Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің экологиялық жағдайы

І КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1.1.Кәсіптік маңызы бар хайуанаттар ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2.Ғылым үшін маңызы бар аңдар ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3.Өсімдіктердің көптүрлілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3.1.Қызыл Кітапқа енген өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.3.2. Дәрілік өсімдіктер ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ Сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктерді қорғау ... ... ..21
2.1. Атырау облысының өсімдіктері мен жануарлары .. ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.2. Жануарлар мен өсімдіктерді қорғаудағы қорықтардың рөлі ... ... ... ... ...25
2.3. Жануарлар мен өсімдіктерді қорғаудағы Қызыл Кітаптың маңызы ... ... 30

ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Пәні: Өсімдік және жануарлар әлемін қорғау
Тақырыбы: Өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... бар ... үшін ... бар ... Кітапқа ... ... ... ... НЕГІЗГІ БӨЛІМ Сирек кездесетін ... мен ... ... ... ... мен ... ..
................................21
2.2. Жануарлар мен ... ... ... ... мен ... ... Қызыл Кітаптың
маңызы........30
ІІІ ... ... ... ... ... 500 млн. ... түрі бар. Жыл сайын ғылыми
лабораторияларда олардың бірнеше жаңа түрлерін өсіріп шығарады. Өсімдік ... ... деп ... ... ... ... өсімдіксіз
елестетуге болмайды. Жер шарында өсімдіктер ... ... ... ... қоры 21,8 млн. га жерді алып ... ... ... ... 3,35 % - ын ... ... ... жүйесі, негізінен, солтүстік және шығыс аймақтарда шоғырланған.
Ормандардың бірнеше типтері бар. Олар: ... ... ... ... ... ... мен бұталар.
Орман қоры жер шары бойынша жылдан – жылға азая түсуде. ... ... км ... жерін өсімдіктер мен ормандар алып ... ... аз және ... ... мәз ... Оның ... ... – адам
факторы, өрт, ауа райының бұзылуы және айнала қоршаған ортаның ластануы.
Орманды қорғау ... ... ... адам мен ... биосфера
үшін маңызы зор.
Орман топырақтағы ылғалды сақтай отырып, су балансын тұрақтандырады.
Ылғалды жер өсімдік жамылғысы мен жан - ... ... ... ықпал
етеді. Орманды алқаптардағы жер асты ... өзен мен ... ... аң мен ... ... дәрі – ... ... мен
жеміс – жидектердің панасы әрі қолайлы тіршілік ортасы болып табылады.
Ормандардың егістік алқаптарын қорғауда да рөлі зор. ... ... су және жел ... ... Ал ... ... топырағы кеуіп,
шөлге айналады. Ағаштарды қар тоқтату үшін де отырғызады.
Орманның ауаны тазартатын да қасиеті бар. Мысалы, 1 га ... бір ... кг ... ... ... 180-200 кг оттек бөліп шығарады.
Яғни, ауаның құрамын толықтырып отырады.
Орман ... ... ... ... ... Сондықтан курорт пен
сауықтыру кешендері, т.б. демалыс орындарының тек қана орманды ... ... – тек ... ... ... ... ... басым. Өсімдіктің
біздің жерімізде 57000 түрі өседі. Оның 506 түрі ... ... етіп ... бара жатқан өсімдіктерді сақтап қалу мақсатымен 1981 жылы ... ... Оның ... ... бара жатқан өсімдіктерді есепке алып,
оларды сақтап ... Ол үшін ... ... ... ... бірі – ... бара ... өсімдіктер өскен жерлерді ... алып ... ... ұйымдастыру ісіне біздің республикамызда соңғы жылдары көп көңіл
бөліне бастады. Қазірдің өзінде 9 ... ... 5 ... парк, 17
ботаникалық, 40 зоологиялық, 2 ...... ... ... ... ... т.б. ірі қалаларда ботаникалық бақтар
жұмыс істейді. Осының бәрі сиреп бара жатқан өсімдіктерді қалпына ... ... ... мен өсімдіктерді қорғау ересектермен қатар
мектеп ... да ... ... ... ... ... мақсатымен «Жас орманшылар», «Жасыл ... ... «Жас ... атты ... ... Олар ... ... шаруашылығының белді көмекшелері.
Сирек және дәрілік өсімдіктерді де қорғау баршаның ісі. Біздің жеріміз
дәрілік өсімдіктерге өте бай. Олар ... Іле ... ... ... ... мен ... тау жоталарында көп шоғырланған. Әсіресе, алтын
тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, ... ... ... ... тартар жапырақ, түймедақ, мыңжапырақ, тау жуасы, ... ... ... ... ... т.б. ... медицинада
кеңінен қолданылады. Мәселен, Шымкент ... ... ... дәрі – ... жасайтын формацевтік зауыт жұмыс істейді.
Қазақстанда дәрілік өсімдіктермен қатар сирек кездесетін, сәндік үшін
өсірілетін өсімдік түрлері де бар. ... саны ... ... Мысалы,
Қаратау аймағында өсімдіктердің 1500 түрі өседі. ... ... ... ... деп ... ... әсем көріністері табиғи
ортаның ластануынан, жайылымдардың тозу ... ... ... азаюынан бүлінуде. Қазір кең – байтақ даламыздан қызғалдақтың
көптеген түрлері, қызыл адыраспан, сөгеті сасыры, іле ... ... ... шырша, алтай қасқыр жидегі, кәдімгі пісте, жіңішке көкнәр,
алмұртшөп, сарытұңғиық, шықшөп, меруертгүл, жабайы жүзім т.б. бірте ... ... ... қорғау біздің міндетіміз.
Республикамыздың шөл – шөлейтті белдемдерінде орналасқан Мойынқұм,
Тауқұм, Сарыесікатырау, Жалпаққұм, қызылқұм сияқты ерекшк құм ... ... бәрі ... тұнып тұрған өсімдіктер ортасы болса, екіншіден,
жайылым қоры болып саналады. Бірақ елімізде полигондар мен жел ... ... ... 25 млн. ... ... ... – табиғат туындысы. Өсімдіктер тәрізді жануарлар дүниесінің
де маңызы зор. Жануарлардың ерекшелігі – олар жер шарында ... ... ... мен құстардың ішінде алыптары да кездеседі. Дүние
жүзінде жан – жануарлардың 1,5 млн. түрі бар деп ... ... ... ... жаңа ... ... ... отыр.
Жануарлардың тіршілік үшін қызметі сан алуан. Оларды адам баласы қолға
үйретіп, өзінің материалдық игілігі үшін пайдаланып келеді. ... ... еті, сүті өте ... Адам ... ерте ... бастап – ақ
жабайы аң мен құстарды қолға үйреткен. Қолға үйретілген ... ... ... ... оларға қызмет етіп келеді. Сондықтан адамдар жануарлар
экологиясын оқып үйрене отырып, оларды қорғай да білуі тиіс. ... ... ... ... жануарларды пайдаланумен бірге олардың ... ... ... ... ... ... Д. Фишердің мәліметі
бойынша 1600-ші жылдан бері қарай сүтқоректілердің 36, құстардың 94 ... ... ... ... ... ... адамдардың қатысы бар.
Қазақстан жерінде де өткен ғасырларда жабайы бір өркешті түйелер,
құлан, ... ... ... түр, ... ... керік, т.б. аңдардың
тіршілік еткені белгілі. Тіптен, Іле тоғайынан жолбарыстың соңғысын 1947
жылы қазақ ... атып ... ... ... ... адамның іс
-әрекетінің жануарлар үшін ... ... ... ... ... қазақ жерінің кең даласында аң мен құстардың тіршілік етуіне
қолайлы ... көп – ақ. ... да ... біздің республикамызда
сүтқоректілердің – 155, құстардың – 481, бауырымен ...... – 33, ... – 140 түрі ... ... Бұлар біздің
байлығымыз. Барлығының да табиғат үшін, адам өмірі үшін маңызы зор.
Десек те, соңғы 100 жыл ... ... ... ... саны ... ... көп өзгерістерге ұшырады. Оған тікелей әсер етіп ... ... ...... ... ... жүрген түз тағыларын бейберекет аулау
олардың табиғаттағы санын күрт азайтып жіберді. ... ... ... ... бара ... Айталық, қазақтың кең даласында қаптап жүрген
құландар қазір жоқтың қасы. Оның ... ... ... ... ... аң мен ... біржлола құрып кетудің аз – ақ алдында
тұр. Олардың қатарына – қар барысы, ... ... ... ... үстірт
қойы, тауешкі, қабылан, дала мысығы, көк суыр, ... ... ... ... аю, ... ... құндыз, қаракөл, сабаншы, т.б.
жатады. Ал құстардан ұлар, дуадақ, безгелдек, саңырау құр, бұлдырық, ... ... ... ... ... қаз, шалшықшы, т.б. атауға
болады.
Сирек кездесетін өсімдіктер қатарына ағаштар да жатады. Оларды ... ... ... үшін ... азайту керек. Қазірдің өзінде
Іле шыршасы, самырсын, шетен, ырғай, ... ... ... ... ... қорғауды қажет етіп отыр.
1.1.Кәсіптік маңызы бар хайуанаттар
Жұпартышқан – құйрығы ұзын, ... ... және ... ... ... ... аң. Денесінің ұзындығы 18 – 22 , құйрығы 12 – 20 см-
дей, салмағы 320 – 480 ... Дене ... суда ... ... ... ... ... көзі өте кішкентай келеді. Аяқтарында,
башайларының арасында жүзу жарғақтары бар. Құйрығының үстті мүйіз тәрізді
қабыршақтармен жабылған. Жүні тығыз, ... ... ... сұр ... ... немесе ақшыл болады, терісінен су өтпейді. Арқасының түсі ... өте ... ... ... ... негізінен Батыс Қазақстанда
таралған. Бұл ... ол ... ... ... мекендейді. Осы өзеннің
солтүстік жағасынан Атырау ... ... ... ... ... ... теңізінің бойына орналасқан ... ... ... ... жағасынан аздап көрінеді. Жалпы біздің өңірде
жұпардың саны мардымсыз. Бұл аңның қоры ... ... ... ... ... көптеген аймақтарында жерсіндірілген жұпарлар
мекендейді. Осы аудандарға соңғы 38 ... ... ... 10 ... ... ... – ақ бұл аң Батыс ... де ... бұл ... оның ... ... жөнінде әлі толық мәлімет жоқ.
«Сурет 1.1.1»
Жұпартышқан ымырт жамылған және түнгі мезгілдерде тіршілік етеді. Ол –
талғаусыз қоректенетін аң. Суда ... ... мен ... 90
түрімен азықтанады. Бұларға инеліктің, масаның, шыбынның личинкалары, ... ... ... ... ұлу ... жәндіктер және қамыс, құрақ, қоға
секілді өсімдіктер жатады. Сондай – ақ ... да ... ... ... ... әсіресе, судың жағасына шығып қалған өлекселермен қоректенеді.
Жұпартышқан жылына 1 -2 рет балалайды, әр жолы 1-ден 5-ке ... ал ... 3 ... өсім ...... ... ... ең ірі кеміргіш. Дене тұрқы 75-120
см, салмағы 20-30 кг. Суда ... ... ... бейімделген. Көзі және
құлағы кішкентай, алдыңғы аяғы артқысына қарағанда қысқа. Құйрығы ... ... ... ... ... және сиректеу түктермен жабылған.
Кәмшат Еуропада, Азияда және Солтүстік Америкада таралған. Қазақстан
территориясында соңғы жылдары кәмшат Жайық өзенінің ... ... ... ... онша күй таңдамайтын аң, сондықтан да әр ... ... неше ... ... мекендейді. Тек оған қажет жағдай – сол
мекендейтін сулар қыста қатпайтын және ... ... ... қажет.
Ол, әсіресе орманды алқаптарда, жәй ... ... ... ... жиі қоныстанады. Ал ормансыз аймақтарда сулардың
жағасында ... бұта мен ағаш ... бар ... жүреді. Ал тайыз
сулар ол үшін жарамайды. Ол көбіне түнде тіршілік ... аң. Бір ... – 6-дан ... қыстайды. Қыста жер бетіне бірнеше айға ... ... ... мұз ... ... ... ... қоректермен немесе
қоймаларындағы азықтармен тамақтанады. Ол қыста ұзақ ұйқыға ... ... ... ... жылына бір – ақ рет өсіп - өнуге, ... ... ... ... ... келтіретін зияны тіпті мардымсыз және
мұның өзі де кездейсоқ жағдайда болады. Ол ... құны аз ... ...... сымбатты, икемді, құйрығы ұзын, жұмсақ жүнді,
аяқтары ... ... ... және қысқа келген жыртқыш. Ол Батыс Еуропада
кең таралған. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... Обьқа және Ертіске дейінгі аралықта таралған. Орман сусуры
Қазақстанда тек Жайық, өзеннің жапырақты ... және осы ... ... Елек ... ... ғана ... 1.1.2»
Орман сусары өзінің аты айтып ... ... ... Ол ... ... және ... ормандарда қоныстанады. Әрбір
сусар өзіне тән қорек іздейтін жерлерді ... ... ... ... ... Оның ... ... орынды тышқан тәрізді
кеміргіштер алса, екінші орынды құстар алады. Терісі бағалы ... ол ... ... Сондай –ақ оңтүстікте тарлған сусарлар тышқаннан басқа жабайы
жемістерді, жидектерді ... ... Бұл ... ... ... өзгеріп отырады. Орман сусары – отырықшы аң. ... ... ... ғана жаңа ... ... аудара алады.
Ересектері көп жылға дейін бір жерде ... ете ... ...... бола ауланатын кәсіптік маңызы бар аңның бірі.
Қазіргі кезде біздің еліміздің солтүстік аудандарында лицензия бойынша ... 30-40 мың ... ... дайындалады. Біздің республикамызда ол өте аз
болғандықтан, бұл аңды аулауға рұқсат етілмейді.
Құндыз – ... суда ... ... ... денесі созылыңқы,
құйрығы ұзын келеді. Ол жерде маң – маң басып, теңселіп ауыр қозғалса, суда
балықша жүзіп, ... ... суда ... ... адам таң ... ... өмірі үшін су мен орман қажет. Көбіне жағасында бұта ағаштары бар
өзендер бойын мекендейді. Қыс ... оны ... ... ... бойында
жиі көруге болады. Құндыздың қалыпты тіршілігі мекндейтін қонысына
байланысты ... Су ... ... ағаш кесілген болса, онда ол жерде
құндыз тұрақтамайды. Бұл аң адам көп жүрген, мал жайылатын өзен – ... ... ... ... қоныс іздеп, басқа жерге кетіп отырады. Өзен
– көлдер төңірегіне қала, селолардың көптеп ... оны ... ... ... ... ...... Оның рационында ұсақ шабақтар ... ... ... ... саны бізге болымсыз болғандықтан ... ... ... ... жоқ. ... ... ол өзен шаянын,
бақаны, су маңында тіршілік ... ... мен ұсақ ... ... ... әр түрлі жеміс – жидектерді де қорек етеді.
Құндыз – сондай батыл, күшті, өте төзімді хайуанат екендігін жоғарыды
айттық. Ол ешбір ... – ақ аңшы ... ... ... ... ... ... болады. Оған зұлымдық, құмарлық, тән қасиет емес. Бұл аң
көбіне тік жарлы ... ін ... ... ... Іннің аузы су астына
қарай ашылады. Тұрақты жатақ үйін баспана үшін басқа су ... де ...... жағынан біздің еліміздегі мысықтардың ... ... ... ... ... ... ... алады. Бұл денесі ұзынша,
құйрығы ... ... ... келген мысық. Дене тұрқы 130, бойы 130, құйрығы
90 сантиметрдей, салмағы 25-30 кг ... ... түсі көк сұр ... ... сақина тәрізді дөңгелек дақтары болады. Жүні ұзын әрі ... ... – Орта ... және Қазақстан тауларында, Алтайда, Саянда
таралған. Одан тыс ол Батыс ... ... ... ... ... ... ... атуға тыйым салынған. Тек Тәжікстанда
ғана оны жыл бойына, ал Өзбекстанда 1 қыркүйектен 1 желтоқсанға ... ... ... ... ең көп жүретін жері қой тасты тік беткейлер мен
тік қиялар. Ол ... ... ... қар мен мұз жамылған аймағында
мекендейді. Қыста қар ... ... ... ... ... ... дейін
төмендейді, яғни жемтігін аулау үшін төмен түседі. Барыс көбіне ымырт
жабылған кезден және ... ... ... қорегін іздеуге кіріседі. Кейде
күндіз қорек іздеуге шығады. Барыс ... ... ... әсіресе
таутеке, тауешкілермен қоректенеді.
«Сурет 1.1.3»
Сонымен қатар ұлар, суыр және ұсақ кеміргіштерді ұстап жейді. Ол үй
малдарына және адамға ... ... ... адамнан және елді жерден
қашық жүреді.
Қызыл қасқыр – ... ... ... ... қыр түлкісінен ірірек
келген жыртқыш аң. Дене тұрқы 76-103, құйрығы 20-48 сантиметрдей, ... ... ... ... түсі ... жирен келеді. Бұл қасқырдың
бір өзгешелігі – басының формасы қысқа, сүйір тұмсықты, ... ... ... жалы бар. ... – ақ ... ... ... және біршама жұмсақ
жүнді келеді.
Қызыл қасқырдың негізгі қорегі – ... ... ... ... ... ... Үй малдарына тимейді, адамға қауіпті емес. Қызыл қасқыр
көбіне тұяқты аңдармен қоректенетін ... ол өсіп - өну, ... ... уақытта бір жерден екінші жерге қоныс аударып отырады.
Қызыл қасқыр тек ... ... ғана ... ... да елдерде өте сирек
кездесетін және аз зерттелген аң, сол себептен де ол «Қықыл Кітапқа» бекер
кірмеген.
Қарақұйрық қазір жер ... ... ... және ... бара ... ... «Қызыл Кітапқа» енгізіліп отыр. Бұл 30-40 килограмға
дейін сапалы ет беретін, қуыс ... ... ... ... Ауғанстан, Батыс
Пакистан, Оңтүстік Монғолия және ...... ... ... ... ... аймақтың сәні – қарақұйрық топырағы сазды,
ұсақ тасты, құмды жерлерді ... ... Ол ... ... ... ... ... далаларда қоныстануды сүйеді
.
1.2.Ғылым үшін маңызы бар аңдар
Қалқанқұлақ немесе жалман. Дене тұрқы 7,5-9,5 см-дей ... ... ... ... айту ... ... отыр. Өйткені бұл аң бүкіл дүние
жүзінде тек біздің республикамызда ғана ұшырасады. Қалқанқұлақ Бетпақдала
шөлінде, ... ... ... және Алакол төңірегінде бірен – саран
кездеседі. Оның ғылым үшін үлкен маңызы бар.
Мекені тек қазақ жері ... ... ... - өте ... ... өзіне тән ерекшелігі бар хайуанат. Көбіне жасырын өмір ... оны ... ... кешкілік кездейсоқ кездесіп қалады.
Жалман тек боялғыш өскен жерде ғана мекендейді. Ол маңда аздап жусан,
көкпек өседі. Қауіпті жағдай туа ... ло ... ... ... інге
тығылуға ұмтылмай, көбінесе баялғыш бұтасының астына жасырынуға тырысады.
Осы бұта ... ... ... ... ... Ол күге қарай
қысқы ұйқыға кетеді.
Жайра – орманды, бұталы – тоғайлы ... ... дене ... ... ... 12-15 ... келетін біздегі ең ірі кеміргіш.
Оның дене бітісі де қызық. Жайраның денесінде орта есеппен 30-35 мыңға жуық
ине бар. Олар бұл аңды ... ... ... ... Мәселен,
оған түлкі немесе бүркіт шабуыл жасаса, онда ол осы ... ... ... ... ... ... ... Саны шамалы болғанмен Қазақстанда едәуір кең таралған жабайы
мысық түрі. Ол ... ... ... ... ... Жоңғар
Алатауында, Іле Алатауында және Қырғыз Алатауларында мекендейді. Сондай-ақ
сабаншы Орталық ... ... ... ... Ембі ... Үстірт пен Маңғыстау аймағында қоныс тепкен. Сабаншының дене тұрқы
үй мысығының мөлшеріндей, жүнінің түсі сұр ... ... ... де, ... ... ... ... қара теңбіл жолақтары болады. Жүні ... ... Бұл ... ... ... ... жерлерді қоныс етеді. Тауда
оны 3000 м биіктікке дейін ... ... Ол ... ағаш ... мекендеуді ұнатады. Тау етектерінде ол шие, итмұрын, бүлдірген,
өскен бұталы жерлерде ұшырасады. Сабаншы – ұсақ ... ... ... Оның ... - ... ... ... майда құстар.
Сабаншы біздің өңірде өте сирек кездесетін хайуанатқа айналып отыр. Қазіргі
кезде оны халықаралық «Қызыл Кітапқа» ... ... Күні ... ... біздің республика өңірінде
сүтқоректі жануарлардың 155 түрі тіршілік ететіндігі белгілі ... ... жылы ... ... ... ... ... институтының
ғылыми қызметкері, биология ғылымының кандидаты В. И. Капитонов басқарған
экспедиция Сарыарқаның қырларында ... ... ... ... бұрын белгісіз бес саусақты ергежейлі қосаяқ ұстап алды. Бұл ... ... ... Сөйтіп, Қазақстанды мекендейтін сүтқоректілер саны 156
болды.
Бұл – ғылымның табысы. Бес саусақты ергежейлі қосаяқ үй ... ... дене ... 60-70 мм, ... 16,5 ... ... ... ыңғайлы
артқы аяғы бес саусақты, дыбысты жақсы естуге ... ... ... ... ... екі еседей ұзын. Оның дене құрылысындағы бір
ерекшелік – аяқтарының табанында сүйелді – мүйізді қабаттарының ... ... ... ... жерде тіршілік ететіндігінің белгісі.
Алып соқыртышқан – жер астында тіршілік ... ... ... ... ... көз орнында қатпарлы тері болады. Оның алдыңғы аяғы ... ... қазу ... ... ... Алып соқыртышқан
топырақты негізінен, күрек тістері арқылы қазады.
Ғылым үшін ... бар саны ... ... бұл ... тек ... ... ғана ... Оны Жайық өзенінің
шығысын ала жатқан аймақта, Атырау облысының ... ... Ембі ... ... жерді мекендеуді ұнатады. Сол қоныстарда ін қазып, ... ... ... ... жер ... ... Сондықтан да негізгі
азығы - ... ... сол ... ... ... Алып соқыртышқан
мекендейтін жерлерді оның сыртқа шығарып тастаған топырақ үйінділері ... ... ... ... ... алып ... қоры ... Сондықтан да ол таралған аймақты қорғауға ... ... ... алақоржын – кеміргіштер ішінде сирек кездесетін хайуанаттардың
бірі. Бұл ... ... – адам ... ... – ақ ... ... тез ... кетуінің мысалы.
19 ғасырдың ортасына дейін сары алақоржын Жайық өзенінен Зайсан көліне
дейін созылып жатқан шөлді аймақта кең ... Саны да мол ... 19 ... аяғында бұл кеміргіштің қоры азйып, тіпті ... ол ... ... Тек ... ... ... жерлерінен
мамандар соңғы жылдары сары алақоржынның қазба сүйегін тауып жүрді. Біздің
өңірде бұл кеміргіш толық жойылып ... деп ... ... 1965 ... ... ... ... алақоржынды Зайсан ойпатынан табуы –
оқымыстыларды тағы да елең еткізді.
Сары алақоржын – ... 146 мм, ... ... келген кішкене аң.
Түсі сарғыш, тек бауыры ақшылдау. Сондай сақ келеді. Бір нәрседен ... ... ... тығылуға тырысады. Тіршілігі көбіне түнде өтеді, кейде
інінен күндізде ... ... ... 15 ... түрі бар. Оның 2 ... астамы
балдырлар, 5 мыңы саңырауқұлақтар, 600-ге жуығы қыналар, 500-ге ... ... және 6 ... ... ... ... түтікті өсімдіктер.
Қазақстан микрофлорасының ... ... 4,8 %-ы ... ... Жоғары сатыдағы өсімдіктердің түр байлығы, мәдени дақылдар мен
кездейсоқ әкелінген ... аса ... ... 161 ... ... жататын 6100-ге жуық түрден тұрады. Оның ішіндегі 730 түр ... ...... Бұлардың ішіндегі ең ерекше 12 монотипті
туыс бар: ... ... ... ... ... шандра,
боченцивая, тобылғыгүл. Қазақстан флорасындағы ... ... ... ... топтасқан. Алғашқы құрлықтық өсімдіктердің қалдықтары Оңтүстік
Балқаш өңірі мен Бұрынтауда жоғары ордовиктік қатпарлардан табылған.
Республикамыздың ... ... ... ... олигоцендік
орманды – мезофильдік , неогендік ежелгі жерорта теңіздік ... ... ... ... ... және ... – плиоцендік
алғашқы далалық, плейстоцендік флоралардың негізінде ... ... ... ... түрлер мен эндемиктердің
топтасуы, табиғи аймақтар мен таулық белдеулерде әр ... ... бай ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты әр түрлі бірлестіктер мен
қауымдастықтарда ... ... ... ...... ... ... бір немесе көп жылдық
шөптесін өсімдіктер туысы. Жер ... кең ... ... ... ... ... белдеулерінде кездеседі. 250-ге жуық түрі белгілі,
Қазақстанда 47 түрі кездеседі. Сабақтары ... тік ... ... тілімденген немесе бүтін жиекті қарама – ... , ... ... ... ... жапырақтарының сыртын түк басқан.
Гүлшоғыры шашақ масақ, сыпырғыш секілді. Гүлдері алқызыл, көк, көгілдір,
күлгін түсті болады. ... ... 4, ... ... 5, ... ... 1 . ... – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қараша айларында жеміс
береді. Жемісі – қауашақ. Тұқымдарының сырты ... ... ... ... Бөденешөптің пішенін мал жақсы жейді, кейбір ... ... ... ... ... әсемдік үшін өсіреді.
Ақ тұт – тұттар тұқымдасы, өзі аттас туысқа жататын ағаш. Қазақстанның
оңтүстік аймақтарында ... ... ... ... Биіктігі 15-20
м, бұтақтары сұрғылт қоңыр, жас бұтақтары ... ... ... ... тәрізді.
«Сурет 1.3.1.1»
Жапырақтары 2-5 қалақшалы, қауырсынды тарамдалған, жиектері тісті
тілімделген(ұзындығы 6-15 см, ені 4-10 см) ... ... ... ... ... ... ... Гүлсерігінің сырты жалаңаш,
шеттері тісті болып ... ... ... ұсақ ... ... ... қызғылт, қара қошқыл түсті жеміс шоғыры гүлтабанында жетіледі. Сәуір
– мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Жемісі – ... аз, ... Ақ ... ... ... ... қорегі ретінде өсіреді.
Жемісінің құрамында қант көп ... ... ... алуға
пайдаланады. Ағаш тінінен жіп, арқан, ... ... ... ... қара бояу ... ... ағаштың құрамы илік заттарға бай, сүрегі
қатты, одан әр түрлі ағаш бұйымдары ... ... ... ... көшені көгалдандыру үшін отырғызады. Ақ тұт Маңғыстау облысында
Солтүстік Үстірттен және Маңғышылақтан табылып, ... ... ... секпілгүл – лалагүлдер тұқымдасы, секпілгүл туысына жататын көп
жылдық жуашықты ... ... ... мен ... ... ... мен ... өседі. Биіктігі – 40 см-дей, жуашығы
ұсақ, домалақ. Бұтақсыз сабағына ... ... ... ... ... орналасады. Төменгі жапырақтары қандауыр тәрізді, ал жоғарғы
жапырақтары шоғырланып келеді. Ірі гүлі ... ... дара ... 2-5
гүлі бар иілген шашақ гүлшоғырына бірігеді. Гүл ... ... не ... ... ал оның ішкі ... ... ... түсті дақтары бар. Өсімдіктің аты
осыған байланысты айтылған. Ақшыл ... ... иісі ... ... Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді.
Жемісі – көп ... ... ... секпілгүл сирек кездесетін өсімдік.
Жылдан – ... ... ... байланысты қорғауға алынып, «Қазақстанның
Қызыл Кітабына» енгізілген.
Бөрітарақ – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір жылдық ... ... ... қоңыржай белдеулерінде кездесетін 300-ге жуық түрі
белгілі. Қазақстанда Іле, ... ... ... Балқаш – Алакөл
ойпатында, Қызылқұмда кездесетін 2 түрі бар. Олардың биіктігі – 50-75 ... 3-4 ... ... ... тамырлы, сабағы тік, көп қырлы.
Жапырақтарының жиектері әр ... ... ... бойына кезектесіп
орналасады. Сары, көк түсті ірі гүлдері жапырақ қолтығынан дамиды.
«Сурет 1.3.1.2»
Жәндіктермен тозаңданады. Маусым – ... ... ...... ... Жемісі 5 ұялы, тұқымды қауашақ. Бөрітарақ – талшықты өсімдік.
Одан бағалы кендір, ... қап, су ... ... ал тұқымдарынан май
алынады.
Ала күлтелі қызғалдақ – лалагүлдер тұқымдасына ... ... ... бір ... көп ... ... ... Қазақстанда тек
Оңтүстік Алтайда ғана өседі. Ол қиыршықтасты, жалаңаш тастақты ... ... 20 м-ге ... ... мен тамырының жалғасқан буынында
жұмыртқа пішінді баданасы бар, жуандығы 1,5см-дей ... ... ... ... 2-3 ... ... жіңішке жапырақты келеді. Гүлі біреу, сабақ
ұшында ... Гүл ... ... ... ... күлгін түсті.
Тұқымынан көбейеді. Сәуір – ... ... ... ... ... ... ... гүлі түскеннен кейін жинайды.
«Сурет 1.3.1.4»
Оны құрғақ, салқын жерге ... ... ... ... ... ... әсем ... хош иісті, өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан
ол қорғауға алынған.
Ақбас еменшөп - ерінгүлділер тұқымдасы, еменшөп туысына ... ... ... тек ... ... ... сазды және тасты тау
баурайларында, шөгінді жерлер мен құм ... ... ... 5-30 ... ... өсімдік. Сабақтары түп жағынан көтеріліп өсіп, ... ... ... ... ... ... кетеді. Жапырақтары таспа
не қандауыр тәрізді, ұзындығы 0,5 – 3 см, ені 1,8 ... ... ... ... ... ұқсас, сыртын қалың ақталшықтар
жапқан, жолақты. Күлтесі тостағаншадан ұзындау, сырты талшықты – жалбырақ.
Аталықтары гүлден сәл ... ... ... ... – ақшыл не сарғыш
түсті, жалған күлтебас шоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп,
тамыз – ... ... ... ... Ақбас еменшөптің таралу аймағы өте
аз болғандықтан, Маңғыстау облысының «Қызыл Кітабына» енгізілген.
1.3.2.Дәрілік ... ... ... ... ... өте ... ... ата-бабаларымыз өсімдіктерді зерттеп, танып-біліп, оларға ат
қойып, жеміс-жидектерін, дәндерін ... ... ... гүл, тамырларын
дәрі-дәрмекке, тері илеуге, түрлі нәрселерді бояуға пайдаланған. Өсімдіктер-
оттегін бөлуші, табиғат көркі, дәрілік шикізат, мал ... ... ... ... ішінде улылары да аз емес. Оны тұрғын халық білмесе,
малдарын, өздерін уландырып алуы да мүмкін.
Алтын ... ... тік ... көп ... шөп ... ... ... ретінде оның барлық түрінің тамыры жиналады. Дұрыс ... бұл ... ... 2,5-3 ... ... ... ... жоймайды.
«Сурет 1.3.2.1»
Алтын тамырдың құрамын-дағы экстракт ағзаның дене ... ... ... ... ... ... жоғарғы
жүйке жүйесінің ыр-ғағына жағымды әсер етеді, қан қысымын реттейді. Оны
орнымен қолданбаса, ... ... қан ... ... та ... Дәрілік шикізат ретінде шілде айында бұтақшаларын, жапырағы
мен гүлін жинап алады. Ол – улы ... ... ... ... ... сегізкөздің жүйке ауруын емдеуге пайдаланған. ... оның ... ... ... қотырын, түрлі тері ауруларын
емдейді.
Арша. Оны кәдімгі арша, ем арша деп те ... ... 1-3,5 ... ... тұратын, бұталы өсімдік. Қара күзде өсімдіктің піскен
жемісі (қаракөк түстілері) ... ... ашық ... ... ... ... арша жемісі ежелден-ақ несеп айдайтын және қуықтың қабынуын басатын
дәрі ретінде қолданылып келеді. Аршамен тіс тазалау ... мия. Оны ақ мия деп те ... Көп ... шөп ... өсімдік.
Бүкіл шөбі мен тұқымы дәрі. Басты ем болатын аурулары: жедел және ... ... ... ... ... ... ... сыздауық және
«Сурет 1.3.2.2»
басқа жарақаттың іріңдеуіне, жара-ларға; қышыма, бөріткен, ес-кілікті
теміреткіге; ақ кір көп ... Улы ... ... ... ... ... Көп жылдық өрмелегіш сабақты өсімдік, ұзындығы он
сантиметрдей. Тамыр түйнегі ... ... көп ... ... ... Басты ем болатын аурулары: кеңірдекшелердің созылмалы қабынуына;
кеуде толып, тынышсызданып ауырғанда; жүрек шаншып ауырғанда; ... ... ... ... ауырып, үн қарлығуына. Ащы қарбыз тамыры қанды
несеп ауруына ем болады.
Арпа. Бір ... шөп ... ... ... ... ... қуат
беретін арпа дәнінің ... ... мен ішек ... денедегі
бөртпелерді жазып, бүйрек-тегі тасты түсіріп, қуықтың қабынуына ем.
Дәрмене жусан. Онымен емдеу ғылыми медицинаға қосылған үлкен үлес. ... ... ішек ... ... ... ... Бабаларымыз бұл
өсімдікті атам заманнан бері шет елдерге ... ... ... ... ... ... Қара ... тамырын тәбет ашуға, ішек, асқазан,
бауыр, өт ... ... ... ... 3,5-8 ... ағаш ... ... өсімдік, жемісі –
қара сүйекше. Дәрілік шикізат – жемісі. Жеміс тұнбасы жас ... ... ... ... кене т.б. ... қыру үшін ағаш
қабығының тұнбасы пайдаланылады. Ол үшін ағаш қабығының 100 граммы 5 ... ... ... мол ... ... Ол ... тамыры саналады. Аралия тұқымдасы панак туысына
жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 50 ... ... ... ... ... ақ, қатты. Өте баяу өсіп, 10-11 ... ... ... Оның ... ... ... (сергіткіштік қасиеті
бар) кездеседі. Женьшеньнің тамырынан дайындалған дәрі-дәрмек, ұнтақ, ... ... ... ... ... ... ... кейбір жүйке және жүрек – қан ... ... ... 1.3.2.3»
Марал шөп тамыры. Бұғылар күз, ... бұл ... ... ... ... болғандықтан, оны марал шөп тамыры деп атап кеткен.
Тамыры қысқа, ірілеу, ... ... – көк, ... ... шар ... ... сабақтың ұш жағында жеке-жеке орна-ласқан. Оны мақсыр деп
те атайды. Халық ертеден бері «алтын ... ... ... әл ... ... ... ... күшәла. Қара пышақ – биіктігі 20-40 сантиметр ... ... шөп ... ... улы ... гүлінің ішкі беті қара ... оны ... деп ... Ортаңғы қабыршақ жапырақтың ішінен ұзындығы
5-8 сантиметр болатын, қарындаш тәрізді өзек-ше өсіп ... ... оны ... дейді. Медицинада осы өсімдік тамырынан дәрі жасап,
онымен өкпе туберкулезін емдеп келеді.
Тобылғы. Раушан ... ... көп ... шөп ... өсімдік –
тобылғының тұнбасы, майы көп ауру-ға ем. Гүлінің, жапырағының тұнбасымен
малдың бүйрек, қуық ауруларын, ...... ... ... ісіктерді емдейді. Тобылғы майын малдың, адамның ісіп ... ... ... ... жағып, сырқатын жазады.
Қарандыз. Сазды жерде өседі. Түбін дәрі ретінде ... ... ... ... ... ... ... шөпке жабысып өседі, бауырсаққа ұқсас. Оны
қуығы тұтылған адам емге ішеді.
Шырғанақ. Бұтағы тікенді, аса жуан ... іші сары ... ... Оны
ыстық-суық болып ауырғанда емдік дәрі ретінде қолданады.
Шетен. Биіктігі – 3-20 метрлік, жұқа ... ... көп ... ... Оның ... бауыр, өт ауруларын емдеуге, несеп, өт айдауға,
бүйрекке және ... ... ... ... іш жүргізуге пайдаланады.
Итмұрын. Жемісінің құра-мында илік заттар, С, К, Р, Е, В тобындағы
дәрумендер, ... ... ... алма ... аздаған мөл-шерде белок,
май, гликозидтер бар.
«Сурет 1.3.2.4»
Итмұрын жемісі, ... ... да, ... да өте ... ... ... 5-25 сантиметр, көп жылдық шөп тектес.
Жемісі шілде, тамызда піседі. Жемісі-дәрумендердің бай ... ...... ... ... ... ... тәбетін арттырады, ас қорыту
органдарының қабынуын басады, бауыр, ... ... ... шөп. Биіктігі 15-20 см, күрделі гүлділер тұ-қымдас, көп жылдық
шөп тектес өсімдік. Жапырағының астыңғы беті ... ... ... ... және суық ... ... оны өгей шөп деп атаған.
«Сурет 1.3.2.5»
Халық емшілері өгей шөптен жасалған ... ... ... ... ... ... құрғақ жапырағын тынысы тарылып, ентігетін
адамға темекі ... ... орап ... емдеген.
Долана. Раушан гүлділер тұқымдасына жатады, бұта не ағаш. Қазақстанда
7 түрі Алтай, Тарбағатай, Іле және Жетісу (Жоңғар) ... ... ...... ... ... бай. Долананың 50 түрі қолдан
өсіріледі, ол – дәрілілік құнды шикізат. ... ... ... ... ... ... гиперозид, қант бар.
Долана жүректің бұлшық еттерінің ... ... ... қуат
береді, қан қысымын төмендетеді.
Сүйел шөп. Көкнәр тұқымдасына жатады. Халық емшілері сүйелшөп және ... ... ... өт ... сары ... емдеген.
Шай шөп. Халық оны шөп шай, сары мысық-табан ... ... күн ... шөп, ... гүл деп ... Оны ... өт айдайтын дәрі ретінде
қолданады, бұл өсімдіктен аренарин деп аталатын антибиотик алынады.
Аскөк. Одан ... ... ... қан ... қан ... ... ... өт жүргізу, қақырық түсіру
үшін қолданылады.
Жалбыз. Ерін ... ... хош ... көп ... кейде бір
жылдық шөптесін өсімдік. Жалбыздың жапырағында ментол ... ... ... ... ... жүрек, өт жолдарын емдеуге шипалы. Ол
жағымды иіс беретін әрі антисептикалық зат ретінде сұйық ... ... ... құрамына кіреді.
Жөке ағашы. Оның ашық сары түсті, хош иісті уақ гүлдерінің қайнатпасы
мен тұнбасы микробты құр-тады, ісік ... ... ... ... оны асқазан, ішек жолдары, бауыр, бүйрек, қуық ауруына да қолданып,
қайнатпасын күйікке, жараға жағады, жө-ке гүлінің тұнбасы шашты бекітеді.
ІІ ... ... ... кездесетін жануарлар мен өсімдіктерді қорғау
Табиғат байлықтарын қорғау, қадірлей білу мәселесі қазір ... ... ... аса ... ... біріне айналып отыр. Сан –саналы
табиғи ресурстардың бірі – ... ... ... ... ... ... 4,5 мың түрі, құстардың 8,6 мың ... ... 6,6 мың ... ... 2,1 ... түрі ... Соның ішінде Қазақстанда аңдардың 180, құстардың 500-ден астам
түрлері мекендейді. Осы ... ... ... халық шаруашылығына
пайдалану мүмкіндігін қарастыру үшін дүние жүзінде әр түрлі ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктердің
алуантүрлілігін сақтау проблемасына үлкен көңіл бөлінуде. Өйткені жылдан –
жылға ... кету ... бар ... түрлері өсіп келеді, тіпті
биогеоценоздардың тікелей өзіне де қауіп төндіруде. Осындай жағдайды ... 1992 жылы ... ... ... ... ... Оған ... да қосылды. Онда биоәртүрлілікті
сақтау үшін ғылыми – зерттеу жұмыстарын қолға алу мәселесі сөз болып ... саны ... ... кету ... бар өсімдіктер мен жануарлар
түріне баса назар аударып, оларды сақтап қалу жолдарын ... ... ... ... біздің республикамызда да байқалады. Соңғы жылдардағы
қиын экологиялық жағдай, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының қарқынмен дамуы
даламызды мекендейтін ... ... ... тым ... ... ... өзгеруі және адам қызметінің ... ... саны ... ... ал ... ... ... жойылып кету
қаупінде тұр. Осыған байланысты жедел шаралар қолдануға тура келеді. Сирек
кездесетін және жойылып кету ... бар ... ... ... алынып,
республикамыздың Қызыл Кітабына енгізілді. Бұл құжат Үкімет шешімімен 1978
жылдың қаңтарында бекітіліп, сол ... ... оның ... ... ... ... ... Оған хайуанаттардың 87 түрі, оның ішінде
балықтардың 4, бауырымен ... 8, ... ... 31 ... мен ... кіргізілді. Олардың барлығы
қорғауға алынып, аулауға тыйым салынды. Ал ... ... ... ... ... ... 125 ... мен түршелері енген. Көп
жылғы ғалымдар еңбектерінің арқасында 2006 жылы бұл ... ... ... ... де ... ... ... өсімдіктері мен жануарлары
Облыс көлемінде ашық ландшафтыны мекендейтін құстарда баршылық. Атап
айтқанда тырналардан ақбас ... ... ... ... болса, сұр және
ақ тырна қайту ... ұшып ... ... ... жекдуадақ және
безгелдек сияқты түрлері өте сирек кездесетін құстар болып есептелінеді.
Көгершіндерден бары 5 түр, ... ... ... кездесетіндері түркелдер,
дыркептер, көккептер және тағы басқалары. Бұлдырықтардан қарабауыр бұлдырық
және ұбақ кездеседі. Облыста ... өте аз. Оның екі ... сұр шіл кең ... ал ... ... ... ашық жерлерде және су ... мен ... ... және ... ... ... ... өкілдері кең
таралған. Күндізгі жыртқыштардың обыстағы 23 ... 9-ы ... ... ... ... Ал 3 түрі ... ұшып келетіндер деп есептелінеді.
Жиі кездесетіндері ... ... ... дала ... ... т.б. ... 8 ... ішіндегі кең тараған байғыз және саз
жапалағы. Қалған үкілер сирек кездеседі. Аталған жыртқыш ... ... ... өлекселерімен қоректеніп, пайдасын тигізеді.
Териофауна. Атырау облысында аңдар айтарлықтай көп түрлі ... ... ... мен үй ... қоспағанда, аңдардың 55-ке жуық
түрлері бар. Олардың басты отрядтарының 5 түрінің ішінде кең таралғаны
құлақты ... Ал ... ... және басқа түрлері сирек кездеседі. Атырау
өңірінде қолқанаттылардың 6-7 түрі бар деп ... ... ... ... және екі түсті жарқанаттар жиі кездеседі.
Атырау облысында жыртқыш аңдардан 12-ге жуық ... бар. Кең ... ... ... ... және ... жағалауында болатын
жанат тәрізді иттері жатады. Ал сирек кездесетіндерге борсық, аққалақ,
күзендер және ... ... ... ... ... көбінің сан мөлшері
кәсіптік деңгейге жетпейтіндіктен ауланбайды. Бірақ бұл ... ... ... ... байқалады. Ескек аяқтылардан Каспий ... ... ... аң. Оның ... ... орны ... ... және шығыс жақ жағалауы. Сан мөлшері аз, сондықтан кәсіптік
мақсатта ауланбайды.
Облыс ... ... ... ... ... және киік кең
таралған. Қабанның саны аз, ауланбайды. Ал киік күз ... ... ... түрде ауланады. Облыста қабан мен киікті заңсыз, жылдың кез-
келген уақытында браконерьік қала берді ... ... мен ... кең ... ... Мысалы, киіктің аталығын оның мүйізі үшін көп мөлшерде атып
өлтірушілік орын алуда. Бұндай жауыздық ... ... ... оларға қарсы тиісті күрес шараларын жүйелі ұйымдастыру қажет.
Қазақстан мемлекеті бойынша Атырау облысы табиғи байлықтарды ... ... ... ... ... ... мол тиіп ... бірі. Соның салдарынан облыста табиғи ... ... ... ... заттар мен ластаушылығы байқалуда. Бұның өзі тірі
организмдерге, соның ішінде омыртқалы жануарларға зиянды ... ... ... ... ... ... омыртқалылардың көбею орындарының
жарамсыздануы, өрістер тарылып, қоректік заттардың жетіспеушілігі әр түрлі
ауруларға ұшыраушылығы және ... да ... ... олардың сандары
азаюы байқалуда.
Атырау облысы бойынша омыртқалы жануарлардың 35-ке жуық ... ... ... «Қызыл кітабына» енгізілген.Бірақ бұл сан
облыстағы ... ... ... жануарларды толық қамтиды деп айтуға
болмайды.
Ақбөкен Қазақстанның шөл және шөлейт жерлерінде көп ... ... ... бірі – ... Бұлар ашық далаға тән жануарлар.
Ақбөкендер үйір-үйір болып топтанып жүреді. Ақбөкендер ... ... және су ... ұзақ ... ... ... ... қарағанда, жазық
жерде үйірімен ондап, жүздеп жүруден гөрі ... ... ... ... мүмкін тәрізді. Дегенмен ақбөкендер не себепті топтанып,
үйір құрайды? ... ... ... көп ... жеп ... болғандықтан оны жеуге де біраз уақытын ... ... ... әрі отауын, әрі жан-жағын шолуы қиын. Бұл кезде оларды аңдып
жүрген жыртқыштар сап ете ... ... Ал ... ... жайылып
жүргенде, бірі болмаса бірі сақтанып, құлақ тігіп ... ... ... ... ... дер ... ... тұмсығы икемдеу – дөңес, танау түрлері қатпарланып
жатады. Жүгіргенде танауы дамып ... ... ... мүмкіндік береді.
Текелерінің басында іші қуыс ... ... ... ... мүйіз
болмайды. Ақбөкендер аша тұяқты болады. Ақбөкен жусан, сораң жейді. Таң
сәріден суаттан ... ... ... ... ... түскенге дейін жайылады.
Күннін ыстығы қайтқаннан бастап қараңғы түскенше ... ... ... ... ... ... шөбі сақталатын солтүстікке қарай ауысады.
Ал күзде оңтүстікке қарай бет алып, қары ... шөп ... ... ... ... ... жалқы да, егіз де туады. Үш-төрт күндік құралай жауыннан
қашып құтыла алмайды. Қатер туған ... олар ... ... жата қалады.
Аяқтанып буыны бекігеннен кейін кейін құралайы анаарына еріп жүреді. Олар
екі айдай емшек емеді. ... ... шөп жеп, ... ... ... бүкіл Европға таралған, қазір бұлар Волга өзенінің
шығыс жағындағы шөлдерде ғана ... XIX ... ... ... ... саны өте ... ... мүлдем құрып кету қаупі төніп
тұр. ... ... еті және ... ... ... ... үшін
өте бағалы шикізет болатын мүйізі де пайдаланылды.
Қоқиқаз. Алалда үлкен аққұтан және жалбағайлар, көлдің кермек ... ... ... ... қанатты қоқиқаз
кездеседі. Аққұтандікіндей серейген ұзын аяқты, мойны сала ... ... ... майысқандай, имек тұмсықты ғажайып жабайы қазды көз алдымызға
елестетуге болады. Мұндай тұмсық қоқиқазға ... ... ... ... табуға икемді. Қоқиқаз таяз суды кешіп жүріп басын суға тығып,
тұмсығымен су түбіндегі ... ... ... іліккен құрттарды,
насекомдардың личинкаларын, шаяндарды теріп сүзіп жеп жүреді. Бұлардың да
тұмсығында үйректікіндей сүзгіш ... ... ... 1900 жылы ... мен ... ... 1 рет табылды. Осыдан бірнеше жыл бұрын ғана
қоқиқаз тұзды Теңіз көлінің аралдарында ... ... ... бірнеше тобын тапты. Солардың бір тобының ғана балапандары 10
мыңнан астам болған. Қоқиқаздың ұялары дақызық ... ... Олар ... ... ... ұясы конус тәрізді, биіктігі 50 см. Олардың
мекиені ұясына 2-3 ... ... ұзын ... ... ... алып ... ... да жұмыртқа басады. Жұмыртқалардан жетілген балапандар
шығады. Олар жұмыртқаны жарып шығысымен-ақ суға ... ... ... ... ... Өте ірі жануарлардың бірі-арқар. Кексе құлжалардың салмағы 160-
180 кг тартады. Олардың ... ... ... ... ... үлкен
мүйіздері болады. Арқар биік таулардың ашық жазығында мекендейді. Ол түнде
таудың мұз ... ... ... ... ... ... дем алып ... Арқардың көнбістігі, салмағы, жыл бойы биік тау жайылымында ... мал ... ... ... ... аударған болатын. Ғалымдар
меринос қойымен арқарды будандастырып, ... ... ... аталатын
жаңа тұқымын шығрды. ... бұл түрі ... биік тау ... ... тіршілік етеді. Бұлардың жүні сапалы, салмағы ауыр.
«Сурет 2.1.2»
Облысымыздың территориясы ... ... бай ... ... ... ... ... табиғи шөптер өседі. Сонымен қатар
облыстың өсімдіктер дүниесі құрамында дәлірек , техникалық тұрғыдан ... ... де бай. ... саны ... ... асады. Олардың
ішінде дәрілік өсімдіктерден облыс ... ... ... ... – түйе ... ... тарамдалған бұтағы мол, көп
жылдық, жапырағы кезектесе бітеді. Бозғылтсары гүлді, жемісі қоңыр ... ... ... 50 -60 см. ... ... шілде айларында.
Құрамында улы бармин және бармалын алкагоидтары, ал гүлінде, бұтағында
Пеганин алкогоиды ... ... шөп ... ... ... және ... ауруларына булау жасауға пайдаланылады.
2. Қырық буын – қырық буын тұқымдас, сабақтары ... ... ... бұтақты. Химиялық құрамында эквигетонии, сопонный, алкалоидтар,
кремний ... алма және илік ... ... май, минералды
тұздар, каротин, С-витамині бар. Улы ... ... ... мен
қайнатқан сұйығын өкпе, ... қуық ... өтке тас ... ... бояу – ... шөп ... көп ... тамыры ұзын қою,
жасыл түсті, жағымсыз иісті. Гүлдері шоқталып ... ... ... гүлдейді. Шөлейт аймақтарда кең тараған. Тамырының қайнатпасымен
ұнтағын дизентерияға, жатырдан қан кеткенге қарсы ... Шай шөп – ... ... ... көп ... түсі ... ... сопақ жемісті – дән. Маусым – тамыз айларында гүл ... ... ... эфир ... ... ... ... асқазан қышқылын көбейтуге басқа киік оты, ... ... ... шөбімен араластырып, тұнбасын ішеді.
2.2.Жануарлар мен өсімдіктерді қорғаудағы ... ... ... ... ... ... қорғау тәртібі,
атқаратын ғаламшарымыздағы генофонды сақтауда, әр түрлі ... ... ... «табиғат лабораториясына» айналған қорықтардың маңызы
өте зор. Қазір дүние жүзіндегі 124 елде ... ... ірі ... ... қорғаудың ең жоғарғы формасы – қорықтар ұйымдастыру. Бүкіл
дүниежүзілік тәжірибелерге сүйенсек жер ... ... ... ... ХIX ... бас кездерінен бастап жүзеге аса бастағанын
көрсетеді. Ал, оның ... ... бірі ... 1872 жылы ... ... ... ... парктер.
Адамдардың іс-әрекеттерінің салдарынан бұзылмаған табиғи, белгілі бір
географиялық аймақтың қасиеті бар ... ... ... деп ... өз міндеттерін дұрыс атқаруы үшін сол жерге тән ... ... ... ... ... іс-әрекеті әсер ете қоймайтын
жердің аумақтары кіреді. Ең ... ... кету ... ... ... дүниесі мен өсімдіктер әлемі қорғауға ... ... ... ...... ... ... қорық
аумағындағы өзгерістердің адамның қатынасынсыз өзімен-өзі жүруі. Егер
қорықтар антропогендік ландшафтылардың ортасында орналасса оған ... және ауыл ... ... ... ... үшін 2 километрлік
қорғаныс аймағын жасайды.
Қорық осы ауданға тән ... ... ... ... ... алынатын жоғары санаттағы табиғат аумағы. Қорықта ерекше қорғауды
қажет ететін, жойылып бара жатқан өсімдік пен жануарлардың түрлері және ... ... ... қорғалады. Өсімдіктер мен жануарлардың
генофондын сақтаудың нәтижесінде биогеоценоздың қасиеті мен ... ... ... отырады. Қорықта саны белгілі бір ... ... ... түрі ... ... ... таралады.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында маңызды 9 мемлекеттік қорық,
атап айтқанда: Алматы, Ақсу-Жабағылы, Барсакелмес, ... ... ... ... Үстірт және Алакөл қорықтары.
Қорықтар-бұл табиғат объектілерін қорғаудың ең ... ... ... мақсаты-табиғат ландшафтылар эталонын мұндағы тіршілік
ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен қоса ... ... ... даму ... анықтау. Қазақстан қорықтар ... ... ... ... ... ... алады. Қорық аймағы
шаруашылық айналымынан босатылып, онда кен өндіру мен құрылыс жұмыстарын
жүргізу аң-құс атып, ... ... шөп шабу мен мал жаю және ағаш ... ... байлықтарына нұқсан келтіретін әрекеттерге тыйым салынған.
Ақсу-Жабағылы қорығы. Орта Азия мен Қазақстандағы ... келе ... ... ... 1920 жылы ... А.Л.Бродский бірінші болып
Жабағылы мен Ақсу өзендерінің жоғарғы жағына барды. Екі ... ... ... ... – Д.К. ... Е.П.Коровин,
М.В.Культиасов, М.Г.Попов осы аймақты қорыққа айналдыру ... ... ... ... Алатауының солтүстік-батыс сілемдерін және оған
іргелес жатқан Өгем жоталарын қамтыған Ақсу-Жабағылы ... 1926 ... ... ұйымдастырылды.
Бұл қорықты ұйымдастырудағы басты мақсат- Батыс Тянь-Шань ... ... бар ... ... табиғат комплекстерінің
даму заңдылығын жан-жақты зерттеу үшін сақтап қалу еді. Қазіргі уақытта
Ақсу-Жабағылының жер көлемі 128118 га ... ... ... облысының
Талас Алатауы мен Жамбыл облысының Өзбекстан мен Қырғыстан шекарасымен
шектесетін жерде ... Бұл ... ... аймағынан басқа, оның екі
филиалы-Әулие және Қарабастау полеонтологиялық участкелері бар. Осыдан 150
миллион жыл бұрын ... ... ... мен ... ... ... көп шоғырланған Қасқабұлақта атақты тасты галерия бар. Қатты
тастардың беттерінде ертедегі ... ... ... ... аңдардың, маралдың, ешкінің суреттері салынған.
Қорықтыың тау жоталары бірнеше белдеулерге бөлінген. Ең жоғарғы белдеу
биік таулы қарлы және мұзды шыңдар. Бұлардан ... ... ағып ... ... тау ... басталады. Орталық белдеуде ... бар. ... ... ... тік құздардан тұрады.
Басты өзендері Жабағылы, Ақсу, ... ... ... ... ... Ақсу өзеніндегі шатқалдың тереңдігі 400 метр, ... 200 ... ... ... Жауын-шашын жыл мезгілінде әр түрлі
түседі. Қыста 30 %, ... 10% ... Ең суық ай – ... орташа
температурасы – 5,40С, ең жылы ай – шілде, температурасы – 17,50С. Ақсу-
Жабағылы қорығының басым бөлігі ... ... ... аралығын қамтиды.
Алматы қорығы. Іле Алатауының төрінен орын тепкен Алматы мемлекеттік
қорығы қаламыздан небәрі 25 шақырым қашықтықта жатыр. Бұл қорық 1934 жылы ... ... ... ... ... ... көлемі 15 мың ғана
гектар алқапты қамтыса, кейіннен оған көптеген жерлерді ... ... ... ... ... ... ... аймағы 857 мың гектарға
жетіп, ол ерекше маңызы бар ... ... ... Сол ... оның қамтыған
аймағы бүкіл Іле Алатауын, сонау Сөгеті жазығынан Қаскелең өзені аңғарына
дейінгі ... алып ... ... Оның құрамына Іле өзенінің жағалауы
да кірген еді. Алайда, соғыстан кейінгі жылдары түрлі себептерге ... ... ... рет ... ... ... жабылып та қалды.
Содан, Алматы қорығы 1960 жылдың 11 қаңтарында Іле ... ... ... аймақта қайта құрылды. Қорықтың таулы бөлігінің алып
жатқан жер ... 71681 ... Оның ең ... ... 1000 ... ... 5017 ... Талғар шыңына дейінгі аралықты қамтиды.
Бұл негізгі бөліктің батыс шекарасы сол жағы ... ... ... ... оң жағы Талғар өзенінің арнасымен және Есік көлі қазан
шұңқырымен ... Ал ... Есік ... ... ... ... ... Қырғыз елінің шекарасына барып тіреледі.
Сонымен қатар, қорық аймағына Іле ... оң жақ ... ... ... Үлкен және Кіші Қалқан таулары да ... ... ... ... 17850 ... Аталған екі тау аралығында орналасқан, аты
әлемге әйгілі «Әнші құмда» ... осы ... ... ... ... ... анық ... Мұнда аптап
ыстығы бар шөл даланы да, тынық орманды белдеуді де және мәңгілік ... ... да ... ... ... ... ... жеріндегі
өсетін өсімдіктер мен мекендейтін хайуанаттар дүниесі түр ... ... ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктердің 590 түрі,
мүктердің 107 түрі, қынаның 77 түрі және ... 190-ға ... ... Ал, ... 170 ... ... 60 түрі, бауырымен
жорғалаушылардың 20-ға жуық түрі қорықтың ... ... ... қоры да ... ... ... бар аңдардың қорықта: еліктің 500
басы, 30 қабан, мыңға жуық ... 60 ... 40 аю және ... қасқыр
тіршілік етеді. Қоры тым аз болғандықтан сиреп кеткен аң мен құс түрлері ... ... ... қорығында халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл
кітабында» жойылып кету қаупі бар аң ретінде ... ... ... ТМД және ... ... ... тіркелгендерден – ақ
тырнақты аю, арқар, сілеусін, сабаншы, шұбар күзен, ... ... ... ... ... ... қорығы. Наурызым мемлекеттік қорығы 1959 жылы ұйымдастырылды.
Бұл қорық ұйымдастырылғаннан бергі уақыт ішіндегі талай-талай өзгерістерге
де ұшырады. Алпысыншы ... ... ... ... рет ... артынша
қайта ашылып отырған кездер де болды. Тек 1966 ... 18 ... ол ... ... ... жұмыс істей бастады. Ал 1968 жылдан
Наурызым қорығы ... ... және ... ... ... ... ... өткен талай өзгерістер қорық жерінде
із қалдырмай кеткен жоқ. Мұнда шаруашылық жұмыстары кең етек ... ... ... ... едәуір жерін өрт те шарпыды. Дегенмен, соңғы
жылдары ... келе ... ... бұл ... ... ... ... қазіргі уақытта алып жатқан жер ... ... ... 17662 ... ... 19,5 ... ... алқаптардың үлесіне
тиеді. Олар – Терсек, Сыпсың және ... ... ... ... ... ... ... жерінде Жаркөл, Ақсуат, Сарымойын атты
көлдер бар. Аталған көлдер, әсіресе, ... мен күз ... ... ... ... Мұнда солтүстікте тіршілік ететін құстар жылы ... және ... ... дем алуға отырады. Селеу өскен жазық далалар мен
ормандар арасында аң мен құстардың ... ... ... Жалпы қорық
аймағында құстар 200-ден астам, сүт қоректілердің 30, қос ... ... ... ... ... және ... 700-ге ... мекендейді. Ал өзен-көлдерде балықтың 10-ға тарта жуық түрі ... ... ... ... дені ... ... ... дүниесі мен тұзды көлдерде мекендейтін қанаттылар экологиясын
зерттеуге бағытталған. Қорықта ... ... ... ... ... ... Қостанай облысының Наурызым және Семиозер аудандарының
аймағына жатқан Наурызым ... ... ... қайталанбас бір
бұрышының көркін бұзбай сақтап қалу тұрғысында өзіне жүктелген міндеттерді
мінсіз атқарып келеді десе де ... ... ... ... жүйесін және далалы аймақтың
біраз бөлігін қамтитын Қорғалжын мемлекеттік ... 1968 ... еді. ... үш ... ... ол ... аңшылық шаруашылығына
айналдырылды да, кейіннен қайтадан қорық болып ... ... 15 ... ... алып ... ... ... уақытта Қорғалжын қорығының
аймағы 235661 гектарға тең. Оның көп бөлігін ... алып ... ... мен күз ... көл беті ... көрінбей кетеді. Себебі,
алыс сапар шегіп бара ... ... ... үшін бұл ... ... Жылдың қай мезгілі болмасын, қоры аймағы қанаттылардың құтты
қонысы. Сол ... ... ... қорығы ЮНЕСКО белгіленген
халықаралық маңызы бар сулы-батпақты резерванттар ... ... ... ... 225 ... сүт ... 30 ... қос
мекенділер мен бауырмен жорғалаушылардың оншақты түрін кездестіруге ... ... да ... ... ... ... жүзі ... сиреп
кеткен қоқиқазды қорғап, қорын молайтуда ... ... орны ... ... ... ететін қоқиқаздар қорық жеріне ұя салып ... ... ... ... оны ... биіктеу етіп салады. Соңғы
жылдары көл суы деңгейінің төмендеуіне ... ... ... азайып барады. Мәселен, қорық алғаш ұйымдастырылған жылдары қоқиқаз
сны 50 мың шамасында ... ... бұл ... 10 мыңға жетер жетпес.
Сыйдиған ұзын сирағы мен имекиеу ... ... ... бір ... ... ... ... Тек оның басты өзгешелігі қоқиқаз ... ... ... Сол себепті бұл қанаттыны кейде қызылқанат немесе
қызылқаз деп атайды.
Қоқиқаздан ... ... ... өте ... ... ... ... қызыл жемсаулы қарашақаз, аққұтан, дуадақ, безгелдек сияқты
құстар тіршілік ... ... келе ... ғылыми-зерттеу жұмыстарында
басты назар көл суларында мекендейтін ... ... Көл ... ... ... ... ... де ұдайы ескеріліп отырады.
Келешекте көлдер деңгейін қалпына келтіру үшін ... ... су ... мәні ... қорығы. 1976 жылы 4 тамызда ұйымдастырылған ... ... ... ... облысындағы Күршім мен Азу жоталарының
аралығында жатыр. Осы екі қыратпен ... ... күн ... ... ару көлі – Марқа адам қамқорлығына ... Бұл тұщы көл ... 1500 метр ... ... Оның ... ... 544 ... 38, көлденеңі 19 километрге дейін жетеді. Ең терең жері 25 метрге
жуық. Көлге тұс-тұстан 27 өзен мен ... ... ... да, бір ғана ... ағып ... ... ... аумағы-71369 гектар. Шалқып жатқан
Марқа жағалауы жасыл желек жамылған ну ... ... тұр. Ақ ... ... ... долана, мойыл көздің жауын алады. Тауға таяу және ... ... тік ... ... бой ... ... ... өсімдіктер дүниесі де өте бай. Көлде балықтың бірнеше түрі ... ... ... ... «қызыл қашаған» деп атап кеткен майқан
немесе қаяз балығы, ... ... ... балық ойнақ салады. Қорықтың
хайуанаттар дүниесі сан ... ... ... көл ... мен ... тоғайларда сүт қоректілердің 40, құстардың 200-ден аса ... ... ... ... ... тау ... бірде-бір
Марқакөлге тең келмейді. Өсімдіктер мен хайуанаттар ... ... ол ... ауа ... ... отырады. Таяуда
ұйымдастырылған Марқакөл қорығы өзінің алғашқы ... ... ... ... ... көз ... осынау көрікті бұрышын сақтап қалу мақсатында
ұйымдастырылған Марқакөл мемлекеттік қорығының келешегінен мол үміт ... ... Арал ... ... ... ... шөлейтті аралдар орналасқан. Аралдың жалпы көлемі шамамен 200-250 км.
Қорық 1939 жылы ... ... ...... ... кешенімен
қатар саны азайып бара жатқан ақбөкен мен қарақұйрықты ... ... ... соңғы жылдары Арал теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты Аралдың жер
бедеріне едәуір өзгерістер енді. Ондағы көлдер ... ... ... үлкен
көлемді сорлар пайда болды. ... ... ... ... ... тіршілік етуіне күшті әсерін тигізіп отыр. Бұрын Аралда жоғары
сатыдағы өсімдіктердің 250-ден аса түрі өссе, ... ... ... ... ... ... ... кету қаупінде. Бидайық, жусан, сексеуіл
сияқты өсімдік ... ... ... ... ... тіршілік етуге
бейімделген жануарлар тән. Негізгі қорғалатын аңдар: ... ... ... Алғашқыда бұл қорық ақбөкенді қорғау үшін құрылған ... ... бұл аңды ... ... оның бар болғаны 4-5 ешкісі
ғана бар ... Одан ... бұл ... ақбөкеннің 6 текесі мен ешкісі
жіберілді. Олар оңай ... ... ... ... ... қоры азайып кеткен қарақұйрық сияқты бағалы аңдарды көбейту
үшін оны осы аралға 1930 жылы ... ... ... ... ... бұл жануарлар саны да өсті. 1953-1964 жылдар аралығында ... ... ... ... осында әкелініп ... ... ... саны ... ... басқа шөлді
аумақтарына Маңғыстау және Алматы облыстарында жерсіндіру жұмыстары қолға
алынды. Барсакелмес ... аса ... ... ... ақбөкен,
қарақұйрықтарды қорғап, олардың санын көбейтудегі мақсатын орындап шықты.
Қанаттылардан қорықта – қарабауыр, ... ... қаз, ... ителгі,
бөктергі, бозторғайлар мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан жұмырбас ... ... ... ... ... ... ... Көп жылдар бойы қорықта ... ... ... ... ... ... бойынша 1000-ден астам ғылыми
еңбек жарық көрді.
Үстірт қорығы. ... 1984 жылы ... ... ... ... ... ... еді. Қорықтың жалпы көлемі 223,3 мың гектар.
Орталықтағы қорықтан 200 шақырым жердегі Жаңа Өзен ... ... ... жері Арал мен Каспий теңіздерінің аралығындағы тегіс жазықтық пен
көтеріңкі үстірттерден тұрады. Суға тапшы ... Жер үсті ... ... ... ... – шөл ... ерекше табиғи
ланшафттарды, сирек кездесетін ... ... ... көне ... ... ... қалу ... Қорық аймағында
Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген түз тағлыларының 12 түрі ... ... ... ... ... ... ... қойы
(муфлон), қабылан, қарақалдардың тіршілік етуі ... орын ... ... ... аймағында құлақты кірпі, құм тышқандары, қосаяқтар,
кесірткелер мен ... да ... түрі ... ... ... қазіргі кезде түрлі себептермен сиреп бара жатқаны
өкінішті-ақ. Ғалымдардың зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... көне дәуір ескерткіштеріне аса бай. ... ... ... ... ... ... топырақтан
тұратын әр түрлі түсті керіштер кәдімгі ертегідей ... ... ... әсер ... ... ... 200-250метр биіктікке
көтеріліп алып платолар түзеді. Оның формалары, рельефі, түстері бейне ... ... ... ... қолдан жасалған ғимараттардай
көрініс береді. Көне дәуірде Үстірт теңіздің түбі ... ... ... ... ... тіс, ... ... т.б. қалдықтарын
жиі ұшыратуға болады.
Қорықтың өсімдіктер жамылғысы да ерекше. Мұнда ... ... қара ... ... ... ... ... сораң, баялыш, эфемерлер өседі. Ал тоқтау суларда, ... ... қоға ... ... жиі ... құмды алқаптардың табиғаты ерекше келеді. Онда
өсімдіктерден еркек шөп, жүзген, жоңышқа, түйетікен, жусан, ебелек, жыңғыл,
қара сексеуіл кездеседі.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... үнді
жайрасы, қарақал, қабыландардың табиғаттағы саны өсіп, әрі ... ... ... жылы қорықта аталған хайуанаттардың саны ... ... 1960 ... ... ... саны 100 мың
басқа жетсе, ал 2000 ... күрт ... ... бас ... деп ... ... себептері: олардың табиғи тіршілік ортасының бұзылуы, таралуы
және броконьерлік жағдайлар. Ал, ... ... 1960 ... ... ... ... ... қазір бірнеше үйірлері ғана қалған. Кезінде Үстірт
жазығында құланда кездесетіндігі тарихта белгілі.
Қазір барлық түз ... ... кету ... ... қызметкерлерінің
алдындағы міндет – сирек аңдар мен құстарды, өсімдіктер әлемін қорғап қалу.
Оның үстіне Үстірт қорығына, құлан, қабылан, ... ... ... ... ... ... ... қалу бағытында ғылыми-зерттеу
жұмыстары жүргізілуде.
2.3.Өсімдіктер мен жануарларды қорғаудағы Қызыл кітаптың маңызы
Адам баласы жануарлар мен ... ... ... ғылыми
фактілерді саралап келіп, ендігі кезекте оларды қорғау қажеттілігі туралы
тоқтамға келді. ... ... ... ... жануарларды,
өсімдіктерді, ормандарды, өзен – көлдерді қорғау туралы мемлекет деңгейінде
құжаттар қабылдана бастады. Орыс ... I Петр ... ... ормандар
мен оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін патша қазынасы ... ... ... ... өзен ... 3 км ... ... ағаш
кескендерді қатаң жазалаған. Осындай көзқарастан кейін басқа елдерде қолдау
тауып, Ресей, Европа, Қытай, Үндістан, Жапон елдері табиғат ... ... ... ... мемлекеттерде қорықтар мен ұлттық саябақтар құрылған.
Осындай шаралардың бірі ... ... ... ... ол 1998 ... Бұл ұйымның жалпы мақсаты дүние жүзінде сирек құрып бара жатқан аң-
құстардың, өсімдіктердің «Қызыл кітабын» ұйымдастыру болды. ... ... ... ... ... ... еді. Оған жер ... біржола құрып
кеткен аңдар мен құстар енгізілді. «Қызыл кітап» туралы ... ... ... ... ... ... Скотт айтқан болатын.
1963 жылы халық арасында «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, одан 1966-
1975 жылдары «Қызыл кітаптың» 5-томы жарық көрді. 1978 жылы КСРО ... ... Бұл ... ... ... ... ... бөлігі еді.
Ал 1981 жылы ... ... ... жарық көрді.Қазақстан
Республикасының «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылы ... ... ... ... ... ... үшін ... республикасының Ұлттық
Ғылым академиясының бірнеше ғылыми-зерттеу институттарының конференциялары
ұйымдастырылды. Қызыл кітапқа енетін әрбір түрге ғылыми сипаттама ... ... ... ... ... бір ... ... үшін ғаымдар әр
жануарлардың немесе өсімдіктердің 5 санатын анықтаған. Тек қана осы санатқа
сәйкес келген ... ғана ... ... ... Ол ... ... бара жатқандар. Мысалы: қызыл қасқыр, қобылан,т.б.
2 санат.Саны азайып бара жатқандар. Мысалы: Балқаш алабұғысы, сарықұтан,
жұпар, ... ... ... ... түрлері (қазір жойылып кету ... жоқ, ... ... ... ... сілеусін, жарқанат, қара ләйлек, т.б.
4 санат.Белгісіздер, толық ... ... ... ... жылан, т.б.
5 санат. Қалпына келгендер, қорғау жұмыстары ... ... ... ... кіші ... ... ... кітап- сирек кездесетін түрлердің санының қазіргі жай- ... ... ... ... кітабында сирек және жойылып бара
жатқан түрлердің тізіміне енгізілген жабайы ... 87 ... ... 303 ... ... таралуы, санының жай- күйі, биологиясы
туралы мәліметтер келтірілген. Қызыл кітапқа ресми ... ... түрі ... ... мемлекеттік табиғи қорығының аумағында тіркелген.
Алайда Алтай ботаника бағының ғылыми қызметкері б.ғ.к. Ю.А. ... ... ... ... және ... бара ... түр
мәртебесіндегі тағы да 50 түр анықталды. ... ... ... ... мен ... дүниесін пайдаланып келді және де ... ... ... ... мен ... ... қорын қолданып ғана
қойған жоқ, сонымен ... ... ... ... көптеген түрлердің өмір
сүру жағдайларына әсер етті. Табиғатқа антропогенді ықпал етудің әсерінен
жер бетінде өсімдіктер мен ... ... ... ... процесі
басталды. Ғылыми- техникалық прогресс адамдардың ... ... ... ... ... ... ... Бұл құралдар қаншалықты пайдалы болса,
соншалықты ... ... ... ... ... ... салақтықтан
табиғатты қалпына келтіру үшін ұзақ уақыт қажет болатынын ойламастан, оған
қалай болса солай ... ... ... ... ... түбірлер, су
шайып өткен тау ... ... ... ағаш ... ... ... Осының бәрі сирек кездесетін көптеген бағалы аңдар мен
өсімдіктердің құруына әкеп соғады.
Табиғатта пайда болған әрбір түр өзінші ... және ... ... да оның ... орны ... ... нәрсе. Және де бұл жоғалту
қауымдастықтың бүтінділігі мен табиғаттағы жалпы тепе- теңдіктің бұзылуына
әкеп соғады. ... да ... ... ... ... мәселесі
дүниежүзілік мәселеге айналып отыр. Бұл мәселе ... ... ... ... ретінде қаралады. Шығыс Қазақстан облысындағы Қазақстан
Республикасының Қызыл кітабына енгізілген ... ... ... ... кету қаупі төнген түрлерінің тізімі «Қазақстан Республикасының
Қызыл ... ... ... ... мен ... ... ... Республикасы Министрлер Кабинетінің 1995 жылғы 21 тамыздағы 1152
қаулысы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Елімізде жан –жануарлар мен өсімдіктер ... ... ... ... үшін ... ... проблемаларды шешу күн тәртібінде
тұр.
Біріншіден, жануарлар мен өсімдіктерді сақтауға бағытталған қорықтар
мен ұлттық табиғи парктер, ... ... ... ... ... жөн.
Бүгінгі таңда Қазақстанда 10 мемлекеттік қорық бар және 10 ұлттық парктер
бар. Бұл ерекше ... ... ... жан – жануарлары мен
өсімдіктер түрлерін, жалпы экосистеманы сақтап, ... ... ... ... қиын. Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың
жалпы көлемі 13,5 млн. ... ол ... ... 3 ... құрайды. Десе де бұл биологиялық әртүрлілікті ... үшін әлі ... ... ... және ... кету ... бар жануарлар мен
өсімдіктер түрлерін сақтау үшін мемлекеттік қорықтар мен ұлттық парктер
ұйымдастыру керек. ... ... ... ... ... ... ... ғылым үшін маңызы бар ергежейлі қосаяқтарды, ... ... ... ... ... ... және құланды қайта
жерсіндіру үшін мемлекеттік қорық ұйымдастыру мәселесі де ... бір ...... ... ... туралы көпшілік арасында
үгіт – насихат жұмысын жандандыру қажет. Ол үшін кино, телевидение, радио,
баспасөз орындарының барлығын да ... ... ... ... кездесетін
және жойылып бара жатқан хайуанаттар жайлы ғылыми – көпшілік кітапшалар,
әдемі көркемдеген ... ... ... ... ... ...... байлығы, табиғат көркі. ... ... қор ... оларды мәпелеп өсіргенде ғана санын
көбетіп, ... ... бұл ... ... ... өтеуге болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
НЕГІЗГІ:
1. Атырау табиғаты және оны қорғау «Ақтау» баспасы 1994 жылы
2. Экология, Ә.С.Бисенова, ... ... ... 2002 ... Экология, Г.С.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева, «Экономика баспасы» 2002 жыл:
4. Экология және табиғатты тиімді пайдалану, Ә.Бисенова, А.Самақова,
«Ғылым ... 2004 ... ... ... Ж. ... ... баспасы» 2003 жыл
6. Экология және таза су проблемалары, А.Баешов, Алматы «Дәнекер» баспасы
2003 жыл
7. Табиғатты ... және ... ... ... 1984 ж.
8. Абдулаев Ж., ... ... ... ... оқу ... ... оқу ... Алматы, 1991 ж.
9. Жалпы экологияның қысқаша курсы Бродский А. К Алматы «Ғылым» баспасы
1998 ж.
10. ... ... 1-том ... ... ... ... ... 14 қаңтар 2009 жыл
2. Егеменді Қазақстан газеті 2006 жыл
3. Экология журналы, қазан айы, 2009 жыл
4. Атырау ... ... 2005 ... Дүние журналы №14 2006 жыл

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экология және табиғи ресурстардың қоғамда пайдалануы22 бет
Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлар дүниесі. Жануарлар ресурстарын қорғау шаралары. Қорықтар15 бет
Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау11 бет
Австралия жайлы25 бет
Шаруашылық және құрлықтың органикалық дүниесі5 бет
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық106 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Қазақстан жануарлар дүниесінің топонимдердегі көрінісі37 бет
Қазақстандағы жануарлар дүниесінің зона бойынша таралуы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь