдармен,
формальдегидтермен, қатты бөлшектермен және қорғасынмен ластанған.
Семей ... ... 1989 ... дейін 470 ядролық жарылыс
жасалып, 300 мың га терреторияда радиоактивті жауын-шашын түскен.
1997 жылы ... ... ... ... ... ... ... астам) өрттер әсерінен жойылды. Бұл
биоалуантүрліліктің ... ... ... ... мәселердің
халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен денсаулығына әсері орасан зор:
жыл сайын улы қалдықтардан келетін шығын 300 ... ... ... млн.доллар. Аймақта қатерлі ісіктермен ауыру деңгейі ең жоғары.
С ... ... ... жатады. Тұрақты сумен қамтамасыз етуді
қажет ететін ауыл шаруашылық бағытымен сипатталады. Оңтүстік ... ... ... ... жетіспеуі, су көздерінің
шайынды сулармен ластануы, жайылымдардың деградациясы, табиғи және ... ... С ... ... ... Оңтүстік Қазақстан және
Қызылорда облыстары жатады. Халық саны ... 5 млн., ... ... Оны суару үшін Арал және Алакөл-Балқаш бассейнінің өзендерінің
суын пайдаланады. Аймақтың біраз ... ауа райы күрт ... ... жатыр.
Ауыл шаруашылығының ұлттық өнімдегі үлесі 12%. 1990 жылы ... ауыл ... ... 61%-ын ... ал 1996 жылы ... 38%-ға ... кеміп кеткен. Суармалы жерлер 17 млн.га жерді алып
жатыр (Қазақстандағы суармалы жерлердің 70%-сы). Бірақ оның ... ... ... ... ... үнемі кеміп келеді.
Аймақтық экология мәселелері негізін су ... ... ... байланысты. 1990-1996 жылдар аралығында 10 млн га-
дан астам жайылымдық жерлер ... ... 17 млн га ... ... ... ... ... экологиялық мәселе-Арал теңізі. Арал
теңізінің кеуіп қалған түбінен сарапшылардың мәліметтері бойынша 50-70 ... ... тұз ... Ауыз судың сапасының нашарлығы балалар
арасындағы инфекциялық аурулары жоғары болуына әкеліп соқтыруда.
Су ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... көліне де Арал тағдыры тууы мүмкін. Қазір су ... ... 50% ғана ... ... ... және ... ... экологиялық мәселелермен
тығыз байланысты. Халықтың ішкі және сыртқы миграциясы байқалуда. Халықтың
ауруға шалдығу деңгейі соңғы жылдарда 2-3 есе ... ... өсуі ... ... ... Балалар өлімінің деңгейі мыңға ... ... ... ... ... ... Экстремалды жағдайлар
аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіреді.
Қазақстандағы қоршаған ортаның ... ... ... сараптай
және қорытындылай келе ұлттық ... ең ... ... ... ... ... ... мыналар жатады:
1) су ресурстарының тапшылығы;
2) жайылымдар мен егіс территорияларының атмосфералық ауасының ластануы;
3) ... ... ... қоршаған ортаның ластануы;
4) қоршаған ортаның өндірістік және тұрмыстық және тұрмыстық қалдықтармен
ластануы;
5) ормандар мен ерекше қорғауға алынған территорияларының жетіспеуі;
6) су ... ... ... ... ... ... ... су ресурстары
Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып
отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Судың ... көп ... әрі ... су ... ... ... айдындарының ластануын былайша топтастырады:
- биологиялық ластану: өсімдік, жануар, ... және аш ... ... ... ... және су ... табиғи ортасын бүлдіретіндер
химиялық заттар;
- физикалық ластану: жылу-қызу, электромагнитті өріс, радиоактивті ... ... ... ... ... бақылауға алынып отырады. Судың
құрамындағы химиялық қоспалар, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз судың 100-ден астам сапалық
көрсеткішін ... Ал, ... ауыз су ... ... ... 30
түрлі міндетті көрсеткішпен анықталады.
Су бассейнінің ластануының негізгі себептері-тазартылмаған ағын
суларды өзен-көлдерге жіберу. Бұған жол ... ... ... ... шаруашылығын химияландыру;
-халық шаруашылығының басқа да салалары.
Ағын суларға ... лас ... да ... ... ... Оларды
қоспалар (ерімейтін, коллоидты, еритіндер), лас сулар ... ... ... деп ... ... ... тұрмыстық сарқынды суларда органикалық заттар
58%, минералдық заттар 42%-тей болады. Өнеркәсіпте ... ... ... ... ... ... ... өте қауіпті. Бұл заттар-
химиялық ... ... ... ... сулы ... ... және ... да химиялық препараттармен ластануы Қазақстанда кең
етек алған. Мәселен, мақта мен күріш, жеміс-жидек, бау-бақша, теплица ... ... ... ... ... ... өте көп ... заттар
қолданылған. Нәтижесінде, су ластанып, оның сапасы мен микрофлорасы және
микрофаунасы, жануарлар, ... ... ... ... Өз ... ... зиянды қосылыстары азық-түлікпен адам организміне кері
әсерін тигізеді.
Қазіргі кезде ашық өзен, көл ... ... жер асты ... ... ... сулармен және еріген заттармен ластанып отыр. Негізгі
ластаушы көздер мыналар:
- өнеркәсіп өнімдерін сақтайтын қоймалар;
- химиялық заттар және ... ... ... жер асты суымен жалғанатын құбырлар;
- ірі құрылыс учаскелері;
- сүзгі алаңдар, бұрғы ... ... ... ... асты ... әр ... жұқпалы ауру тарататын микробтар,
вирустар кездеседі. Қазақстан жағдайында өзен-көлдердің ластануы көбінесе
өнеркәсіп шоғырланған ... ... мен ... ... ... ... алуда.
Өзендердің ішінде Ертіс су алабы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты,
Лениногор қорғасын зауыты, Березов кені, Зырьян ... ... ... ... лас ... ... Су ... қорғасын, мырыш,
сынап, т.б. ауыр металдар шекті мөлшерден асып кетуі жиі ... ... ... ... да мәз ... Мұндағы ластағыш
заттар-ауыр металдар, мұнай өнімдері мен ... ... ... ... «Балық балық өнеркәсібі», «Сарышаған ракета
полигондары», т.б. кен рудаларын байыту комбинаттары ... ... ... ... ... төгуде. Іле өзенінің ортаңғы ағысы, ... ... ... ... ... ... ... және Шеңгелді
массивтерін игеруге байланысты ... ... мен ... өте көп ... ... ... құрамы өте төмен. Оның
үстіне Іле өзені арқылы мұнай тасымалдау, ... су ... ... ... ... ... экологиялық жағдайды ұшықтыра түсіруде.
Сырдария, Шу, Талас, Қаратал, Ақсу, Лепсі, Көксу өзендерінің сулары
біршама таза деп есептелінеді. Соның ішінде ... Шу, ... ... ... ... мен дренажды сулармен ластануда. Әсіресе,
Арыс, Келес ... ... пен ... егісінде жиі қолданылатын
пестицидтермен ластанып отыр.
Соңғы жылдары Каспий теңізінде мұнай өндіруге ... және ... ... ... ... экологиялық тыныс-тіршілігін
шиеленістіріп отыр.Теңіздің көтерілуі жүздеген мұнай бұрғы-скважиналарын,
мұнай ... мен ... ... істен шығарды. Қазір бұл жерлерде 6
мұнай газ кені, жүздеген елдімекендер, коммуникациялар, өнеркәсіп орындары
су астында қалды. ... ... ... мөлшерде лас заттар, мұнай
өнімдері, органикалық қосылыстар, ауыр металдар суға араласуда, Оның үстіне
Еділ және ... ... лас ... теңіз суын уландыра түсуде. Мәселен,
1995-2000 жылдар аралығындағы ... ... мен ... қара ... ет ... ... ... балықтардың азайып кетуі тіркеді. Ал, 1999
жылы қырылып қалған 20-30 мың ... және ... мың ... ... суының бүгінгі сапасының көрсеткіші-биоиндикаторы болса керек. Қазір
Каспий ... ... ... әлемді дүрліктіріп, шетелдік инвестрлер теңіз
«қара алтынын» игеруге ұмтылуда. Ал, олардың судың ... мен ... ... ... ... ... ... туғызып отыр.
Атырау, Маңғыстау аймақтарында ... ... ... бүлінуі, жерге мұнайдың жерге, суға төгілуі қоршаған ... ... ... ... ... қалыңдығы 10 метрге жетіп жер ... ... ... мұнаймен ластану аймағы 200 мың га алып ... 200 мың ... ... ... 40 мың ... көмірсутегі
жинақталған.
Ақтөбе облысындағы су айдындарының да экологиялық жайы ... Елек ... амин ... ... және ... ластануда.
Қорғалжың, Наурызым, Марқакөл, Алакөл, Зайсан көлдерінің ... ... ... деп ... Десе де, су ... ... Шығыс Қазақстандағы өнеркәсіп орындары, полигондар есебінен
ластануда. Қарағанды металлургия комбинатының және ... ... ... ... ... ... Нұра өзенін барынша
ластауда. Жамбыл ... ... ... лас ... Талас, Асы өзендері
мен оның алқаптарын фтор және сары ... ... ... ... ... ең көп ... Бадам, Сайрам кен орындарында байқалуда.
Әсіресе, Бадам өзені бойындағы қорғасын, фосфор, химия өнеркәсіптерінен
бөлінетін ... ... ... кей ... ... ... 50 есеге асып
кететіні тіркелген. Су ресурстарының биологиялық ластануы Арал ... ... ... ... ұшырасуда.
Қазақстанның су ресурстарының сапасын жақсарту және қорғау ... ... ... ... ... ... игі ... жүргізілуде.
1.2.1. Каспий теңізінің экологиялық проблемалары
Каспий теңізі-жер шарындағы бірден-бір тұйық су айдыны. Оның ... ... км. ... ... ... оңтүстікке дейін 1030 км, батыстан
шығысқа дейін 196-435 км ... ... ... ... ... ал ... ... климатты құрайды.
Каспийдің солтүстік жағалауы таяз, көбіне қайрандардан тұрады.
Каспий теңізі Еуропа мен Азия континенттерінің ... ... ... қайраңы өте ерекше табиғат туындысы әрі өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер мен
жануарлар көптеп кездеседі. Тұйық су айдыны болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... балықтар. Олардың 5-түрі кездеседі. Бекіре ... ... 70%-ы осы ... ... тиетінін мақтанышпен айтуға
болады. Қызыл балық тұқымдарына жататын бекіре (осетр), шоқыр (севрюга),
қорытпа (белуга) ... 90 ... ... мен Азау ... Оның табиғи түрлері тек осы екі теңіз бен аймағындағы өзен су
қоймаларында ғана кездеседі. Тарих парақтарынан сыр ... ... XIII ... ... ... ... ... ретінде пайдалана
бастағанын білеміз. Ата – бабаларымыз ерекше құнарлы тағамды ... ... ... тез ... ... Ал, ... Одағы тұсында
кәсіби балық аулау шаруашылықтары құрылды. Тауарлы ... ... ірі ... да осы ... өз ... ... ... – Қазақстан Республикасы үшін ... сала ... ... бірі деп айтуға болады. Жергілікті жерде балық
ресурстарының жағдайына үлкен маңыз ... ... ... ... 60% осы ... ауланып, өңделеді. Осы саланың кәсіпорындары 70
мыңнан астам халқы бар жағалаудағы ауылдар үшін негізгі ... ... ... Алайда, бүгінгі таңда балық шаруашылығына қатысты ... ... ... ... тұр, әсіресе, бекіре тұқымдас балықтарға
қатысты. Ащы шындық мынадай: ... ... ... ... болып
табылатын бекіре тұқымдас балықтар қоры соңғы 20 жылда күрт азайды, қазір
құрып кетудің ... ... тұр. ... ... ... асыраған, атымызды
әлемге әйгілі еткен балық шаруашылығының қазіргі күйі өздеріңізге мәлім.
Осыған дейін ... ... ... ... сақтау, көбейту, қорын
өсіру туралы мәселе ешкімді толғантқан жоқ. ... тай ... ... ... ... енді ... ... өзінің табиғат ескерткіштерімен, фаунасы және флорасының
көптүрлілігімен ерекешеленеді. ... ... ... ... астам түрі тіршілік
етеді.
Каспий теңізі кәсіптік балықтарға да бай. Теңізде балықтың 76 ... ... ... жыл құстарының да сүйікті мекені. Теңіз
жағалауларында 3-3,5 млн. ... ... ... ал жыл құстарының саны 10-12
млн-ға жетеді.
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы соңғы деңгейінің көтерілуімен
байланысты. ... ... ... ... бірде тартылуы жердің табиғи-
тарихи эволюциясына байланысты. Тарихи деректер ... ... ... ... ... су деңгейі көтерілген. Оның себептерін ауа
райының құбылысымен және антропогендік факторлармен ... ... ... ... ... ... ... 80%-ын құрайды. Сондықтан теңіз
суының толысуы Еділ өзенімен тығыз байланыста болды. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... қосу адам ... ... батыл араласуы еді. Осы әрекеттердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... теріс іс-әрекеттері
ретінде қабылданды. Теңіз суының ырғақты ауытқуы табиғаттың заңдылығы
екенін адам ... ... ... ... ... ... ... төмен түсуін антропогендік факторларға жатқызады. Оның да себебі
бар еді. Өйткені, осы жылдары теңізгі құятын су мөлшері ... ... ... ал ... 60%-ға төмендеген. Осы факторларды ескеріп,
теңіз суы деңгейінің ... ... ... 1980 ... ... бөлу үшін ... 100 метр ... бөгет салынды. Бөгет салынған
бұғаздың суы небәрі 3-ақ жылдың ішінде кеуіп кетіп, айналасына теңіз тұзы
аралас ... ... ... ... ... тұз өндірушілерге
қиындық туды, тұздың спапасы төмендеп кетті. Өйткені, Қарабұғазкөл елімізде
тұз өндіретін бірден-бір ірі Қарабұғазсульфат ... ... ... 1978 ... бастап деңгейі өздігінен көтеріле ... ... оның ... 3 метрге жуық көтерілді. Судың көтерілуінен жүзден
астам мұнай ... ... ... қоймалары, 6 мұнай-газ кешені, жүздеген
елді мекендер коммуникациялық желілер, өнеркәсіп орындары су ... ... ... заттар мен мұнай теңіз суына араласып, оның аймағы 300 мың
гектарға жетті. Кейінгі жылдары теңіз ... ... ... ... ... ... ... оның маңындағы мемлекеттерге көптеген
проблемалар туғызып ... Оның ... ... су деңгейінің көтерілуі теңіз ... ... ... ... ... мен ... ... басып
қалды. Суға тосқауыл үшін соғылған бөгеттер ... ... ... зор ... ... ... ... шашу аясы мен құстардың
ұя салу ... ... ... азайып кету проблемасын туғызып
отыр.
«Сурет 1.2.1.1»
Екіншіден, теңіз деңгейінің көтерілуі судың, ауа мен ... одан әрі ... ... ... ... ... өнімдерімен
ластануы 1980 жылдан бастап күшейе түсті. Су ... ... және ... ... бекіре сияқты бағалы балықтар, теңіз мысығы, құстардың
жаппай ауруларға ұшырап, қырылып қалу ... ... ... ... ... балықтарын аулау 40%-ға азайтты.
Үшіншіден, су деңгейінің көтерілуі теңіз жағалауларындағы ... ... ... ... ... ... орындарын, балық
комбинаттарын, елді мекендерді су басып, орсан зор шығын келтіре бастады.
Төртіншіден, мұнай игеруге ... ... ... Каспий
теңізінің экологиясын одан әрі шиеленістіре түсуде. Мұнай ... ... ... ... ... ... ауа ағынында зиянды газдар
үлесін көбейтіп отыр. Теңіз жағалауларының ... ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Каспий проблемасы бүгінгі таңда күрделі ... ... ... ... ... игеру жоғары қарқынмен жүргізіліп, ұзақ
жылдарға жоспарлануда. Бұл ... тек ... ғана емес ... ... және Иран ... да тән ортақ іс. Ең
бастысы Каспий ... ... мен ... әр ... ... ... ... БҰҰ деңгейінде көтерілуде. Соның бірі 199 жылы Көкшетау
қаласында «Каспий теңізінің ... ... ... ... өткен бірінші аймақтық семинар болды. Мемлекетаралық
деңгейде өткен кеңестік мақсаты-Каспий ... ... ... ... ... ... ... шешудің ең тиімді
жолдарын қарастыру. Теңіз экожүйесінде туындап отырған проблемаларды
саралап және баға бере ... ... ... жол бермеуге және оны
тез арада шешуге мақсат қойылды. Бұл игі ... адам ... ... бар ... ... су айдынын сақтап қалу шараларының бастамасы.
1.2.2. Арал теңізінің экологиялық ахуалы
Арал теңізі-Қазақстанның ... шөл ... ... су ... еді. Оның ... ұшырағанға дейінгі көлемі-1066 шаршы
км, тереңдігі-30-60 ... ... 10-12% ... Қойнауы кәсіптік бағалы
балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездеріжылына ... ... ... ... ... едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген.
Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік+экономикалық
тұрғыда жақсы ... ... ... кешті. Теңіз өңіріндегі
елдімекендерде 17 балық колхозы, 10 балық ... ... және 2 ... ... ... істеген.
1960 жылдардан бастап Арал өңірін игенру қолға алынды. Осы аймақтағы
игерілетін жер көлемі бұрынғыдан ... мен ... ... 2,4, ... 1,7 ... ... Ал Әмудария мен Сырдария
бойындағы халықтың саны ... ... ... 2,2 ... ... ... ... орай суға деген қажеттілікте артты. Осыған орай, 1970-1970
жылдар аралығында Аралға құйылатын су ... ... Оның ... ... еді. Екі өзен ... суды мол ... ... пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара).(Сурет 1.2.2.1)
Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен
бойлары игеріліп, суды ... ... ... ... ... ... жылдар арасында 44 мың метр куб су құйылса, бұл көрсеткіш 1974-
1978 ... 13 мың метр куб, ал 1990 ... екі ... ... Арал ... ... 23 метрге дейін төмендеп, оның ... 30-200 ... ... ... ... ... 40%-ға дейін артты.
Оның үстіне екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен ... ... ... ... ... ... ... 10-15 есеге өскен. Осындай антропогендік факторлар
Арал өңірін экологиялық ... ... ... ... ... түбінен жыл
сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн.тонна тұзды шаңдар ... ... ... ... Арал ... ... ... факторларға:
-жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу;
-ауыл шаруашылығын дұрыс ескермеу, судың ... ... ... өте көп ... ... ... ... дақылдарын барынша көбейтіп өсіру;
-жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды ... ... ... ... қателіктер мен оны меңгерудің
ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.
Осы аталған фактілер Арал теңізі ... ... ... ... әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істеген
қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі болды.
Арал өңірінде туындап ... ... ... ... ... ... ... теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып бітуге
жақын. Топырақтың тұздануы өте ... ... Арал ... балық өсіру
шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана ... ... ... әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз түбінен көтерілген
улы тұздың мөлшері жылына 13-20 млн. ... деп ... ... ... ... сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ... ... ... ... тұздануы Өзбекстанда 60%,
Қазақстанда 60-70%-ға артып отыр. Мұның өзі ... ... ... Арал ... климаттың өзгеруі шөл ... ... ... ... әрі ... антропогендік экожүйелерге
қарай ығыстыруда.
«Сурет 1.2.2.1»
Арал өңіріндегі ... ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Жұмыссыз
қалған балықшылар әлеуметтік жағынан ... ... ... ... ... аударуда.
Қазіргі Арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Бұл
өңірде соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйрекке тас ... ... ... ... ... ... ... басқа өңірімен
салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.
Арал теңізінің болашағы дүниежүзінің халықтарын толғандыруда. Оның
біржола ... ... Орта Азия мен ... ғана ... ... ... тыныс-тіршілігіне өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік климттың
өзгеруі, ... ... ... ... антропогендік
экожүйелердің тұрақсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10 ... ... және ... ... арсында жиі-жиі пікір таластар туғызуда. Арал
мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер
қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия ... ... ... т.б. мемлекеттер.
Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен ... ... бар. ... ... ... ... ... Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту.
3. Арал ... ... ... Каспий теңізінің суын жасанда канал арқылы әкелу.
5. Жер асты суларын пайдалану.
6. Арал ... ... ... ... ... ... ... бұл жобалар болашақтың ісі ... ... ... ... Бәрі де ... ... мүмкін. Ал оның іске асуы адамзат
қауымының білімі мен біліктілігіне байланысты екені анық.
Қазіргі кезде Аралды құтқару бағытында ... да ... ... ... жұмыстар жасалуда. «Арал тағдыры-адам тағдыры» болғандықтан оны
сақтап қалу аға ұрпақтың болашақ алдындағы ... ... ... экологиялық ахуалы
Балқаш көлі-Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің бірі. Көл Балқаш-Алакөл
ойысында ... ... мың ... км, ... км, ... ... Ал ең тереең жері-26 м. Бұл көлдің 1970 жылдардағы ... ... ... басқаша. Жетісу өзендерінің ішінде Іле, Қаратал, Ақсу
және Лепсі өзендері ... ... көлі ... және шөл ... ... орналасқандықтан,
оның климаты шұғыл континентті болып келеді. Су айдының булануы өте жоғары,
осыған ... ... ... өзгеріп отырады.
Ұзақ жылдар тіршілігі тұрақты болып келген су айдынынң қалыпты жағдайы
өзгере бастады. Балқаш ... ... ... ... себебі
Қаратал, Лепсі, Ақсу өзендерінің мол суының Балқаш көліне жетпей суармалы
егістікке жұмсалуынан. Оның үстінен бұрынғы кездерде ... ... ... ... ... ... құйып, оның табиғи су деңгейін сақтап
отырған. Ал қазір бұл өзендер Балқашқа құймайды.
Аталған антропогендік ... ... ... ... ... ... экожүйесінің одан әрі нашарлануына Іле өзені бойына
салынған ... су ... да әсер ... 1970 жылы ... ... Іле ... суын бөгейтін Қапшағай бөгеті салынды. Оған
қосымша Іле өзенін қоректендіріп отырған ... ... ... ... онда көлемі 300 мың метр куб су жинақталды. Осылайша Үлкен Алматы
(БАК) салынды. Каналдың ... ... ... ... Ілеге құюын
тоқтатты.
Іле-Балқаш алабының ауыл шаруашылығында барынша пайдалануымен 1965-
1990 жылдар аралығында Балқашқа ... ... ... 25%-ға ... ... ... мен ... сағасында Шарын күріш, Шеңгелді көкөніс, Ақдала
күріш алқаптары пайда болды. Осының бәрі ... су ... ... қалыптасқан тепе-теңдік заңын бұзды.
Балқаш экожүйесінің бұзылуынынң зардаптары. Іле-Балқаш экожүйесіндегі
өзгерістер (әсіресе Қапшағайдың төменгі ... өте ... ... ... өзен ... ... ... мен оның сағасындағы қамыс-
қоғаның жойылуына себепші болды. ... ... ... тұзды шаң жиі
көтерілді, ауа райы өзгеріп, қуаңшылық пен аңызақ желдер үдеді.
Балқаш көлі соңғы ... 2 ... жуық ... отыр. Сонымен көл
жағалаулары батпақтанып, сорланып, тақырлар мен шөлдерге айналуда.
Іле-Балқаш экожүйесінің фаунасы сен ... ... ... ... аулау
соңғы жылдары 5 есе төмендесе, уылдырық шашу (Қапшағай су қоймасы) тіпті
азайды. Сонымен қатар ... Іле ... ... көкөніс алқаптарына
пайдаланылған пестицидтер, гербицидтер және ... ... ... жиі ... ... ит тұмсығы батпайтын тоғайлар, кішігірім көлдер,
аралдар, аңдар мен құстар мекені болатын. ... 1960 ... ... 1,5
млн-ға жуық бұлғын терісі дайындалатын болса, қазір бұл ... Іле ... және көл ... ... ... ... ... де азайып кеткен. «Қызыл кітапқа» енген аққу, бірқазан, көкқұтан,
т.б. құстар ... өте ... ... ... ... ... ... бай өлке.
Бұл өңірде Шарын тау өзені мен оның бойындағы ... ... ... мен тас мүсіндер және көк қорғандар жүйесі, Әнші құм атты табиғат
туындысы, Алтынемел ұлттық ... ... ... қорыққорлар бар. Жетісу
деп аталатын бұл аймақта 3 млн. астам халық ... Ең ірі ... ... өңірдегі экологиялық ірі мәселелер қатарына Балқаш көлі бойындағы
Балқашмыс комбинаты, ... ... кен ... ... ... ... және Текелі қорғасын-мырыш комбинаттары осы аймақта
тұратын ... өз ... ... ... 1999 жылы ... ... оның бүгінгісі мен болашағы» атты халықаралық деңгейде экологиялық
форум өтті. Онда ... ... ... ... қаралып, нақты шешімдер
қабылданды. Оның негізгілері:
1. Іле өзені бойындағы өндіріс орындарында суды тиімді пайдалануды реттеу.
2. Қапшағай су ... ... ... судың үлесін тұрақтандыру.
3. Ақдала және Шарын массивтеріндегі күріш алқаптарын азайту.
4. Жер асты суларын ... ... ... Суармалы жерлердің көлемін шектеу.
Балқаш көлін құтқару бүгінгі күннің талабы. Арал мен Балқаш сияқты су
экожүйелерінен айырылу ... ғана емес ... да ... ... ... ... айналдыруы мүмкін. Сондықтан әрбір
табиғи экожүйені ... ... ... мен ... ... ... ... полигондары.
Республикамыздың аумағында ядролық қарудың сыналғаны әлемге әйгілі.
Полигондар аймағы ұзақ жылдар бойы құпия сақталынды. Тек ... ... ... ... ... ... ... аймақтарынан жұрт беймәлім
еді. Шын мәнінде, қазақ ... 19 ... жері 40 жыл бойы ... ... ... Ол жерлер: Семей, Азғыр, Нарын, Тайсойған, т.б.
полигондары алып жатқан табиғаты әсем, ... ... еді. Осы ... ... ... болған ядролық сынақтардың 27-сі ... жер ... ... жер ... ... Атом ... ... салыстырсақ Ресейде-225, АҚШ-та-1032, Қазақстанда-500-ден астам
жарылыс ... ... біз, ... ... ... ... ... Атом қаруы сол сияқты Ұлыбритания, Қытай, Франция,
Үндістан және Пәкістанда ... ... жөн. Оның ... ... танымал ядролық сынақтың орталықтары Капустин Яр (Ресей) мен Лобнор
(Қытай) Қазақстанға ... ... ... ... ... ... ғылым мен техниканы дамыту бағытында
сипат алғанымен, кейіннен атм бомбасы соғыс ... ... ... алғаш рет АҚШ 1945 жылы Хиросима мен Нагасаки қалаларына тастады.
Адамзат ... бұл ... ізі ... ... ... ... отырғаны әлемге белгілі. Ал Қазақстан жерінде сыналған 500-ден
астам атом бомбасының зардабы айтпаса да ... ... ... ... ... кең ... ... 1990 жылғы
мәліметтер бойынша сынақ жасалған жерлердің көлемі облыстар бойынша 16686,1
мың га ... ... ... тек атом ... ... ... полигондарда
соғыс ракеталарын, т.б. техникаларды да сынақтан ... ... ... ... аумағында 1966-1979 жылдар арлығында 24 рет ядролық қару
сыналған. Соның ішінде Азғыр полигоны ғана 6,1 мың га ... алып ... ... ... ... ... ... мөлшері (кадмий, стронций,
қорғасын) ... ... ... ... ... Мұндай сынақтар
Үстіртте де 1968-1970 жылдары жасалған.
«Сурет 1.3.1.»
Сол сияқты ірі полигондар қатарына Атырау облысының ... ... ... ... ... ... ... мен Байқоңыр ғарыш айлағы
да жатады. Сынақтар кезінде апатқа ұшыраған ... ... ... ... өте ... ... ... өңірі ең көп зардап шеккен аймақ. Мұнда
атом ... ... ... ... ... ... қаласы. Семей
облысының Абай, Бесқарағай, Жаңасемей, Абыралы аудандарының аумақтары атом
сынақтарының ордасы ... ең көп ... ... ... ... аймаққа
айналды.
Қазақстан жерінде атом қаруларын сынау 40 ... ... ... ... ... ... Жалпы полигондар көлемі 33,6 ... ... ... ... жерлердің ауа, су, топырақ
құрамы радионуклеидтермен ластанып, ауа және жер асты ... ... ... ... ... белгілі. Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6
млн. адам мутагенез ауруымен есепте тұр. Оның басым бөлігі ... ... Сол ... ... ... қан ... ... ауру, жүйке
ауруымен ауырғындар санының көрсеткіші бұл аймақта республика ... ... жер ... ... ... ... жарамсызданған. Ен далада еркін жүрген ақбөкен, қарақұйрық, ... ... ... ... ... мен ... ... бұлдырық,
т.б. дала мен шөлді ... ... ... ... ... ... ... сайраған құстарынан, шырылдаған жәндіктерінен
айырылған дала ... ... ... ... қайта қалпына келуі
жүздеген, тіптен мыңдаған жылдарға созылатыны анық. Өйткені тіршілік атаулы
сынақтың құрбаны ... ... ... ... ... жазу адамның ғана
қолынан келеді.
1991 жылы 20 тамызда елбасының бұйрығын Қазақстан ... атом ... ... ... Бұл ... ... ... қауымдастығы қуана
қарсы алды. ... ... бұл ... ... қоғамдық
қозғалысының жемісі болды.
Полигондар зардабын шешу проблемасы күн тәртібінде тұр. Осы ... ... ... ... ... ... және сауықтыру
шараларын ұйымдастыру» (1992, 1995) туралы маңызды құжаттар қабылданды. Ал
полигондардың қоршаған табиғи ортаға ... ... және ... жою ... халықаралық, мемлекеттік деңгейде жүргізілуде.
Болашақта ... ... ... жерлердің қалпына келіп, табиғат
тыныштығы орнайтынына сеніміміз зор.
1.3.1. Қоршаған ортаның химиялық ластануы
Адамдардың шаруашылық қызметі қазіргі кезде ... ... көзі ... ... ... ортаға күн сайын, сағат сайын өнеркәсіптің
газ тәріздес, сұйық және қатты қалдықтары түсіп отырады.
Осы қалдықтардағы әр түрлі химиялық заттар ... суға және ... бір ... ... ... өте ... соңынан адам
организміне келіп түседі. ... ... ... ... улы заттардың 150-
ден астамы белгілі. Бұл ... ... күн ... әсерімен бір-бірімен
реакцияға түсіп, жаңа ... ... ... ... ... қоршаған
ортаның ластаушы көздерін төмендегідей топқа бөлеміз:
1. ... ... ... ... толқындар, жылу,
шулар және тербелістер.
2. Химиялық ластану-көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, шайынды сулар,
пестицидтер, гербицидтер, фторлы ... ауыр ... ... ... ... ... бактериялар мен вирустар, құрттар,
қарапайымдылар, шектен тыс көбейіп зиян келтіретін жәндіктер.
4. Эстетикалық зиян-табиғаттың қайталанбас сұлу ... ... ... ... ... процесін 3 кезеңге бөлеміз:
-ластаушы заттардың таралуы;
-ластағыштардың биомассаға енуі;
-ластағыш заттардың биологиялық топтануы немесе қорлануы.
Адам ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейге (мөлшерге) дейін ғана көтере алады. Ал, зияныд
заттардың одан әрі организмде ... ... ... ... ... ортаның химиялық ластануының кейбір түрлері қазіргі кезде
глобальды экологиялық проблемаларды туғызып отыр. Олар жер ... ... ... ... ... эффектісі», «Озонның жұқаруы», «Қышқыл
жауындар», ... ... және ... ... ... Қоршаған ортаның радиациялық ластануы
Радиациялық ластанудың басқа ластанудан көп айырмашылығы бар. Қысқа
толқынды электромагниттік ... ... мен ... ... ... ... химиялық элементтердің ядросы-радиоактивті нуклидтер.
Міне, осы бөлшектер мен шығарылған сәулелер адамның организміне ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Радиациялық ластанудың негізгі көздері-альфа, гамма жәнебэта ... ... ... ... ... ... организмдерінде
ақуыз, фермент және басқа да ... ... яғни ... ауруының
дамуына әкеліп соғады.
Адамның іс-әрекеті нәтижесінде биосфераның радиациялық ... ... ... ... ... Қазіргі кезде радиактивті заттар өте кең
қолданылуда. Осы элементтерді ... ... ... өте ... ... ластану болады. Мысалы, атом қаруын
сынақтан өткізу биосфераның радиациялық ... ... ... ... өтке ғаырдың 40-жылдары уранның ыдырау реакциясы
ашылғаннан бастап пайда болды. Атом ... ... ... ал 1945 ... ... Кеңес дәуірінде оны бейбіт мақсатқа
пайдалана бастады. Атом энергиясын пайдалану ... ... ... жүргізіледі. Өйткені атом қондырғылары жұмыс ... ... ... ... ... шлак түзіледі. Ал оны залалсыздандыру ... ... ... қалдықтарды теңізге, мұхитқа, өзенге ... ... ... бұл ... кейбір капиталистік елдерде
сақталмайды. Мәселен, Ирландия жағалауы қазір ... ... ... сайын мұхит түбіне радиактивтік қалдықтар тасталып жатыр.
Адам күнделікті ... да ... ... ... ... аппараттарынан да сәуле алады. Мысалы, адам баласы
телевизор қараудан бір жылда 0,5 мбэр сәуле ... ... мен ... бір ... 370 мбэр ... ... озон ... жұқаруы күн радиациясы сәулесінің жер
бетіне өту ... ... ... осы ... ядролық энергияны пайдалану
адамзат алдында көптеген мәселелерді шешуді талап етеді.
1.3.3. Қоршаған ортаның биологиялық ластануы
Табиғи ортада химиялық және ... ... ... ... ... ауру туғызатын биологиялық ластаушылар да кездеседі. ... ауру ... ... вирустар, құрттар,
қарапайымдар жатады. Олар ауада, суда, топырақта, тірі организмдердің және
адам организмінде ... Жер ... 1500000 ... 50000 ... тіршілік етеді, соның ішінде 500-дей түрі адам паразиті болып
есептелінеді.
Биологиялық ... ... ... көзі ... ... ... ботулизм және басқа да кейбір ... ... ... ... ... ... ... ауру тудырғыш
микроорганизмдер жер асты суларына өтіп, жұқпалы аурулардың тарауына себеп
болады. Сондықтан артезиан ... ... пен ... суларын пайдаланар
алдында қайнату керек.
1.3 Атмосфера
Атмосфера - бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. ... ... ... Ол жер шары ... ... ... болғандықтан оның
сапасы, тазалығы адамзат үшін ешнәрсеге теңгерілмейтін биосфераның құрамдас
бөлігі. ... ... ... озон, стратосфера,
мезосфера, термосфера және ... ... ... ... ... ... қызметі, газдық құрамы, тіршілік нышаны болады. ... мен озон ... ... үшін маңызы ерекше.
Бірақта адам баласы үшін орасан зор пайдалы ауа бассейні ... ... ... ... ... Ең бастысы ауаның ластануы.
Атмосфера ауасының сапалық күйінің көрсеткіштері оның ... ... ... Егер атмосфера ауасында ластағыш заттардың шекті ... ... ... асып ... онда ... ... ... заттардың негізгі көздері-өнеркәсіп, ... ... ... қаруларын сынау, космос корабльдері мен
ұшақтар, т.б. ... ... ... атмосфераға түскен заттар ауа
құрамындағы компоненттерінің қатысуымен химиялық немесе ... ... ... соң ... ... химиялық өнімдер суға, жерге
түсіп, барлық тірі организмдерді, ғимараттарды, құрылыс ... ... ... шығарылатын зиянды заттар мен
газдар, т.б. ... ... ... Қазгидромет ғылыми-зерттеу
институтының үнемі бақылауында болып отырады. Ол ... әр ... ... ... ... ... ... журналы арқылы
көпшілікке хабардар ... ... ... (АЛИ) ... ... ... жылдар
аралығында ауасы ең көп ластанатын қалаларға Лениногор, Зырян, Өскемен,
Жезқазған, ... ... ... Екібастұз, Теміртау, ... ... ... бұл ... ... өзгеріп отырады. Өйткені
аталған қалалардағы өнеркәсіптің, т.б. ластану көздерінің жұмыс ... ... ... ... 1995 жылдары ең көп ластанған ... ... ... ... ... ... ал ... жылдары
Лениногор мен Өскемен шығып отыр. Бұл жерде қара және түсті ... ... ... көп. Алматы мен Зырян қалалары негізінен
зиянды ... ... ... жағдайы қолайсыз болып отыр.
Республика жағдайында атмосфераның ластануына өнеркәсіптердің
техникалық жағынан мамандануы ... ... ... ... ... ... ... және сұйық бөлшектері бар газ тәрізді заттар
орасан көп мөлшерде бөлінеді әрі осы химиялық қосылыстар өте ... ... ... ... Олар ... ... диоксиді, көміртегі оксиді, азот
оксиді, күкіртті сутегі, аммиак және әр түрлі ... және ... ... көздерден атмосфераға жылына шығатын зиянды заттардың
мөлшері: ... 763 мың ... ... 601,6 мың тонна, Шығыс
Қазақстан қалаларында 170 мың ... ... 170 мың ... ... 120
мың тонна, Атырауда 90 мың тонна болды (Сурет 1.3.1). Ал ... ... ... қалалар бойынша: Қостанайда 119,4 мың ... ... 87,3 мың ... ... 85 мың ... Павлодарда 74,7
мың тонна көрсеткішке жетіп отыр. Автокөліктерден бөлінетін көміртегі
оксиді ... ... ... 70-80% ... ауаға зиянды заттардың шығарылуын реттеу, технологияны
жетілдіру, өндіріске қалдықсыз және аз ... ... ... ... ... ... өңдеп пайдаға асыру бүгінгі күннің қатаң талабы
болмақ.
Сурет 1.3.1
II ТАРАУ ... ... ШЕШУ ... ... ... ... ... туындау
себептері:
1. Ғылыми-техникалық прогрестің (ҒТП) ... ... ... ... ... ... ластануы, экологиялық жағдайдың
шиеленісуімен қатар ... ... жаңа ... ҒТП ... ... ... ... пайдаланудың жаңа стратегиясының
қалыптасуы арқылы жүзеге асады. Оның өзі өз кезегінде мемлекеттік және
қоғамдық экологиялық саясатты қалыптастырады.
2. ... ... ... адам баласының тіршілік ортасын
сапасыздандырып, бүкіл қоғамның қалыпты дамуына кері әсерін тигізуде.
Бүкіл ... жүзі ... ... ... да ... экологиялық жағдайларға қарай тұрақсыздық, алаңдаушылық
күйге түсуде. ... ... ... ... экономикаға
әсерін тигізуде.
3. Экологиялық жағдайлардың нашарлай түсуі Қазақстан жағдайында бұрын-
соңды болмаған жаңа ... ... ... су, ... мен өсімдік пен жануарлар әлеміндегі соңғы жылдардағы
өзгерістер.
4. ... ... ... ... ... ... ... жанама әсер ете отырып, кейбір жағдайда қайтымсыз экологиялық
апаттар әкелуде. Мәселен ... ... ... жерінің
(180 млн-га 60%) шөлге айналуы бүкіл мемлекеттік проблемалар туғызып
отыр. Сол ... ... ... 30 ... көлемін өнеркәсіп, көліктік
қатынас жолдары, елді мекендер, т.б. нысандар алып ... ... ... ... ... 25-30% жарамсызданса, Батыс
Қазақстанда мұнай-газ өнеркәсібінің өнімдерімен ... 100 мың ... ... ластану 2,5 млн.га жайылымдардың деградацияға
ұшырауы 3 млн-га жерді қамтып отыр.
5. ... ... ... ... ауыл шаруашылығына
орасан зор нұқсан келтіруде. Агроценоздардың өзгеруі ... ауыл ... ... ... ... отыр. Жыл
сайын егістіктерден 2,5 млн.тонна қоректік элементтер қайтымсыз
жоғалуда. Ол үшін жыл ... 1,8 ... ... 1,1 ... азот,
0,4 тонна калий тыңайтқыштары берілуі тиіс болса, ол көрсеткіш 60-70%
кеміген. Қазірдің ... ... қара ... ... ... ... ... жылдар аралығында Қазақстан жерінде 503 ядролық ... Ол 20 ... ... тез-тозығын шығарып, тіршіліксіз
экожүйелерге айналды. Қазақстанда қазіргі кезде 20 млн. ... ... ... ... ... жоғарда қысқаша тоқтаған экологиялық жағдайлар туралы
ақпараттар жайлы мәліметтер көпшілікке жетпейді.
8. Табиғаттағы өзгерістерге ... ... ... ... обьектілерін, ірі өндіріс орындарын салуда
жобалау кезінде олардың экологиялық шығынның бағасын есептеумен қатар,
табиғат кешендеріне тигізетін әсерін ескеру ... Бұл ... ... ... ... ... ... денсаулығына тигізетін
зардабы болуы тиіс.
9. Экологиялық ... ... ... ... Оның ... ... қолдану, қоғамдық пікір туғызу үшін көпшіліктің білімі ... ... ... ... Ол үшін ... қолдау көрсетіп
отырған экологиялық саясатын, яғни, көпшілікке үздік экологиялық білім
беруді жүйелі түрде іске асыру ... ... ... ... ... экологиялық
проблемалар көп жағдайда алдын ала ескерілмеген ... ... ... Жамбылдағы, Алматыдағы, т.б. қалалардағы кейбір
зауыттардың табиғатқа теріс әсерлері ... ... Бұл ... атом
станцияларын жобалау негізінде олардың қауіпсіздік жағын жан-жақты есептеу
қажет.
Шаруашылыққа байланысты болжаулардың қажеттілігі ірі су ... ... ... көлі) тартылуы, климаттың өзгеруі, техникалық фактор
негізінде топырақ, жер беті қабаттарының бүлініп бұзылуы, биік ... ... ... ... ... ... апатты
құбылыстар, мемлекет аралық өзендерді (Ертіс, Іле) пайдалану жағдайы, т.б.
әлемдік мәселелерді шешуге айқын ... ... ... ... ... ... ... түрлі ұсыныстар мен болжаулар халықаралық,
мемлекет аралық деңгейде есептеліп, ескерілуі қажет.
Шаруашылық ... ... ... ... ... ... арналған алдын-ала жасалатын болжамдар жан-жақты, ғылыми-
бағытталған барлық ... ... ... алуы ... ... болжамның ең негізгі мақсаты қоғамды құрушы адамға экологиялық
тигізетін әсерін ... одан ... ... табу.
2.1. Тіршілік және өндіріс қалдықтарының мәселелері
Ірі өнеркәсіп пен қалалар, т.б. құрылыстар кешені көбінесе суы мол,
адамдар үшін ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... Осының бәрі қоршаған табиғи ортаға өзімен бірге өндіріс
қалдықтары мен түрлі тұтыну қалдықтарын көбейтіп үлкен проблема ... біз ... ... ... Әрбір отбасы тәулігіне 1,2-1,4 кг
қоқыс шығарады.
Нағыз тұрмыстық қалдықтарға: қағаз, тамақ, ... ... ... ... ... өнімдерінің қалдықтары, т.б. жатады. Осы
қалдықтарды біз ... ... ... ... ... көлемі мен зияндылығы жөнінен өте күрделі әрі
қауіпті болып келеді. Олар су, дала, орман, т.б. кешендерді ластап, ... ... ... ... ... ... ... атаулы және адамдар
ауруға шалдығуы мүмкін.
Қалалар жағдайында қалдықтарды қайта өңдеп, ... ... ... Көбіне металл қалдықтар ... ... ... ... ... ... жоюға тура келеді.
Қалдықтардың көбін құрылыс материалдарын шығаруға, шикізат өндіруге
жұмсайды. Ал ... ... ... ... ... құрамында қоректік элементтер: азот, фосфор, кальций, магнтй,
калий көп болады.
Өндіріс және тұрмыс қалдықтарын залалсыздандыру ... ... ... ... ... ... заттарға айналдыру. Ол үшін үлкен
қалаларда қалдықтарды өңдейтін зауыт ... ... ... ... ... жылы ... ашылған. Оның қуаттылығы-тәулігіне 300 тонна, ал жылына 75
мың тонна қоқыс өңдейді.
Қазақстанда қалдықтарды өңдеу проблемасы әлі ... ... ... ... ... Рудный, Жезқазған, Риддер, т.б.)
өнеркәсіп шоғырланған жерлерге ... ... ... ... ... ... Оны ... баяу жүргізілуде. Осының бәрі желмен, сумен,
ауаға, топыраққа тарап, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жинақталған қалдықтар 20 млрд.
тоннадан асып кеткен. Оның үстіне жыл сайын шамамен өнеркәсіптерден 1 ... ... ... қалдықтар 14 млн. тонна құрайды. Қалдықтардың
ішіндегі ең улысы ... ... ... ... ... республика жерінде 54 млн. тонна деп есептелінеді.
Қалдықтарды өңдеу Қазақстан бойынша Алматы қаласында ғана ... ... ... тұрмыстық және басқа да қалдықтарды
есепке алу, оларды залалсыздандыру мен көму шаралары өте ... ... ... ... ... ... ... ашық аспан астында жатыр.
Шағын қалалар, поселкелер, ауылдар маңында шоғырланған өндірістік және
тұрмыстық қалдықтар да жеткілікті. Олардың көбі сол маңдағы көл, өзен ... ... Ал оның одан арғы ... ... ... бір ... тигізетін зардабы есепке алынбайды. Қалдықтардың ішінде пластикалық
заттар мен пластмасса бұйымдарын жою өте ... Ал ... жағу ... ... оксидтерін көптеп шығарады. Олардың табиғи шіруі мүмкін ... ... ... ... ... Табиғатта көптеген қалдықтарды, әсіресе
жануарлар сүйегін, кейбір ... ... ... жіберетін
саңырауқұлақтар бар. Осылайша табиғатта өздігінен ... ... ... ... ... ... ... ешқашан үйіліп жатпайды. Бұл
миллиондаған жылдардың жемісі. Осы заңдылықты адам өзінің ... ... ... ... жасалған өнеркәсіп қалдықтарын шірітетін
тірі организм (бактериялар, ... ... жоқ. ... ... өзі ... ... ... өзі жоюға міндетті.
Өндірістік және тұрмыстық қалдықтарды жоюға бола ма? Өркениетті
дамыған елдерде бұл ... ... ... ... ... Жапонияда
қалдықтарды өңдеудің бірнеше сатылы жүйесі ... ... ... істейтін
зауыттар бар. Олар қалдықсыз немесе аз ... ... ... Өңдеудің соңғы өнімі-құрылыс материалдары немесе тыңайтқыш. Міне,
осындай деңгейге жету барлық ... ... ... ... бұл ... ... жұмыстар жүргізілуде. Мысалы, Алматы
қаласында біраз зауыттар өндірістік қалдықтардан ... ... ... және жол төсемдерін жасауда. Қазақстан республикасының табиғи
ресурстар және ... ... ... ... ... ... ... қолайсыз әсерін азайту жөніндегі шаралар
туралы) және (Қоршаған ... ... ... ... ... ... ... барысында жасалынып жатқан игі істердің бастамасы деп
білеміз.
2.2. Қазақстан ормандарының ... ... ... 3,8%-ы ... ... алып ... «Қазақстан-
2030» стратегиясында бұл көрсеткішті 5,1%-ға дейін көтеру жоспарланған.
1997 жылы республикамыздың орман қорының терреториясында 2257 ... орын ... Бұл ... 70%-ы отты ... пайдаланбау себепті орын
алған. Өрт 4 млн.метр ... ... ... Ірі ... ... ... Павлодар, Ақмола, Қарағанды, Алматы облыстарында болған. 50 мың
га орман алқабында зиянкестер мен ... ... Ең ірі ... ... ... Қостанай, Батыс Қазақстан, Павлодар, Ақмола
облыстарында анықталған. 1997 жылы орман ... ... ... 500 ... ... орман және аңшылық шаруашылығының комитеті
Республикадағы ормандарды есепке алу ... ... ... ... ... шоқ болып өсетін
қайыңды ормандары жатады. Олардың жалпы ... 700 мың ... ... ... ағаш ... көбі қайыңнан құралады. Одан басқа мұнда
терек, ал бұталардан түрлі талдар, қарақаттар, дала шиесі, ... ... ... ... ... алып жатқан қарағайлы
ориандар өседі. Олар ертеде Орал мен Алтай ... ... ... ... ... ... мал ... салдарынан кеміп кеткен.
Торғай ойпатында өсетін қарағайлы ормандардың көлемі 21,5 мың гектар. Мұнда
4 орман шаруашылығы-Арақарағай, ... ... ... және ... ... ... бүкіл оңтүстігі, орталығы мен батысының көп
жері кіреді. ... ақ ... мен қара ... ... және жыңғыл, жүзгін,
шеркез, қаным кездеседі. Ағаш ... ... ... жиде ... ал ... әр түрлі тал, жыңғыл, шеңгел, зерек өседі.
Алтай-Сәуір тау алабы-теңіз ... 600-2500 метр ... ... ... ... ... ... қылқан жапырақты
қарағай, шырша, самырсын сияқты ағаш ... кең ... ... Кенді Алтайдың ең жоғарғы белдеуінің 31 мың гектар жерін алып ... ... ... мен ... ... 371 мың ... алып ... Тянь-Шань таулы алабына-Талас Алатауы, ... мен ... ... ... Бұл ... ... бай. ... Қазақстанның
басқа жерлерінде кездеспейтін алша сияқты бағалы бұталар түрі өседі. Барлық
таулы жерлердегі ормандардың топырақ пен су қорғауға ... ... ... арқасында тау бөктерлерінің шымы қалпында сақталып, су ағысы
біркелкі мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... мәліметі
бойынша 1998 жылы 245682 мың гектар болды. ... ... ... ... ... ... ұстаудың нашар ұйымдастырылуы
нәтижесінде орман шаруашылығының жағдайы күрт төмендеп кетті. 1997 жылыдың
10 айында ірі ... 170 мың ... ... ... өртенді.
Республика ормандарында қалыптасқан экологиялық нашар ахуал және тозу
процестері орман ресурстарын сақтап, ұтымды пайдалану ... ... ... ... қабылдауды талап етеді. 1993 жылы ... ... ... ... ... құқықтық және экологиялық жағынан
орманды қорғауға, ... ... ... ... ... ... шаруышылық маңызы бойынша Қазақстан ормандарын 3-топқа бөлуге
болады. Бірінші топқа жататын ормандар 18,7 млн.га алып ... ... ... алынған, топырақ қорғау, су қорғауға арналған орман
алқаптары, ... мен ... ... ... ... өзендер, тас жол, темір жол ... және ... ... ... Бұл ... ... тыйым салынған. Тек
күтіп баптау, тазалық және орманды қалпына келтіру кезіндегі кесулер ғана
жүргізіледі.
Екінші топқа су ... ... ... аз орманды, орташа орманды
жерлердің ормандары жатады. Бұл жерлерде интенмивті шаруашылық жүргізіледі.
Бірақ, ағашты кесу ... ... ... ... ... ... бұл
топқа 591 мың га жерді алып жатқан Шығыс Қазақстан облысының жерлері
жатады.
Үшінші ... ... ... орналасқан барлық ормандар кіреді. Бұл
жерлерде өндірістік орман дайындау жұмыстары ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облыстарында-1,5
млн.га алып жатқан ормандар кіреді. ... ... ... ... 50% сәйкес келгенімен, олардағы ағаш қоры бар болғаны 2,1%
ғана.
Орман ... ... ... ... ... ... ... қорғаныштық ормандар отырғызу қажет.
Солтүстік Қазақстанда ормандарды егістік ... ... ... ... ... ... ... Егістік қорғайтын
ормандардың көлемін солтүстік және батыс ... ... ... ... суармалы егістік жерлері мен оңтүстік шығыста орман
белдеуіне 3,5% жер ... ... ... ... ... ... ... белдеуін 3%-ға жеткізу көзделіп отыр. Қазіргі кездегі табиғи
және жасанды ормандар 3,6% құрайды. ... ... ... ... ... ... жоспарланып отыр, бұл экологиялық тұрғыдан
негізделген. Республикамыздың ормандылығын тек белгілі бір ... ... және ... ... ... ... жүргізу қажет.
Барлық нәрсенің өз орны болады: су көп жерлерде-орман мен шалғындық,
құрғақ жерлерде-даланың шөптесін ... ... ... ... орман
отырғызу тәжірибесі оның тиімсіз екенін көрсетті. Бұл ағаштар 15-20 ... ... ... ... Олай болса, адам экология заңдарын танып
білуі, дұрыс пайдалануы мүмкін, бірақ ешкім бұл заңды өзгерте алмайды. ... ... ... ... ... ... зерттелмеген.
Болашақтағы орман өсіру мен қалпына келтіруге экологиялық ... ... ... ... ... өсімдіктердің 500 млн.астам түрі бар. Жыл сайын ғылыми
лабораторияларда олардың бірнеше жаңа ... ... ... ... ... деп ... айтылмаған. Тіршілік атаулыны ... ... Жер ... өсімдіктер жамылғысы біркелкі тарамаған.
Құрлықтың 62 млн шаршы км ... ... мен ... алып ... ... аз және ... ... мәз емес. Оның негізгі
себептері-адам факторы, өрт, ауа ... ... мен ... ... ... ... ... 57000 түрі өседі. Оның 506 түрі қорғауды
қажет етіп отыр. Жойылып бара жатқан өсімдіктерді ... қалу ... жылы ... ... ... Оның ... ... бара жатқан
өсімдіктерді есепке алып, оларды сақтап қалу. Ол үшін көптеген мемлекеттік
шаралар жүргізіледі. Соның ... бара ... ... ... ... қамқорлығына алып ұйымдастыру.
Сирек және дәрілік өсімдіктерді де қорғау баршаның ісі. Біздің жеріміз
дәрілік өсімдіктерге өте бай. Олар көбінесе Іле ... ... ... ... мен ... тау жоталарында көп шоғырланған. Әсіресе, ... ... оты, ... ... ... ... ... т.б. өсімдіктер
медицинада кеңінен қолданылады. Мәселен, Шымкент қаласында осындай дәрілік
өсімдіктерден дәрә-дәрмек жасайтын фармоцевтік ... ... ... ... ... қатар сирек кездесетін, сәндік үшін
өсірілетін өсімдік түрлері де бар. ... саны ... ... ... ... ... Мойынқұм, Тауқұм,
Сарыесікатырау, Жалпаққұм, Қызылқұм сияқты ерекше құм жоталары бар. Олардың
бәрі біріншіден, тұнып тұрған өсімдіктер ортасы ... ... ... ... ... ... ... жел эрозиясына ұшыраған жердің көлемі
25 млн. гектарға жетіп отыр. Осыған орай, біз ... ... ... қалу үшін осы ... ерекше қорғалатын аумақтарға жатқызып,
қамқорлыққа алуымыз керек. Өсімдік әлемін қорғап, сақтап қалу бұл ... ... ... ... ... Өсімдіктер тәрізді жануарлар дүниесінің де
маңызы зор. ... ... жер ... қозғалып, кең
таралады. Жануарлар мен ... ... ... да кездеседі. Дүние
жүзінде жан-жануарлардың 1,5 млн. түрі бар деп есептелген. ... жыл ... жаңа ... ... ... отыр.
Жануарлардың тіршілік үшін қызметі сан алуан. Оларды адам баласы қолға
үйретіп, өзінің материалдық ... үшін ... ... ... терісі, еті, сүті өте бағалы. Адам баласы ерте ... ... аң мен ... ... ... Қолға үйретілген жануарлар ... ... ... ... ... етіп ... жерінің кең даласында аң мен құстардың тіршілік етуіне ... көп. ... ... ... ... ... ... қосмекенділердің-33,
балықтардың-140 түрі тіршілік етеді. Бұлар біздің байлығымыз. Барлығының да
табиғат үшін, адам өмірі үшін маңызы зор.
Бірақта, ... 100 жыл ... ... ... ... саны мен
сапасы жағынан көп өзгерістерге ұшырады. Оған тікелей әсер етіп ... ... Кең ... ... ... ... түз ... аулау олардың табиғаттағы санын күрт азайтып ... ... саны ... ... бара ... Айталық, қазақтың кең даласында
қаптап жүрген құландар қазір ... ... Оның ... себебі есепсіз аулау.
Осы жағдайларды ескере отырып, барлық адамзат ... ... ... мен ... және басқа да организмдерді қорғау бағытында
халықаралық деңгейде жұмыс жүргізуде. Солардың бірі-БҰҰ ... ... ... ... ... республикамызда сирек кездесетун
жануарларды ... ... ... ... қойылып отыр. Бұл-қорықтар
ұйымдастыру ісі. Бұл ... ... ... мол. Мысалы, қазақ
жеріндегі 1875-1880 және 1851-1852 жылдардағы құландар популяциясы біржола
жойылғаны тарихтан белгілі. Құлан ... түз ... ... ... ... жылдар арлығында Түркіменстаннан 19 бас құлан әкелініп,
Барсакелмес ... ... Адам ... ... алынған түз
тағылары айналысы 50 жылдың ішінде ... өне ... ... оның ... ... ... ... еткен жерлеріне жіберу басталды.
Жануарлар дүниесін қорғау және қалпына келтіру жолдары. Жануарлар
дүниесін қалпына келтірудің 4 ... ... бар. ... ... тыйымсалу,
тіршілік ортасын бұзбау, қолдан көбеюге бейімдеу, лабораториялық жағдайда
гендік қорын ... қалу ... ... ... ... ең басты
жолы-адам баласының жауапкершілігі, экологиялық білімі және ... адам өзін ... ... мен оның ... иесі ... ... ... қорғау ережелерін қатаң сақтаған жағдайда болашақ ұрпақ
алдындағы ... ... ... ... Топырақ экологиясы
Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км куб. Жер ... өте ... ... оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр.
Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан ... ... ... ... ... ... күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер
бойынша Республика жерінің 180 млн.га немесе 60% шөлге ... ... 235 ... ... жерлер, 185 млн.га жайылым және 34 млн.га таулы
аймақтар алып жатыр.
Жоғарыда аталған 235 млн.га құнарлы жердің 180 ... жері ... ... оның 30 млн.га топырақ эрозиясы, 60 млн.га тұздану, 10
млн.га химиялық және радиактивті заттармен ластанған. ... ... ... ... ... ... елді мекендер алып жатыр.
Солтүстік облыстарда тың игеру науқанына ... және ... ... ... ... ... 25-30% жоғалтты. Батыс Қазақстан
аймағында мұнай-газ өнеркәсібінің қарқындап дамуы 1000 га ... ... ... ... бүлінуі 2,5 млн. га, ал ... ... ... га ... алып ... ... қиын жағдай Орталық Қазақстан
жерлерін де қамтып ... ... ... ... ... өнеркәсіптің
қалдықтарымен ластану, ауыр металдардың ... ... және ... ... шоғырлануы тұрақты жағдайға
арналған.
Соңғы жылдары байқалып отырған әлемдік климаттың өзгеруі Қазақстанның
шөл, шөлейтті белдемдеріне әсерін тигізіп, ондағы егіс ... ... ... Бұл ... топырақтың құнарсыздануы, бүлінуі, және
шөлге айналуы прогрессивті түрде жүруде. Оның ... ... ... ... қар тоқтату, органикалық және ... ... ... мен пестицидтерді қолданбаудан арам
шөптердің қаулап өсуі, шегіртке тәрізді ... ... ... ... ... ... төмендетті. Мәселен, 1996 жылдары егістіктерге 1
млн. ... ... және 33,2 млн. ... ... ... бұл көрсеткіштер 1998-2001 жылдары 16 мың ... ... ... ... ... ... ... топырағы
өзінің қарашірігінің 19-22% жоғалтқан. Мұның өзі болашақта жер ресурстарынң
сапасы жақсармайтынын аңғартады.
Топырақтың ауыр металдармен және радионуклидтермен ... ... ... ... ... ... бойынша ірі өнеркәсіп, кен
орындары, қазба ... ... ... ... ... ... көму аймағында ерекше жылдам ... ... ... ... 2,3 млрд. тонна жетсе, ал 529 ... ... ... ... құрғақ климаты жағдайында радионуклидтер
топырақта баяу қозғалып, ұзақ сақталып, экожүйелерді бүлдіреді. ... ... ... көзі ... ... ... ... адамға жеткізіп отырады.
Кесте 2.3
Топырақтың ауыр металдармен ластануының қалалар мен аймақтар
бойынша көрсеткіші
|Аймақ немесе | | | ... ... ... ... |РЗШ ... ... ... |фтор, бром, | ... ... ... ... ... қорғасын, |100 |химиялық заттармен |
| ... ... | ... ... ... |сынап | 8-14 |өндіріс ... |
| | | ... ... ... ... | 100-50 ... заттармен |
| ... | ... ... ... ... | 15 |химиялық заттармен |
| ... | ... ... ... ... | 50 ... жарылыс |
| ... ... ... ... ... фтор | 21 ... ... ... Табиғатты қорғауға, тиімді пайдалануға ынталандыру
Табиғи ортаны қорғау, табиғат ... ... ... оған ... жеке ... мен кәсіпкерлер, мемлекеттік органдар мүдделі
болғанда ғана ауқымды және нәтижелі ... ... ... ... арқылы басқаруға болады. Экономикалық басқару
механизмдерін қолданып табиғатты ... ... ... жағдай
жасалады. Экономикалық жолмен басқарудың ерекшелігі, мұнда ешкімді ... ... ... өз ... ... ... оның байлығын
молайтып, тиімді пайдалануға жұмылдырылады. Табиғи ... зиян ... ... ... ... ең бірінші кезекте оған жол
бергендердің өзіне тиімсіз болады.
Экономикалық мүдде тудырудың ... ... ... ... және ... ... Бұл әдістер баға, қаржыландыру, несие,
материалдық сыйлық және жауапкершілік, табиғат ... ... ... т.б. ... тетіктер арқылы жүргізіледі.
Жоспарлау басқарудың әкімшілік әдісіне тән деп есептелгенімен,
экономикалық басқару механизмінде де ... зор. Тек ... ... ... ... Ол жоғарыдан нұсқау, бұлжытпай орындалатын ... ... ... ... ... ... ... ие болады.
Жоспарлау арқылы көптеген жағымсыз ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға болады. Жоспарлау еңбекті
белгіленген мақсатта жұмылдыруға мүмкіндік береді.
Табиғат пайдалану саласында жоспарлаудың басты мақсаты-табиғи ... ... ... ... оның ресурстарын үнемдеп, мүмкін
болғанда молайтуды қамтамасыз ету. Жоспарлаудың мұндай ... ... ... ... ... қатынасы бойынша табиғатты арнайы пайдалану төлемді, табиғат
пайдаланушылар табиғат ресурстарын ақылы ... ... ... ... ... зиянға ұшырағандардың шығынын қайтаруға міндетті
және табиғи ортаны қорғауға, табиғат қорғау заңдарын сақтауға міндетті.
Табиғат пайдалану жоспарларын ... үшін ... ... рөл ... Олар ... ... пайдалану ережелеріне,
талаптарына, тәртіптеріне сәйкес анықталады және нақты аймақтық табиғи
жағдайына байланысты ... ... ... ... ... табиғат пайдаланушыларға жеңілдіктер, сыйлықтар беріледі, ал
орындалмағандарға айып ... ... ... ... ... ынталандыру мақсатында баға
тетігі кеңінен қолданылады. Жалпы баға ... ... ... ... оның ... ... бөлігі-өнімнің өзіндік құны табиғат
пайдалану дәрежесіне сәйкес қалыптасады. Табиғат ... ... ... ... әсер ... төлемдер өскеде, табиғат ресурстары
ысырапқа ұшырағанда, ... ... құны ... таза ... ... ... экологиялық таза өнімдер ... ... ... сатуға мүмкіндік туады. ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын және бағасын арттырады
десек, олардың таза ... ... ... ... ҒТЖ ... ... ... үнемдеу, қалдықтарды пайдалану дәрежесі баға
деңгейінде өзінің толық көрінісін табады. Қайтарымда қалдықтарды, қаптарды,
жәшік, бөтелке, полиэтилен, металды ... ... ... ... ... ... ... сатылады және олар қайтарылғанда
тұтынушыларға ақшасы ... ... әр ... ... ... оған зиян ... тауарлардың қаптарын (юөтелке, қалбыр,
жәшік, полиэтилен пленкалары, т.б.) жинау, ... ... ... ... ... ісі ... қорғауды, тиімді пайдалануды ... ... және ... ... ... кеңінен қолданылады. Табиғат
қорғау бағдарламалары, жоспарлары, шаралары республикалық, ... және ... емес ... ... ... қаржыландырылуы
тиіс. Халықаралық, қоғамдық гранттар көпшілігінде табиғат қорғау шараларына
бағытталады.
Табиғат ... ... ... мақсатында материалдық сыйлықтар
жүйесі де қолданылады. Ондай сыйлықтар мынандай жағдайларда берілуі мүмкін:
-ауаға улы газдардың, тағы басқа ... ... ... суға улы
ерітінділердің төгілуі нормда белгіленген шамадан ... ... ... ... ... ... (шектен) кемігенде;
-кен өндіргенде оның нормалы жоғалтылатын мөлшерін, ысырабын азайтқанда;
-табиғат қорғау шараларының ... ... ... ... ... ... т.б.
Бұл сыйлықтар табиғат қорғау қорларынан беріледі. Сонымен қатар,
кәсіпорындарға тікелей тиім ... ... ... ... ... ... табиғат қорғау шараларын жүзеге асырған кәсіпорындар
аймақтық және ... ... ... қорларынан сыйлық ала алады.
Орталықтандырылған табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... шараларының халық шаруашылық тиімділігі болып
табылады.
Табиғатты қорғауды, ... ... ... ... ... ... ... Ынталандыру табиғат
пайдалану төлемдерінің ең негізгі қызметі болып табылады. Төлемдер ... оны ... ... ... ... бірден-бір экономикалық механизм. Ресурстарды ақысыз пайдалану
ысырапшылдыққа әкеп ... ... өте ... ... ... ... мөлшерлеп, шектегенмен, төлемдер механизмі қолданылмаса
аса нәтижелі болмайды.
Ынталандыру мақсатында кейде төлемдерден босату, ... ... де ... Мысалы, жанама, ілеспе өнімдерді, қалдықтарды,
өнімділігі аз, қолайсыз орналасқан табиғат ... ... ... ... ... немесе азайтылады. Табиғат қорғау
мақсатында пайдаланған ресурстар үшін төлемдер алынбайды. Табиғат ... ... ... ... ... ... Төлемдер
жеңілдіктерімен қоса, салық, қаржыландыру, ... ... ... Мысалы, тау-кен кәсіпорындары ілеспе газдарды, кендегі негізгі
емес ... ... ... ... ... олар ... ... ресурстарды қалпына келтіру, пайдалану төлемдерінен
босатылады. Өнімділігі аз, жарамсыз ... ... жер ... ... ... төлемдерден босатылып, әр түрлі
жеңілдіктермен пайдалана алады.
Табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... Табиғат қорғау, табиғат ресурстарын кешенді өңдеу,
қалдықтарды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... Соның арқасында осындай
шараларға жұмсалған күрделі қаржаның қайтарымы тездетіледі, ғылыми-
техникалық жетістікьерді ... ... ... ... ... ... ... нағыз нарықтық механизмі-
ластаушы заттарды шығару құқығын сату болып ... Ол ... ... ... ... ... ... шамадан да ары
кемітуге ынталандырады. Әдетте, кәсіпорындар ластаушы заттар шығару шамасын
нормалы мөлшерге жеткізгеннен соң, одан әрі ... ... онша ... Өйткені, оған экономикалық механизмдер нормативтерге сүйенеді.
Табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... ... белгіленеді, айып салынады, яғни барлық бағалаулар
нормативтер деңгейімен салыстырылып анықталады.
Табиғат қорғауды ... ... ... ... ... кешенді, бір-бірімен үйлесімді қолданылуы керек. ... ... ... ... Сондықтан оларды өзара тығыз байланысты
жүйе деп ... ... ... ... ... ... (нарықтық)
әдістермен бірге жалпы экономикалық ... ... орын ... ... ... ... жекешелендіру және мемлекет меншігінен алу,
шағын кәсіпкерлікті дамыту, инвестиция саясаты, шетелден инвестиция тарту,
т.б.
Өнеркәсіп құрылымын ... ... ... ... ... пайдаланушы өндірісті өнеркәсіптің орнына дайын өнім шығаратын
өңдеуші өнеркәсіптің үлесін ұлғайту ... да, ... да ... ... ... ... «ластаушы» өнімдерді әкелуді шектеу
бағытында болуы ... ... ... ... ... қорғау
шараларына баса назар ... ... ... ... ... ... «ластаушы» кәсіпорындарды шетелде орналастыруға тырысады.
Өнеркәсіп құрылымын жақсарту, әдетте, экономиканы тұрақтандыру,
инфлияцияны ауыздықтау, ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... сауда, импорт-экспорт саясаты жүргізіледі.
Өндірістің кейбір салаларын (мысалы, ауыл ... ... ... ... да ... қорғаумен тығыз байланысты.
Сонымен, жалпы алғанда, экономиканың барлық салаларындағы басқару
шешімдері, тұжырымдамалары, ... ... ... ... жанама
табиғи ортаны жақсартуға, табиғат ресурстарын молайтуға, адамдардың өміріне
бағытталуы тиіс.
III ҚОРЫТЫНДЫ
ХХI ғасыр адам баласына орасан зор ... ... ... ... ... ... алып келді. Бейбітшілікті сақтау және
қарусыздану, айналадағы ... ... ... ... энергия мен
шикізатпен қамтамасыз ету, ... ... ету, ... ... ... елдерге көмек, ғарышты бейбіт мақсатта игеру және т.б. ... жеке ... ... ... адамзаттың үлкен мәселелеріне айналып отыр.
Ғаламдық проблемалар тікелей болсын, басқа нәрселер ... ... ... да ... ... адам ... жеке, қайталанбас
болғанымен, Дүние-біртұтас, ол бір-бірімен байланысқан нәрселер жиынтығы
болып ... ... ... ... бір ғана ... адам ... табиғат арсындағы байланыс жағынан қарастыруға әбден болады. Адамзаттың
іс-әрекеті табиғат заңдарына тәуелді., табиғат ... ... зат ... ... етеді. Адам табиғатты үнемі өзгертіп отырады, белгілі
бір шетке барғанда табиғат қарымта қайтара бастайды, ... ... ... ресурстарын алудын, өндіруінің жалпы өсуімен қатар, адам
ала ... ... ... де ... ... ... да табиғатқа
түскен қысым өте ... ... ... және соның нәтижесінде көптеген
экологиялық проблемалар туындап ... ... ... байлығы ұшан-теңіз, әлі де талай миллиард
адамдарды миллиондаған жылдар бойы ... ... Десе де, ... ... ... табиғи газ, мұнайы жетпей жатқан елдер де бар. ... ... ... ... деп ... Ал ... кезде мұнай алтыннан да
қымбат. Тіпті мұнай өндірісі бір сәтке ... ... ... ... ... түрі ... қаладағы тіршілік
сөнеді. Егер мұнайды қазіргі жағдайға сәйкес көп ... ... онда оның қоры 37 ... ... көрінеді. Өндіргіш күштердің тез
қарқынмен дамуы еңбек өнімдерінің артуы, халықтың хал-ахуалының жақсаруы
табиғатты ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Елімізде соңғы жылдары табиғатты қорғау жұмыстары толығымен қолға алына
бастады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... әрі ... жетілдіру көзделуде. Бұл мақсатты жүзеге асыруда
халқымыздың, әсіресе жастардың экологияға деген ... ... ... ... Алға ... табиғатқа тек тұтынушылық жағынан қарап қоймай,
оның сақталуына және ... ... ... жағдай жасау негізгі міндет
болып табылады. Әрбір өнеркәсіп орнының ұжымдары өздері ... етіп ... ... ... ... табиғат қорғауға тұрақты көңіл
бөлуі тиіс.
Қорыта келгенде, аталған мәселелердің барлығы бір нүктеде қиылысады.
Ол-Адам. Адам-биологиялық, ... ... ... иесі. Адам
табиғаттың құрамдас компоненті болып табылады. ... ... ... ... бір ... ... өмір сүру ... оның басты өмірлік
кәсібін, яғни мәдени-шаруашылық типін анықтап береді.
Сондықтан, қоршаған ортаны қорғау, табиғат ... ... ... ... ғана ... ол ... адам баласының абыройлы борышы.
Табиғатқа жанашыр болу-адамзат қоғамына, оның келешегіне жанашырлық
жасау болып есептеледі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... экономикасы. Е.Үпішев, Мамыров, Экономика баспасы
2005 жыл;
2. Экология, Ә.С.Бисенова, Ж.Б.Шілдебаев, Ғылым баспасы 2002 жыл:
3. Экология, Г.С.Оспанова, ... ... ... 2002 ... ... және ... ... пайдалану, Ә.Бисенова, А.Самақова,
Ғылым баспасы 2004 жыл;
5. Табиғат ... ... ... ... ... ... 1999 ... Экология негіздері, Ж.Жатқанбаев, Алматы баспасы 2003 жыл;
7. Экология және таза су ... ... ... ... ... жыл;
8. Охрана и рациональное использование природных ресурсов, А.В.Эбель,
издательство «Фолиант» 2007 год;
9. ... ... ... А.Нағымтаев, М.Ысқақов, «Фолиант»
баспасы 2007 жыл;
10. Экономика природопользования, П.М.Нестеров, Москва 1992 год:
ҚОСЫМШАЛАРЫ:
1. Атырау газеті 2007 жыл, қаңтар айы. №10 ; 2009 жыл, ... ... ... ... ... 2009 ... ... журналы 2004 жыл, №6
4. Прикаспийская коммунна газеті, 2010 жыл, қараша айы, №135:
5. Экология журналы, қазан айы, 2007 жыл

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы автотранспорттың экологиялық қауіпсіздігінің проблемалары және оны шешу жолдары64 бет
"Банк Центркредит" АҚ-ы мысалының негізінде проблемалық несиелерді талдау және оларды ҚР-да шешу жолдары73 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
Азық - түлік проблемасын тұжырымдылық бағдарлама арқылы шешу және оны жүзеге асыру42 бет
Дүниежүзілік экономикалық дағдарыстағы Қазақстан қоғамындағы проблемалар және оны шешу жолдары4 бет
Жастар арасында жұмыссыздық проблемасы және оларды шешу жолдары23 бет
Республикада азық - түлік проблемасын шешуде шошқа шаруашылығының алатын орны45 бет
Салықтардан жалтарыну проблемалары және оларды шешу жолдары67 бет
Ультрадыбыстық зерттеу: міндеттері, проблемасы және шешу жолдары10 бет
Қазақстан Республикасында кәсiпкерлiктің даму проблемалары және шешу жолдары34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь