Жайық өзенінің экологиясы

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
I ТАРАУ ЖАЙЫҚ ӨЗЕНІНІҢ ТАРИХЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
1.1.Жайық өзеніне жалпы сипаттама . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.2.Жайық.Каспий су бассейнінің ахуалы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8
1.3.Жайық өзенінің су жүйелері және кеме қатынас жүйесі . . . . . . . . . . . . 9
II ТАРАУ ЖАЙЫҚ ӨЗЕНІНІҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ . . . . . . . .12
2.1.Жайық өзеніндегі бекіре балықтардың азаюы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.2.Жайық өзенінің кәсіпорындардың лас қалдықтарымен ластануы . . . 23
2.3.Су деңгейінің төмендеу себептері және өзен суының сапалылығы . 29
III ҚОРЫТЫНДЫ Әдебиеттер тізімі
        
        Мамандығы
Курстық жұмыс
Тақырыбы: Жайық өзенінің экологиясы
Орындаған:
Тексерген:
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
I ... ... ... ТАРИХЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... су ... ахуалы . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... ... су ... және кеме ... ... . . . . . . .
. . . . . 9
II ... ... ӨЗЕНІНІҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ . . . . . . . ... ... ... ... азаюы . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . ... ... ... лас ... ... . . ... ... төмендеу себептері және өзен суының сапалылығы .
29
III ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ
Облыстың солтүстігінен оңтүстігіне қарай кесіп өтетін ... су ... ... ... ... ... Орал тауының 600 метр биіктегі оңтүстік-
батыс сілемдерінің бірінен ... ... ... ... ... 300 ... астам бөлігі ғана енеді. Өзеннің жалпы ұзындығы
2534 шақырым. Су ... ... ... 200000 ... ... Жылдық
орташа су шығыны 330 текше метр. Арнасының ені 305-500 метр ... ... Өзен ... ... ... облыстан тыс жердегі су
жинау ... ... суға ... ... ... ... ... өзенінің
500 шақырымы ғана облыс территориясымен өтеді. Ол Каспий маңы ойпатын ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысының
жерінде бірнеше салалары қосылады. Оның оң жақ салаларына-Ембулатовка,
Быковка, Рубежка, ... және ... ал сол жақ ... ... ... және Ащы өзендері жатады. Соңғысы басын Шалқар көлінен алады да,
Жайық өзеніне су мол ... ғана ... ... ... басты
салалары: Сакмара, Ор, Елек, Үлкен Қобда, Утва, ... ... және ... орта ... ... ... судың артығы қолдан қазылған
Көшім каналы арқылы төрт су қоймасына құйылып,шабындық және ... ... ... ... ... осы ... ... қайратының белгісі. Отызыншы жылдары елімізде техникалық құралдар
жетпей жатқан кезде еңбекші бұқара бұл каналды ... ... ... бір ... орташа су шығыны секундына 320 текше метр. Соңғы
жылдары құрғақшылық пен шаруашылық мақсатына алынатын су ... ... ... су ... ... 7-8 ... ... дейін азаюына әкеліп
соқтырады. Жайық өзенінің тағы бір ... ... ... жоқ. ... су ... түсуі немесе көтерілуі жоғары жақтан
келетін су мөлшеріне байланысты болады.
Өзеннің ... ... соңы мен ... орта ... ... айының соңында, мамыр айының орта шенінде өзінің жоғарғы ... ... беті ... ... ... ... дейін 120-130 күндей
мұз құрсанады. Мұз ... ... 30-50 см ... ... ... бастауында жер бетінің деңгейі 637 метр биіктікте, ал оның Каспий
теңізіне құяр жері теңіз деңгейінен 28 метр ... ... ... өзенінің
құлау бұрышы әрбір шақырым сайын 30 см-ге тең. Өзен арнасының тереңдігі
қайраңында 1 метр, ... ... 3 ... ал иірімдерде 4-5 метрге
жетеді. Каспий теңізіне құяр ... ... ... ... ... ... өзені егістік жерлерді суаруға, кеме арқылы әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... жылдары
Жайық өзенінің көліктік қатынас қызметі азайып ... ... ... жеріндегі Орал тауы сілемінің оңтүстік-шығыс
етегіндегі бес мөлдір бұлақ көзінен басталады да, Башқұрстан жерімен ... ... ... ... ... Елек өзені сағасынан бастап қазақ
еліне өтіп, Батыс ... ... ... ... ... ... облысы
топырағынан өтеді.Оның жалпы ұзындығы 2428 шақырымды құраса, оның ... ... ... Жағасында 70 шақты қала мен елді-мекен бар.
Бес миллионға жуық халық осы өзенмен ... ... ... ... ... ТАРИХЫ
Атырау аймағына тұщы нәр беріп, тұрғындарының ... ... ... ... ... ... ... куә болған су көзі -
Жайық өзені ғана. Оңтүстік Орал тауы және ... ... ... Башқұртстан Республиксы,Челябі,Орынбор және Қазақстанның
Батыс Қазақстан, Атырау ... ... ... Атырау қаласы тұсында
Каспий теңізіне құяды.Су жинайтын алабының ауданы 237 мың км3,Қазақстан
жеріндегі ... 1084 км. Орал тау ... ... ... ... ... ... беткейін бойлай тар аңғармен ағып, Верхнеуральск
қаласынан төмен қарай жазықпен ағады. Магнитогорск металлургия ... ... ету үшін қала ... ... ... ... төмен қарай
өзеннің жағасы жарқабақ, арнасында қайраңдар бар. ... су ... ... байланысты Ириклинск су бөгені пайда болды. Ресей
жеріндегі Орск ... ... ... Жайыққа оң жағынан Таналық, сол
жағынан Ор салалары құяды. Орск қаласынан төменде өзен ... ... ... 45 км) ... ... ... ... сол жағынан Елек өзені
құяды. ... оң ... Кіші ... Үлкен Қызыл, Сакмар, Таналық, Шаған;
сол жағынан Шыңғырлау(Утва), Гумбейка,Үлкен Қараған, Сүйіндік, Қомақ, Ор,
Елек, ... ... ... қаласынан төменгі бөлігінде Жайықтың
аңғары тағы да кеңейіп, жайылмасы ... ... ... кейін
өзенге Көшім бөгені салынып, Жайық-Каспий суару-суаландыру ... ... ... су ... Көшім аралы тұсында 322 м3/с; ең аз су
шығыны жазда 6,75 м/с3,қыста 1,6 м3/с ... ... қар ... (80%) ... Су ... орта ағысы тұсында арнасы 10 км-ге , ал атырауында бірнеше ондаған
км-ге жайылады. Өзеннің жоғарғы ағысында ... ... орта ... қарашаның аяғында қатып, мұзының еруі төменгі бөлігінде наурыздың
аяғында басталып, жоғарғы ... ... ... ... созылады.
Өзеннен бекіре, шоқыр, майшабақ, көксерке, Каспий қаракөзі, табан балық,
сазан, жайын ауланады. ... ... ... ... ... ... Орск, Новотройск, Орал (кеме қатынасы басталатын
жер), Атырау Жайық өзені бойымен, ... мен ... ... ... өтеді.
1977 жылы Жайық өзені бассейнінің табиғи ресурстарын қорғау, ... және оны ... ... ... ... қоғамдық тұрақты
комитет құрылды. Оның құрамында Ресей ... Орал және ... ... енгізілді. Жыл сайын комитет мүшелері бас қосып,
Жайық өзені ... ... Ал ... аз ... Елдің халық
шаруашылығы комплексінде Жайық бассейні маңызды орын алады. Бұл ... ... ... адам ... ... балқытылған металдың әр ... ... он ... метр ... бірі ... ... ерте ... бері бағалы қызыл балықтың ... ... ... ... ... ... мың шақырымға созылып жатқан Жайық өзені ұзындығы бойынша Еділ мен
Дунайдан кейінгі ... ... Ол ... Федерациясының Челябі, Орынбор
Сурет. 1.1
облыстары және Башқұртстан Республикасы мен Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Атырау
облыстарының ... ағып ... ... ... 600 млн ... метр су ... Жалпы
Жайықтағы су көлемі 5 миллиард 300 млн ... ... ... ... ... млн текше метр су Каспий теңізіне құйылып отыр. Жалпы алғанда
су көлемінің ... ... 11 ... ... ... Ол ... ауыз суға, өндіріске, тағы басқаларға ... ... ... 80 пайызы ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... суаруға. Егер осы жұмыстарды
тамшылатып суару сынды жаңа технологиялармен, тың әдістермен ... ... ... мол үнемделеді. Ал тұрмыстық тұтынуға кетіп жатқан су
көлемі онша көп ... ... ... да ... ... ойлау керек.
Қазір Жайық - бекіре тұқымдас балықтарды өсіруге ... ... ... Оған Ресей мамандары да қызығып ... ... ... ... тәрізді өзендерде гидроэлектростанциялары салынған. Олардың
жұмысы бекіре ғана ... ... жай ... да ... ... ... Мұндай қондырғылардан аман тұрған әзірге Жайық өзені ғана.
Жайық өзенінің Каспийге құяр сағасынан Орал қаласына дейінгі ... ... ... ... зонасына айналды. Осының нәтижесінде
төмен түсіп кеткен деңгейі 70-жылдары бірнеше есе өсті. Мысалы, 1977 ... мың ... ... ... ( бекіре, шоқыр, пілмай, т.б.) ауланды. Бұл
бүкіл дүние жүзі бойынша ауланған осы ... 38 % -іне тең еді. ... ... ... ... қоры тағы да азайып, 1996 жылы тек бір мың
тонна мөлшерінде ғана ауланды. 2003 жылы 6 мың ... ... ... ... азаюының негізгі себебі – Жайық өзені суының төмендеуі және
оның түрлі қоспалармен ластануының негізінде ... ... ... қызыл
балықтардың арасында аурудың пайда болуы.
Шекарааумақтық Жайық өзені суға тапшы Қазақстан ғана ... ... ... ... маңызды негізгі су күретамыры болып табылады. Тіпті,
одақтық ... ... де ... ... ... ... ... жылғы №159 қаулысымен «Ерекше мемлекеттік маңызы бар су
нысандарының шаруашылық ... ... ... ... ... ... орай, Жайық өзені осы аталған ... ... ... де ... ... ... бар су нысандарына жатқызылмаған.
Осыған байланысты оған дәрежесінде көңіл бөлінбей ... ... ... ... ... бойы ... табиғи
қоры. Қызыл балықтың кейбір түрлері осы Каспий-Жайық-Еділ алабынан ... ... өзге еш ... кездеспейді. Сондықтан Атырау облысында су
көзднрін қорғау балық қорының көбеюімен тығыз байланысты. Облыстың ... ... ... ... ... ... ... шортан тағы басқа
балық түрлері көп кездеседі.
1.2. Жайық-Каспий су бассейнінің ахуалы
Облыстағы негізгі су қоры- ... ... Өзен ... қар және ... ... қоректенеді. Көп жылдық деректер бойынша 19-20қарашада Жайық
қатады,орташа ... өзен ... ... 121 күн мұз ... жатады.
«Сурет.1.2.»
Көктемде 7 наурыз бен 14 сәуір
аралығында мұз еріп су беті ашылады. Жайықтың төменгі ағысында көкектің ... ... ... су ... ... Өзен ... ... 3-4
метр, орта және төменгі ағысында 9-10 метр, атырауында ... ... ... ... орташа көп жылдық ағын мөлшері Махамбет аулы
тұсында (1985) 7,92 ... ... ... ... су ... 51 мың текше
метр секундына дейін. Адамдардың шаруашылық қажеттеріне байланысты ... ... ... келеді: сондай факторлардың бірі-өзен суымен
егістікті суару, шабындық пен жайылымды суландыру болып табылады.
Егістік суаруға ... ... 0,6 ... км, ... 0,2 текше
км суы кетіп, арнаға қайтып ... ... ... ... 1,8 ... км су ... өзен арнасына қайта құйылмаған. Жайық
өзені суының кемуі жер асты су ... ... ... ... ... ... өзен жайылмасының құрғауына және
жағалаудағы ағаш пен бұталардың азаюына әкеліп соқтырады. ... ... ... дұрыс бақылау болмағандықтан өзен бойындағы кез ... ... ... суды ... шығындап, бөгет, тоғандар жасау
арқылы көп жағдайда судың тартылып қалуына дейін жеткізеді.
Бұрындары жоғарыдан келетін көлемді судан өзен ... ... ... елді ... мен ... ... ошақтарын басып кету жағдайы
жиі болатын. Енді ластанып, лайланған өзен ... ... ... ... су ... арна кеуіп қалып жтыр. Жайылымдар соңғы ... ... аса ... ... ... ... жем-шөп қоры күрт
кеміп барады. Өзен бойын қуалай өскен ... ... ... ... ... Осы ... ... өсімдік және жануарлар дүниесін сақтау
мен қорғау ... де ұмыт ... ... ... айтылған
проблемалардың ушығуына өзен табанын тазалауға қажетті қаржының жоқтығы да
себеп болып отыр. Жайық суын тазалауға көңіл ... ... ... ... ... ... маңызды өзендер» қатарына кірмей
қалуы. 2004 жылдың 21 қаңтарында № 59 Қазақстан ... ... ... ... бар су ... ... және ... маңызы бар су объектілеріндегі ... ... ... ... ерекшеліктерін бекіту туралы» қаулысы жарық көрген. Ал,
осы ... ... ... ... ... тәуірлеу өзендер
енгізілгенімен, бұл өзенге ондай атақ ... ... ... ... ... ... ... атқарушы билік арнаны тереңдету жұмыстарына және табиғатты
қорғау шараларын жүзеге ... жыл ... ... ... ... ... ... қаржы өте аз және облыстық деңгейде шешілетін мәселе емес. Ал, ... ... ... өте ... ... Тек ... ғана «Водные пути» коммуналдық мекемесі Жайықта аз-мұз тазарту
жұмыстарын іске асырды. Оның өзінде кеме ... ... ... ... ... ... ... ақша бөліп, балық жүретін жолдарды
тазартқандай болған. Облыста Жайық өзеніне бақылау жасайтын қаншама мекеме
болғанымен ... ... ... ғана ... ... дейін Жайықты қорғау мен сақтауға қатысты бағдарлама ... ... ... ... ... өзен кесіндісіне
мемлекеттік қорғалған табиғи зона деген ... де ... ... ... мәртебесінің жоқтығы, ведомствоаралық бытыраңқылық
мәселені түбегейлі шешуге кесел болып отыр.
Бүгінгі ... ... елде ... ... ... үш ... ... ортаны қорғау, Көлік және коммуникация мен Ауыл
шаруашылығы ... ... өзен ... қатысты салалас
министрліктердің көптігінен пайда ... ... жоқ. ... ... отыр ... те ... ... аймақтарға бақылау жасау, қоршаған ортаны қорғау,
табиғат байлықтарын, орман және су шаруашылығы қорларын пайдалану және ... ... Ауыл ... ... ... ... ... да, қорғаушы да, бақылаушы да бір болып шығады. Кімнің
болмасын өз қолын өзі қақпайтыны белгілі. Сондықтан, бұндай ... ... ... неде деген сұрақ туындайды.Сонымен бірге, бүгінгі
таңда су қорлары көздеріне экологтар, ... су ... ... қорғау инспекциясы, мемлекеттік санэпиқадағалау қызметі мемлекеттік
бақылау жүргізеді. ... ... ... ... ... бұл ... көп болса, қой арам ... ... ... ... қауіпсіздік Концепциясының талаптарына сай ... ... тек бір ғана ... ... ... ... экологиялық жағдайы жергілікті биліктің үнемі назарында. Бұл
жөнінде бірнеше рет кеңес, бірлескен ... ... ... ... ... ... шаралардың барлығын алып жатыр. Соңғы жылдары
облыс әкімдігі Жайық өзенінің проблемаларын Үкімет деңгейіне дейін ... ... ... Ел Премьер-министрлігінің маусым айындағы
Атырауға сапары кезінде үлкен қолдауға ие ... Оның ... ... өзенін
суға толтыру мәселесі жөніндегі мемлекетаралық штабтың ... енді ... ... тазалап, тереңдетуге үлкен көмек болатын болды.
Сондай-ақ, мәселе шілде айының 22-сінде Орал ... ... ... ... ... ... ... Үкіметаралық мәжілісте
қаралды. Қорытындысымен нақты келісімдер дайындалып, қыркүйек ... ... ... кездесуінде бекітілген болады. Жайық трансшекаралық
су объектісі болғандықтан, оны сақтау, қорғау- ... мен ... ... міндет. Жайық өзенінің бассейндік экожүйесін оңалту, су ... ... екі ... ... жасаған іс-қимылына тәуелді.
1.3.Жайық өзенінің су жүйелері және кеме қатынас жүйесі
Жайық ... кеме ... 1925 жылы ... 1927 ... бастап Жайық өзені арқылы Атырау-Орал аралығында жүк
тасымалы жүргізілді. Жүктер ... ... ... ... ... ... ... Ембімұнайы Каспий теңізі арқылы мұнай құятын
баржалармен Астрахан ... ... ... 1964 жылы ... өзен
порты құрылып, оны жабдықтау жүк көтеретін техникадан басталды, ... ... ... өзенімен жүк және жолаушы тасудың дамыған кезі 1977-1981
жылдар арасы болды. 1982 ... ... жүк тасу ... ... бастады.
Ол Жайық өзенінің бағалы балық қорын сақтау мақсатында оның мемлекеттік
қорық аймағына айналуына ... ... 1982 жылы өзен ... ... ... ... үш порт краны қондырылып, темір жол
тартылды. 1999 жылдан бастап Жайық-Каспий теңізі каналы ... ... ... ... ... ... қайраңының игерілуіне байланысты су
көлігін қарқынды дамыту, 2030 жылға дейін жүк ... ... 14 ... ... ... терминалдарын салу және портты қайта ... ... ... ... және өзен портын, мұнай және дәнді терминал
құрылысын жаңарту мұнай өнімдерін, ... мен ... ... ... ... су жолы арқылы тасымалдауды реттеуге ... өзен ... кеме ... қарқынды болды. Ауыр жүк
тасымалдайтын алып кемелер жүретін сирек ... бірі ... ... ... ... түбі ... ... шағын кемелердің қайраңдамай жүзіп өтуі
проблемаға айналды. Мысал ретінде былтыр Солтүстік Каспий игеру жобасына
қажетті «Барыс» ... суға ... ... ... та ... ... ірі кемелердің қозғалысы мүлдем жоқ деуге болады.
Жайық өзені Жайық-Каспий бассейнінде басты және өзгеше суат ... және оның ... ... ... рөл ... ... сағасына жанасатын Солтүстік Каспий ауданы бекіре, шала өтпелі
балықтар үшін маңызды потенциялды ... жолы ... ... щрғырланатын орны, оңалуға жоғарғы азық орны, бағалы балықтар
тіршілік орны ... ... ... жағдайына және биологиялық
ресурстарына әсер ететін ... ... бірі ... ... ... Әрине, өзеннің сулылығы, тасқын құблыстардың өтуіндегі
кейбір сипаттамалар, судың температуралық ... ... ... ... ... рөл ... сулылығы жөнінде европа өзендерінің үшінші ондығында ғана орын
алады. Жайықтың басты ерекшелігі ағуының аса ... ... ... суы көп ... ... ... аз сулы жылдан 10 ... көп ... ... ... ... ... ... шегімен европалық рекордқа
жатады. Жазғы, күзгі, қысқы кезде, яғни жылдың 9-10 айында Жайық ... ... ал ... ... суын орта және төменгі ағыспен көптеген
километрге құятын күшті өзен.
Көктемгі су тасуында Жайықта 60-80 %, ал ... 96 % ... ... ... тасқын судың жиектен асуы брлығы 2,5 метрді құрайды,
тек ... 5 ... ... ... Жайықтан төмен өзенге қарай басқа салалар
құймауына, судың бөлігінің ағыстарда жойылуына байланысты тасқын созылады.
Жайықтың орта ... ... тағы бір ... – су ... ... ... орта ағысында судың көтерілуінің барынша көп жылдамдығы
тәулігіне 3 метрге жетеді. Кейде деңгейінің бір ... ... 0,5 ... ... ... болатын. Жайықтың атырауы үшін өте аумалы деңгейлі
режим тән.
Жайық ... ... ... ... ... қатта өзен ағуының
аккумуляциясыы нәтижесінде пайда болды. Жайық өзеніне өлшенген заттар тайыз
сулы ... ... ... ... ... ... ... гидрологиялық параметрлері:
|Сипаттама | |
| ... |
| |2004 |2003 |2002 |2001 |2000 ... | | | | | |000 ... ... басталған күні|5.4 |15.4 |2.4 |5.4 |27.03 |14.04 ... су орны ... |765 |450 |516 |472 |563 |514 ... ... | | | | | | ... см | | | | | | ... ... |2.06 |15.05 |18.05 |1.06 |15.06 |22.05 ... ... | | | | | | ... тасқынының ұзақтығы, |57 |30 |47 |55 |28 |53 ... | | | | | | ... ... м3 |10.7 |8.5 |12.5 |8.4 |11 |8.6 ... шашу |26.4 |6.05 |3.05 |26.04 |17.04 |25.04 ... | | | | | | ... күні | | | | | | ... қату күні |10.12 |2.12 |6.12 |26.11 |22.11 | - ... ... см |24 |65 |37 |30 |20 | - ... жару күні |29.02 |1.04 ... |22.02 | - |
| | | |2 | | | ... қату ұзақтығы, күндер|81 |121 |81 |75-77 |93 |87 ... ... ... |4106 |766 |3038 |2040 |9918 |3492 ... | | | | | | ... жлпы ... ... |81.4 |82.4 |109.6 |110.3 ... | | | | | | ... су ... енді бір ұшы Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... трансшекаралық
өзендерге қатысты мәселеге әлі де болса өзімбілемдік сақтықпен қарап келе
жатқаны байқалатындай. Неге ... ... су ... ... бір ... конвенцияға күні бүгінге дейін қол қоймай келе жатыр. Екі мемлекет
арасында өткен ... ... ... ... ... ... пайдалану және қорғау жөніндегі Қазақстан-Қытай комиссиясының
үшінші бірлескен отырысы өткен болатын. Онда Ертіс және Іле ... суын ... ... ... ... туралы Қазақстан
тарапының ұсынысы талқыланды. Кейбір сарапшылардың сөзіне қарағанда, «Қара
Ертіс-Қарамай» каналы іске қосылғаннан кейін Қытай жағы ... ... ... ... метр ... су ала ... Ал оның ... кейін 1,5 млрд.
текше метрге дейін жетуі мүмкін деген болжам да айтылуда. Біле білгенге ... қиын ... ... ... ... Егер де ... жалпы су
ресурсының мөлшері шамамен 9,8 млрд. текше метр екенін ескерсек, ... ... ... ғана ... ... қоса ... экономикасы мен
экологиясына едәуір залал келтіретін болады. Мәселенің қай ... ... алуы сол ... ... шешімі бойынша Қазақстан ... ... және оның ... ... ... ... болған
кезде Қытай тарапына дипломатиялық жолмен жіберуі тиіс бұл ... ... әлі ... дейін қарастырылу үстінде. Сала мамандары өз ... ... ... үшін алдымен арнайы ғылыми негіздеме ... ... ... ... ... ... ... проблемалары басқа да өзендер сияқты
кешенді табиғи, ... және ... ... ... ... табиғи экожүйесінің тозуына оның су, өсімдіктер, жануарлар
мен балық ресурстарын пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ... ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
Жайықтың жасыл желегі, орманды алқабы соңғы жылдары 8-10 есе
азайып кетті. Егін тәуір шыққан жылдары 8-10 ... ... ... ... ... әр суы 1,2 миллион гектарға ... ... ... ... ... мың ... ... суарады, жүздеген мың гектар жайылымға су
шығарылады. Дүние жүзінде ... ... ... ... 3/1 ... ... Бүгінде Арал десе елең етпейтін адам жоқ. Аралды бүкіл
әлем ... Бір ... ... ... шапшып, ақырып жатқан Арал бір күнде
суалдыма? Теңіз орнында қайырлаған кемелер бір-ақ күнде ... ... Алып ... ... ... ... созылғаны ақиқат шындық.
Кезінде неге апатын алмадық? Қазір жүрегіміз осы ... ... ... ... тыс ... ... қажеттіліктері үшін
қолданғанда арта түседі. Өзеннің санитарлық қорғаныс аймағы заң ... ... ... ... кеңестік заңда судың қорғаныс аймағы
саналған өзен жағалауларының 65 пайызы жыртылып, егін ... ... ... Бұл өз кезегінде өзенге топырақтың көп құйылып,
тайыздалуына себеп ... ... Бұл ... ... ... Ірі
индустрия алыптары Жайық өзенінің тура ортасында орналасқан кеңес заңымен
судың ... ... ... ... ... желісі жүргізілген. Өткен
ғасырдың 60-70 жылдары Орынбор газ ... кен орны ... ... ... қоса ... ... ... еткен. Балық шаруашылығы
аймағын, ортаңғы және төменгі сағада бекіре балығын ... ... ... де ... ... ... бақылаумен атқарылған. Ал Қазақстандық
кен орнын игерушілерге мұндай ... ... ... ... ... жеріндегі жоғарғы ағысында төрт ірі су қоймасы бар.
Жайық өзенінің экологиялық ахуалын көтеріп ... ... жүзі ... Оның ... алға ... отырып, бүгінде Үкімет және
заң шығарушы органдар тарапынан нақты шешім қабылданды.
Кеңес кезінде әлемдегі ... ... ... 3/1 бөлігі
Жайықтан ауланса, қара ... 40 ... ... ... ... ... ... екі елді де алаңдатып отыр. Бас ... ... ... ... ... мен Қаақстан Республикасы бірлесіп
шаралар қабылдаудың жолдары қаралды. Мәжілістің экология және ... ... ... ... ... ... ... түпкілікті шешу үшін бірлескен парламенттік топ құрып, ... екі ... ... басшыларына жолдау керек.
Күн тәртібінде Жайық бойындағы табиғи байлықтың бәрін дұрыс
пайдалану үшін Ресей мен ... ... ... ... құру, сол
комитетке мамандарды тоғыстырып, соларға белсенді жұмыс істеуге мүмкіндік
беру.
Ресми деректерге ... ... ... 157 кеме ... кездер де болған. Оның арнасын тазартудың екі жақты пайдасы
бар. Біріншіден, кеме ... ... ... ... ... ... ... шашуына оң әсер етпек. Егер өзеннің тереңдігі
бастапқы ... ... жүк ... ... ... 1 миллион
тоннаға дейін жеткізуге болады.
Ресей Федерациясының Орынбор қаласында ... ... ... депутаттары Батыс Қазақстан облысы
делегациясының қатысуымен ... ... ... ... ... талқылауға арналған бас қосуға қатысты.Онда су ресурстарының
тиімді пайдаланылмауынан ... ... ... ... ... ... ... кешенді түрде қолға алу қажет.
Екі мың шақырымға созылып жатқан Жайық өзені ұзындығы ... мен ... ... үшінші орында. Ол Ресей Федерациясының ... ... және ... ... мен ... ... ... облысының аумағымен ағып өтеді. Өткен ғасырдың 70 ... ... ... ... 3/1 ... ... қара уылдырықтың 40 пайызы
осында өндірілген. Су ресурстарының ... ... өзен ... ... ... ... жұмыстарын кешенді түрде қолға ... ... ... осы ... ... ... Үлкен Өзен, Елек, Қалды қайтты секілді ... ... ... су ... ... нық аңғарылған. ... биыл ... ... қар ... аз болғанымен, есесіне
Жайық өзенінің Орынборға (Ресей) тиесілі бөлігінде қар қалыптағыдан 15%
артық ... ... бір ... ... ... бері ... 90 ... метр су құйылуда. Демек, бұл-Жайық өзенінің қойнауындағы
біраз саяжайды су басу қаупі бар деген сөз. Бұл ... жаз бен ... ... ... ... ... бағасының
қымбаттауына тікелей әсер ететін ... ... ... ... ... ... ... асып-тасуы әдетте сәуірдің ортасы ауа ... ... бойы ... аз ... ... нәтижесінде жергілікті өзен-
көлдердің табиғи жолмен жеткілікті қоректенбеуі мал баққан, шаруа қуған
ағайынға қиындау ... ... ... ... арнасынан шығып, тасып
жарымағандықтан сай-салаға жөнді су ... Бұл ... пен ... ... шөбі ... ... құнарсыз болады-ау деген күдікті
ойға жетелейді.
Жайық-Каспий балық өнеркәсібі Қазақстан Республикасының ішкі су
қорлары арасында жетекші орынға ие. Балық саласының ... ... ... ... ... ... және Каспий теңізінде болуы уылдырық ... ... ... ... алады.«Атырау балық» АҚ ірі ... ... ... ... экспортталады. Каспий теңізінің жақын
орналасуы өндіріс салаларының, яғни балық шаруашылығы, балық ... кеме ... ... ... ... ... бас ... Роберт Сүйербаев кезекті есеп беру кездесуін өткізді.
Бөрлі ауданында өткен жүздесуге Ақсай ... ... мен ... ... қатысты. Сонымен қатар, бұл алқалы жиынға үкіметтік
емес ұйым ... ... ... мен ... құралдарының өкілдері
қатысты. Тұрғындар сауалы денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау және
мемлекеттік ... ... ... де ... ... ... ... Қарашығанақ кенішінен бөлініп шығатын өндірістік
қалдықтар, “Капустин Яр”, “Азғыр” ... ... ... әсері күн
тәртібінен түсер емес. Бұл проблемалар Батыс Қазақстан облысы, соның ішінде
Бөрлі ауданына да ... ... бас ... ... заңнаманың
табиғатты пайдалану, ауада тіркелген зиянды заттар мөлшерінің де нақты
есебін шығару, экологиялық ... ... ... ... бар екенін атап өтті. Ал аудан басшылығы Қарашығанақ кенішін
игеру барысында ... ... ... ... мен азот қоспалары
қалдықтарынан тұрғындар денсаулығына айтарлықтай әсері жоқ екенін алға
тартты. Кеніштен ... ... ... зияндылығы да бекітілген
нормадан аспайды деген пікірлер айтылып, тұжырым жасалды.
Проблемалар ... жоқ ... ... ... ... да ... Ол әр тұрғынның денсаулық жағдайына ... ... ... ... ... Десек те жергілікті компаниялардан шығатын өндіріс
қалдықтарының мөлшері шамадан тыс болып қалса, ... ... ... ... ... ... беріледі.
Жайық өзенінің экологиялық ... да ... ... отыр. Биылғы жылы өзеннен 200 тоннаға ... ... ... ... лас ... шығарылады. Улы
заттарды сақтауға арналған полигон құрылысына қатысты мәселелер де ... ... ... ... қажетті 250 млн теңгенің 60 млн өткен жылы,
ал 80 млн ... жылы ғана ... Есеп беру ... ... ... ... ... сәйкес бөрліліктердің
денсаулық жағдайы, елді-мекендердегі ауаның ... ... ... өзге аймақтарынан ерекшеленбейді.
Батыс Қазақстан өзендерінде, көлдерінде, су ... тұщы су ... ала ... ,алабұға, ақ балық, ақамур, жайын,
қара балық, көксерке, шортан, сазан бар. ... ... ... ... ... ... ... өзен-көлдерде
аққайраң, қаракөз кездеседі.
Жайық өзенінде теңіздің өтпелі бағалы балықтары құртпа
бекіре,шоқыр ... ... ... өзен ... ... салып,
өздері Каспийге қайтады. Уылдырықтарын жетілген жас шабақтар да теңізге
оралады. Балықтар ... ... ... ортаның тұздылық
құрамын,өзгерісін ажыратады. Ал бүйір сызығы импульсін де ... ... су ... ... ... тыныс алады, оттегіні сіңіріп
көмірқышқыл газын бөледі. Ғылыми деректерде бекіре 100 жыл, ... 300 ... ... ... тұщы су ... ірісі.
Жайық өзенінің балық байлығы тарихта көптеген адамдарды
қызықтырған. Орал ... ... ... ұшы ... құстың
тұмсығына ұқсас багор деп аталатын құралмен 1837 жылы ... орыс ... ... ... ... аулаған. 1752 жылы патша Жайық өзенін
қазақтардың ... ... 1902 жылы ... ... ... тұмсығына ұқсас багор деп аталатын құралмен 1837 жылы 17-шілде орыс
ақын Василий Андреевич Жуковский балық ... 1752 жылы ... ... ... ... ... 1902 жылы Санкт- Петербургта өткізілген
көрмеде аулау кәсібі бойынша Ресей дүниежүзінде алдыңғы орын алады. Осы
себепті ... ... қоры ... ... 1803 жылы ... ... ... тәртібі 1828 жылы заңсыз балық ауламауға 1835 жылы балықтардың
уылдырық шашатын ... ... үшін ... ... ... ... ... орыстар көптеп қоныстанған. Олар ... ... ... кері ... ... ... қалыптастырған арнасы ондағы жануарлар мен басқа да тірі ағзалардың
тағдыры көпшілік жағдайда табиғат құбылыстарына тәуелді болғанымен ... ... ... ... ... құбылыстармен тікелей
байланысты болады.
«Сурет.2.2»
аулау ... ... ... ... ... орын ... Осы себепті
жануарлардың балық қоры азайды. Сондықтан 1803 жылы ... ... ... ... 1828 жылы заңсыз балық ауламауға 1835 жылы ... ... ... ... үшін ... арнайы жарлық шығарды.
Жайық өңірін орыстар ... ... Олар ... ... ... кері әсерін тигізді. ... ... ... ... жануарлар мен басқа да тірі ағзалардың
тағдыры ... ... ... ... ... ... тепе-
теңдіктің бұзылу тарихы қоғамдық антропогендік ... ... ... ... ... ... азаюы
Жайықтың балық байлығы-Атырау өңірінің ғасырлар бойы негізгі табиғи
қоры. Қызыл балықтың кейбір түрлері осы Каспий-Жайық-Еділ ... ... ... өзге еш ... кездеспейді. Сондықтан Атырау облысында су
көздерін қорғау балық қорының көбеюімен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... көксерке, жайын, шортан, тағы ... ... көп ... ... ... ... уылдырық шашатын ... олар ... ... ... балық қорын сақтау мақсатында екі
бекіре зауыты жұмыс жасайды. Бекіре зауыттары жыл ... ... ... 6-7
млн. дана бекіре тұқымдас балықтың шабақтарын жіберіп ... Таяу ... қоры 12 млн. ... ... ... ... оның ... сақталуына «браконьерлер»
(зиянкес балықшылар) өте үлкен кесел келтіруде. Қызыл балық көтерілетін
Жайық ... ... ... ... өңірінде қыл тұзақ, ... ... ... ... ... ... ... балықты тонналап
ұстауда. Балық ... ... ... шаралары бұл әрекетке
тосқауыл қоя ... ... ... ... табиғат жағдайына, сондай-ақ халқының хал-
ахуалына жан-жақты да тікелей әсер етуші су ...... ... Бұл
айдын – дүние жүзіндегі ... ... ең ірі, ... аралық
экономикалық және климат қалыптастырушылық маңызы күшті, табиғи қоры ... ... ... теңізінің биологиялық ортасы су жәндіктеріне ... ... ... ... мен ... ... түрлері
тіршілік етеді. Өте құнды кәсіптік маңызы бар қызыл ... 70-80 % ... ... түбі мен ... өңірі мұнай, газ тағы басқа минералдық
шикі заттарға бай. 1999 жылдан бастап теңіздің балық мекендейтін ... ... ... ... ... Күн сайын ондаған кеме теңіз ... ... ... ... зиянды қалдықтармен теңіз суын ластауда.
Нәтижесінде қоршаған ортаның ... ... ... ... ... атмосфера, теңіз табаны, фитозоопланктон, яхтиофауна, ... ... мен ... физикалық және химиялық ... ... ... өндірудің қаншалықты зиян келтіріп отырғанын
біздің ... ... ... ... шын ... дәлелдей алмай отыр.
Ұзындығы жағынан Еділ мен Дунайдан кейінгі үшінші орынды иемденетін
сулы да нулы Жайық өзенінің ен ... ... ... жылдан жылға
нашарлап барады. Бүгінде Жайықтың мақтанышына айналған бекіресі жойылып,
тайдай тулаған ... мен ... ... мен ... де ... қалған.
Бұл өзен шамадан тыс ластануынан және ... ... ... ұшырауынан туындаған жағдай.
Жалпы өзен жағалауын жайлаған балықшылардың айтуынша балықтың азаюына
бірден-бір басты себеп. Ол Жайықтың және Еділ ... ... ... ... бітеп, Жайыққа басқа да өзендердің бойына балықтардың еркін
кіруіне кедергі жасауы. Су ... соң ... ... ... суға ... бағалыбалықтар да бұл күнде Жайыққа, Қиғаш пен ... ... ... ... қызыл балықтар енді теңіз жағасындағы
тұщы ... ... ... сол ... ... шашуғ бет алған. Ал
ол жерлерде енді мұнай мұнаралары көптеп бой көтеріп, олардың тыныш жүзіп
уылдырық шашуына ... ... ... ... ... ... мұздың қалың болып қатуы
салдарынан балықтарда оттегі алмасу нашар жүреді екен. Бұл да ... ... ... ... өте ... көрсеткіш. Әсіресе, көктемде
балық уылдырық шашқан кезде. Көп мөлшерде уытты емес заттардың – топырақ,
құм, ... ... ... су көзіне түсуі өте үлкен зиян келтіруі мүмкін.
Жүзгіндер судың лайлылығын көбейтіп, күн көзі сәулесінің ... ... Бұл ... ... ... ... өнімнің
төмендеуіне және оттегінің тапшылығына әкеледі. Су көзі ... су ... ... балық уылдырық ... ... және ... уылдырықтың тұншығып өлуіне себеп болады.
Көксерке көп ауланатын балықтардың түріне жатады. Оның пайдаланылуы
кең. Соңғы ... ... ... ... континенті кішірейіп,
құрылымдық үйірінің тұрақсыздығы көрініп келеді. Ихтиологиялық қызмет
зерттеулерінің нәтижелеріне сүйенсек көзі 60-70 мм ... ... ... 52 %
көксерке түседі екен. Олардың салмағы мөлшермен 1 ... ... ... Бұл ... ... ... ... көлемінің күрт кішірейгенінің
бірден-бір дәлелі. Көксерке балығының салмағы 1,0-1,7 кг ... ... салу ... көп ... Көксерке балығының бұл бөлігі кейінгі кезде
тұтынушылар арасында үлкен сұранысқа ие. ... ... ... ... ... ... ... үлкен зиянынтигізетіні ғылымижолмен
дәлелденген.
Жалпы Жайық өзені Еуропа көлемінде ... ... ... ... ... ... ... қаған өзендердің бірегейі. Жайық өзені
бекіре балығын өсіруде ерекше байқалған. Ал ... көне ... ... 100 млн ... уақыт өткен. Дегенмен Жайықтың қазіргі апатты
жағдайы осы өзендегі бекіре балығының құрып кету қаупін төндіріп тұр. ... ... ... ... ... ... қылықтарын қосыңыз. Осы
іспен йналысып жүрген белгілі мамандардың айтуынша, ... ... ... 7 еркек бекіре балығына 1 аналық ... ... ... ... ... бола ... екен.
Бекіре балығының дамуына, өсіп-өнуіне басты ... ... ... ... балықтардың жағдайының күрт төмендеуі, ... ... ... ... ... ... ихтиофаунаның биологиялық бірегейлігін
ескере отырып, Каспий теңізінің ... ... ... ... және ... ... дельталары қорық ретінде жарияланды. Негізгі
мақсат-бекіре ... және ... ... шашатын орындарын қорғау
болып табылады. Кеңес Одағы кезінде әлемдегі бекіре тұқымдас балықтың үштен
бірі осы ... ... ... Егер ... ... қалпына келтіру
мен бекіре балықтарын жасанды жэолмен көбейту жұмыстары жүзеге ... ... ... ... ең балықты өзені атағына қайта иемденер
еді.
Жайық өзенінің Каспийге құяр сағасынан Орал қаласына дейінгі аралық
60-жылдардың басынан мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... деңгейі 70-жылдары бірнеше есе өсті. Мысалы, 1977 жылы
10,4 мың тонна қызыл балық ( бекіре, ... ... т.б.) ... ... ... жүзі бойынша ауланған осы балықтардың 38 % -іне тең еді. ... ... ... ... қоры тағы да ... 1996 жылы тек бір ... ... ғана ауланды. 2003 жылы 6 мың ... ... ... ... ... ... себебі – Жайық өзені суының төмендеуі және
оның түрлі қоспалармен ластануының негізінде Жайық өзенін мекендейтін қызыл
балықтардың арасында ... ... ... алтынға бағаланған бекіре тұқымдас балықтар бүгінде сиреп
барады. Бұл балық түрін ... ... ... ... тиым ... ... еншілеген Каспийді жағалаған атыраулықтар ғана
балық ... ... ... айналдырған.
Қызыл балықтың азайғаны сонша,бұл өңірде бекіре тұқымын ұстауға ... ... ... беріледі.
Кезекті экологиялық апатқа бергісіз жайсыз жағдайдың алдын алмақ
болған ғалымдар бұл балықтарды жасанды түрде қолдан өсіру ... ... ... ... ... ... салу ісі ... Ресейде
жолға қойылған. Бір қуантарлығы ,мұндай ғылыми-зерттеу институты біздің
өңірімізде де ... ... ... 200-ге ... ... өсірілуде .Бірақ әр
шабақты есепке ... ... бұл ... да ... ететінін айтады. Қазір
мұнда бекіре тұқымының бірнеше түрі ... ... ... ... ... ... жұмыстар Ресейде оң жолға қойылған.
Ал біздегі бастама үлкен ... бір ... ғана ... ... ... ... ... халі мүшкіл. Қайық қайырлап,тайыздаған өзенді асып
балықтардың жерсінбесі анық.
Бұл балықтар аса кірпияз жануарлар, дұрыстап күтпесе өліп қалады .Жыл
сайын шіліңгір ... ... ... суға ... Екі ... шабақтар
7-8 жылда жыныстық жағынан өсіп жетілгесін,өңірімізге қайта оралады. ... 900 ... ... ... ... ... небәрі 2-3% ғана аман
қалады. Тіпті 20-30 шабақтың өзі аман ... ... өзі ... олжа.
Еркінсіген браконьерлер мамандарды алаңдатып отыр. ... ... ... ... тиым ... Әзірге бірнеше мемлекет еншілеген Каспийді
жағалаған атыраулықтар ғана балық шаруашылығын үлкен ... ... ... өзен ... аулауға тиым салынса да жергілікті тұрғындыр
бекіре балығын ұрлап-жырлап ... ... ... ... ... ... ... тұр. Біздің пікіріміз ең кем дегенде Жайыктан қызыл балық аулауды 4-
5 ... ... тұру ... ... ғана ... қыл үстінде тұған бағасы
алтыннан да қымбат қызыл балықты көбейте аламыз. Бар-жоғы 25-30 жыл ... ... ... ... ... ... себебі-адамдар
тарапынан жасалған тағылық. Тарих парақтарын суырытпақтап сыр ақтарар
болсақ қазақ халқы 13-ші ... ... ... ... ... ... ... хабардар боламыз. Ал,Кенес Одағы ... ... ... құрылды.Тауарлы ірі кәсіпорындар да осы кезеңде өз
жұмыстарын ... ... көз ... Атырау балық зауытында соңғы
рет 1986 жылы 30 тамызда қара ... ... ... ... пен ... ... бұл күнде көзден бұлбұл ұшып барады.Тіпті,ол тұрмақ қара
балықтың да қарасы азайып қалған. ... ... ... балық касіпорында
жылыны 7,5 милионнан астам бекіре шабағы ... ... ... ... ғана ... шашу жасына жетеді. Қалғаны жыртқыш балықтар мен екі
аяқты қарақшыларға жем болады екен.
Кезінде бекіре тұқымдас ... ... ... 33 ... ... ... қара ... 40 пайызы осынан шыққан екен.
Бекіре ... ... ... шабақтардың тіршілік ететін негізгі
аймағы болған. Ол кездегі Атыраудың мақтанышы ... ... ... Қазір мұның барлығы келмеске кетті. Бүгінде Жайық өзеніндегі
әйгілі бекіре ... ... 30 есе ... ... ... ... та тіршілік етпейді. Балдыр басқан лайлы су да аса бағалы емес,
ұсақ ... ғана ... ... ... де жойылып кету қаупі төніп тұр.
Ғалымдардың ... ... ... ... көтерілмеуіне
браконьерлік әрекеттер ғана емес, су деңгейінің төмендеп, шамадан тыс
ластануы да ... ... ... ... балықтары тайыз суларда емін-еркін ... ... ... ... ... жете ... Бүгінде Жайық
бойындағы 68 уылдырық шашатын және қыстайтын жердің 13 пайызы ғана ... ... ... ... ... ... ... кеміді.
Бұрын он мың тонналап есептелтін балық енді ... ... ... ... қара ... та ... ұшырауда. Соңғы жылдарда қыс
қатты болып, өзен қалың мұз құрсануда. Ауа ... ... ... ... олардың өліктері көктемгі су көтерілген кезде жағаға ... ... ... ... ... жыл ... үкім жасап, балықтың тыныс
алуына жағдай жасау үшін қомақты қаражат ... ... бұл ... ... ... ... деңгейде қаралуы керек. Бүгінде
өзенге балықтың бұрынғыдай ... ... ... ... түбі түрлі
аурулар мен қармақтардың қалдықтарына ... ... ... ... ... Бұл суға түсем деген адамдарға да қауіп туғызады.
Атырау ... аса ... ... ... ... Бассейнде әлемдегі
бекіре тұқымдас балықтардың 85 пайызындай шоғырланған. Сондықтан да Жайық
өзімізге және ... ... ... ... ... су ... болып
табылады. Жайық өзені сондай-ақ Еділ өенінің шығыс бөлігіндегі саласы Қиғаш
бойында да (біздің облысымыздың ... ... ... ... 1960 ... жалпы балық аулау тұрақты сипатқа ие болып келсе, оның ішінде қара
балық аулау көлемінің анағұрлым арта ... ... ... бастап облысымызда 15 мың тонна мөлшерінде балық ауланса,
1991 жылы бұл ... 18 мың ... асты ... ... ... 40 ... ... Бұл жылдар ішінде қара балық түрлері бойынша да кәсіпшілік
қорлары айтарлықтай өзгеріп тұрады. Соған ... оның ... ... де бірде
еселеп артса, бірде сонша мөлшерде азайып кетіп отырды. Екі су ... да ... ... қара ... ... ... сипатқа ие болды. Мұның
өзі Жайық ... ... ... ... ... жүзеге
асты. Осы су қоймаларынан негізінен көксерке, қаракөз, жайын және ... және ... да ... түрлері ауланады.
Жайық өзенінде ғана бекіре тұқымдастардың табиғи ... ... ... ... ... 60 ... бас кезінде
қабылданып, жүзеге асырылған кешенді балық шаруашылығы шаралары: өзеннен
балық аулауға толығынан тиым ... ... ... ... ... тәртіпке
келтіру және тағы басқа шешімдердің нәтижесінде бекіре ... ... ... бас ... ... 10 мың ... ... 6 еседей өсті.
Сөйтіп, бекіре тұқымдастарды аулаудың бұл көрсеткіші ... ... ... ал ... балық аулаудың әлемдік көрсеткішінің 30 пайызына да
жетті. Мұның өзінде шоқыр аулау ... ... ... ... 95 ... Бұдан кейінгі кезеңдерде бекіре тұқымдастардың өнеркәсіптік қоры
мен ... ... күрт ... Ал ... ... оның ... 1,7 мың
тоннадан асқан жоқ. Мысалы, қызыл ... ... 1962 жылы 1,65 мың ... 1963 жылы бұл ... 1 мың ... ... ... қорының күрт төмендеп кетуінің себебі неліктен?!
1.Бұл жерде алдымен 70 ... ... ... ... ... ... жүргізілгенін атап көрсету ... ... ол ... ... балықтарды мөлшерлеп аулау жөніндегі ғылыми болжамдар 1981 жылға
дейін іске асырылмады.Тек осының салдарынан 60 және 70 ... 15 ... ... 19 мың тонна шоқыр артық ауланды.
1.Балық аулау тәртібіне ... рет ... ... ... ... пайдалану жөніндегі аса маңызды шаралардың бірі –
аталықтарды табиғи өсіп-өну орындарына уақытылы және ... ... ... ... ... ... 70 жылдардың бас кезінен
бері Жайық өзенінде балықты тағылықпен ... ... ... ... уылдырық шашуға шығатын тұста етек алуы оның табиғи өсіп-өнуіне әлі
күнге дейін теріс әсерін тигізуде.
Бекіре ... ... ... бар ... ... суға кері қайтару
жұмыстары соңғы жылдары ... іске ... ... Оның ... ... туын ... кейін өзеннен рұқсатсыз және
пайдақұмарлық пен ... ... ... өріс ... ... бұдан былай да бекіре тұқымдастарды сақтаудың қорығы болып
қалуы және мына бағыттағы шараларды кешенді түрде жүзеге асыру керек:
-ауа кеңістігі мен су ... ... ... ауыл ... және ... қажеттерге арналған су тарту
көлемін қысқартуды тәртіпке келтіру ... ... ... су көлемін
арттыру;
-қалдық судың құйылуына іс жүзіндегі бақылауды жүзеге асырып, қазіргі кезде
пайдаланып отырған сутарту қондырғыларын ... және ... ... ... ... ... тұқымдас балықтардың уылдырық шашатын жайылма сулардың катардан
шыққандарына су жіберу жұмыстарын жүзеге асыру;
-уылдырық шашатын ... ... ... ... ... ... ... 40 пайызының жіберілуін қамтамасыз ету;
-бекіре тұқымдастардың топтасып өзенге көтерілуі және ... ... де ... ... ... ... ... бекіре тұқымдас балықтарды өсіру зауытының құрылысын жеделдету.
Каспий бойынша тұтас ... ... ... ... ... ... ... пайдалануда қалыптасып отырған күрделі және
шиеленісті жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... кезекте жүзеге асыру қажет деп есептелінеді.
1.Жайықтың балық қоры өзен ... ... ... ... ... ретінде қарастырылуы тиіс. ... ... ... ... ... ... оны пайдаланудың да қазіргі
қолданылып жүрген тәртібі 1993 ... ... ... ... ... Дәстүрлі өзен мақұлықтарының басқа (майшабақ, итбалық, кефаль,
т.б.) балық түрлерін жайықтан ... одан әрі ... мен ... жол бермеу.
3. Жайықтың биологиялық ресурстарын сақтау мен пайдалану
мемлекет аралық негізінде ... ... үшін ... ... қиын жағдайда Жайыққа шығатын ... ... ... ... ... ... Ол ... деңгейі режимінің ұзақ мерзімдік ... ... ... ... Соның негізінде бұл құбылыстардың қолайсыз әсерін ... ... ... ... ... өз уақытында Жайық өзенінде бекіре балықтрының үштен ... ... ... балықтардың күрт азаюы браконьерліктен, тіпті
судың ластануынан да емес, Жайық өзеніндегі ... ... ... - ... ... ... ... қолайлы жалғыз су
көзі. Оған Ресей мамандары да ... ... ... ... ... ... ... гидроэлектростанциялары салынған. Олардың
жұмысы бекіре ғана емес, тіпті жай ... да ... ... ... ... қондырғылардан аман тұрған әзірге Жайық өзені ғана.
2.2.Жайық өзенінің кәсіпорындардың лас ... ... ... ластануы Челябинск және Батыс Қазақстан облыстарында
орналасқан ірі мұнай - газ айырғыш, өндіргіш зауыттарының , ... ... ... және санитарлық тазалығы төмен елді-мекендерден басталып
отыр. Сонымен қатар ауыл ... ... мен ... ... ... көптеген ... ... ... ... ... ... 1992 жылы облыстық СЭС-тің жүргізген Жайық-Орал өзені суын Атырау
қаласы тұсында жүргізілген ... ... ... өзеннің
суы құрамында темір, мұнай және фенол ... ... 3-4 есе ... көрсетеді. Ал, Индер, Махамбет елді мекендері тұсындағы өзен
сулары және осы елді ... мен ... ... ауыз су ... және ... ... мөлшері жүргізілген ... ... ... ... ... сай ... Бұл жағдайлар сөз жоқ адамдар арасында жұқпалы аурулардың өріс
алуына жол ... ... ... жатқан Орал облысында, Жайық бойында
орналасқан Ресей қалаларында өнеркәсіптің көп ... ... ... ... ... жан-жануарлар дүниесіне, адам өміріне қауіпті
химиялық элементтердің улы қоспалары көбеюде. Тек Атырау қаласының өзінде
бір ... ... ... 680 мың ... метр су ... беріледі.
Сонымен бірге 530 мың текше мтр су әр ... ... кері ... ... ... ... суда ... құрамы жеткілікті мөлшер
коэффицентінен 20 рет, алты валентті хром 6 рет ... ... ... ... қосындылары жылдан-жылға молая түсуде. Бекіре тұқымдас
балықтардың бойында мыс, ... ... ... және ... ... түрлерінің шоғырлануы анықталуда. Адамның шаруашылық қызметінің
өзінде-ақ көксеркенің жаппай ауруға ... ... ... ... ... ... қабатында түрлі жара мен ... ... ... ... заттардың негізгі көшетін каналдары-
ауа массалары мен өзендер. Қазақстанның географиялық орнының ... ... және ... ... Еуропадан,
Ресейден ластаушы заттарды тасушы ауа массалары мен Орал беткейінен ... өзен ... үшін ... ... ... Елек ... Ол Жайық
өзенінің бір саласы, бастауын Мұғалжар аласа тауларынан алады. Ақтөбе
облысынан ағып ... ... ... ... ең лас өзен. Елек суының
сапасы4 классқа жатады, ... ... ... ... ... (11,9 ... ... (5,1 ШРШ) ластанған. Ластанудың негізгі көзі-хромит кеніштері,
Ақтөбе, Алға қалаларының өнеркәсіп орындары.
1957 ... ... ... ... ... бірі ... алты валентті хром және бормен ластануы болып отыр. Алты валентті
хром жер асты сулары ... Елек ... ... өз ... ... ... ... хром қосылыстар зауытының» ескі шламды тоғандары
ластану көздері болып табылады. Қазіргі уақытта алты ... ... ... ... және ... қаласына жақын маңдағы ауыл
шаруашылық жерлердегі егілетін өсімдік өнімдері құрамында да бар.
Өлкеде шешімін таппай отырған тағы ьір ... ... ... Ақтөбе химзауытының Елек өзенін бормен ластау көзін ... ... ... су ... лас ... жіберілуі
қоршаған ортаны қорғау органдарының белгіленген ... ... ... ал ... ... ... жіберілмейді. Бірақ та жыл ... ... ... тасу ... 6-дан 10 млн. куб ... ... лас
су тасталынады. Осыған орай мұндай жағымсыз жағдайларды тоқтату мақсатында
Ақтөбе қаласының тазарту қондырғыларын ... ... ... ... ... ... ... табу қажеттігі туып отыр.
Сондай-ақ, тағы бір мәселе «Ақбұлақ» АҚ тазарту қондырғыларының ... ... ... ... ... ... тазарту
қондырғыларында ағынды лас суларды биологиялық тазарту ... ... ... ... ... ... ... табылатын Елек өзеніне ұдайы
дұрыс тазартылмаған ақаба сулар ... ... ... ... ... облысының және Батыс Қазақстан, Атырау облысының
әкімшіліктері тарапынан әрдайым шағымдар мен ... ... ... ... су ... жөніндегі бөлімінің 22.12.05
жылғы хатына ... Еділ ... суды ... ... Елек өзенінің
алты валентті хроммен ластануы жайында ... ... ... ... жылы қатысты мекемелердің отырысында «АЗХС» АҚ, «ТНК» АҚ филиалы,
«Казхром», «Алматы ... ... АЖЭС ... ... және т.б. бақылайтын мекемелер-ДГСЭН, «Батыс Қазақстан қазбалары» ... ... ... ... ... басқару және табиғи
ресурстары департаментінің қатысуымен 2006 ... ... ... ... ... өзені бассейні бойынша 21.09.05 жылғы
жиналысында қол ... ... ... ... қыс ... ... алты ... хромның қоспасын төмендету мақсатында қазіргі
уақытта Елек өзенінің су шығынын көбйту үшін ... және ... ... суды ... ... ... деп ... 2005 жылы
«Ақтөбнгидрогеология» ЖШС 2005-2007 ... ... ... ... ... бағдарламасы төңірегінде Елек өзені бассейніндегі жер асты
және жер үсті суларының бормен ластану көздерін анықтауда ... ... ... ... ... ... ... кешені құрылыс
жұмыстарын аяқтамай, яғни заһар ... ... ... ... ... «Ақпан» ЖШС трансшекаралық Елек өзенін алты
валентті хроммен техногенді ластану мониторингісі ... ... ... бар ірі ... ... ол әрине жылдамдатып ... ... 2006 жылы ... ... ... ... және табиғатты
пайдалануды басқару департаментінің іс-әрекетінде ... ... ... және де ... бағдарламалардың орындалу іс-
шараларыныі іске ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген Елек өзенінің экологиялық тепе-теңдігін сақтау үшін
санитарлы-экологиялық суды жіберудің қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, судағы ластағыш
заттар ШМК-нан асып ... Елек ... ... АҚ ... ... ... ... ақаба сулар өзеннің
тасуы кезінде араласып кетіп, санитарлық-экологиялық талаптар бұзылған.
Тазарту ... ... ... ... АҚ ... мен ... тоғаны жағдайы техникалық жағынан
қанағаттанарлықсыз. ... ... ... лас суларды тазалаудың
соңғы және негізгі биологиялық тазарту жүйесі жоқ.
Тағы да бір ескертетін ... ... суды ... шара ... тұр. ... ... ... ақаба суларды төгуді
тоқтату салдарынан бөгттің жарылуы орын алды. Ол дегеніміз ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ететін көзі болып
табылатын жер асты скважиналардың залалдануына әкелетін ... ... ... ... та осындай өткір қажеттілікке қарамастан су
ресурстарын қорғау және тиімді ... ... ұзақ ... бойы ... ... не ... жаңа қондырғылар құрылысының салынуына
ешбір көңіл бөлінбей отыр. Егер бұдан былай да осылай болса су ... мен ... ... ... Бұл ... де ... ... 2007 жылдың аяғында экологиялық зардаптың алдын алу үшін
Ақтөбе облысының басшылары Ресей мен ... ... Елек ... ... арқылы тазалауға кірісті. Себебі, қаладағы канализациялық
құбырлардан шығатын сарқынды су мен улы ... ... ... ... ... ... ... қалыпты мөлшерден бірнеше мың есе көп.
Бұл жайт маңайдағы ... ... ... ... төндіріп отыр.
Елек өзенінің табанына ұзақ уақыт бойы төрт бірдей кәсіпорыннан
шығатын заһар шөгіп келген. Бүгінде су көзі ... ... ... ... ... ... ... Кеңес дәуірі кезінде
тұрғызылған бұл ... ... ... ... ... қаншама жылдар бойы қоршаған ортаға қатер төндіріп келген ... ... ... ... ... ... Әсіресе, өзенді алты
валентті хромның ластап жатқандығы өте қатерлі боып отыр. ... ... Бұл адам ... ... ... тудырып, аллергияны өршітеді,
бронхит те осыдан ... ... ... ... ... ... қалыпты
мөлшерден он мыңдаған есе артып кеткен. Бұл жағдай тіпті қырық жылдан астам
уақыт ... ең лас ... ... ... ... Олсеннің де үрейін
ұшырды. Енді өзенді тазалау ... ... ... ... ... ғалымдар химиялық заттар арқылы хромды жер асты суларына ... ... ... ... ... суын пайдаланып ... бұл ... ... Қарапайым халық денсаулыққа кері әсерін
тигізіп жатқан хромның зияндылығы жайында да көп біле ... ... ішу ... ... кір ... тағы ... керек-жарақ үшін пайдалануға
болады.
Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары ... ... су ... 2020 ... ... даму
тұжырымдамасында осы өзенге қатысты су көзінің ауыр металдармен, хром, мыс,
мырыш, бормен ластану деңгейі санитарлық-гигиеналық және ... ... ... ... ... ... өте жоғары екендігі
айтылған. Түйіндеме: ... ... ... өте ауыр және ... ... шараларын алу қажет. Себебі, су көзінің тіптен азаюы
өсімдіктер мен жануарлар әлеміне ... ... ... үлкенді-кішілі бірнеше су көздері бар. Алайда, солардың
ішінде Жайықтан ... ауыз су ... ... болмайды. Мәселен,
Ойыл, Сағыз, Жем, т.б. қолданысқа жарамайды.Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ластаушысы- Орынбор газ өңдеу
зауыты, Ақтөбе хром қоспалары және ... аты ... Алға ... ... ... ... ... тастамалары шайынды су ретінде тазаланып,
құрамындағы хром тәрізді қоспалармен ... Елек ... ... өзеніне төніп тұрған тағы бір қауіп-шетелдік компаниялардың
қажетсіз күкіртті жер қойнауына қайта айдауы. ... ... ... ... шығатын қалдықтармен ластануы. Қарашығанақ мұнай-газ
конденсаты кен орны ... ... ... ... 25 ... ... Кен орны 1979 жылы ашылды. Оның ауданы 30000 ... кен ... 1200 млн ... газ 1350 млрд м3 ... ... ... ... зауытына ұзындығы 130 км құбыр салынып, газ бен
конденсатты экспортқа шығаруға байланысты оны ... 1984 ... ... есептелген оның өнімін бөлісу, кен орнын пайдалану және
болашақта өндіруді қамтитын ... ... 1997 жылы қол ... ... ... ... ... компанилары Сэджип (32,5%),
Бритиш газ Интернешинл (32,5%), Тексако(20%), ... (15%) ... кен ... ... ... сәйкес, жетекші құжат
негізінде жүргізіледі. Қарашығанақ интегрилі ұйым (ҚИҰ) кен ... ... ... ... үшін өндіру жабдықтарының өндіріс қуатын
кеңейту жұмысы ... ... ... ... ... ... газ бен ... алады, бір бірінен айырады, Орынбор қаласына
экспортқа дайындайды. Бұл құрылысты қайта құру жұмысы жүргізіледі.
Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы Березов ... ... ... ... кен ... Қарашығанаққа жақын орналасқан. Бұл қазыналы
мекен1979 жылы ашылғанымен жоғары қарқынмен игеру кейінгі кездері жүзеге
аса ... Кен ... ... ... мұндағы табиғи газ құрамындағы
күкіртсутегінің ... ... 4-тен 4,3 ... ... ... ... нәтижесінде көп жағдайда ... ... ... ... уы ... ... Қарашығанақ кен орнының
қауіптілігі бірінші класқа тең ... ... ... сондықтан
болса керек. Ал Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Қарашығанақты айырықша
қауіпті нысандар тізіміне енгізген. Қазыналы ... қызу ... ... қорғаныс аймағында қалған ... пен ... ... ... ... ... ... Кен орнында апатты жағдай
орын алса, мыңдаған адамдардың өмірі қауіп құшағында қалатын болды. ... ... жер ... ... ... ... жер асты ... үшін қажет. Сонымен бірге шетелдіктер оны газды неғұрлым көбірек
алу мақсатында пластикалық қысымды көтеру үшін де ... ... кері ... ... ... экологиялық қауіп-қатер туғызбайды деп
есептейді. Бұған сену қиын. ... ... ... ... газбен және
конденсатпен араласып жатқан болса, ендігі ... ол ... ... ... күкірт күйінде жер қойнауына қайтадан жіберіледі.Бұдан кенішке жақын
орналасқан Жайық ... ... зиян ... ... Елек өзенінің
етегінде тұр. Ал Елек Жайыққа құяды. Ал Елек Ойыл өзенімен бірігіп ... әрі ... ... Мұны Ақтөбедегі экологтар, санипедстанция,
әкімшілік те біліп отыр. Бірақ өздері ол суды ... соң мән ... жылы ... ... ... салдарынан індет шығып
кете жаздады. Қалалық су арнасы арқылы хлорды суға ... ... елді аман алып ... ... ... кезде белгілі болғандай
хлорланған ауыз су ... ... ... ... ... ... Хлор біздің ағзамыздағы ақуызды бұзып, тері мен шашқа жағымсыз
әсер етеді. Сонымен ... ... ... бойындағы кәсіпорын, мекемелер де
суды таза ұстау мәселесіне бас ауыртпайды. Тұрғындар да ... ... ... мен ... ... ... ... экспедиция жорығы
кезінде осы аймақтарда Жайық өзенінің ... ... ... ... 160 ... орны және ... мен ... қалдықтарының өзен бетінде
шашылып жатқаны анықталған. ... ... өз ... ... ... ... өзенінің ластануына «жабайы» үлес қосып отыр. Сондықтан Жайық
өзенінің тазалығы, ... ... ... атқарушы биліктің қатаң
бақылауында. Соңғы уақытта облыста қолға алынған ... ... ... ... коттедждердің кәріз жүйесін ортақ желіге қосу
жұмыстары ... ... Оған қоса ... ... шара ... ғана
болмаса, назардан тыс қалып ... ... ... ... талапқа
сәйкестендірілді. Су рәсуа ... үшін ... ... ... пен бейнебақылаулар орнатылып, қазір бұл жерлер қала
халқының демалып, серуендейтін тамаша орындарына ... ... ... ... ... оның экологиялық тағдырына әсер етіп, ... ... ... зиян ... отыр. Біздің облысымыздағы сұйық
және қатты зиянды өндірістік қалдықтардың 40 пайызы ... ... Осы өзен ... ... темір-6,5, жез-6, мырыш-12,35, мұнай
өнімдері 1,35 пайызға жетті. Су ... ... ... ... орын алмауы үшін суды ысырап қылмай тиімді
пайдалану ... ... соң әр ... ... ... ... кетпеуін
мықтап қадағалау керек. Өйткені, су арқылы адам ағзасы ... ... таяз ... ... қажет.
Елді-мекен жерлердегі жағалай өзеннің жағалаулары мен су ... ... ... ... ... қалдықтар төгіледі. Жайық бойында
орналасқан қалалардың арналы тазалық құрылғылары ескірген, қайта жаңғыртуды
қажет етеді және арналық ... ... ... ... қамтамасыз
етпейді. Жайық өзенінің беткі суларының ... ... ... ... ... суалтын алаңдар аумағындағы ескіден
бергі ластар, қалалық және кенттік шайынды сулар ... ... ... мен ... ... ... ... мен жануарлар дүниесінің
бұзылуына рұқсатсыз ағаштар кесу және далалық өрттер әсер етуде.
2.3.Су ... ... ... ... ... өзенінің Каспийге құятын көп жылдық орташа көлемі 6,18 млрд
текше метр. Жайық өзенінің су режимі Орск ... ... ... аса ... су ... ... кейін күрт өзгеріп кетті. Осыған орай өзен
суын пайдалану проблемасы бірінші кезекке қойылып отыр. Оған ... ... ... ... мен ... ... ... су шаруашылығы
басшыларының кездесуі және алған шешімі осы мәселелерді реттеуге арналған
Жайықтан кейін ірі ... ... ... Жем. Бұл ... ... ... ... шабындықтарды көлдету үшін ғана пайдаланады. Жем өзені
басын ... ... ... да, Каспий теңізіне жетпей сорларға құйылып
үзіліп қалады. Өзеннің жалпы ұзындығы 72 шақырым, ... ... 212 ... Қар ... көп ... көп жылдық орташа су қоры 360
млн текше метрге дейін жетеді де, қар суы аз ... бұл ... 2-7 ... ... ... ... Жем өзені сағаларын топырақ үйіп ... ... ... ретке келтіріп, көктемнің тасқын суын пайдаланып
көлтабандарға су шығарылады. ... ... ... ... ... 70-80 млн текше метрдей. Бұл өзеннің суын тиімді пайдаланудың бірден-
бір жолы бұрынғы құрылысы тоқтатылған ... су ... ... ... ... табылады. Осы мақсатта Жылыой аудандық ауылшаруашылық
басқармасының жанынан арнайы су құрылыстарын ... ... ... ... ... ... қаржы бөлініп отыр. Жобалау
жұмыстары Мәскеудегі ... ... ... күні ... ... жасалуда. Жобалық қуаты 35 мың га инженерлік жүйедегі
жайылым су болмақшы. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... су деңгейі соңғы 15 жылда 57 сантиметрге дейін төмендеген.
Жағалауды нығайту жұмыстары кешенді түрде қолға алынса, ... ... ... су ... алдын алып, ол өз кезегінде өзен табанының
табиғи жолмен ... оң ... ... ... ... табиғи парктер мен
балық шаруашылығы аймағын қайта құруымыз қажет.
Осы жылы көктемде судың ... ... ... жоғары
болды. Әсіресе, «Канал басы» бекетінде концентрациясы өте жоғары болды, ... ол ең ... ... ие ... ... жаз ... «Балықшы»
бекетінде лайлылықтың еңжоғары болуы, ... көп ... ... ... деңгейінен шығар деп есептейміз. Бірақ бұл былтырғы
жылғы жаз кезіндегі ... ... ... болғандықтан жылдың орташа
шамасы да төмен болды.
Көктеммен салыстырғанда жазда судың ток ... ... ... де ... ... ... былтырғымен салыстырғанда аздау. Сол сияқты
жаз кезінде көктемге қарағанда судың мөлдірлігі ... ... Және де ... ... орта жылдық мәні де былтырғымен ... ... ... мөлшері жазда көктемге қарағанда биылғы
жылы өскені байқалды. ... жылы ... ... ... ... болды. Ал жазда төмендеп, тек «Бугорки» бекетінде 212,5 мв-ге дейін
өсті.
2-КЕСТЕ
Уақыты |Су ... С0 ... ... % ... ... |Тұнықтық, м |Еріген қатты ... ... г/л ... ... | |Қыс |0,2 |1 |0,1 |101 |0,134 |1,00 |0,90 |172,0 |35 ... |11,3 |1 |0 |803 |36,40 |0,05 |0,24 |182,5 |450 | |Жаз |23,6 |1 ... |0,432 |0,30 |2,80 |16,5 |100 | |Күз |19,3 |2 |0,1 |65 |0,546 ... |287,0 |300 | |Орташа |13,2 |1 |0,05 |277 |9,378 |0,46 |1,83 ... | |2003 |12,9 |3 |0,05 |374 |27,30 |0,50 |0,50 | - |40 | ... ... бірі- Ойыл. Ол Мұғалжар, Алмастау тауларынан
басталып ұзындығы 800 шақырымға ... ... ... территориясындағы
ұзындығы 270 шақырым. Қар суының көп жылдары бұл өзеннің жылдық су қоры ... ... ... ... ... де, ал қар ... аз ... 2-4 млн.
текше метрге дейін ... Ойыл ... де ... ... ... ... Ойыл- Миялы реттегіш бөгет ... ... бері ... ... оның су ... ... секундына
300 текше метр. Бұл инженерлік жүйелер 21,1 мың гектар ... ... ... және ... облыстарындағы Ойыл суын бөлісу ... ... ... ... сай барлық судың 40 пайызы Атырау
облысына жіберілуі тиіс.
Өзеннің екі жағасы ... тік ... ... ... Өзен ... ... Суының лайлылығы Орынбор қаласы төңірегінде 280г/м3, Көшім
аулы тұсында 290 г/м3 . Су ... ... 1,2-1,40 С-қа ... ... ең жылы ... айы(240С-қа жуық). Жайық суының ең қызған
көзі-1971 жылы 27 маусымда 30,40С болды.Өзен негізінен қар және жер ... ... Көп ... ... ... 19-20 ... Жайық
қатады, орташа есеппен өзен бетін жылына 121 күн мұз ... ... 7 ... бен 14 ... ... мұз еріп су беті ашылады.
Жайықтың ... ... ... ... ... ... су тасқыны
болады. Өзен деңгйі бастауында 3-4 метр, орта және төменгі ағысында ... ... 3 ... жуық ... ... ... ... көп жылдық
ағын мөлшері Махамбет аулы тұсында (1985) 7,92 ... ... ... су ... 51 мың ... метр ... ... деңгейінің аздығы қар суының аздығынан болып ... ... ... аз ... ... ... ағар ... да деңгейі соғұрлым
аз болады. Әсіресе, соңғы үш жылда су ... ... ... келе ... ... ағыс ... 9,46 млрд ... метрді құрауы тиіс. 2007 жылы ол 11,6,
2008 жылы 7,28, 2009 ... 5,3 және биыл 7,0 млрд ... ... ... ... ... тау ... алатын басқа да өзендердің ... ... ... ... Жайық өзені суының 19,6 % Елек, 47,6 % Сакмара
өзендерінің суы ... ... ... су ... аз ... да ... бар екен.
Мысалы, Ириклинскдегі су қоймасында 3,2 млрд текше метр су үнемі ... ... ... сол деңгейге қайта толығып тұрады. Ол көп жылдық ... 6-7 ... су ... жинап тұруға арналған. Міне, сол қойма ... ... ... Егер оны ашып ... онда жол ... ... су ... кетуі мүмкін. Сондықтан да су көлемі
шамасына қарай жіберіп отыр. ... ... су ... мол болса онда судың
ағысы қатты болып ол судың ластанбауына, көгермеуіне оң ... ... Су ... су ... ... су жазда ысиды. Содан шіру пайда ... ... суды тек ... ... ... отыру қажет.
Судың құрамындағы әр түрлі шайынды жыныстарлың мөлшеріне қарап
оның лайлануын анықтайды. Жайыққа Көшім саласының ... ... ... бір ... ... 290 ... Осы ... қатты шайынды жыныстардың
мөлшері жылына 1900 мың тоннаға тең. Өзен ... ... ... ... тұздарының қоспасы басым болып келеді.
Адамдардың шаруашылық қажеттеріне байланысты өзен ... ... ... ... ... ... ... суару, шабындық пен жайылымдарды суландыру болып табылады.
Егістік суаруға ... 0,6 ... км су ... өзен ... ... ... ... суының кемуі жер асты суы деңгейінің төмен ... ... ... жойылуына, өзен жайылмасының құрғауына және
жағалаудағы ағаш пен бұталардың азаюына әкеліп соқтырады. ... ... ... ... бақылау болмағандықтан өзен бойындағы кез келген
шаруашылық жергілікті қажетке суды есепсіз шығындап, бөгет, тоғандар ... көп ... ... ... қалуына дейін жеткізеді.
Атырау облысы үшін аса маңызды мәселе- су ресурстарының ... жан ... ... ... қамтамасыз ету әзірге 1,1 мың м3 ғана болып
отыр. Оның үстіне ... ... ... мәселелерін ескермей, ресурстардың
барған сайын көп бөлігін шаруашылық айналымға ... қоса беру ... ... қоса ... ... адам ... ... күннен күнге экологиялық жағдайды қиындатып келеді, судың
сапасы да нашарлап барады. Жайықтан ... ... ... ... ... ... 90%-ы ... ішуге жарамсыздығын көрсетті.
Мамандардың қорытындылары бойынша Атырау ... ... ... ... ... ... жүргізілген сауалнамада өзен суының 68%-ы лас,
өзенге шомылуға болмайды деп ... ... ... лай арық, көл
суларын пайдаланудан жыл сайын жұқпалы дерт-сүзек, сары ауру, тырысқақ пен
ішек, асқазан аурулары ... ... ... ... ... тұрғындарының
20%-ы кермек су пайдаланады. ... ... ... ... ... ... Ал ... 30% Қиғаш өзені мен жер асты ... ... ... тұщы суы ... үшін аса ... ... ... соңғы
жылдары Жайық суы тартылып, ... ... ... ... ... жануарлар мен өсімдіктер дүниесі құрып бара жатыр.
Облыстың халық шаруашылығының көлемі және құрылымы жылдан-жылға
ұлғайып өсуіне байланысты суға ... ... те арта ... ... мен мал ... ... үшін ... жүйелерін, су
тапшы аудандарға ауыз су құбырларын ... ... ... ... ... су ... тағы ... жұмыстар іске суғатиіс. Ерекше
маңызды мәселенің бірі су қорын ластанудан сақтау болып ... ... ... суын таза ... тазарту мәселесі әлі толық іске аспай отыр.
1995 жылы Атырау қаласының өнеркәсіп орындары Жайықтан 100 ... таза су ... ... ... үшін 14,5 млн м3 су ... осы есепсіз ысырап салдарынан ауыз су тапшылығы ... ... бір ... ... 300 ... ... 120 литр ғана су берілді.
Су-тіршіліктің қайнар көзі. Жұқпалы аурулардың 80 ... ... ... деп ... ... ... ортаның ластануы су
құрылымын өзгертетіндіктен біздің өмірімізге ... әсер ... ... ... мынадай таңқаларлық оқиға жарық көріпті: бірде ... мен ... ... ... ... су ... өзгеріске
ұшырамаған. Ақыры қандай да бір ... ... ... судың құрамы
өзгермесе де, құрылымы өзгеретіні дәлелденген. ... суды ... ... ... ... ... ... қажет еместігі анықталған.
Судаға ағзалардың тіршілігін күрт өзгерту үшін оның құрылымына әсер ... ... ... ... тек ... су ішуге кеңес
беріп, дабыл қағуы тектен-тек емес. Шикі суды қайнатқанда оның тек хлоры
ғана ... ... ... ... ... ... ... қандай
сүзгіден болса да өтетін көрінеді. Неізінен біздің ішіп отырғанымыз
Жайықтың суы.Жер ... ... ... бар. Сосын суды насоспен тартқанда ол
құрамындағы барлық заттарды да тартып әкетеді. Ал су тазартатын станция ... ғана ... ауыр ... ... ... ... ... қоқыс-қалдықтар бәрі де
судың сапасына кері әсерін тигізбей қоймайды.Судың ... ... ... еш ... ... Биологиялық микробтарды емдесе
жазылады. Алайда, жаңағы ... ... ... ... ... бас ... не ... дене қызуын көтертпейді. Оның белгілері
20,30 немесе 40 жылда білінуі ... ... ... ... сияқты
ауыр металлл бар деп айта алмайды ғой. Мәселен, семіру, артық салмақ жинау,
шлактар жинау бүйрекке әсер ... және ... ... осы ... ... ... болуы ғажап емес. Сондай-ақ, көз көруінің
нашарлауы, балтыр сыздап, буын сырқырауы, қан тамырларының нашарлауының да
бір ... ... ... ... ... ... ... топрақтың ластануы, сонымен
қатар, Каспий акваториясын, оның ... ... ... ... ... ... көбейту өзекті, алдымен қолға алуды қажет ететін
мәселелер.
Жылдан-жылға ағын су қоры ... ... ... Жем, ... тартылып, мал, егін суаруға жетпейтін түрі бар. Халықты ауыз сумен
қамтамасыз ету үшін тұщы су ... ... ... енді он ... су бола ... па ... ... туындайды.
Жайық екі батыс облыстың жүздеген мың тұрғындары үшін ... ... ... ... Әсіресе, шөлейт Атырау облысы үшін Жайықтың
маңызы айрықша. Басқа жаратымды тұщы су көзі жоқ. ... ... ... ... ... ... Атырау үшін Жайықтың маңызы сондай. Қазақстан
және Ресей ... ... ... өзен ... ... ... ... тартылып бара жатыр. Егер дер кезінде шұғыл шаралар
қолға ... ... ... Арал ... ... ... ... Ал,
Жайық өңіріндегі халықтың тығыздығы бірнеше есе артық.
Қалың жұрт үшін өмір ... ... ... ... жыл сайын
тайызданып, жойылуға шақ тұр. Өзен ағысының көпжылдық ... ... ... ... ... құраса, бұл көрсеткіш өткен жылы небары болғаны 5,3
миллиард текше метрден асқан. Соңғы жылдары облысқа жоғарыдан ... ... ... ... ... ... ... су қорының тек 25 пайызын
немесе тек 5,9 текше шақырым ... суды ... ... ... отыр.
Ғалымдардың болжамына сенсек, Жайықты бойлай қоныстанған Ресей, Татарстан,
Башқұртстан мен ... ... суын ... қажеттіліктеріне қарай
емін-еркін пайдалана беретін болса, онда Ембі өзенінің 1939 ... ... ... ... ... Жайық та теңізге жетпейтін болады. Айта
кету керек, ... ... ең ... ... ... ... өзені-өз бастауын Ресейден ... ... ... ... ... және ... облыстары мен
Қазақстанның Орал, Атырау аймағы арқылы өтетін өзеннің жалпы ұзындығы 2534
шақырым. 1991 ... бері ... ... трансшекаралық өзен
мәртебесіне ие.
1992 жылы Қазақстан мен ... ... ... суды
бірігіп пайдалану мен қорғау жөнінде келісім болғанына қарамастан іс
жүзінде бұл ... ... іске ... ... ... өз ... су ... пайдалану жөніндегі Конвнецияны орындамай жатыр.
Елді-мекендерді сумен қамту және су деңгейі Ресей аумағында өзеннің
жоғарғы сағасында орнатылған ... ... ... ... ... ... және Кіші Өзен, Шаған-трансшекаралық өзендер.
Олардың ... ... ... ... ... «Казгидромет» мекемесінің
мәліметінше, соңғы екі ... су ... ... 2-3 есе кем ... өзені бассейнінде ылғалдылық тапшылығы байқалған. Жыл сайынғы тасқын
судың мөлшері екі метрге дейін төмендеп ... ... ... ... Орынбор облысында орналасқан
«Ириклин» су торабымен реттеліп отыр. Магнитогорск ... ... ... ету үшін қала ... ... салынған. Бөгеннен төмен қарай
өзеннің жағасы жарқабақ, арнасында қайраңдар бар. ... су ... ... ... ... бөгені пайда болды. Жауын-
шашын және қар секілді табиғи сулардың азаюы ... ... жылы ... торабына 480 млн текше метрге кем су келді. ... ... ... бұл ... ... қамтамасыз етуді тек «Ириклин» су торабының көмегімен
шешу мүмкін емес деген тұжырымға келіп отыр. «Ириклин» су ... ... 26,5 ... ... 50 ... ... өзенінен келген сумен
толығады. Башқұрт елінде орналасқан бұл өзен суын ... тек ... ... ... жылы ... ... кіргеніне қарамастан Башқұрт
елі жеке бастамамен Сакмар өзенінде 2006 жылы су ... іске ... ... ... отыр ... алыпқашпа сөз бар. Бұл- Жайық үшін ... ... өзен суы ... ... сөз.90-шы жылдары ғалымдар Жайық өзенінің
негізгі су толтырушысы – Сакмар өзені бойына су ... салу өте ... ... су аз келген жылдары Жайықтың өзен ағысы ең апатты шегіне
жетіп, оның жер бетінен жоғалуына ... ... ... дабыл қаққан.
Қазір Жайықта 4 ірі су қоймасы, негізгі күрделі құрылғыдан
тұратын 80 гидроторап бар. ... ... ... ... өзендерге бей-
берекетсіз орнатылған үш мыңнан аса жер үсті плотиналары өзеннің ... ... ... ... ... ... аумағында орналасқан. Бұндай
су ағысын шектеу өзен айналасындағы табиғатқа қауіп төндіріп, ... ... ... кері ... ... ... экологиялық және
экономикалық құлдырауына ықпал етеді. ... ... ... ... ... су ... өзен суын ... пайдалану арқылы
ысырапшылдыққа жол беріп отыр. Мысалы, ... ... ... олқылықтар да жол ашып отыр.
«Жайықтың бойы көк шалғын,күзерміз де ... ... ... ... ел ... сан ... ... Жайықтың
бүгінгі жағдайы мәз емес. Оның жасыратыны жоқ. Бұл- облыс басшылығы ... ... ... ... ... ... ... күйін
адамдар өз көзімен көріп отыр.
Бұл проблеманы қалай шешуге болады? Ең ... ... ... ... ... ... ... қорық мәртебесін беру керек.
Қазір облыс әкімдігі атынан Қазақстан Республикасы Үкіметіне және Қоршаған
ортанықорғау министрлігіне ұсыныстар ... Бұл ... ... ... ... жағдайын Ресеймен бірлесіп зерттеу мен бақылау,
ақпарат алмасу, сұлулықты арттыру, облыс пен ... ... ... ... ... ... мен автоматтандыру басым
бағыт болуы қажеттігі айтылған.
Егер дер кезінде шара алынбаса бара-бара Жайықтың суы ... ... ... ... ... Ешқандай шара қолданылмай, Жайық осы
күйінде қала беретін болса, таяу кезеңде балығы тайдай тулаған, ел ... сұлу да ... ... ... ... ... ғжап емес. Жыл сайын
суы азайып бара жатқан ... ... ... ... ... ... керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе Жайық өңіріндегі өнеркәсіптің және ауыл
шаруашылығының дамуы ... ... ... пайдалануды талап етеді.
Өнеркәсіпті дамыту қоршаған ортаның ластануына, адамның денсаулығының
бұзылуына, су мен ауа ... ... ... ... Ол өз ... ... бұзылуына, эрозияға ұшырауынан, фауна мен флораның ... ... ... жол ... ... жыл санап арнасы тартылып, суы тартылып , ластанып,
жалпы экожүйесінің ... ... ... ... біз ... ... бері
басты тақырыбымызға айналдырып келеміз. Жайық республикадағы кеме
қатынасына қолайлы ... өзен ... ... 1920 жылы ... ... ... кеме жолын құру туралы шешімі қабылданғаннан кейін
өзеннің бұл бағыттағы маңызы артты. ... ... ... ... сол ... күні кешеге дейін мүлдем жүргізілген жоқ. Тек соңғы
уақытта бірер техника, қаржы бөліне ... ... бұл сала ... ... ... өзенінің тағдыры-еліміздің тағдыры. Осынау
табиғаттың ұлы сыйын тиімді пайдаланудың орнына ... ... одан ... ... туып ... ... ... бойын жайлаған және өзеннің жағасын
да әжетке жарататын тұрғын, ірі кәсіпорындар мен ... ... ... ... ұмытып кетуі дағдыға айналдырған.
Жайықты сақтап қалу үшін не істеуіміз керек?
1.Жайық суын қалпына келтірудің жолы ... ... су ... салу қажет.
2.Судың есебі дұрыс алынуы ... ... ... суды ... ... су ... кодексте жазылғанымен,әкімшілік кодексте
оған салынатын айыппұл көлемі қарастырылмаған».
3.Суды ластағаны үшін төлем ... ... ... ... ... ... құйылуына іс жүзіндегі бақылауды жүзеге ... ... ... ... су тарту қондырғыларын тиімді
қондырғылармен жарақтандыру.
5.Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және тұрмыстық қажеттерге ... ... ... қысқартуды тәртіпке келтіру есебінен өзенге құйылатын су
көлемін арттыру.
6.Өзен суын тұрақты ... ... және су ... ... ... ... талап ету қажет.
7.Өзеннің су жүйелерін тазалайтын балықтарды келешекте ... ... ... ... ... алған жөн.
8.Халықтың саулығын кешенді тексеруден өткізу керек.
9.Облыстың елді-мекендеріндегі тазарту ғимараттары мен канализация
желілерін қайта ... ... ... ... ... жетілдіру, су үнемдеуші
технологияларды енгізу керек.
11.Тазарту ғимараттарының ... салу ... ... ... ... ... ету жүйесін
пайдалану ластаушы заттардың ағынының су көздеріне қосылуын азйтуға
әкеледі.
13.Жайық ... ... ... ... бар объектілер тізіміне
қосу қажет.
14.Оған ерекше қорғалатын аймақ деген мәртебе беру керек.
15.Өзен астын ... және ... ... ... көлемін
көбейту мәселесін шешу керек.
16.Ең басты, шешуші фактордың бірі- Жайық өзені ... ... ... ... құрылысын салуды ойластыру қажет.
17.Өзеннің су қорғау ... ... күл ... ... ... қайта өңдеу және залалсыздандыру қажет.
Сонымен қатар, Жайық өзенінің түбін ... қазу ... оның ... және ... құлаудан қорғау мақсатында биылғы жылы ... ... ... ... ... ... ... сулылығын
арттыру және гидрологиялық режимін жақсарту» жобасы жасақталуда. Бұл
жобалар жасалып біткеннен ... ... ... қаржыландыру үшін
тиісті ведомстволарға ұсынылатын болады. Бұл аталғандар-ел ішіндегі,өзіміз
орындауға тиісті бірінші кезекті міндеттер. Ал ... ... ... проблема.
Жайық трансшекаралық су объектісі болғандықтан оны сақтау, қорғау-
Қазақстан мен Ресей үшін ... ... ... ... ... ... су ... түбегейлі жақсарту екі мемлекеттің бірлесе жасаған іс-
қимылына тәуелді.Сол себепті мемлекетаралық комитет құру ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық келісім
қабылдау қажет.
Бүгінде 1992 жылықабылданған екі жақты келісім бар. ... да, ... де ... су ... мен ... ... 1992 жыл) ... Сондықтан болашақта келісілмей
жасалатын іс-әрекеттерге жол ... ... осы ... ... екі ... ... қабылдау өте маңызды. Бұл екі ... ... ... мүмкіндік береді. Сондай-ақ осы келісім негізінде
екі ... ... ... ... ... мен ... ... бағдарлама керек. Осы ретте барлық алынатын шаралар тек
ғылыми көзқараспен сәйкес болуы шарт.
Қазір облыс ... ... ... ... Үкіметіне және
Қоршаған ортаны қорғау министрлігіне ұсыныстар жолданды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
мен бақылау, ақпарат алмасу, сұлулықты ... пен ... ... санын көбейту, оларды жетілдіру ... ... ... ... ... айтылған.
Ресеймен бірлесіп Жайық өзені айдынына «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтық
биосфералық қорық» мәртебесін берудің де маңызы аса зор. ... ... ... өтеді. Сондықтан оны қорғауда «Шекаралық ынтымақтастық
туралы» заң қабылдануы қажет. Оның ... ... ... келісімге
берілген.
Міне, осы мемлекетаралық кешенді бағдарлама, бірлескен шаралар, ... ... ... ... онда ... су ... қатысты туындап
отырған қазіргі күрделі проблемалар шешімін ... ...... ... ... ... өзені бекіре тұқымдастарды
сақтаудың қорығы ... ... ... Ол үшін ... тұрғыда Жайық өзенін
экологиялық апаттан аман қалудың кешенді бағдарламасы жасалуы тиіс.
Ақ Жайық-табиғаттың сыйы. ... ... бойы ол ... ... ... экономиканың өркендеуіне мүмкіндік берді.
Бүгін Жайықтың өзі бізден көмек күтеді. Сондықтан өмір ... ... осы су ... ... ... жалпы халықтық міндет,
ұрпақтар алдындағы парыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
НЕГІЗГІ ОҚУЛЫҚТАР:
1.Қазақстан ... ... - 2001 жыл 473-474 ... өңірінің географиясы -Е.Қаженбаев 62-74 беттер
3.Атырау табиғаты және оны ... ... ... 1994 жыл
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:
1.Атырау газеті 2010 жыл 1 қыркүйек 2-3 беттер
2007 жыл 8 наурыз 13- бет
2.Алтын Орда ... 2010 жыл 8 ... 8-9 ... ... 2007 жыл 2 ... 5- ... жыл 25 наурыз 4- бет
4.Дүние газеті 2006 жыл 5- бет

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Жайық өзені атырауының ландшафтық құрылымы37 бет
Жайық өзені туралы62 бет
Жайық өзеніндегі сазан және торта балықтарының бауырының морфологиясы23 бет
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің басталу себептері8 бет
Республикалық «Мәдени мұра» бағдарламасы – Қазақстанның ортағасырлық қалаларын зерттеудің жаңа кезеңі124 бет
Су мәселесі5 бет
Қазақ хандығы: 15-17 ғғ. халқы және шаруашылығы8 бет
Қасым хан3 бет
Жайық өзені15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь