Социология ғылымының қалыптасуы және дамуы

Кіріспе
Негізгі бөлім. Социологиялық ойдың дамуын кезеңдерге бөлу
2.1. Социологияның дамуының институттану сипаттамалары
2.1.1. Ежелгі Шығыс пен Ежелгі Греция мемлекеттеріндегі әлеуметтік ілімдер
2.1.2.Орта ғасырлардағы әлеуметтік таным
2.1.3. Жаңа дәуірдің социологиялық ойлары.
2.1.4. Қайта өрлеу дәуірі.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ
ЖОСПАР
Кіріспе
Негізгі бөлім. Социологиялық ойдың дамуын кезеңдерге бөлу
2.1. Социологияның дамуының институттану ... ... ... пен ... ... ... әлеуметтік ілімдер
2.1.2.Орта ғасырлардағы әлеуметтік таным
2.1.3. Жаңа дәуірдің социологиялық ойлары.
2.1.4. Қайта өрлеу дәуірі.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... және оның ... ... қай кезеңнен бастап есептеген дұрыс? Бұл сұрақтың жауабы көп жағдайда социология пәнін түсіндіруге байланысты: социология пәні неғұрлым қысқа және нақты ... оның ... да ... ... ... шығады. Екінші жағынан, бұл пән неғұрлым кең қамтылған және белгісіздеу болып көрінсе, социология тарихының бастауы да солғұрлым ... ... ... ... қоршаған ортада пайда болуы ғана емес, оның қоршаған ортадағы басқа адамдардың арасында өмір сүруі проблемалары да ежелден ... ... Неге ... ... ... арасында өмір сүруге ұмтылады? Оларды топтарға бірігуге, жеке мемлекеттерге бөлінуге не мәжбүр ... ... ... қарым-қатынастардың мән-мағынасы мен құндылығы неге байланысты? Осы сияқты сұрақтар ... ... әр ... ... ... байқалып отырады, ерте замандағы ғалымдар мен ойшылдар өз көзқарастарын адамға және ол өмір ... ... ... ... Көп жағдайда абстракцияға құрылған математика ғылымының шынайы объектілерді өлшеуден басталғаны сияқты, ... ... да ... даналық ой-пікірлерінен табуға болады.
Мұндай ой-тұжырымдарға ертедегі қытай философиясынан бастап ... ... ... ... түсіндіруге дейін көптеген ғасырлар бойы жинақталған адам туралы ойға түсінік беруге әрекеттену мысал бола алады.
Социологиялық білімнің даму тарихы ... ... және ... ... ... ... ... үшін әлеуметтік білімнің жалпы қалай пайда болғанын, ненің ... ... білу ... бөлім.
Социологиялық ойдың дамуын кезеңдерге бөлу
Социологиялық ой дамудың бірнеше кезеңдерінен өткен. Үш кезеңді бөліп ... ... - ... ТАРИХИ (Ежелгі дүниенің, Орта ғасырлардың және Жаңа заманның ... ... ... ... және ... ... және ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ (соғыстан кейінгі және жаңа социология)
СОЦИОЛОГИЯНЫҢ АЛДЫҢҒЫ ТАРИХИ КЕЗЕҢІ - ең ... ... ... ... алғышарттарының: қоғам туралы, әлеуметтілік туралы, әлеуметтік шынайылық туралы түсініктердің қалыптасу прроцесі. Бұл алғышарттар ХІХ ... ... ... ... ал осы уақытқа дейін социологиялық білім ұзақ уақыт бойы әр ... ... ... ... тарихтың, саяси -экономияның, құқықтану мен мемлекет теориясының және т.б. құрамында жинақталып, дамыды. Адам мен ... ... өте ... ... мен сол ... дұрыс құру идеялары ерте кездің өзінде ірі ... ... орын ... Оқиғаларды уақытын, орнын және қатысушы адамдарын көрсетіп, қарапайым ... ... ... ... ... білім біртіндеп талдамалық ой-тұжырымдармен де байи түсті. Әлеуметтік танымдағы жаңа талдамалық деңгейдің пайда болуына адамзат әуелі ежелгі қытай философтарынан, ... соң көне ... ... ... бастауларын Мао-цзы даос мектебінің ғұламалары мен даналарының әр ... ... ... ... философиялық астардағы ой-тұжырымдары мен кеңестерінен және қоғамдық өмір тәртібін анықтайтын үндінің "Махабхарата" мәтіндерінен ... ... ... ... "Саясат" атты жұмыстары әлеуметтік білімнің дамуына жаңа серпін берді және жеке қоғамдық институттарды, атап айтқанда мемлекет, отбасы, құқықты зерделеуге жол ... ... Көне ... ... рет ... адам ... ... назар аударып, адам мен қоғам туралы ілімді теориялық негізге қойды. Адамдардың дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын, өнегелері мен өзара қарым-қатынастарын зерделей, фактілерді жалпылай ... ... ... ... ... ... тәжірибелік ұсыныстармен қисынды аяқталатын тұжырымдамалар жасады.
Шығыс халықтарындағы қоғамдық-социологиялық ойдың аса көрнекті өкілдері әл-Фараби, әл-Бируни, Ибн-Сина болды. ... ... ... ... ... әр түрлі қоғамдық күштердің тарихи шынайылықты игеруінің ерекше түрі ретінде ... және ... ... соның ішінде қазақ халқының қоғамдық санасының қалыптасуында орасан зор рөл атқарды. Ежелгі және ортағасырлық қоғамдарда протосоциологиялық ... ... ... әлі социология бола қоймаған элементтерін аңғаруға болады. Бүгінгі біздің протосоциологиялық идеяларды социология ретінде қабылдауымыз оларға ... ... ... үлгірген, бірақ жалпы алғанда басқа уақытта және басқа жерде қалыптасқан ғылымның позициясы көзқарасының мүмкіндігіне ... ... ... ең ... ... алғышарттары Жаңа дәуір кезеңінің (ХVІІ - XІХ ғ.) әлеуметтік ойлары болды. Оның өкілдері Англияда Джон Локк, Адам Смит және ... Юм; ... - ... Поль ... Дени ... Шарль Монтескье, Анри Сен-Симон; Ресейде - М.В. Ломоносов, А.Н. ... Н.И. ... ... - Готхольд Лессинг, Иоганн Гердер, Иммануил Кант, ... ... және т.б. ... ... ... әлеуметтік теориялары өзінің сан алуан түрлілігімен мынадай негізгі идеяларды біріктіреді: адам бостандығын ажырамас табиғи құқық ретінде мойындау; ғылыми білімді ... ... ... және ... ... ... ... философиядағы метафизикалық ойлауды, философиядағы тәжірибе мен экспериментке арқа сүйейтін ... ... ... ... адам мен ... қатысты оймен жасалатын конструкцияларды сынау.
Социология ғылымының ерте және тікелей негізін салушылардың ... ... ... ... аз емес. Әйтсе де олар шектелген және ғылым ретіндегі социологиядан өзгеше.
Ғалымдарды ... мен ... ... кем дегенде екі осындай негіздемесі бар:
Біріншіден, протосоциологтардың көбісі үшін ... ... ... негізгі, басты іс емес, философиялық, тарихи және саяси талдаударының бір ... және де ... ... және ... ... ... ... бөлігі болды.
Екіншіден, протосоциологтар өздерінде жоқ зерттеудің арнайы әдістерін қолданудың ... ... ... ... тұжырымдамалары жүйелі эмпирикалық зерттеулерге негізделмеген және көп жағдайда оймен тұжырымдалған.
Протосоциология мен социология тарихы ... ... ... дәрежеде шартты. Ғылымның бір күйден екінші күйге өтуі - құбылыс емес, аса ұзақ және кең ... ... ... ... ... ... бір ... кезеңде және әлемдік мәдени кеңістіктің белгілі бір нүктесінде қиылысқан бірқатар интеллектуалдық және әлеуметтік факторлардың бірігуінің нәтижесі болды.
Бұл кезең ХІХ ... ... ... ал ... жері ... Еуропа. Кейіннен социология жер шарының әр түрлі әлеуметтік-мәдени ареалдарында дамып, тарады. Осы жерде ... ... ... ... оның тарихы басталады.
КЛАССИКАЛЫҚ кезең (ХІХ ғасырдың ортасында пайда ... ... ... ... соғысқа дейін) пәннің салыстырмалы түрде алғанда әлсіз жіктелуімен және академиялық мекемелер шеңберіндегі институттану процестерімен ... Ерте және ... ... ... ... ... - Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресейдегі Октябрь ... ... Ерте ... ... ... "бір фактор" мектебі деп атауға болады. Бұл уақытта ғалымдар ... ... ... ... тарихи процестің бағыттарын анықтайтын басты, шешуші факторды табуға тырысты. Бұл кезеңде неғұрлым кең тараған мектептер органицизм, ... ... ... әлеуметтік дарвинизм, нәсілдік-антропологиялық теориялар, психологиялық мектеп сияқты мектептер болды. Бұл мектептердің ... ... ... ... тән ... ортақ әдіснамалық белгілері болды. Олардың барлығы эволюционизм методологиясына негізделеді. Бұл ... ... ... ... ... да бір ... кез ... ғылыми емес түсініктерінен бас тарту болды: мистика да, алдын ала жазылып қойылатын құндылықтар да, ... да ... ... орын ... ... ... кезеңі бірінші дүниежүзілік соғыстың қорытындылары мен Қазан социалистік революциясынан бастап қоғам үшін ашылған баламаларды ... ... да ... ... ... ... Оны социологиядағы плюралистік көзқарастың бекіген кезеңі деп ... ... Бұл ... ... ... айтарлықтай алға жылжыды. Бұл кезең социологизмнің әлеуметтік құбылыстарды зерделеудегі басты методологиялық принципі ретінде қалыптасуымен ... ... ... ... қалыптасуына үлес қосқандар Э.Дюркгейм мен оның социологизм мектебі, М.Вебер және оның социологиясы; В.Парето және элиталардың айналым ... ... ... жатсыну теориясымен бірге; А.Адлер мен К.Юнгтің еңбектеріндегі психоталдау. Социологияда статистикалық-математикалық ғылымды пайда-лану кең етек жаюда. Бұл ... ... ... мен ... бұқаралық коммуникация құралдарын зерттеуі жарқын мысал бола алады. Осы кезеңнің соңына социология ғылымының жоғары беделінің куәгері үкімет тарапынан ... ... мен ... үшін ... мәні бар ... ... алу ... болып табылады. Әңгіме американ ғалымы Г.Лассуэлдің Гитлер мен Сталиннің саяси портретін жасау жөніндегі жұмыстары туралы, Т.Адорноның ... ... мен ... ... ... ... ... жасау факторларын зерделеудің халықаралық жобасы туралы болып отыр.
ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ кезең өзінің тарихын екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан бастайды. Оның ... ... ... ... теориясының" пайда болуы мен қарқынды дамуы аясында өтті. Жеке әлеуметтік проблемаларды зерделеудің жинақталған тәжірибесі ... жаңа ... ... - ... ... құрылуына мүмкіндік берді. Оларды құруға адам қызметінің кез келген саласын дамытуда және басқаруда тек кәсіптік, мазмұндық ... ғана ... ... ұйымдық жақтарын да ескерудің маңызды екендігін ғылымның, медицинаның, технологияның және бірқатар басқа да әлеуметтік қызмет салаларының мысалында ... ... ... ... ... еңбегі даусыз.
Социологияның дамуының жаңа кезеңі ХХ ғасырдың 60-шы жылдарынан басталады. Бұл ... ... ... мен басқа да социалистік елдердің қоғамтанушылары әлемдік социологиялық ғылымға қосылды. ... ... және ... ... заманғы қоғамның өміріне жастар мен студенттердің жаппай әлеуметтік наразылық танытуы түбегейлі ықпал етті. Социологияның дамуындағы бұл кезеңді методологиялық плюрализм дәуірі деп ... ... ... ... мен ... ... қозғаған ғылымның институттануының объективті және өте қарқынды процестерінің артықшылықтары ғана емес, кемшіліктері де толық көріне ... ... ... ... әмбебап социологиялық теория құрудың мүмкін еместігін түсінуге бет бұра ... Бұл ... ... ... ... ... ... абстрактілі үлгісін құру ғана емес, теориялық және тәжірибелік тұрғыдан социологияның алдында ... әр ... ... ... бар және жаңадан пайда болған әрбір тәсілдердің мүмкіндіктерін мұқият үйлестіру.
2.1. Социологияның ... ... ... ... Ерте классикалық кезеңінде социология алғаш рет университеттерге енгізіле бастады, алғашында Батыс Еуропада, кейіннен Солтүстік Америкада, Ресейде және кейбір басқа елдерде. ... ... ... ... ... журналдар, кәсіптік, ұлттық және халықаралық қауымдастықтар пайда бола бастады. Социологияның институттануының ірі белесі болғандар: 1983 жылы Парижде Халықаралық ... ... ... ... 1901 жылы Бірінші дүниежүзілік Орыс қоғамдық ғылымдар Жоғары мектебінің шеңберінде ашылуы, L'Annee Socіologіque және The ... Journal of ... ... ... ... бұл кезең 1916 жылы М.М. Ковалевский атындағы Орыс социологтары қоғамының құрылуымен аяқталды.
Кейінгі классика кезеңі әлемнің жетекші университеттеріндегі кафедралар мен ... ... ... ... социологиялық зерттеу институттарының пайда болуымен, социологтардың халықаралық ынтымақтастығының одан әрі нығаюымен және жекелеген мектептердің ұлттық ... ... ... ... ... ... мысалы Франкфурт мектебі бола алады, оның жолын қуушылары Германияда ғана ... ... ... ... және ... бар. КСРО-да бұл кезең 1918 жылы елдің жетекші университеттерінде факультеттер құрумен және әлеуметтік проблемалардың кең ауқымды спектріне ... ... ... басталды.
Қазіргі заманғы кезең. Соғыстан кейінгі социология университеттер ... асып ... ... ... ... саны ... зерттеу орталықтарында шоғырланады. Басқару менеджменті сияқты әлеуметтік технологиялар немесе саяси болжаудың әр түрлі әдістемелері, мысалы, сараптамалық ... және ... ... ... ... ... болады және қарқынды дамиды.
Жаңа социология кезеңінде салалық ... ... ... ... ... халықаралық зерттеу жобалары кең қанат жаяды, халықаралық социологиялық басылымдар саны артады.
Социология ... ... ... ... ... ... ... ойдың дамуы кезеңдерінің мазмұнымен нақтырақ танысу үшін нақты ... мен ... ... ... ... Шығыс пен Ежелгі Греция мемлекеттеріндегі әлеуметтік ілімдер
Ежелгі ... ... ... ... Қытайдың әлеуметтік ойының гүлденуі б.з.д. VІ - ІІІ ғасырларға жатады. ... ... ... ... әлеуметтік-саяси ілімдері даосизм, конфуцийшілдік, моизм және легизм болды.
Даосизмнің пайда болуы жартылай аңызға айналған дана ЛАО-ЦЗЫ (б.з.д. VІ ғ.) ... ... Ол "Дао дэ ... ("Дао және дэ туралы кітап") канондық трактатын ... деп ... ... ... "дао" ... алғанда - жол) ұғымы жатыр. Лао-цзы ізбасарларының түсіндіруі бойынша Дао - абсолюттік дүниенің бастауы. Ол ... ... ... және өзінің күш-қуаты жағынан одан асып түседі. Дао - барлық тіршілік иелерінің бастау көзі, ... ... ... және ... ... ... ... бір нәрседен екінші нәрсеге өтуінің шексіз ағыны, туу мен өлудің мәңгі ... ... ол ... билейтін тылсым заң ретінде көрінеді. Жаппай өтімді бұл күштің алдында ... тек ... ... ... және құштарлықтан босану жолымен өзінің өмірін ұзартуға тырысудан басқа ештеңе қалмайды.
Лао-цзы ... ... ... табиғи қарапайымдылығын қалпына келтіруге деген үмітін "даоның керемет құпиясын" көре ... және ... ... ерте ... ... ... ... шыққан ақылды көсемдермен байланыстырады. Даостардың пікірінше, данышпан тақсыр елді ... ... яғни ... ... ... ... араласудан өзін-өзі ұстай отырып басқарады. Лао-цзы өз заманындағы билеушілердің тым әрекетшілдігін, салықтар мен тыйым салатын заңдарды көбейткендіктерін, ... ... ... ... отырды. "Билеушінің жақсысы ол туралы халық оның бар екенін ғана ... ... ... ... ... ... аса ... доктриналардың бірі конфуцийшілдіктің негізін қалаушысы КОНФУЦИЙ (б.з.д. 551 - 479 жылдар) болып табылады. Конфуцийшілдіктің негізгі санаттары асыл ... ... ... сүю және ... ... ... болып табылады. Бұл санаттар өзара тығыз байланысты, өйткені оны алып ... ... ... ... ... ... ... жалпы принциптер мен нақты нормативтік ұйғарымдардың әр қырын көрсетеді.
Конфуцийге сәйкес мемлекетті тақсырдың басшылығымен асыл текті қайраткерлер ... ... ... ... ... және ... деп бөлу ... деп дәлелдеді және асыл тектілерді шығу тегіне байланысты емес, ... ... мен ... ... ... ... ілімінде асыл текті қайраткер - кемел өнегеліліктің үлгісі, өзінің бар мінез-құлқымен мораль нормаларын дәлелдейтін адам. Конфуций мемлекеттік қызметке ұсынуға дәл осы ... ... ... ... қайраткерлердің басты міндеті - адамды сүюге өзін ... және ... ... Бұл ... ... ... қазіргі заманғы дәлме-дәл келмейтін мазмұн берді. Адамды сүюді отбасылық-әулеттік және патриархалдық қауымдастықтардың өнегелілік құндылықтарына сай ... ... деп ... Адамды сүю: ата-аналардың балаларына қамқорлығын, отбасындағы жасы үлкендерге перзенттік құрмет көрсету, сондай-ақ бір-бірімен туыстық байланыспаған адамдардың әділ ... ... ... ... ... бұл ... жалпы басқару жүйесінің іргетасы болуға тиіс еді. Оны қайта құруды Конфуций атауларын түзеуден ... яғни ... ... мен оның ... міндеттерінің шын мәніндегі, бастапқы мағынасын қалпына келтіруден бастады. Тақсырға өз қарамағындағы бодандарды өзінің баласындай көру міндеттелді. Ол елдегі ... ... ... ... ... оны ... ... және халықты тәрбиелеуге тиіс. Бодандарды тәрбиелеу - маңызды ... іс, оны өзі үлгі ... ... ... ... ... Өз кезегінде халық билеушілерге перзенттік құрмет көрсетіп, оларға қалтқысыз бағынуы қажет. Мемлекеттік билікті ұйымдастырудың басты бейнесі Конфуций үшін ... ... және ... ... ... ... ... Ойшылдың тұжырымдамасы патерналистік мемлекет мұратын негіздеуге ең ерте жасалған әрекеттердің бірі болып табылады. "Лунь юй" кітабының ... егер де ... ... ... адам ... ... онда мемлекеттік басқаруға деген қажеттілік болмай қалады деген ой айтылған. Конфуций мен оның ... сол ... ... тууы үшін ... ... жазалау жорықтары қажет болатындығын жоққа шығармайды. Ең бастысы жазалау жорықтары туралы өкімдерді билеушілері немесе уделдердің сановниктер емес, асыл текті және өз ... ... ... ... Жазалауды әкесіндей, яғни адамдарға деген сүйіспеншілікпен қолдану қажет.
Eрте конфуцийшілдіктің әлеуметтік-саяси ... ... ... ... деп ... Билеуші сословие жаңаруының конфуцийшілдік идеялары артықшылықтарға ие емес топ өкілдерінің есебінен ... ... ... ... алып келе ... өйткені ежелгі дәстүрмен тәрбиеленген олар рулық ақсүйектер қорғаштайтын билік ұйымының белсенді қорғаушыларына ... Әділ ... ... ... ескі және жаңа ... арасындағы қақтығыстарды әлсіретуді ғана көздеді. Сонымен бірге, доктринаның жеке қағидалары, жоғарыда айтылғандай, прогресшіл ... ие ... ... ең алдымен моральдік білімдер мен адамдарды қай сословиелікке жататынына қарамастан оқыту ... ... жөн. ... мен оның ... ... ... ... мәдениетінің дамуында орасан рөл атқарды.
Мұрагерлік аристократияның билеуіне сын айтқан моистер мектебінің негізін қалаушы МО-ЦЗЫ (шамамен б.з.д. 479 - 400 ... ... Оның ... оның жолын қуушылар "Мо-цзы" кітабында баяндаған. Моизм әлеуметтік жағдайы тұрақсыз, қарама-қайшылықты ұсақ ... ... - ... жер ... қолөнершілердің, саудагерлердің, мемлекеттік аппараттағы төмен шен иелерінің мүддесін білдірді. Бір жағынан, олар еңбекші бұқараға жақын болды және ... бір ... ... сенім-пікірлерін қабылдады, ал екінші жағынан - қоғамда белгілі бір орынды иеленгеннен кейін билеуші төбе топқа жақындауға тырысып бақты, ... ... ... ... ... ... Моистердің ілімін осындай қарама-қайшылықтар жайлаған болатын.
Әлеуметтік ... ... ... түсініктерін қайта жаңғырта отырып, моистер мемлекеттік лауазымдарды шығу тегі мен ... ... ... ... ... Олар ... ... көктегі құдай алдында бірдей екендігін дәлелдеді. Мемлекеттік қызметке шығу тегіне қарамастан неғұрлым ақылды адамдарды ұсыну қажет. Олар осы тұрғыдан ... ... ... туа ... деген ойға жол беретін және ақылдылардың ұсынылуын білім деңгейімен шектейтін конфуцийшілдіктің ымырашылдық доктринасын да сынға ... ... ... көзі туа ... ... мен кітап оқу ғана емес, қарапайым халықтың өмірінен алынған білім деп көрсетті. Мемлекет басқару оқытуды қажет етпейді. Адамның мемлекеттік басқаруға ... оның ... ... - қарапайым халыққа қызмет етуді қалауымен, іске қажырлылығымен және т.б. анықталады.
Мо-цзы қалыптасқан атқарушы қызметтің ... ... ... бар ... биліктің керемет ұйымдастырылуы деп есептеді. Биліктің беріктігінің кепілі мен негізі шенеуніктердің тақсырдың еркін бірдей етіп орындауында деп ... ... ... ... ... үшін ... ... енгізу, зиянды ілімдерді жою ұсынылды.
"Әрбір адам жақсы ... ... ... ... естігендерін жоғарыда тұрғандарға хабарлауға тиіс, жоғарыдағылар дұрыс деп тапқанды барлығы да ... деп ... ал ... ... емес деп ... барлығы да дұрыс емес деп мойындауға тиіс" . Бұл тәртіпті жасалған қылықтарға сай ... мен ... ... сақтау қажет болды.
Осылайша моизм тұжырымдамасында теңдік идеялары іс жүзінде сырт ... ... ... басқаруға қатысу ғана емес, мемлекеттік істерді талқылауға қатысу мүмкіндігін де ... ... ... ... ... ... бірлігіне деген Мо-цзы көзқарастары билікті орталықтандыру идеяларына ... ... ... ірі ... ШАНЬ ЯН ... 390 - 338 ... ... ұсынған реформалардың жобалары мен жарлықтары "Шань цзюнь шу" трактатына ("Шань облысының әміршісі кітабы") енген. Легизм ілімі оның ... ... ... өзгеше болды. Легистер саясатты дәстүрлі моральдік баяндаудан бас ... ... ... техникасы туралы ілімді жасады. Шань Ян осы қайта бағдарлануды жүзеге асыра отырып, патриархалдық тәртіпті жоюға қол жеткізген ... ... ... ... мен ... ... ... басшылыққа алды. Саяси теориядан олар басқаларға қарағанда ізгілікті ақыл-өсиеттерді аз ... ... ... ... ... ... ... тексерілген бағдарламасы болатын.
Легизмнің ерекшеліктерін қоғамдық құбылыстарға тарихи көзқарас-тардың элементтері құрады. Жаңа ... жеке ... ... қауымдық өмірдің архаистік ұстанымдарына қайшы келгендіктен, оның идеологтарына дәстүрдің беделіне емес, әлеуметтік шарттардың ... ... ... ... тура келді. Ежелгі тәртіптерді қалпына келтіруге шақырған даостарға, конфуцийшілдерге және моистерге қарсы легистер ... ... ... ... ... ... ... қауымдық өзін-өзі басқаруды шектеу, отбасылық-рулық қауымдар мен патронимияларды жергілікті әкімшілікке бағындыру қажет деп есептеді. Шань Ян ... ... ... ... ... ... ... биліктің тікелей бақылауына қоюды көздейтін реформалардың жобаларын (елді аудандарға бөлу, жергілікті жерлердегі ... ... және т.б.) ... Бұл жобаларды жүзеге асыру Қытайда азаматтардың аумақтық бөлінуінің бастауы болды.
Барлық мемлекет үшін біртұтас заңдар белгілеу ... ... да ерте ... сияқты Шань Ян әдет-ғұрып құқығын заңнамамен толық алмастыруды ойлаған жоқ. Заңды ол қуғын-сүргін саясаты (қылмыстық заң) және ... ... ... деп ... ... пен ... ... қарым-қатынастарды Шань Ян жауласушы тараптардың бір-біріне қарсы тұруы деп қарады. Үлгілі ... ... ... ... арқа ... және ... ... бағындырылмаған. Шан Янға азаматтардың құқығы, олардың заңды кепілдері туралы және т.б. ... ... Заң, оның ... қорқыныш ұялатушы ескерту жасаушы террор болып шығады. Тақсыр қызметінің жоғарғы мақсатын Шань Ян басқыншылық соғыстар жолымен Қытайды біріктіруге қабілетті ... ... құру деп ... ... іс ... ... қатыгездіктің күшеюімен, бодандардың санасына әмірші алдында жаппай үрейді сіңірумен және жаппай сезіктенумен қатар жүрді. ... ... ... ... наразылықтарын ескере отырып, Шань Янның ізбасарлары неғұрлым жексұрын жағдайлардан бас тартып, легизмді моральдік мазмұнмен толықтырып, оны даосизммен немесе конфуцийшілдікпен жақындастырды. ... ІІ - І ... ... ... ... конфуцийшілдік Қытайдың мемлекеттік діні ретінде бекіді. Моистер мектебі біртіндеп келмеске кетеді. Даосизм ... және ... ... ... ... белгілеріне ие бола бастайды және уақыт өте келе саяси идеологияның дамуына ықпалын жоғалтады. ... 1911 - 13 ... ... революциясына дейін императорлық Қытайдың ресми ілімі болып келді.
Ежелгі Үндістанның әлеуметтік-саяси көзқарастары. Ежелгі Үндістанның саяси және құқықтық ... ... ... ... мен ... ... . Олар б.з.д. І мыңжылдықта пайда болған және өзінің тамырын арийлердің ежелгі ритуалдық кітаптары - ... ... ... ... ... Брахманизм мен буддизм арасындағы идеялық алшақтықтар дін құрметтеген мифтер мен мінез-құлық ережелерін түсіндіруде пайда болған.
Ежелгі үнділіктерде төрт ... ... - ... ... (брахмандар), жауынгерлер варнасы (кшатриилер), жер өңдеушілер, қолөнершілер және ... ... ... және төменгі варна (шудралар). Алғашқы үш варнаның ... ... ... ... ... Шудралар оларға бағынышты болды.
Брахмандар діни-мифологиялық ұғымдардың негізінде жаңа ... - ... ... Брахманизмнің әр түрлі мектептерінің әлеуметтік-саяси идеялары сансыз көп ... және ... ... ... ... ... неғұрлым беделдісі б.з.д. ІІ ғасыры - б.з. ІІ ... ... ... ... трактаты - "Ману заңдары" болды.
Брахманизм дінінің негізгі қағидасы жанның жаңа түрге енуі туралы қасаң қағида болды, оған ... ... жаны ... ... ... ... жануарлардың және өсімдіктердің денелерінде адасып жүреді не болмаса, егер де ол адам адал өмір сүрсе, онда қоғамда неғұрлым ... ... адам ... ... өмір ... болып қайта туылады. Брахмандарға Ведаларды зерделеу, халықты басқару және оны дінге үйрету белгіленді; кшатриилерге әскери іспен айналысу қажет болды. ... және ... ... ... екі ... ... артықшылықтары болды. Жат жұрттықтар мен варналарға бөлінбейтін тайпалар үшін ... ... ... ... ... тегі ... анықталып, өмір бойы сақталды. Брахмандар жоғары варнаға өтуге адам өлгеннен ... оның ... ... ғана ... ... ... ... мен момындығы үшін марапат ретінде жол беріледі деп ойлады. Брахманизмде касталық жазмышты қамтамасыз ететін құрал құдайлардың жазалаушы күшінің ... деп ... ... ... ... тақсырлардың зайырлы заңнан діни заңның жоғарылығын мойындауына үміттенді. Брахманизм теориясы бұл тұрғыдан ұсынған идеялардың көмегімен абыздар қоғамдағы ... ... үшін ... ... саяси ойдың тарихындағы ерекше орынды "Артхашастра" атты ("Пайда туралы өсиеттер") трактат иеленеді. Оның ... ... ... ІV ғ.) болып саналады. Трактат брахманизмнің касталық жазмыш ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі туралы, абыздардың басқа сословиелерден басымдығы, діни ... ... ... ... ... дәл ... ... жорамалдарына толық сәйкес келе отырып, мұрагерлік ақсүйектердің ... және ... ... абыздарға бағынуы идеяларын жүргізді. Трактатта Патша "шәкірті ұстазына, баласы әкесіне, ... ... ... ... ... Абызын тыңдауға тиіс делінген.
Сонымен қатар трактатта абыздықтың дәстүрлі ілімдеріне сай келе ... ... бар. ... ... дін ... ... ... Брахманизмнің ортодоксальді мектебінен айырмашылығы - олар заңнамалық ... ... ... ... ... ... ... төрт түрінің - патша жарлығының, қасиетті заңның (дхармашастраның), сот шешімінің және салт-дәстүрдің - ішінде патша жарлығының күші жоғары. ... ... ... ... ... патша билігі қойылған. Трактатты жасаушылар негізгі назарды патша билігінің діни ... ... ... ... тәжірибелік ұсынымдарына аударады. "Артхашастра" - үнді әдебиетіндегі саясат туралы қолданбалы білімдердің ... ... ... ... ... өнер энциклопедиясы.
Абыздық дінге қарсы күресте буддизм қалыптасты. Ол б.з.д. VІ - V ... ... ... Оның ... ... аңыздарға сәйкес Будда, яғни Нұрланған атанған ханзада Сиддхартха ... ... ... ... будда канондары жинағының ең ежелгісі - "Типитака" (Сөзбе-сөз "Үш ... - ... ... ... ... жағынан үш бөлімге бөлінгендігінен осылай аталса керек). "Типитака" б.з.д. ІІ - І ... ... ... ... қарапайым идея ретінде адамды дүниелік қалаулар себепші болатын күйзелістерден азат ету идеясын ұсынды. Құтқарудың ... ала ... ... ... ... шығуы және монахтар қауымына кіру деп жариялады. Ертедегі буддизмде діни-моральдік жазмыштардың екі жүйесі болды: бірі - монахтар қауымына арналған, екіншісі - ... ... ... ... қауымына еркін адамдар ғана жіберілді (құлдарды қабылдамады). Қауымға кірген адам отбасынан және меншігінен бас ... өз ... ... ... ... тиіс болды. Монахтық өмір егжей-тегжейлі реттелді.
Қарапайым адамдардың ережелері ... ... және көп ... ... ... ... дәстүрлі нормаларынан алынды. Касталарға буддалық көзқарастың өзіндік ерекшелігі оның ... ... ... ... бірінші кшатриилерді атағанында болды. Буддизмнің әлеуметтік талаптары істің шын мәнінде діни саладағы касталарды теңестіруге келіп тірелді және ... ... ... ... ... көрініп тұрған бар шектеулілігімен бұл ілім мұрагер брахмандардың беделіне, олардың қоғамды идеялық және саяси ... ... ... ... Буддизмнің оппозициялық абыздыққа қарсы сипаты, оның наным ісіндегі касталарға бейжайлығы, күйзелістің алдында ... ... ... ... нығайтуы - мұның барлығы үлестен құр қалғандар мен кедейлер арасында оны кеңінен танымал етті.
Алғашында буддизм қарапайым жер өңдеуші қауымда мен қала ... ... ... Соңынан буддизм едәуір өзгерістерге ұшырады. Үстем сословиелердің қолдауына мүдделі будда қауымдарының жетекшілері ілімді қайта қарады. Онда ... және ... ... ... уәжі ... ... ... аскеттілік талаптары жұмсартылған, қарапайым адамдарды құтқару идеясы пайда болған. Зайырлы билеушілер өз кезегінде ілімді абыздықтың озбырлығына қарсы күресте ... ... және ... ... ... ... идеологияға ыңғайластыра бастады.
Үндінің қоғамдық ойының одан кейінгі тарихы брахманизмнің, буддизмнің және басқа да ... ... ... ... дін - ... пайда болып, нығаюымен байланысты. Буддизм негізінен Үндістаннан тыс ... - ... ... Азия ... Қытайда, Жапонияда және т.б. елдерде кең тараған. Б.д. алғашқы ғасырларында буддизм әлемдік ... ... ... Грецияның әлеуметтік білімі. Көне ой әлеуметтік саланы зерттеулерге күшті серпін берді және социология негіздерінің ... ... ... ... ... ... ... Аристотельдің "Саясат" атты еңбектері мемлекет, отбасы, құқық сияқты жекелеген әлеуметтік институттарды зерделеудің бастауы болды. Көне философтар ... бірі ... ... ... орны ... ... бөлді.
Көне дәуірде қоғамның пайда болуы мен әлеуметтіліктің мәнісін түсіндіруде екі үрдіс қалыптаса бастады. Олардың біреуіне сәйкес, қоғам - ... ... адам - ... ... және әуел бастан әлеуметтік және альтруистік тіршілік иесі; ол ара немесе құмырсқа сияқты қоғамнан тыс өмір сүре алмайды. Адамның ... ... ... ... жоқ ... оны ... дейінгі кезең деуге болар еді. Бұдан шығатын, қорытынды - саяси билік пен заң нормаларына негізделген және белгілі бір аумақтағы белгілі бір ... ... ... тек ... табиғи әлеуметтік жағдайының жалғасын, дамуы мен нығаюын білдіреді (АРИСТОТЕЛЬ, СЕНЕКА).
Басқа дәстүрге сәйкес, қоғам - ... ... адам - ... және әуел ... әлеуметтікке қарсы және өзімшіл тіршілік иесі; адамның ... күйі - ... тыс және ... ... - өзінше жеке адамдардың игілігі үшін адамдар құрастырған жасанды механизм. ... мен ... ... ... осы ... өзі болады не болмаса оны берік және тиімді етудің басты құралы болады: ол өз бодандарын өзіне ақыр соңында олардың өз ... және өз ... үшін ... ... ... ... ... 428/427 - 348/347 жылдары) дүниетанымында оның қоғамға және мемлекетке көзқарастарының маңызы зор. Оның ... ... өмір сүру ... ... ... және мұндай ортақтасып өмір сүруді орнатуға және ... ... ... ... дайын болуы керек деген мәселелер аударды. Қоғамдық-саяси мәселелерге Платон өзінің ... ... екі ... ... көп ... кемел шағында және ұзақ уақыт жазылған трактаты "Мемлекет" және соңғы туындысы "Заңдар". Ол екеуінің құндылығы ... ... ... ... ... ілім ... идеализмнің негізгі ілімімен - "идеялар" теориясымен тығыз байланыста жасалған - бұл жерде мұраттық тиістілік ... ... және ... ... эмпирикалық шындыққа қатаң түрде қарама-қарсы қойылады. Сонымен қатар, бұл қарама-қарсы қоюдың барынша қатты айтылғанына қарамастан ... ... ... ... ... және ... ... эмпирикалық шындықты керемет білетіндігі және түсінетіндігі айшықталған .
Мемлекет Платонның бейнелеуінде жанның құрылымына ұқсас күрделі ... ... ... үш ... бар ... сияқты мемлекет те азаматтардың үш тобына, үш сословиеге бөлінуге тиіс. Жанның ақылды бөлігіне билеуші-философтар, қайсар және батыл бөлігіне - ... ... ... бөлігіне - жер өңдеушілер мен қолөнершілер сословиесі сәйкес келуге тиіс.
Қоғамның сословиелік бөлінуін Платон ... ... ... ... ретінде мемлекет беріктігінің шарты деп жариялады. Төменгі сословиеден жоғарысына өз бетінше өтуге жол берілмейді және ол үлкен қылмыс ... ... ... ... адам өзіне табиғатынан белгіленіп қойылған іспен айналысуы қажет. "Өз ісімен айналысу және бөтендерге килікпеу - ... ... осы". ... ... ... қоғамдық теңсіздікті, адамдардың туғаннан жоғары және төменгі болып бөлінуін ақтауға құрылған .
Платон мемлекет басына мәңгілік игілікке қатысы бар және ... ... ... ... ... іске асыруға қабілетті философтарды қою қажет деп сендірді. Билікті керемет ұйымдастыру жобасында Платон "қанның аристократиясы" принципінен бас ... оны "рух ... ... Бұл ... ... ... ол билеуші философтарға рухани элита қасиеттерін таңады - интеллектуалдық ерекшелік, өнегелілік, кемелдік және т.б.
Мемлекеттің бұрмаланған нысандарын ... ... ... ... мұратпен салыстырғанда ретімен орналастырады. Даналар аристократиясының азғындауы, оның ... жеке ... ... және ... ... еркін жер өңдеушілерінің құлдарға айналуына әкеп соғады. Мемлекеттің криттік-спартандық түрі, немесе күшті жауынгерлер үстемдігі тимократия ("тиме" - намыс) осылай ... ... ... ... ел өмір бойы ... өтеді.
Мемлекеттік құрылыстың келесі түрі - олигархия - жеке адамдарда байлықтың ... ... ... ... Бұл ... ... ... негізделген. Билікті аз ғана байлар иеленіп, кедейлер билікке қатыса алмайды. Байлар мен кедейлердің жауласуымен алакөздікке душар болған олигархиялық ... ... ... шайқасып отырады.
Кедейлердің жеңісі демократияның - халық билігінің орнауына әкеп соғады. Демократия кезіндегі қоғамдық лауазымдар жеребе арқылы ... ... ... ... бостандыққа шектен шығып мастанады. Демократияда әркімнің өз еріктілігі мен ... ... ... тым ... ... ... - асқан құлдыққа айналады. Мемлекеттік құрылыстың ең ... түрі ... ... ... ... билігін сатқындықпен және зорлықпен ұстап тұрады. Тирандық құрылыс - ... ең ауыр ... онда ... да бір ... ... ... өз заманындағы мемлекет нысандарын - демократияны, тиранияны, олигархияны және тимократияны ... ... ... ... ... ... емес дейтін нысандарына "керемет мемлекетті" қарсы қояды, ... өзі ... ... ... ... және ... идеялардың негізін қалаушы деп айтуға негіз болды.
Платон жетілген мемлекеттік құрылыс деп демократия мен монархияның бастамалары бірлескен басқаруды айтады. Ондай бастамаларға ... ... ... ... ... (көпшілік дауыс бойынша сайлау) және монархиялық геометриялық теңдік принципі (сіңірген еңбегі мен лайықтылығы бойынша сайлау). ... ... ... жеке ... ... және әркімнің ерекше айналысатын істері мен ережелері алдын ала белгіленді. Мемлекеттің демократиялық бастамалары халық жиналыстары ... ... ... Платонның дұрыс мемлекет "әлеуметтік теориясының" жалпы көрінісі осындай.
АРИСТОТЕЛЬ (б.з.д. 384 - 322 жылдары) мемлекетті, жеке меншікті, құлдықты және ... да ... ... ... табиғаттан солай жаратылған деп қарастырды. Мемлекет пен құқықты зерттеу әдістемесінің ... бұл ... ... ... ... мен жетілуі туралы демократиялық ілімге қарсы бағытталған еді.
Аристотельдің ойынша, мемлекет адамдардың қауымдасуға табиғи ұмтылысы салдарынан пайда болады. Қауымдасудың кей жерлері ... да тән ... түрі ... ... ... ... ... ауыл немесе ру пайда болады; ақыр соңында бірнеше ауылдардың ... ... ... өмір ... жоғары нысаны - мемлекетті құрайды. Мемлекетте адамдарға әуел бастан берілген бірлесіп өмір ... ... ... ... ... ... атақты нақылында адам "өзінің табиғаты бойынша саяси тіршілік иесі" деп айтылады. Мемлекеттің ұрпақ жалғастыру және әкенің билігіне негізделген ... мен ... ... - ол ... ... моральдік араласудың арқасында құрылады және құл иеленуші қоғамның істерін ... ... ... азаматтардың бірлестігін білдіреді.
Аристотель мемлекетке мынадай анықтама береді: мемлекет - "бір-біріне ұқсас ... ... ... ... қол жеткізу үшін бір-бірімен қарым-қатынаста болуы". Аристотель бұл ... ... ... ... ... Бұл ... адамдарды тек грек полистерінің еркін азаматтары деп түсінді. Варварлар мен құлдарды ол ... ... ... ... ... адам деп ... ... жағынан дамымаған варварлар мемлекеттік өмірге қабілетсіз; олардың еншісі - гректердің құлы ... ... ... ... ... құл ... мүддесін ашық қорғады. Мемлекет оған құл иеленуші қоғамның істерін бірлесе басқаратын ... ... ... ... ... ... құлдықты негіздеуге бірнеше уәждер келтіреді. Олардың ішіндегі шешушісі - адамдар арасындағы жаратылыстан алшақтықтар. "Саясат" ... ... ... ... ... ... денесі алып, ақылы кем болғандықтан тек дене ... ғана ... ... ... рет атап ... ... ... болатындығының" дәйектемелерін экономикалық тұрғыдағы уәждер толықтыра түседі. Бұл көзқарас тұрғысынан құлдық шаруашылық жүргізу және ... ... ... ... Егер де ... ... ... тоқитын болса, ал плектрлер кифарада өздері ойнайтын ... онда ... де ... зәру ... еді, ал қожайындарға құлдардың қажеті болмас еді" .
Құлдық сияқты жеке ... ... ... ... және отбасының элементі болып табылады. Аристотель Платон ұсынған мүлікті қоғамдастыруға ... ... ... болды. Сонымен қатар ол мүліктің қоғамдасуын экономикалық жағынан қауқарсыз, адамдағы шаруашылық бейімдіктерге кедергі келтіреді деп ... ... ... ... екі ... бойынша жүреді: басқарушы адамдардың саны және мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... ... бір адамның, аз адамның және көпшіліктің билеуі деп ... ... ... ... жоғарғы өкімет азаматтардың жалпы игілігін мақсат тұтатын дұрыс мемлекет және билеушілер өз пайдасын көздейтін бұрыс мемлекет ... ... Бұл ... бір-бірімен салыстырғанда мемлекеттік құрылыстың алты түрі шығады. Дұрыс мемлекетке - ... ... және ... ... ... - ... ... және демократия жатады.
Олигархияда билік байлардың, демократияда - кедейлердің иелігінде. Аристотель демократия мен олигархия туралы сөз еткенде, оларды айырудың ресми белгілерінен ... ... ... ... ... ... ... Байлар мен кедейлер екі полюсті, кез келген мемлекеттің екі диаметральді қарама-қайшы бөліктерін құрайды, ... қай жағы ... ... ... нысаны да соған сәйкес болады деп көрсетеді философ. Саяси тұрақсыздықтың, бүліктердің және мемлекет нысаны алмасуының ... ... ... ... жоқтығынан болады. Олигархия орын алып отырған теңсіздікті күшейте түседі, ал демократия байлар мен қарапайым ... тым ... ... ... ... ... мен олигархия туралы ой-тұжырымдарында құл иеленуші мемлекеттің дамуын анықтайтын әлеуметтік қайшылықтарды түсінуге ... ... ... ... - полития, олигархия мен демократияның қосылуынан туған мемлекеттің аралас ... ... ... ... орта ... ... басым болатын құрылысты білдіреді, бұл отбасылардың жеткілікті тұрмысын қамтамасыз етіп қана қоймай, байлар мен кедейлер арасындағы қарама-қайшылықтарды да ... ... ... үй ... дұрыс жүргізе білу ретінде хрематистикаға немесе баюды көздейтін жинақтау өнеріне қарсы қояды. Аристотель байлыққа ... ... ... ұлғайтылған сауданы, өсімқорлықты және т.с.с. айыптайды. Меншік мөлшерін шектеумен қатар кемел мемлекетте ... ... мен ... ... ... ... ... бірлесе тамақтану мен басқа да шаралар көзделеді. "Меншіктің жеке болғаны, ал оны ... ... ... ... ... - деп ... Аристотель. Политиядағы билік әлеуметтік тірегі жердің меншік иелері болып табылады. Платонның "Заңдарында" сияқты Аристотель азаматтар ... дене ... ... адамдарды шығарып тастайды. Азаматтық айбын "күнделікті тамақтану үшін қажетті жұмыстан құтылғандарға ғана" жарасады деп мәлімдеді ол. Әйтсе де жер ... ... мен ... ... істейтін мемлекетке қажет болғанымен, оның маңызды бөліктері әскерлер мен билеушілер болып табылады. Политияда ... "өз ... ... әскерлердің қолына шоғырланады". Олар азаматтық құқықты толық иеленеді. Азаматтардың кейбір тым қысқартылған құқықтары жер ... ... - ... да ... Саяси жағынан бұл құрылыс билікті іске асырудың дем
2.1.2.Орта ғасырлардағы ... ... ... ... . Орта ... ... ... V ғасырдағы Рим империясының күйреуінен бастап Қайта өрлеу дәуіріне (XІV - XV ғ.) ... ұзақ ... ... ... ... ... екі өзіндік негізгі қалыптасу көзі болды. Оның біріншісі - ... грек ... ең ... оның платондық және аристотельдік дәстүрі. Екінші көзі - философияны христиандыққа бұрған Киелі жазу.
Орта ғасырлардағы әлеуметтік-философиялық жүйелердің ... ... ... ... ... ... парыздарымен айқындалды, олардың ішіндегі аса маңыздылары жаратушы құдайдың тұлғалық нысаны туралы қасаң ... мен ... ... ... бар ... ... ... қағидалар болды. Мемлекеттік билік қолдаған осындай қатал діни ... ... ... ... ... ... ... оның шеңберінде барлық философиялық мәселелер теоцентризм, креационизм, провиденциализм тұрғысынан шешілді.
Теоцентризм - (грекше theos - ... ... бар ... көзі мен ... құдай болып табылады деп түсіну. Ол дүние құрылысының орталығы және оны ... ... ... ... ... да ... онда ... жүйесінің жоғарғы сатысында теология; одан төмен - теологияның қызметіндегі философия; одан да ... - әр ... ... және ... ... - ... creatіo - жасау, құру) бұл принципке сәйкес Құдай тірі және өлі, шіріген, өткінші және тұрақты өзгерісте болатын табиғатты жоқтан ... ... - ... ... - ... құдірет), көзқарастар жүйесі, оған сәйкес барлық әлемдік құбылыстарды, соның ішінде тарих пен жеке ... ... ... ... күші басқарады (құдірет - діни ұғымында: Құдай, жоғары жан немесе оның ... ... ... және теолог АВРЕЛИЙ АВГУСТИН (Августин Блаженный) (354 - 430) "Құдай Шаһары туралы" трактатында адам тарихын баяндайды. Ол адам мен ... ... бір және ... ажырамайды, бірақ қарама-қарсы бағытталған деген ойды айтады. Құдай Шаһары ... аз ... ... бірақ болашағы бар, ал Жер Шаһары туралы олай айтуға болмайды. Әйтсе де Жер ... - ... ... ... ол ... Шаһарына бағынысты рөл атқарады, яғни мемлекет шіркеуге қызмет етуге тиіс. Жердегілермен, ... ... ... ... ... ... ... үнемі күшейіп отырады, оған Иисус Христостың шіркеуі ықпал етеді. Демек, Августиннің түсінігінде қоғам өз қарауы бойынша - ... ал ... ... - ... ... ... ... кезеңнің ең көрнекті өкілдерінің бірі Фома Аквинский, [Thoma Aquіnas] (1225 - 1274) - философ және теолог, ол бастапқы себеп, жаратылыстың ... ... және ... ... ... ... ... 5 дәлелдемесін тұжырымдаған. Табиғи болмыс пен адам ақылының ... ... ... отырып (табиғи құқық тұжырымдамасы және т.б.), табиғат - рахатта, ақыл - сенімде, жаратылыстың ұқсастығына негізделген философиялық ... мен ... ... - ... тыс тылсым аянда аяқталады деп сендірді.
Өзінің "Князьдердің басқаруы туралы" трактатында Фома Аквинский Аристотельдің билік туралы ілімін шіркеулер ... ... ... қоғам дамуының ақтық, табиғаттан тыс мақсат ретінде ... ... ... ... мен ... ... ой ... отырып, Фома логикалық неғұрлым ерте болмыс ретінде мемлекет өз бастауын құдайдан алады деп ... Кез ... ... ... бір ... атқарады, өз алдына гегемонсыз айналып өте алмайтын белгілі мақсаттар қояды. Сондықтан әйтеуір ... осы ... ... және оны ... ... ... ... туады, дәл осындай басшы мемлекет болып табылады. Фома Аквинский биліктің түрлі нысандары болады, алайда олардың бәрі бірдей дәрежеде қоғам бақыты мен ... ... ... ... Ол олигархияға, монархияға, тиранияға және оның бір түрі - демокаратияға бөледі. Биліктің ең жақсы нысаны монархиялық, аристократиялық және демократиялық элементтер ... ... ... ... ... ... мәні мен нысаны арасындағы айырмашылықты енгізеді. Біріншісі құдайдан беріледі, яғни тәртіпті қамтамасыз ететін және адамдарды белгілі бір ... ... ұйым бар ... тиіс. Нысан деп басқару тәсілін, билік құрылымын түсінеді. Демек, әйтсе де кез келген билік құдайдан келгенімен, одан келмеуі де ... ... ... мынадай кездерде орын алады: а) билеуші билікке арам жолмен келсе; ә) ол әділ басқармаған жағдайда, яғни шіркеу мүдделеріне ... ... Бұл ... өз ... ... ... ... мақсатында жаман билік орнатқан кезінде болады.
Фома Аквинский құқықтарды мынадай түрлерге ... ... ... ... мен ... ... ретінде бодандарды билеушінің ақылды өкімін құрайды. Оның міндеті - адамдарды жалпы игілікке жетелеу. Мәңгі құқық - әлемді билеудің барлық ... ... ... деп ... ... құқық.
Табиғи құқық. Мәңгі құқық құдайға қатысты болғандықтан орын алатын табиғи құқықтың бастау көзі болып табылады. Ол ... тыс, ... ... және ... ... ие, яғни оған өз ... ... танитын ақылды тіршілік иелерінің ғана қолы жетеді.
Адами немесе позитивті құқық. Табиғи құқық принциптерін қоғамдық өмірге қолдану. Ол мәңгі құқықтан тікелей ... ... жол ... шығады және өзгермелі болып табылады. Аквинский, сондай-ақ мына жағдайларда мемлекеттік билікке қарсы ... ... ... ... а) ... ... ... және қарапайым моральдік принциптерге қарсы шықса, бұл жағдайда бодандар оларға бағынудан бас тартуы тиіс; ә) билік өз құзыретін ... ... ... б) заңды сайланған билеуші әділдікті бұза бастаған жағдайда.
Демократиялық элементтердің сырт көрінісін ғана жамылған, ал іс жүзінде ... ... ... ... ... Фома Аквинскйдің ілімі осындай .
Сонымен, ортағасырлық ... ... ... мен ... өз ... ... ... заңы ортағасырлық дүниетаным үшін қол жетпейтін және белгілі бір дәрежеде өмірде жоқ саналатын болып шығады. Қоғам ұғымы ең алдымен діни ... ие ... - ол ... ... мен ... ... қуушыларға қатысты болды. Жалпы алғанда, Орта ғасырлар адам мен қоғамды ... ... ... жаңа ... бере алған жоқ.
Араб шығысының социологиялық ойы. Шығыстың философиялық ойының барлық тарихында осы аймақтың көрнекті ойшылдары өздерінің қоғамдық-саяси көзқарастарын ... ... жеке ... мен ... ... қарым-қатынастарын, әділ мемлекеттік құрылымдарды және т.б. қарастырды. Кей тұстарда олардың ұғымдары "азаматтық қоғам" ұғымының мазмұнымен үндес ... ... ... ... ... бұл ұғымдар көбінесе діни ұстанымдармен байланысты болды не ... ... ... ... VІІ - ІX ... өзінде-ақ араб Шығысында Құранның қандай бір қағидаларымен ... ... адам ... ... ... ... ... пайда бола бастады.
Орта ғасырлардағы неғұрлым кешенді және негізделген әлеуметтік ілімдердің бірінің авторы ортаазиялық философ және жаратылыстанушы ... ... (870 - 950 ... ... ... ... ... өзінің әлеуметтік-этикалық трактаттарында мемлекеттік басқарудың шығу тегімен, мәнісімен және нысандарымен байланысты мына ... ... ... шығу ... ... құрылымы және нысандары;
Мемлекет-қала, қалалық (мемлекеттік) бірлестіктің ерекшеліктері мен тіршілігі;
Мемлекет және оны басқару нысандары;
Адамның қоғамдағы орны мен міндеттері, оның функциялары қоғамдық ... ... ... ... ... және ... мәселелері;
Мемлекеттік бірлестіктің түпкілікті мақсаты, бақытқа жетудің жолдары мен тәсілдері.
Көтерілген мәселелердің мазмұны мен құрылымының өзі ... ... ... ... ... адам мен ... ... байланысы проблемаларын, олардың құқықтары мен бір-біріне қатысты міндеттемелерін әлеуметтік ілімінің өзегі етіп алғанын растайды.
Әл-Фараби "азаматтық ғылымның міндеттеріне шынайы ... ... ... ... мен ізгілікті әрекеттер белгілі бір саяси (мемлекеттік) ұйым арқылы қалай іске асатынын сипаттау жатады. Ұйым ... ... ... ... ... мен ... ... және оларды сақтау жөніндегі шараларды іске асыру болып табылады" деп атап ... ... қол ... ... жолдары ізгілік, жан тазалығы, игілікті қылықтар болып табылады, ал бұған қарама-қарсы әрекеттер - жамандық пен ... ... ... жан ... және т.б. болу ... ... белгілі бір тәртіппен пайда болуы, таралуы және бірлесе жүзеге асуы мүмкін. Басқа сөзбен айтқанда, дәл осы оңтайлы әлеуметтік ұйым ... ... ... ... жасайды.
Әл-Фараби қоғамның шығу тегі туралы өзінің қайталанбас тұжырымдамасын ұсынады: "Әрбір адам өзінің жаратылысында тіршілік етуі және кемелдікке жету үшін ... өзі қол ... ... және қол ... үшін ... оған жеке-жеке оның қажет еткен нәрселер жиынтығының қандай бір ... ... ... ... адамдардың қауымдастығын керек ететін көптеген нәрселерге мұқтаж боп жаратылған. Бұл ретте әрбір адам бір-біріне қатысты дәл сондай жағдайда ... ... ... әрбір адам басқа адамға оның өмір сүруі үшін қажетті нәрсенің ... ... ... ... ... көп ... ... арқылы ғана адам өзінің жаратылысындағы жетуі тиіс кемелдікке ие бола ... ... ... ... ... өз ... оның әрқайсысына өмір сүруге және кемелдікке жетуге арналған қажеттіліктерін береді". Осылайша, әл-Фараби адам қоғамының шығу тегі туралы табиғи теорияны ... - адам тек қана ... ... өзара байланыста өмір сүре алады және болғанда ғана моральдік кемелдікке жете алады.
Бұл позиция XVІІ - XVІІІ ғасырлардағы ... ... мен ... дүниетанымдарымен көп жағдайда ортақтасады, атап айтсақ, қоғамның шығу тегі осыған ұқсас түсіндірілетін Руссоның "табиғи келісім-шарт" ... ... ... ... ... құрылымында әл-Фараби ұлы, орта және шағын қоғамды бөліп қарайды. Ұлы қоғам - жерді мекен еткен барлық адамдардың, халықтардың ... орта ... - ... да бір жеке ... ... ... ... шағын қоғам - қала қоғамы. Қала жетілген қоғамның бірінші ... ... ... және ... да бір ... ... ... белгілі бір бөлігінде болады. Демек, халық қалалық бірлестіктерге бөлінеді, ал барлық ... ... ... ... Әл-Фараби қала-мемлекеттерді ізгі немесе ғажап және тұрпайы деп бөледі. Әл-Фараби ізгі қала-мемлекеттерді барлық ... ... ... ... ... және оны ... толыққанды ету үшін бір-бірімен өзара байланысты және бір-біріне көмектесетін адам организмімен салыстырады. Әл-Фарабидің көзқарасы бойынша қала-мемлекеттің барлық ... адам ... ... ... ... алғанда әр түрлі, бірақ бір-бірін толықтыратын міндеттерді атқара ... ... ... ... Бұл ... ... пен әділеттілік үстемдік құрады, ал әділетсіздік пен ... ... ... ... ... жоқ және оған ... тек ... саулығына, байлыққа және рахаттануға ғана көңіл бөлінетін қалалар тұрпайы болып табылады.
Әл-Фараби ізгі қалада оның тұрғындарының күрделі ... ... ... деп ... - "әркім өз ісімен айналысады". Дегенмен де, мұндай иерархияның негізіндегі нәрсе - әрбір нақты ... ... ең ... ... ... сондай-ақ тәжірибе мен ғылымдарды зерделеу процесінде алған білімдері.
Мемлекеттің ішкі ... ... ... оның ... шынайы бақытқа қолын жеткізетін қажетті мынадай шараларды жүзеге асыруды қамтиды: әділдік орнату, халық ... ... ... ... ... ... ... өнегелілік және интеллектуалдық тәрбие, бақытқа қол жеткізетін игілік пен ең ... ... ... ... барлық - экономикалық, саяси және т.б. проблемаларды шешу халықтың рухани саулығына, оның рухани кемелдігінің дәрежесіне тәуелді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... да сипаттайды.
Өзінің әлеуметтік-саяси көзқарастарында әл-Фараби демократияға деген белгілі бір қатынастарын да ... ... ... ... ... ... ең жақыны тұрғындары барынша тең еркектері әйелжанды, әйелдері еркекжанды болып келетін қала деп есептеді. Әл-Фараби ... пен тең ... ... ... ... ... қасиеттері деп есептеді, бірақ сонымен қатар жалпы бақытқа анархияны тұқыртып, ізгі қасиеттердің дамуына жағдай жасауға ... ... ... басқарусыз қол жеткізу мүмкін емес деп ұйғарды.
Әл-Фараби басқарудың үш ... ... ... олар ... ... және ... ... сипатталады. Фараби басқарудың үш нысанын да тең дәрежелі, бір мақсатқа - халық ағартуға, халық үшін жалпы игілікті ... пен ... өмір ... ... ... деп есептеді. Әл-Фарабидің бұл көзқарастары белгілі бір дәрежеде азаматтық қоғамның теориялық алғышарттары тұңғыш рет ... ... ... ... ... рухы ... кітабында баяндалған басқару нысандары туралы іліміне ұқсас.
Әл-Фарабидің әділеттілік табиғатын ұғынуы көп жағдайда азаматтық қоғамның ... ... Бұл ... ... қоғамдық өмірдің нормасы деп есептеді және қаланың барлық тұрғындары ... ... ... ... және олардың арасындағы бөлінген нәрселердің сақталуы деп түсінді. Бұл игіліктер әл-ауқат, байлық, құрмет және оларға қатысты ... мен өзге де ... ... ... ... ... осы игіліктердің өздерінің сіңірген еңбектеріне тең үлесіне ие, онда ол үлес аз болса, бұл оған қатысты әділетсіздік, ал көп ... - қала ... ... ... ... ... әл-Фараби бойынша - бұл мүмкіндіктер мен бөліністің теңдігі.
Орта ғасырлардың көрнекті ойшыл және жаратылыс зерттеушісі ӘЛ-БИРУНИ (973 - 1048 ... ... ... ... ... әр түрлі халықтардың, үнділердің, гректер мен арабтардың мәдениеттерін зерттеу және қатар қою арқылы көрсетті. Ол әр түрлі мәдениеттер өздерінің ең ... ... ... ... ... ... деп ұйғарды. Ол ислам діні мен индуизмнің философиялық негіздерінде принципті айырмашылықтар жоқ деп есептеді. Әл-Бируни барлық діндерді өздерінің дүниетанымдық алғышарттары ... тең ... деп ... ... ... ... ... гуманистік құндылықтардың әмбебаптығы туралы ұғымға, ал сайып келгенде барлық ... тең ... ... ... ... ... және философ ИБН-СИНАНЫҢ (Авиценнаның, 980 - 1037 жылдар ... ... ... ... жердегі орнын гуманистік ұғынуымен тығыз байланыста қалыптасты. Ибн-Сина өз ... ... ... едәуір дәрежеде кертартпалы, адам бостандығын шектемейтін деп есептеді. Ибн-Сина феодалдыққа ... ... ... деп ... ... ... ... Ол әр түрлі халықтар мен мемлекеттер арасындағы тығыз байланыс болу қажет деп есептеді.
Ибн-Сина былай деп ... ... ... жеке ... қажеттіліктерін басқа адамдармен қарым-қатынассыз қанағаттандыра алмайды. Егер де әрбір адам бәрін өзі істесе, онда қайсысының иығына ... ... ... күш ... еді. ... ... ... келісім қажет" .
XІІІ ғасырдағы араб философы ИБН-РУШД (Аверрех) ізгі қоғам мен тирания - бір-біріне сыйыспайтын ... деп ... ... ... ... ... ал қанауды оның жарасы деп атады. Өз кезегінде әділеттік шынайы ... ал - ... ... ... болып табылады. Ибн-Рушд адамды қоғамдық жануар және ол қоғамның басқа мүшелерімен өзара байланыста және ... ғана ... қол ... ... деп есептеді.
Ибн-Рушдтің әйелдердің жағдайы туралы ой-тұжырымдары қоғамдағы адамдардың тең дәрежелілігі туралы ұғымның дамуына қосқан елеулі үлес болып табылады. Ол бұл ... өз ... ... ... ... ... Ол ... деп атап өтеді: "біздің әлеуметтік құрылысымыз әйелдерге өз қабілеттерін танытуға мүмкіндік бермейді; ... ол бала ... және оны ... ... ... және оның ... (күңдік) жағдайы ондағы қандай да бір парасаттылыққа деген мүмкіндігін жойып жіберген" . Осылайша, Ибн-Рушд барлық адамдардың тең дәрежелілігін ... ... ... ... ... ... - XV ... белесінде өмір сүрген ИБН-ХАЛДУН (1332 - 1406) ... ... ... ... қоғам дамуын талдады. Ол әр түрлі қоғамдардың құрылысындағы айырмашылықтардың себептерін айқындады. Себептердің бірінші түрі - бұл ... ... ол ... ... ... және ... жеке мүшелері мен топтарын байланыстыратын себептердің сипатын анықтайды. Екінші түрі - экономикалық құбылыс, табиғи және географиялық жағдайлармен, еңбек, қолөнер және өнер ... ... ... ... ... түрі - ... құбылыстар, яғни билікке иелер мен билікке бағынатындар арасындағы қарым-қатынастар, меншік құру, өкіметтің, мемлекеттің пайда болуы. Ибн-Халдун қоғамның экономикалық ... ... ... ... ... айтқан. Ол адам өндіруші және меншік иесі болған кезде ғана қоғамдық тіршілік иесі ... деп ... ... ... ... ... қажеттіліктерге негізделген әрекеттермен байланыстырып қарастырады. Ол былай деп атап өтеді: ... ... ... өмір ... ... Бұл ... ... қалада немесе ауылды жерлердегі бірлескен қоныстану, бұл адамдардың бірігуге, адамдардың өздерінің ... ... ... ... бейімділіктерімен түсіндіріледі, өйткені адам табиғатына өмір сүрудің қажетті құралдарын алуға бір-біріне көмектесуге ұмтылу тән . Ибн-Халдунның ойынша қоғамдық өмірдің негізін ... ... ... ... өзара көмектері, өзара әрекеттестігі құрайды. Осы екі фактор адамдардың өмір сүруіне және дамуына мүмкіндік береді. ... өсуі мен ... ... ... ... ... басты факторлары болып табылады.
Ибн-Халдун қоғам мен мемлекетті ажыратып қарады, олардың ара-қатынастары мен дамуының заңдылықтарын айқындауға тырысты. Оның тұжырымдамасына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... үшін құрған, өйткені бір адамның қабілеті оның тамақтануға деген қажеттілігін қанағаттандыруға жеткіліксіз. Еңбек ... - ... ең ... ... бірлесуге деген басқа себеп - сырттан төнетін қауіп-қатерден қорғану және қоғамдарға біріккен адамдардың өздерінің алакөздік табиғатының пайда болуынан жалпы қауіпсіздікті ... ету. ... ... пен ... да ... факторлар ықпал етеді, бірақ ең бастысы - шаруашылық нысандары, өндіріс тәсілдері. Осыған байланысты Ибн-Халдун қоғамның екі кезеңін (күйін) ... ... ... ... ... Бұл кезеңде адамдар тек қажеттілерді ғана өндіреді және бұл ұйымның алдында азық-түлік бөлінісі проблемасы мүлде болмайды. Қоғамның нысаны толық тең ... ... ... туыстар ұйымы болып табылады.
2) өркениетті немесе "қалалық" (қолөнердің, сауданың, ғылымның, өнердің дамуы). Еңбек бөлінісінің дамуы және көптеген адамдардың ... ... ... пен ... ... ... ол теңсіздік пен мәжбүрлеуге негізделген ұйымның пайда болуына әкеп соғады. ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Ибн-Халдун әл-Фарабимен мемлекеттің мәні туралы мәселе бойынша пікір таластырады, оның әл-Фарабиден айырмашылығы ол оны келісім-шарттың немесе ... ... ... болған адамның жасанды туындысы емес, ұдайы қозғалыс пен дамуда болатын қоғамның табиғи дамуының қажетті күрделі және қарама-қайшылыққа толы өнімі деп ... ... ... де адамдар сияқты өз өмірі бар деп ұйғарды. Олар өседі, дамиды, толысқан жасқа жетеді және құлдырай бастайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болады. Осылайша, Ибн-Халдун кез келген мемлекеттің күйреуі болмай ... ... ... ... оның ... жасын ол 120 жыл деп анықтайды және де тиісінше билеуші династияның үш буыны алмасады: бірінші ... ... ... мен ... ... ... тең дәрежелілік тән; екінші буын үлде мен ... ... ... пен ... жауласу жағдайында өмір сүреді, қорқақ, өзін-өзі қорғай алмайды, жалдамалы әскер мен күзетті қажет ... ... буын ... ... азғындайды, мемлекет күйрейді, ұсақ мемлекеттерге бөлініп кетеді немесе басқа мемлекет басып алады.
Орта ғасырлардағы Шығыс келесі ... ... мол мұра ... ... әлеуметтік-философиялық ойының дамуы барысында адам тұлғасының құндылығы, қоғамның барлық мүшелерінің заң алдында бірдей болуы, ... ... және ... ... ... демократиялық жүйесі сияқты азаматтық қоғам үшін іргелі идеялар біртіндеп ... Араб ... діни ... ... ... ... ... тудырды. Өткен ұлы ойшылдар Араб Шығысының ғана ... ... да ... біліміне өлшеусіз үлес қосты: көрнекті шығыс ойшылдарының әлеуметтік ой-пікірі белгілі бір дәрежеде Жаңа Дәуірдегі еуропалық философтардың көзқарастарын алдын ала ... ... еді ... ... пайда болуы мен мемлекеттік басқару нысандары тұжырымдамасы).
2.1.3. Жаңа дәуірдің социологиялық ойлары. Жаңа дәуір - XVІ - XІX ... ... ... ... ... Бұл ... Еуропада буржуазиялық тәртіп орнады. Осы кезеңдегі еуропалық философияны классикалық деп атайды, өйткені қарқынды дамыған ... мен ... ... ... ... таным теориясы мен әдістеменің рөлі артты, тәжірибелік-саяси бағыттылығы күшейді және философияның теологиялық қызметі ... ... ... ... мен ... ... өзгерді, оларды тұтас топтар мен таптар біртіндеп игере ... ... ... ... ... өрлеу дәуірін (XV - XVІ ғасырлар) әлеуметтік ой дамуының жаңа ... деп ... ... болады. Адамға және мәдениетке қатысты теология үстемдігінен бостандық алу әлеуметтік-саяси теориялар жасау ... да ... ... ... ... оның бостандыққа, бақытқа және теңдікке деген құқықтары жердегі өмірдің жоғарғы құндылықтары, ал мемлекет оны қамтамасыз ете аталатын ұйым деп ... ... сол ... ... ... әлеуметтік теориялардың өзегі мемлекет болды.
Жаңа дәуірдегі алғашқы теоретиктердің бірі итальяндық НИККОЛО МАККИАВЕЛЛИ (1469 - 1527) ... ... ... ("Тит ... ... ... ... "Әмірші") және тарихи тақырыптағы ("Флоренция тарихы") шығармаларынан басқа оның бірқатар әдеби шығармалары бар.
Маккиавеллидің ("Тит Ливийдің бірінші декадаға ой-толғаныстары", ... ... өнер ... және т.б.) ... Жаңа дәуірдің саяси-құқықтық идеологиясына бастау болды. Оның әлеуметтік-саяси ілімі теологиядан азат болды; ол өз ... ... ... зерттеуге, Антикалық дүниенің тәжірибесіне, саяси өмірге қатысушылардың мүдделері мен ... ... ... ... ... Маккиавелли өткенді зерттеу болашақты болжауға немесе көнелердің мысалымен осы ... ... ... құралы мен тәсілдерін анықтауға мүмкіндік береді деп түйді.
Маккиавелли мемлекетті (оның нысанына ... ... пен ... арасындағы олардың қорқуы мен жақсы көруіне тірелетін қатынас ... ... Егер де ... ... мен ... итермелемесе, егер де қол астындағы азаматтардың қорқуы өшпенділікке, ал жақсы көруі жек көруге айналмаса, онда мемлекет мызғымайды .
Маккиавелли назарының өзегінде - ... қол ... ... әмір бере білунің шынайы қабілеттері. "Әмірші" кітабында және басқа да шығармаларында италиялық және ... да ... ... мен сол ... тәжірибесі мысалында адамдар мен әлеуметтік топтардың құштарлықтары мен ұмтылыстары туралы тұжырымдарына негізделген ... ... ... ұсынымдар бар.
Маккиавелли мемлекет мұраты мен оның беріктігінің негізін жеке тұлғаның қауіпсіздігі мен ... ... деп ... Жеке ... ... сол ... жеке ... қауіпсіздігін Маккиавелли бостандықтың игілігі деп атады, мемлекеттің мұраты мен оның ... ... деп ... Оның ... ... ... ... республикада неғұрлым жақсы қамтамасыз етіледі. Маккиавелли Полибийдің мемлекеттің пайда болуы және басқару нысандарының иірімдері туралы идеяларын қайта жаңғыртады; антикалық ... ... ... ... ... және ... тұратын) нысанды дұрыс көреді.
Маккиавелли ілімінің ерекшелігі оның аралас ... ... ... ... ұмтылыстары мен мүдделері келісімінің нәтижесі және құралы деп есептегенінде.
Маккиавелли халықтың бұзылғандығы ... ... ... пікірін жоққа шығаруға тырысты. Бұқара халық әміршілерден гөрі тұрақтырақ, адалырақ, дана және пайымдағыш. Егер де жеке ... ... ... ... ... жаңа ... мен жаңа мекемелерді құратын болса, халық сол құрылған құрылысты артық сақтайды. Халық жалпы ... көп ... де, жеке ... өте ... ... ... ... айырмашылығы бар, оны Маккиавелли мемлекеттің болмай қоймайтын және қажет ... деп ... ... ... мемлекеттік қайраткерлер, лауазымды адамдар, әскери басшылар шығады.
Ерікті мемлекет халық пен ақсүйектердің ымыраласуына негізделуге тиіс; "аралас республиканың" мәні де ... - ... ... жүйесі аристократиялық және демократиялық мекемелерді қамтиды, олардың әрқайсысы халықтың тиісті бөлігінің мүдделерін таныта және қорғай отырып, сол мүдделерге басқа ... қол ... ... ... ... ... деп ... санады. Маккиавелли дін - адамдардың ақыл-ойы мен парасатына ықпал етудің күшті құралы деп тұжырымдады. Нақ осы ... ... ... ... мен данышпан заң шығарушылардың барлығы құдайдың әміріне жүгінген. Жақсы дін бар ... ... құру ... ... дінді қол астындағы азаматтарды басқару үшін пайдалануға тиіс.
Маккиавелли өз ... ... ... жоюды, адамзат ісіне жиіркене қарауды уағыздайтын христиандықты жақтамады. Маккиавелли католик шіркеуі мен діндарлардың елді бытыратып ұстағандарын бетіне басты. Маккиавелли дінді ... ... ... бірі ... ... ... оның отанды даңққа бөлеу мен қорғауға қызмет ететіндей түрленуіне болады деп есептеді. Құқық пен ... ... ... ... ... ... ... католиктік дін ілімдарларына қарсы Маккиавелли саясатты моральдан бөліп қарады. Саясат (мекеме, ұйым және ... ... адам ... ... ... бар ... аясы ретінде қарастырылды, олар әулие жазудан алынып немесе ойдан құрастырылмай, ... және ... ... ... зерделеуге деген мұндай көзқарас саяси-құқықтық теорияның дамуында орасан ілгерілеу болды.
Маккиавеллидің шығармаларында саясат моральдан бөлініп қана қоймай, жалпыға ортақ тараған тиісті мен ... ... ұят пен ... ... пен ... ... масқара мен құрмет туралы ұғымдарға қарсы қойылды. Мемлекет қызметін ол жеке адамдар арасындағы қарым-қатынастарды ... ... ... ... ... ... ережелер орын алатын адамдардың, әлеуметтік қауымдастықтар мен үкіметтердің мүдделерін, сезімдерін, ... ... сала ... ... ... ... негізін қалаушылардың, жаулап алушылардың, тақты тартып алушылардың, заң шығарушылардың, саяси қайраткерлердің істеген істері мораль тұрғысынан емес, олардың нәтижелері бойынша, ... ... ... ... ... ... ... шығармалары әлеуметтік ойлардың кейінгі дамуына орасан зор ықпал етті. Онда буржуазияның басты бағдарламалық талаптары ... ... жеке ... бұлжымастығы, жеке бас пен мүліктің қауіпсіздігі, "бостандық игілігін" қамтамасыз етудің ең жақсы құралы ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... және бірқатар басқа талаптар. Буржуазияның неғұрлым көреген идеологтары Маккиавеллидің әдістемесін, әсіресе саясатты діннен арылтуын, мемлекет пен ... ... ... ... ... адамдардың мүдделерімен байланыстарын анықтауға тырысуын жоғары бағалады. Маккиавеллидің аталған қағидаларын кейінгі теоретиктер (Спиноза, Руссо және басқалар) қабылдап, дамытты.
Антикалық ... ... ... ... ... кітабына деген қызығушылықты арттыра түсті. Платонның ортақ меншік идеясы жаңа дәуірдегі социалистік идеялар негізін қалыптастыратын шығармалардың ... ... алып ... Ерте ... теориясында жаңалық ретінде ортақ меншік барлық азаматтарға қолданылатын болды (Ал Платонда ол тек философтар мен ... ... еді). ... ... ... қоғамдық мүлікке негізделген демократиялық мекемелер құру кең таралды. Бұл идеялар ... ... ... ... (1568 - 1639) шығармаларында дамытылды. Оның ең жақсы ... ... ... ... "Күн Қаласы" атты еңбегінде жақсы жазылған. Кампанелла да ... ... ... ... қатынастарды ортақтандыру принципін таратуға тырысты. Ол Күн Қаласында өндіріс ұясы ... ... ... ... ұстаханалар болады деп есептеді. Кампанелла еңбекті барынша ... ... ... ... да Күн Қаласында қылмыскерлер қоғамдық жұмысқа тартылмайды.
Кампанелланың ойынша, ортақ меншікке негізделген қоғамда мемлекет сақталады. Алайда ол суреттеген ... ... ... мен ... мекемелер тарихында белгілі болып келген мемлекеттен мүлдем өзгеше еді. Күн Қаласында билік пен басқару үш принципке негізделеді:
:: жаңа мемлекеттің ... ... ... мен ... ұйымдастыру, азаматтарды тәрбие арқылы басқару;
:: мемлекеттің бұл міндеті билік пен басқаруды жүзеге ... ... ... рөлі болатынын көрсетеді;
:: жаңа қоғамдық құрылыс мемлекетті басқаруға халықтың қатысуын талап етеді.
Күн Қаласында құқық, әділ сот және жаза ... ... көп ... қысқа әрі нұсқа жазылды. Заңдардың мәтіндері сот жүргізілетін ғибадатханалардың колонналарына ойылып ... Сот ... ... ... және тез ... ... процестерге тән азаптау мен сот тартыстарына жол берілмеген. Жазалау әділеттілік принципімен және қылмысына сәйкес жүргізіледі. Кампанелла саясаткерлер мен ... ... ... ... ... ... моральге жат нәрсе деп есептеді, оның ойынша билікке қол жеткізу және оны ... қалу үшін кез ... ... ... ... ... қағида тек соларға ғана тиімді деп есептеген.
Ағылшын ағартушылығы. Жаңа дәуірде қоғамдық ойдың дамуына ТОМАС ГОББСТЫҢ (1588 - 1679) ... ... және ... ... ... зор ... етті. Гоббс адамды санасы мен тілі бар тіршілік иесі деп біледі. Адам - ... ... ... ... мен ... ... субъектісі. Өзінің "Адам табиғаты" атты зерттеуінде ол былай деп жазады: "Адам табиғаты оның тамақтану, ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа табиғи қабілеттері мен күш-қуатынан тұрады. Бұл қабілеттерді біз бір ... ... деп ... және ол ... ... бар жануар ретінде қарастырамыз" .
Адам өзінің еркіндігін сезінбесе оның әрекет етуі мүмкін емес. "Шіркеу иелерінің" ... ... ... ... түсінігін адам рухының аяқ асты туындайтын ішкі сезімдерін қасиеттерін түсіндіру үшін пайдаланған. Ерік-жігер ... ... ... ... ... ... ... индетерменистік қылықтарын ақтау жолы болды. Сондықтан да, Гоббс ерік-жігер еркіндігі түсінігіне еркіндік түсінігін қарсы қояды, еркіндік және ... ... бір ... ... философия үшін маңызды деп тұжырымдайды. Кейіннен бұл мәселе бойынша Спиноза Гоббстың ізін ... ... Ол ... және ... ... - деп ... Дене ... ұзындықпен өлшенсе, сол сияқты еркіндік те қажеттіліксіз өмір ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мәселен, су біркелкі ағып жатыр, бірақ міндетті түрде өзен арнасымен ағады, яғни су ... ... жүру ... ... ... іс-әрекеттерінде де еркіндік пен қажеттіліктің қосылуы жүріп отырады. Бірақ адам еркіндігі тікелей еркіндік пен ... бір ... ... ... ... көз ... үшін Гоббстың философиялық доктринасының нәтижесі болып саналатын әлеуметтік-саяси білімін қарастыруға болады.
Гоббстың әлеуметтік-саяси тұжырымдамасы жеке-дара ұстанымдар тұрғысынан ... ... ... негізінде қаланған. Макиавеллидің ізімен Гоббс та қоғамды ... ... ... адам ... туындайтын әрекет ретінде қарастырады. Мұнда адам табиғаты өзіне тән өзімшілдіктің басымдылығына байланысты әлеуметке қарсы, қоғамға қас болып ... ... ... позициясы жекені - негізгі, басты ретінде, қоғамдық мемлекеттікті - ... және ... ... ... ... ... ... араласуы индивидтің жеке мүдделерін қанағаттандырылуына тікелей тәуелді. Қабілеттер теңдігі өз мақсаттарына жетуге ... ... ... ... Бұл ... ... бір-біріне сенімсіздік әкеледі. Өз мақсаттарына жетуге ұмтылған ... ... ... ... ... ... Ал ... сенімсіздіктің салдары - соғыс.
Гоббс адам табиғатында соғыстың үш негізгі себебін көрсетеді: ... ... және ... ... ... табу мақсатында адамдарды бір-біріне тиісуге мәжбүр етеді, екіншісі - өз қауіпсіздігі мақсатында, ал үшіншісі - абырой табу жолында. ... ... ... ... бір ... қарсы жаугершілік күйі", "табиғи жағдай" деп анықтап, мұны мемлекеттік ұйымның жоқ болуымен түсіндіреді. Гоббстың "табиғи жағдайы" - алғашқы қауымдық ... ... Ол ұғым адам ... ... ... ... көрсететін рационалистік абстракцияны құрайды. Ондай жағдайда мораль шеттетіліп, адам өзінің ... пен ... ... ... ... Бұл өз ... ... шексіз бостандық болып есептеледі. Алайда бұл бостандық елес қалпында қалады, өйткені ол қажеттілікпен байланысты емес, онымен ... ... ... ... ... ... ... және адамның өзін-өзі жоюы қаупін тудырады. Осыдан Гоббстың табиғи жағдайдан мемлекеттік, қоғамдық жағдайға өту ... ... ... ... ... бұл ... ... жетуде адамның барлық табиғи құқықтарын шектейді. Мұндай шектеуге тәуелсіз және барлығына міндетті мемлекеттік билікті орнату туралы қоғамдық ... ... ... қол ... болады. Гоббс бойынша бұл келісім белгілі бір уақытта бекітілетін акт емес, ол ... ... ... ... сезіну процесі.
Гоббстың мемлекет жайындағы ілімінің прогресшілдік маңыздылығы, оның мемлекет - құдайдың орнатқаны емес, ... деп ... ... Халық игілігі мен бейбітшілікті қорғау - мемлекеттің негізгі заңы мен "табиғи ... ... ... ... ... орнына қоғамдық заңдарды алға тартады, табиғи құқықтарды азамат құқықтарымен шектейді. Алайда табиғи құқықтар еш ... ... ... ... да шектелмейді. Бұл арқылы Гоббс мықты мемлекеттік билік ... ... және оның ... жол ... ... бөлінетін болса, ол тек оны әлсіретеді деп есептейді.
Гоббс мемлекет ... ... ... ... үш ... ... ... аристократия және монархия. Мемлекеттік басқарудың ең қолайлы формасы ретінде монархияны, яғни заңдармен шектелген король билігін көрсетеді. ... ... ... ... маңызы жоқ, өйткені Гоббстың ойынша кез келген мемлекетті халық басқарады. Гоббс үшін ең маңыздысы - ол мемлекетті абсолюттік ... ... ... ... ... ... ... ол Англияда жүріп жатқан азаматтық соғысты тоқтату мақсатындағы буржуазия диктатурасы теоретиктерінің алғашқыларының бірі болды. Гоббстың мемлекет туралы ... XVІІ - XVІІІ ... ... ... ... ... үлкен ықпал етті.
ДЖОН ЛОККТЫҢ (1632 - 1704) социологиялық көзқарасында буржуа-зия мен дворяндардың арасындағы саяси ынтымақты келісім ... ... Ол ... буржуазиялық либерализмінің алғашқы өкілдерінің бірі, конституциялық монархияның ... ... ... Оның ... ... ... табиғи құқықтар мен қоғамдық келісім туралы ілімі жатады. Локктың "табиғи ... ... ... бір ... қарсы жаугершілік күйіне" ұқсамайды. Ол бүкіл билік пен заңдылық өзара тепе-тең жағдайды көрсетеді деп есептейді. Локк бұл ... тең ... ... және ... бір-біріне тәуелсіздігінің жиынтығы деп көрсетеді.
Адамдардың бақылауға келмейтін бостандықтарын табиғи заң ... онда ... деп ... ... адам ... ... ... денсаулығын, бостандығын не оның мүлкін шектей алмайды" . Бірақ біртіндеп табиғи заң ... ... ... ... ... бір ... қарсы соғыс күйіне" ауысу белгілері пайда бола бастады. Мұның себебін Локк халықтардың өсуімен түсіндірді. Мұндай жағдайда адамдар мемлекетті орнатып, келісімнің ... ... ... ... ... бір бөлігін беруді қажет деп санады. Билік адамдардың жеке бостандығы мен мүлкі сияқты "табиғи заңдарды" ... ... ... қатар билік абсолютті бола алмайды, оның өзі заңдарға бағынуға міндетті. Егер ... ... ... ... ... құқықты бұзса, онда халық өзіне егемен құқығын қайтарып, үкіметпен келісімін бұзып, басқа үкімет орнатып, оған егемендікті бере ... Бұл ... Локк ... ... ... ... ... ол В.Оранскийдің буржуазиялық-дворяндық партиясының билікке келуін теориялық жағынан түсіндіруге тырысты.
Локк өзінің "Басқару туралы екі трактатында" буржуазиялық парламентаризм теориясын дамытады. Оның ... ... ... ... ... үш ... ие болады: заң шығарушы (парламент), атқарушы (сот және әскер) және ... ... ... ... мен ... ... ... басты рөл заң шығарушы биліктің қолында болуы керек. Билікті дұрыс бөлу теориясы абсолюттік ... ... ... және бұл ... ... мен ... дворяндықтардың арасында бейнеленеді.
Локктың әлеуметтік-саяси көзқарасы, соның ішінде оның қоғамдық келісім идеясы және ... ... бөлу ... ... көзқарастарымен салыстырғанда неғұрлым алда. Оның ілімдерін кейін француз революциясының идеологтары мен XVІІІ ... ... ... ЮМ (1711 - 1776). ... ... теориясының утопизмін көрсетуге тырысып, адамзат тарихын табиғи және қоғамдық жағдайлар кезеңіне бөлуді теріске шығарады. Юм бойынша адамдардың қоғамға дейінгі ... ... оның ... ... ... ... ... өтуі де мүмкін емес. Алғашқы кездің өзінде адамдар қоғамдық жағдайдың шеңберінде ... ... ... ... ... қоғам мен мемлекетті бірдей тең көру дұрыс емес. "Адам табиғаты трактатында" Юм адамзат қоғамының ... ... өтуі ... ... ... ... деп есептейді. Яғни әлі дамымаған тайпалар өмірінде отбасы түріндегі қоғамдық жағдайдың элементтері пайда ... ... ... ... ... ... биліктің бейнесі ретінде қарастырылды. Отбасы басшысының билігінен ... ... пен ... ... ... ... билікке өту жолын Юм мемлекеттіліктің құрылуы мен даму жолы деп ... ... ... ... ... билігін орнатуға қатысты адамдар мен оның конституциялануына себепкер болушы адамдар арасындағы ерікті келісім орнату ойы айтылады. Сонда мұның өзі "ортақ ... үшін ... да бір уәде ... келісім де жасамай-ақ екі адамның қайық есіп отырғанындай" "үнсіз үндестігі" түріндегі қоғамдық келісімнің бастамасы болып шығады.
Француз ағартушылығы. XVІІІ ... ... ... ... ... күресте буржуазияның саяси санасының қалыптасуы идеялық күрестің классикалық мысалы бола алады. Осы күрес барысында ерте антифеодалдық революциялар дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... мен тенденциялар айқындала бастады. Францияда антифеодалдық қозғалыс бағдарламасын әр ... ... ... өкілдер: ағартушылар, революциялық демократтар және т.б. жасап ... ... ... ... ... ... дамуында заңды орны бар. Ағартушылардың қозғалысы елде революциялық жағдай әлі орнамаған кезде, буржуазиялық ... ... ... ... ерте ... ... болды. Ағартушылық ілімдер білім мен реформалар тарату арқылы қайта құруға үміттенген әлеуметтік тап мүдделерін білдірді. Феодалдық құрылым дағдарысының өршуіне байланысты ... ... ... ... демократиялық бағыты бөлініп шықты.
Француз ағартушылығының жалпыға танымал ... аса ... ... әрі философ ВОЛЬТЕР (лақап аты, шын аты Франсуа Аруэ, 1694 - 1778) болды. Вольтер ... ... ... "Христиандық пен ақыл-ой бір мезгілде өмір сүре алмайды", - деп жазды ол. Білімді адамдар христиандық жаңалықтарды ... ... ... ... ... ... ("қараңғыларға", сонымен қатар санасыз басқарушыларға) мінез-құлықтың имандылық бейнесін үйрету үшін ғана сақтап қалу керек.
Вольтер феодалдық ... ... ... ... сынады. Философтың көзқарасы бойынша қатал басқарудың орнына әр адамға табиғи құқықтары жеке басының бостандығы, жеке ... ие болу ... ... ... және ар-ождан бостандығы және т.б. берілетін ақыл-ой мен еркіндік үстемдік құратын болады. ... ... ... ... бастамасын, жеке кәсіпкерлік іс-әрекетін шектейтін феодалдық қалдықтарды жою деп түсінді. Ол бостандықты азаматтардың зорлық-зомбылықтан тәуелсіз болуы деп біліп, адамның ... тек ... ғана ... ... деп ... ... ... құқықты жою бағдарламасы шіркеу мен мемлекетке кіріптар болған крепостной шаруаларды азат ... ... Ал ... ... ... ... ... пікірінше, оларды иесінің келісімімен ғана, онда да сатып алу арқылы босату керек. Ілімнің бұл бөлігінде оның ... ... ... ... ... ... саяси ұйымын Вольтер жан-жақты айқындауға ұмтылған жоқ. Ол билікті жүзеге асырудағы заңды және либералдық тәсілдер идеясын насихаттауға назар аударып, ... ... ... жобаларын жүзеге асыруды басқа ағартушыларға қалдырады. Вольтер үшін бір нәрсе анық - ... тек ... ... ... ... ... тепе-тендікті мойындай отырып, барлық адамдарды тең деп есептеген Вольтер ... ... де, ... ... де ... қарсы шығады. Теориялық тұрғыдан ол республиканы қолдады, бірақ республика тәжірибе жүзінде қолданысқа қолайсыз деп ... ... ... ... ... өз ... мемлекеттік ұйымның үлгісі деп атады. Ал саяси идеал ретінде, ... ... ... ... бөлу ... ... келді.
Қоғамда өтіп жатқан өзгерістерді философ білімнің дамуымен және мәдениеттің ... ... ал бұл оның ... басқарушыларға реформалардың қажеттілігін мойындататын болады. Басқарушыларды ақиқат жолына бағыттау мақсатында ол Фридрих Прусскийге бармақ болып, Екатерина ІІ-мен хат алысуға ... ... ... ... XVІІІ ... ... ағартушыларына тән болды. Мұның алдындағы революцияларды ақтау (мысалы, ағылшын королі Карл І-ні жазалау), тирандарды жоюды ... қан ... ... ... ... зиянды зардаптары туралы ойлармен, т.б. үйлесіп жатты. Либералды буржуазияның идеологиясында бұл ... ... ... бас ... ... де ... ... реформалардың жоғарыдан біртіндеп жасалуынан үміттенді.
Вольтердің ойшыл ретіндегі тарихи орны оның ... ... ... жасауымен, бірнеше іргелі-методологиялық мәселелерді қоюымен және дінді ағартушылық сынаудың негіздерін қалауымен ... ... ... ... француз буржуазиясының сауда-өнеркәсіп иелерінің мүдделерімен сәйкес келді. ... ... ... оның ... революциялық сипатта болды: олар қоғамның прогресшіл күшін феодалдық тәртіпті жоюға және абсолютизмді құлатуға бағыттады.Вольтер өзінің саяси теориясын жасамай тұрып, ... ... одан әрі ... ... ... ... ... жатады. Вольтер идеяларының ықпалын француз ағартушыларының бәрі азды-көпті сезінді.
Аса көрнекті француз философы, жазушысы, педагогиканың теоретигі ЖАН-ЖАК ... (1712 - 1778) ... ... оның ... ... ... немесе саяси құқық принциптері" трактатында (1762 жылы; бұл - ойшылдың басты еңбегі) және "Адамдар арасындағы теңсіздіктің пайда болуы және ... ... ... очеркінде неғұрлым толық негізделді.
Өзінің әлеуметтік-саяси ілімінде Руссо XVІІІ ғасырдағы ... да ... ... ... табиғи (мемлекетке дейінгі) жағдайға сүйенді. Алайда оның табиғи жағдайды түсіндіруі басқаларға ... ... ... болды.
Руссоның суреттеуінше алғашқы кезде адамдар аңдар тәрізді өмір сүрді. Олардың қоғамдық дейтін еш нәрсесі ... жоқ, ... ... ... ... тілі де болмаған. Олардың арасында теңдік болды және ... өмір ... ... соң ... ... мен ... еңбек құралдарының жетілуіне қарай қоғамдық қатынастар орнап, біртіндеп әлеуметтік құрылымдар - отбасы, ұлыс пайда бола бастады. Еркіндігін сақтай отырып, ... ... ... қоғамдық күйге өту кезеңін Руссо "ең бақытты дәуір" деп есептеді. Оның пікірінше өркениеттің әрі ... ... ... ... ... болуымен және өсуімен немесе еркіндіктің кері кетуімен байланысты болды.
Уақыт жағынан алғанда алғаш мүліктік теңсіздік ... ... ... ... ол ... жеке ... орнатудың салдарынан қалыптасты. Табиғи жағдайдың орнына осы уақыттан ... ... ... ... Жеке ... пайда болысымен қоғам байлар мен кедейлерге бөліне бастады.
Қоғамдық өмірдің ... ... ... ... ... ... Бұл ... мүліктік теңсіздік қоғамның басқарушылар мен бағынушыларға бөлінуімен толықтырылды. Қабылданған заңдар Руссоның сөздері бойынша, табиғи еркіндікті ... ... етіп ... ... біржолата орнықтырып, ат төбеліндей азшылықтың пайдасына бола ... ... ... еңбекке, құлдыққа және кедейшілікке кіріптар етіп қойды".
Ақырында теңсіздіктің ең соңғы шегі мемлекеттің деспотияға ... ... ... ... ... ... да, ... да жоқ - тек тирандар ғана болады. Ендігі жерде жеке адамдар қайтадан бір-бірімен тең болады, өйткені деспоттың ... олар ... Бәрі ... ... - ... Руссо, - халық жаңа табиғи жағдайға аяқ басады, оның бұрынғыдай бір айырмашылығы - наразылық күшейеді.
Руссоның теңсіздіктердің ... болу ... ... ... әдебиетте кездеспеген ілім. Табиғи құқық теориясының теориясы мен жалпы нобайын (табиғи жағдай, азаматтық қоғамға және мемлекетке өту) ... ... ... мүлдем жаңа бір доктринаны ұсынады. Рационализм философиясының абстрактілі құрылымын ол тарихи мазмұнмен толықтырады. Руссо қоғамның пайда болып ... ... ... ... ... ішкі ... түсіндіруге тырысады. Ойшылдың әлеуметтік теңсіздіктің тереңдеуі есебінен қоғамның дамуы туралы ілімінде тарихи ... ... ... ... бойынша табиғи жағдайда (біріншісінде де, екіншісінде де болсын) құқық деген болмайды. ... ... ... ол ... ... ... идеясын қабылдамады. Философтың ойынша адамзат тарихының ертеректегі сатыларында құқық пен ... ... ... ... болған емес. Жеке меншік пайда болар алдында жазылған "ең бақытты дәуір" жайлы еңбегінде Руссо "табиғи құқық" терминін қолданады. ... бұл ... ... ... яғни ... табиғат берген моральдік таңдау еркіндігін және осының ... ... ... ... адамзатқа тән табиғи (ортақ) әділеттілік сезімін белгілеу үшін қолданады. Оның пайымдауында табиғи ... пен ... заң ... ... ... ... ... тек моральдік категориялар болып қалады.
Ал деспотия немесе екінші табиғи жағдай ... ... ... ... ... іс-әрекет күшпен шектеледі, демек, мұнда да құқық жоқ. Деспотқа тек деспотия заңдарымен ғана ... ... ... ... та ... ... билік өзінен-өзі орнай салмайды. Ойшылдың айтуы бойынша тек ... мен ... ... ... бола алады. Ол табиғи құқыққа балама ретінде саяси құқық идеясын, яғни келісімдерге негізделген идеяны ұсынды.
Қоғамдық келісімдер нәтижесінде тең және ... ... ... ... республика құрылады. Руссо келісімді басқарушылар мен бағынушылар арасындағы шарт ретінде қарастыратын ілімді мойындамайды. Оның ойынша, келісім - тең ... ... шарт ... ... ... ... ... индивид жеке өзі ешкімге бағынбайды, ендеше "ол бұрынғысынша еркін болып қала береді". Келісімге қатысушылардың теңдігі мен еркіндігі ... ... жеке ... ... ... келмейтін біртұтас (ұжымдық тұлға) болып бірігуін қамтамасыз етеді.
Қоғамдық келісімнің шарттары ... ... ... ... ... ... келісімдер туралы бұдан бұрынғы барлық ой-пікірлерінің мәні - халықтық егемендікті республикалық құрылымның негізге ... ... етіп ... ... ... оның заң ... ... жүзеге асыруынан байқалады. Либералдық буржуазия идеологтарымен пікір таластыра отырып, Руссо саяси бостандық тек халық заң ... ... ғана ... деп ... ... ... басқарудың бір ғана формасы - республика болуы керек, ал басқаруға қатысушылардың санына байланысты үкіметті ... ... ... ... ... ... бола ... XVІІІ ғасырдағы философтардың көпшілігінің пікірімен келісе отырып, Руссо республикалық құрылым аумағы шағын мемлекеттерде ғана ... бола ... деп ... ... ... ... бейнесі Рим Республикасындағы плебисциттер мен Швейцариядағы кантондардың коммуналдық өзін-өзі басқаруы деп білді.
Руссоның тұжырымдамасы Ұлы Француз Революциясы кезеңіндегі қоғамдық санаға да, ... ... да ... зор ... ... ... ... жоғары болғаны соншалық, оның идеяларына ұстамды конституционалистерден бастап коммунизмді жақтаушыларға дейінгі сан ... ... ... ден ... Руссоның идеялары мемлекет пен құқық туралы теориялық ұғымдардың кейінгі дамуында да маңызды рөл ... Оның ... ... ... пен Г.Гегельдің мойындауынша XVІІІ ғасырдың аяғы - ХІХ ғасырдың басындағы неміс философиясының ... ... ... ... бірі болды. Ол жасаған мемлекеттік билікті түбегейлі өзгерту жолымен әділетті ... көшу ... ... ... ... ... қалады. Осы тұрғыдан алғанда Руссоның көзқарастарын теориялық доктринаға енгізу XVІІІ ғасырдағы қоғамдық-саяси ойдың тарихында бетбұрыс оқиға болды.
Француз ... ... пен ... аса ... теоретигі - ШАРЛЬ ЛУИ ДЕ МОНТЕСКЬЕ (1689 - 1755) ... ... ... көзқарастарын ол алғашында "Парсы хаттары" романында, сондай-ақ "Римляндықтардың асқақтауы мен құлдырауының себептері жөніндегі ойлар" деп ... ... ... және т.б. ... ... ... Заң ... тарихын ұзақ жылдар бойы зерттеуінің нәтижесінде оның басты еңбегі - "Заңдар рухы ... ... (1748) ... ... ... ол ... теорияның фактологиялық базасын кеңейтуге, заң шығару мен ... ... ... ... сөйтіп жинақталған материалды қорыта келіп, тарих заңдарын анықтауға тырысты. Монтескье тарих жолы құдайдың еркімен не түрлі ... ... ... ол ... бір ... сәйкес белгіленеді деп түсінді. Монтескьенің еңбектерінде зерттеудің эмпирикалық тәсілдері ... ... ... ... ... да күрт қайшылықтар кездеседі). Мәселен, Монтескьенің алғашқы қауымдық құрылысты ... оған ... ... ... ... ... теориясын түсінуіне көмектесті. Табиғи (азаматтыққа дейінгі) жағдай идеясын пайдалана отырып, Монтескье ... ... ... ... туындады деген рационалдық конструкцияны қабылдамады. Сонымен қатар ол қоғамдық келісім ұғымын да қабылдамай қойды.
Саяси ұйымдастырылған қоғамның пайда ... ... ... ... ... ... ... Оның ойынша мемлекет пен заңдар соғыстар салдарынан пайда болады. Мемлекеттің ... ... ... жасайтын материал жеткіліксіз болғандықтан ойшыл бұл процесті нақты ... және ... ... ... пайда болғанын талдау арқылы түсіндіруге тырысады. Осыған байланысты ол тарихи фактілерге қарамастан меншік (Дж. Локк) және ... ... ... ... құбылыстарды табиғи жағдайға жатқызған теоретиктермен пікір таластырады. Монтескье қоғам мен мемлекетті, эмпирикалық құқықтануды тарихи-салыстырмалы түрде зерттеушілердің бірі болып табылады.
Қоғамдық өмір ... ... ... ... рух ұғымы арқылы түсіндіреді (оның негізгі еңбегінің аты осыдан шыққан). Оның іліміне сәйкес ұлттың жалпы рухына, ... мен ... ... ... әсер етеді. Бұл себептер табиғи және моральдік болып екі топқа ... ... ... ... ... ... енген әлеуметтік теорияның қалыптасуы Монтескьенің есімімен байланысты. Монтескье табиғи ... ... ... ... жетекші рөл береді. Табиғи себептер қоғамдық өмірді халықтар жабайылық күйінен шыққан ең алғашқы кезеңдерде анықтайды. Бұл себептерге: климат, топырақтың ... ... ... мен орналасуы, халықтың саны және т.б. жатады. ... ... ... ыстық болғандықтан адамдар нәзік, жалқау және тек жазалану қаупінен ғана жұмыс істейді. Ыстық елдерде "кәдуілгі деспотизм орнайды". Керісінше, солтүстікте ... ... ... ... жер ... келеді, адамдары шыныққан, ержүрек және бостандық сүйгіш келеді. Солтүстіктегі халықтарға ... ... ... тән. ... ... ... табиғи себептер арасындағы арақатынасты табуға тырыса отырып, Монтескье: "заңдардың түрлі халықтардың өмір сүру ... ... өте ... ... ... ... аңғарған.
Географиялық ортаның қоғам өміріндегі мәні туралы мәселесінің қойылуы өте орынды болды, өйткені ол саяси ойды мемлекет пен құқықтың ... ... ... ... Бұл арада француз ағартушысы саясаттың сабақтастығын түсінуге жақындайды. Сонымен қатар географиялық факторларды абсолюттендіру оны мүлде басқа ... азия ... ... ал ... - ... ... ... қорытындылар жасауға итермеледі. Монтескьенің бұл идеяларын кейіннен геосаясат пен нәсілшілдіктің ... ... ... ... ... ... өркениеттің дамуымен бірге пайда болады, деп жазды Монтескье. Оларға мыналар жатады: саяси құрылымның принциптері, діни-нанымдар, адамгершілік сенімдер, ... және т.б. ... ... ... заң шығаруына табиғи себептерге қарағанда күштірек әсер етіп, оларды біртіндеп ығыстырып ... ... ... ... ... ... ... рухы мен мінезіне көбірек әсер етеді және табиғи себептермен салыстырғанда жалпы рухты айқындауда оны көбірек ескерілуге тиіс".
Сонымен Монтескье өз ... ... ... ... ... және ... себептердің өзара күрделі байланысының нәтижесі деп түсінуге дейін көтеріледі. Сонымен қатар ол тарихта субъективті факторлардың өсу тенденциясын ... ... ... Алайда ойшыл бұл қағидаларды идеалистік, яғни объективті ... пен ... ... ... ... ... ... тұрғысынан түсіндіреді. "Заңдар рухы туралы" еңбектің жазылуы автордың айтуынша ... ... ... ... ... мақсатын көздеген.
Моральдік принциптердің ішінде аса маңыздылары мемлекеттік құрылым принциптері болып табылады. Либерализмнің ... ... да ... ... ... үшін ... рационалды ұйымдасуының мәселесі - әлеуметтік мәселе емес, алдымен саяси және құқықтық мәселе. Ертеректегі либерализм идеологиясында еркіндік мемлекеттің дұрыс ... және ... ... ... ... ... Вольтер сияқты Монтескье саяси еркіндікті жеке бастың қауіпсіздігімен, жеке ... ... ... ... ... азаматтық құқықтармен ұқсастырды. "Еркіндік - заңмен рұқсат етілген нәрселердің барлығын істеу құқығы" деп тұжырымдайды ол.
Еркіндік мұратына ... ... ... ... ... ... ... байланыстырады. Ол басқарудың үш түрін көрсетеді: республика (демократия және ... ... және ... ... ... ... ... оның азаматтармен қарым-қатынасы тұрғысынан іс-әрекетке қарап сипаттайтын өз принципі бар. Бұл жіктеудің өзіндік ерекшелігі - ... ... ... ... ... ... ... саяси режим ретінде белгіленетін анықтамалармен толықтырды.
Республика дегеніміз билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір бөлігінің (аристократия) қолында болатын ... ... ... ... - ... ... яғни ... деген сүйіспеншілік.
Монархия - заңға сүйенген бір адамның дара басқаруы; оның принципі - ар-намыс. Монтескье монархиялық принциптің өкілі деп дворяндықты атайды.
Деспотия, ... ... ... пен ... ... бір ... дара басқаруы. Ол үрейленіп өмір сүреді және мемлекеттің теріс формасы болып ... ... бір жан ... ... туралы тітіркенбей айтуға болмайды", - деп жазды Монтескье. Егер Еуропаның бір жерінде деспотизм орнаса, онда ... ... да, ... де ... ... ... деспотизмге ұласуына жол бермеу дұрыс ұйымдасқан жоғары биліктің ғана қолынан келеді. Ағартушының мұндай ойларын замандастары Франциядағы абсолютизмді бүркемелеп, сынау және ... ... ... деп ... ... ... ... жалғастыра отырып, Монтескье республика шағын мемлекеттерге (полис тәрізді) қолайлы, монархия - көлемі жағынан орташа мемлекеттерге тән, ал ... - ... ... тән деп ... Бұл ... ... ол ... біреуін көрсетеді. Монтескье республикалық басқаруды мемлекеттің федеративті құрылымымен біріктірген ... ... ... ... болады деп көрсетті. "Заңдар рухы туралы" трактатында республиканың ірі мемлекеттерде құрылуы мүмкіндігіне теория жүзінде болжам жасады.
Республикалық құрылымның орнауы әсте де ... ... ... жеткенін білдірмейді, - дейді Монтескье. Заңдылық пен еркіндікке қол жеткізу үшін республикада болсын, монархияда болсын билікті бөлу ... деп ... ... ... ... ... Монтескье биліктің түрлерін, оларды ұйымдастыру жағын, арақатынасын нақтылап анықтайды.
Монтескье мемлекетте билікті - заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... бөлу ... ... көзқарасына сәйкес алдымен оларды әр түрлі мемлекеттік органдардың құзырына беруде жатыр. Ал ... ... бір ... ... немесе топтың қолына шоғырланатын болса, онда асыра ... пен ... ... ... туады. Құзырының ара жігін ажыратумен бірге билікті бөлу принципі бірін-бірі шектеп әрі тежеп отыруы үшін олардың әрқайсысына арнайы өкілеттіктер берілуін де "бір ... ... ... алатындай тәртіп керек" деп көрсетеді Монтескье.
Ойшыл бұл принциптердің дәйекті түрде жүзеге асуын Англияның мемлекеттік құрылымынан табады, өйткені Англияда заң ... ... - ... ... билік - корольдің, ал сот билігі - сот ... ... ... бөлу ... ілімінің бұрынғы тұжырымдамалармен салыстырғанда елеулі жаңалығы болды. Біріншіден, ол еркіндіктің либералды түсінігі мен билікті бөлу тетігін конституциялық бекіту ... ... ... "еркіндікті тек заңдар, тіпті негізгі заңдар орнатады", деп тұжырымдайды. Екіншіден, Монтескье ара жігі ашылуға ... ... ... сот ... ... ... ... заң шығарушы және атқарушы өкілеттіктердің аражігін ашуға негізделген әрі басқару жүйесі ... ... ... ... ... ... ... толықтырылды. Монтескье қарастырған үштік (заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... ... ... ... айналды. Өзінің ілімінде ол сол заманның либералды буржуазиясының ... ... ... ... біріктіріп, айтарлықтай дәйекті доктрина құрды. Билікті бөлудің ... ... ... ... ... ... буржуазия мен дворяндықтың ымыраласуына жәрдемдесті.
Монтескьенің ілімі социологиялық ойдың дамуына орасан зор үлес қосты. Орыстың ... ... ... ... деп ... "Егер де социология әлі жоқ кезде социолог атына ие болу құқығы бар бір адам ... ол ... ... ... екенін мойындамай тұра алмаймыз".
XVІІІ ғасырдың орта шенінде ағартушылар арасында прогрестің рационалистік теориясы қалыптаса бастайды. Бұл теория бойынша адамзат, ... ... ... түрлі қарама-қайшылықтарға, ауыртпалықтар мен келеңсіздіктерге қарамастан біртіндеп және ... ... ... жетіле түсіп өрлеумен болды. Осынау прогресс негізінде ғылымның, техниканың, өнердің дамуын ... ... ... ... ... ... ... берген ақыл-ойының өзі сол адамның өзінің жетілуіне және өз ... ... ... ... ... ... ... Прогрестің рационалистік теориясы едәуір дәрежеде антропологиялық сипатта болды: ол сонымен бірге әлеуметтік және адамзаттық ... ... ... ... ... француз философы, математигі және саяси қайраткері ЖАН-АНТУАН КОНДОРСЕНІҢ (1743 - 1794) ... ... ... ... жарық көрген "Адамзат ақыл-ойы прогресінің тарихи келбетінің нобайы" (1795) шығармасында жан-жақты дамытылып, бір арнаға түсті. ... ... ... ... ... ... және адамның жетіле беру қабілеті туралы қағидаға сүйенеді. Екінші жағынан адамның мұндай шексіз мүмкіндіктеріне ... да ... шек ... оның ... ... планетамыз өмір сүріп тоқтатқанда ғана барып тоқтауы мүмкін.
Кондорсе адамзат тарихында ... ... даму ... ... ... ... алмастыратын он дәуірді бөліп көрсетеді. Бұл дамудың ... ... ... ... ... ... ... дамуымен жүзеге асатын ақыл-ой прогресі жатады. Ақыл-ой прогресі түрлі адасушылықтармен, дерексіздіктермен, нанымдармен күресте жүзеге асады.
Социологияның ... да ... ... ... ... ... ... сияқты, бұрыннан белгілі және "жаратылыстану ғылымдарында сенімнің бірден бір іргетасы болып табылатын" әлі ... ... ... ... ... етеді, деп пайымдайды. Ол адамзаттың болашаққа үмітін үш ... ... ... ... ... ... жою, әр түрлі таптар арасындағы теңдік прогресі және адамның нақты жетілуі.
Кондорсе идеялары К.А. ДЕ СЕН-СИМОН мен оның ... ... ... ... К.А. де ... үшін прогресс - табиғаттың әмбебап заңы: ол адамдарды тіпті еркінен тыс басқарады. Қоғамдық прогрестің негізі - ... ... ... ... ... және осы ... ... жүзеге асыратын адамдардан көрініс тапқан ақыл-ойда.
Сен-Симонның пайымдауынша қоғам өзінің прогрессивті дамуында әскери түрден өнеркәсіптік түрге ауысады. Қоғам тарихында еңбек ... ... ... ... ... ... - крепостниктікке, одан кейін - еркін еңбекке және ең соңында - ... ... ... жаңа ... мен жаңа мораль біріншіден - еңбек сүйгіштік принципін, еңбектің ... мен ... ... ету ... ... - бауырмал болу және бір-біріне көмектесу принципін ұстанады. "Жаңа христиандықтың" бұл принциптері қазіргі адамзат жақындап келе ... ... ... шыңы ... табылады. Сондықтан Сен-Симон "Осы уақытқа дейін көрсоқыр уағыз өтіп кетті деп ... ... ... әлі ... деген оптимистік болжам жасайды. Әлеуметтік заңдардың, оның ішінде прогресс заңының болатынына деген сенім социологияның осынау жартысының ... және ... ... басты қайнар көзі болды.
Сен-Симонның еңбегі, бір мезгілде дүниетанымның екі ... - ... және ... ... ... негіз болды: олардың екеуін де ол қоғам идеясымен біріктіреді. ... ... ол ... бір ... механизм немесе организм болып табылатын, алайда қоғам туралы жаңа ғылым негізінде күрделі жөндеуден өткізу ... ... ... ... ... ... 1813 ж. ол ... деп жазды: "...Қоғам дегеніңіз іс-әрекетінде ешқандай түпкі мақсат жоқ, себеп-салдары жекелеген индивидтердің зорлық-зомбылығы ғана ... ... ... - ... және ... кездейсоқ оқиғалар болып келетін тіршілік иелерінің жәй ғана шоғырлануы емес". Керісінше, қоғам дегеніңіз ең ... ... ... ... ... ... ... жәрдемдесетін керемет қуатты машина. Адамдардың бірігуі үлкен бір ... ... оның ... ... ... ... тапсырылған қызметін қаншалықты мінсіз орындалуына байланысты" .
К.А. де ... ... ... ... "социализм" және "социология" түсініктері қалыптасты. Бұл түсініктердегі түбір сөздер (лат. "socіus", серіктес, одақтас, "sjcіetas", қауымдастық, қоғам дегенді білдіреді) ... ... ... ... нәрсе болған интеллектуалды және реформаторлық бағыттар үшін түйінді ... ... ... және ... терминдері сол сен-симонистік ортада пайда болды: бірінші терминнің телавторы Пьер Леру деген ... ... ... ... ... ... Конт енгізді.
С өйтіп, социология алғашында социализм сияқты, қоғамдық идеяның теориялық ой-толғаныстары мен ... ... ... қойған жалпы "әлеуметтік қозғалысының" бір бөлшегі ретінде қарастырылды. Қоғамның онтологиялық мәртебесі біршама өзгерді: қоғам дүниетанымдық парадигмаға айналды. ... ... ... ... ... ол ... өмір ... саясаттың, құқықтың, мемлекеттік өмірдің әр түрлі жақтарын анықтайтын шындықтың іргелі саласына айналды. Қоғамның, әлеуметтіліктің, адамның өмір ... ... ... ... ... ... келе, "әлеуметтік қозғалыстың" әр түрлі бағыттары социологияның объектісі түсінігін қалыптастырып, оның онтологиялық негізін ... Бұл ... ... таза ... социологиялық бола алмады: себебі, социология ғылым ретінде әлі қалыптаса ... ... және ... ... ... өз ... мен мүмкіндіктерін дәлелдей алмайтын еді. Социология да, социализм де өзінің қалыптасуында синтездік ілім ... олар бір ... ... моральдік, діни, экономикалық, философиялық, ғылыми болды. Екеуінде де реформаторлық, ғылыми, утопиялық, тіпті мистикалық элементтер кездесетін.
Кейіннен социализм мен ... екі ... ... ... ... түрлі коммунистік және ұжымдық тенденциялармен қосыла отырып, реформаторлық, революциялық және утопиялық салаларда топтасты, ... де ... ... бас ... жоқ. ... тез ... тек ... салаға ауысып, дүниетаным саласында әрі социалистік, әрі антисоциалистік, либералды принциптермен ұштастырды. Социалистер әділетті қоғам ... ... ... ... құрастырып, жүзеге асыра бастаса, социологтар болса шынайы қоғам мен оның даму тенденцияларын зерттеумен айналысты.
Неміс ағартушылығы. Классикалық ... ... ... ... дамуында үлкен рөл атқарды. Өткен доктриналарды сын тезінен өткізе отырып, неміс философтары теориялық таным методологиясын жүйелі түрде зерттеуге кірісті. Бұл ... ... ... ... ... ... неғұрлым толық жүзеге асты.
Неміс ағартушылығының көрнекті өкілі ИММАНУИЛ КАНТ (1724 - 1804) болды. Оның ... ... ... мен ... ... адам ... дейінгі белгілі бір эволюцияны байқауға болады. Өзінің қоғамдық ... ол ... ... ... топтамасында көрсетті, оған "Жалпы тарих идеясына дүниежүзілік-азаматтық көзқарас" және "Мәңгілік дүние" еңбектері кірді. Ал кейін "Әдет-ғұрып ... ... ... мінез-құлқы мәселелерін қарастыра келе, Кант долбарлы идеяларға басты назар аударады. Оның пайымдауынша, егер табиғатты тануда "ақиқаттың қайнар көзі ... ... онда ... ... ... ... ... шықты деуге болмас еді. Сондықтан мораль мен құқықтың жаратылыстану ғылымдарына ... ... ... құру ... емес. Ақыл-ой тұрғысынан алғанда, моральдік философияның мақсаты - адам өзінің эмпирикалық тіршілігінде ұстанатын мінез-құлықтың жалпы ... ... ... сыни рационализм методологиясының XVІІІ ғасыр ағартушылары қарастырған рационалистік тұжырымдамалардан біршама ерекшелігі бар. Кант ... ... ... ... ... түсініктемесімен келіспейді. Оның көзқарасына сәйкес, ақыл-ой адамның ерекше қасиеті ретінде толығымен жеке адамда емес, тұтас адамзатта - бірін-бірі ... ... ... ... ... ... Оның доктринасында ағарту алғаш рет бүкіл әлемдік-тарихи процесс мәніне ие болды, осы процесс барысында адам ... ... ... табиғатқа тәуелділігінен арылып, еркіндік алды. Кант сондай-ақ мәдениеттің жетілуіне адамдардың барлық ұрпақтары қатысады, бірақ олардың көпшілігі адамзат дамуының жалпы жолдарын ... өз ... ... ... ойланбай әрекет етеді деп көрсетті. Осыдан келіп парасаттылық дегеніміз тәжірибені тұжырымдау емес, мәдениеттің өскелең нәтижесі деген қорытынды ... ... ... - ... заңдардың, әсіресе адамдардың субъективті ниеттері тарихтағы объективті нәтижелерге сәйкес келмейді дейтін ерекшелігін үйрену жолында аса ірі алға ... ... ... ... ... және құқықтық заңдардың көзі адамдардың ақыл-ойы немесе еркін ерік-жігері ... ... ... адам өзінің бүкіл адамзат алдындағы жауапкершілігін түсінген жағдайда ғана ... ... ... ... ... адамдар өзара тең болғандықтан, әр индивидте басқа индивид үшін абсолюттік адамгершілік құндылық болады.
"Әдет-ғұрып метафизикасында" ... ... ... ... ... ... жолын қуған Кант объективті құқық болмайтын гипотетикалық табиғи күйдің ... ... ... ... о бастан-ақ бір ғана құқық - парасаттылықты таңдау еркіндігі болды. Бұдан адамдардың мынадай бөлінбейтін моральдік ... ... ол ... өз ойларымен бөлісу қабілеттілігі және т.б. Мемлекетке дейінгі күйде адам субъективті табиғи құқыққа ие болды, соның ішінде меншік құқығы, ... ол ... ... ... басқа еш нәрсемен қамтамасыз етілмеген. Мұндай субъективті өкілеттердің жиынтығын үстемдік етуші дәстүрге ... Кант жеке ... деп ... Оның ... жеке ... ... арналған заңдар бекітілген мемлекетте ғана шынайы құқықтық және кепілдемелік сипатқа ие болады.
Әлеуметтік-саяси құбылыстарды ... ... ... ... ... Кант ... ... болуы жөніндегі мәселені шешуден бас тартты. Осы арқылы ол табиғи құқықтар тұжырымдамасына ... ... ... ... ... бұрын да болған және болашақта идеалды саяси биліктің құрылуына ... ... ... жоюға ұмтылады. Канттың ойынша алғашқы келісім ойша құрылады, ол ... ... ... ... ... негіздеуге арналған.
Кант құқықтық мемлекет жөніндегі осы заманғы ілімдердің негізгі идеялары мен принциптерін тұжырымдады. ... ... ... құқықтық заңдарға бағынған көптеген адамдардың жиынтығы деп көрсетті. ... ... ... белгісі ретінде заңның үстемдік құруы аталады. Сонымен бірге Кант ... ... ... ... ... "идеядағы, яғни таза құқықтық принциптерге сәйкес өмір сүруге тиісті мемлекет" жайында ... ... ... түседі.
Тұрақты құқықтық тәртіпке кепілдеме беруші мемлекет қоғамдық келісім мен халық егемендігі бастамалары негізінде құрылуы тиіс. Руссо сияқты Кант та, егер заң ... ... ... ... ... болса, онда барлық азаматтарға тең құқықтар берілер еді деп есептейді. Философтың ойынша, азаматтарды бақытты етуді ойлау мемлекеттік ... ... ... Осы ... тұрғысынан ол мемлекеттік билікті үш басты органға бөледі - заң шығарушы (парламент), атқарушы (үкімет) және қорғаушы ... Кант үшін ... құру ... ... бөлу мен ... ... ... орын алды.
Канттың қоғамдық-саяси көзқарастары әлі күнге дейін басты назарға алынып, зерттеліп, талқыланып, пікірталас тудыруда. Канттың философиясы адам мен ... ... ... ... байланысты. "Екі нәрсе біздің жанымызды әрдайым жаңа таңданыстар мен ізгілікке толтырады, деп жазды Кант. Біз оларды қаншалықты жиі ... ... ... олар да ... ... ... береді. Бұл - біздің үстіміздегі жұлдызды аспан әрі біздің санамыздағы моральдік заңдар. Адамға мақсат ретінде қарау керек, ... әр адам ... ... мен ... ... ... болғандықтан, ол ғарыш сияқты, соншалықты үлкен әрі шексіз болып табылады. ... ... жеке ... ... ... шарты ретінде және барлығына тең еркіндікті қамтамасыз ету тәсілі ретінде құқыққа деген көзқарас қалыптасады.
Кант философиясының осы қағидасы ХІХ ... ... ... ... әлеуметтік қауымдар мен заңдылықтарға бағындыратын социологиялық тұжырымдамалар кең тарала бастаған кезде оны танымал етті.
Г ЕГЕЛЬДІҢ (1770 - 1831) ұлы ... ... ол ... рет бүкіл табиғи, тарихи және рухани әлемді процесс ретінде қарастырып, оның үнемі қозғалыста, өзгерісте, қайта құрылып даму ... ... ... және осы ... пен ... арасындағы ішкі байланысты ашуға талпыныс жасады. Гегельдің бүкіл әлеуметтік философиясынан заңды прогрессивті даму идеясы көрініп отырады. Тарихи дамуды ... ... ... ... ретінде түсіне отырып, ол тарихты мәні - еркіндік ... ... деп ... ... маңыздылығы - онда диалектикалық дүниетаным мен оған сәйкес диалектикалық зерттеу тәсілінің жүйелі түрде берілгендігінде. Гегель диалектикасының негізінде түрлі ... ... ... болсын, қоғам болсын, адам ойлауының болсын, қайнар көзі - ... даму ... ... ... ... жатыр.
Неміс философының аса күрделі және мазмұнды еңбегінің бірі "Рух феноменологиясы" (1806) Гегельдік жүйеге өзіндік кіріспе болып ... ... ол ... пен ... ... қарастыратын жеке сана көзқарасын жеңіп шығу мақсатын алға қояды. Бұл қайшылықты сананың үдемелі дамуы жолымен жеңуге болады және бұл даму ... жеке сана ... ... тарихи жолында өткен барлық кезеңдерден өтуі тиіс болатын. Сонымен, Гегель өзінің басқа да көптеген классиктердің университеттік білім алған замандастары сияқты ... ... бай ... ... мән және ... ... береді. Сөйтіп, ол белгілі бір мағынадағы сатыны ұсынады, бұл саты бойынша әрбір жеке адам адамзат жинаған ... ... ... ... араласып, қарапайымнан философиялыққа дейін көтерілуге мүмкіндік алды. Осы сатыда кез келген индивид, ... ... да, ... және ... ... ... субъект пен объект, "сана" мен "зат" арасындағы қайшылықтар болмайтын, абсолюттік теңдік және ойлау мен болмыс үйлестігі болатын "әлемдік рух" тұрғысынан ... ... мен ... ... ... ... ... тұрғысынан Гегель Канттың "өзіндік затты" тануға болмайтындығы жайындағы ілімін қабылдамады; табиғатта танып білуге кедергі болатын ... жоқ деп ... ... ... ... - ... философиясының негізгі тақырыбы. Біздің назарымыздағы кез келген объектіні тек оның пайда болуы мен дамуы тұрғысынан түсінуге болады. Бүкіл ... даму ... ... абсолюттік идеяның дамуымен себепті байланысты және үш негізгі ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік реализм рухы тұрғысынан түсіндіріп, оның өзі мүшелерінен тәуелсіз, өз заңдары бойынша ... ... Адам ... даму сатыларын қарастыратын әлеуметтік құрылымды Гегель үш түрге ... ... ... қоғам және мемлекет.
Гегельдің ілімі бойынша азаматтық қоғамға жеке меншіктің негізінде құрылатын қатынастар, сонымен қатар ... ... ... заңдар мен мекемелер (сот, полиция, бірлестіктер) кіреді. Гегельдің айтуынша азаматтық қоғам үш топқа бөлінеді: жер иеленуші (дворяндар - мұраға қалған ... мен ... ... ... ... ... ... қол өнер иелері) және жалпы (шенеуніктер).
Азаматтық қоғам индивидтердің, олардың бірлестіктері мен таптар мүдделерінің әр түрлілігі ... ... мен ... ... ... ... ... болатын әлеуметтік қайшылықтарды үнемі қадағалап отыра алмайды. Бұл үшін одан жоғары тұратын саяси билік - ... ... ... ... ... түрлі әлеуметтік антагонизмдерді тек құқықтық жолдармен жою мүмкін емес ... ... ... ... ... ... саясат тәсілдерімен шешуді ұсынады. Оның ілімінде мемлекет рухани тұтас нәрсе (идеялық-саяси бірлік) ретінде көрінеді де, онда құқықтық азаматтық ... орын ... ... ... ... ... объективті және субъективті жақтарын ашып көрсетеді.
Объективті жағынан, мемлекет жария билік ұйымы болып ... ... ... ... ... Гегель конституциялық монархияны жақтап, демократия идеяларын сынайды. Дұрыс құрылған мемлекет, оның ойынша, биліктің үш ... ие ... заң ... үкімет және князь билігі (биліктер төменнен жоғарыға қарай саналған). Билікті бөлу принципін қолдана отырып, Гегель сонымен бірге, олардың ... ... ... жол ... атап ... ... ... түрлері тұтас, бөлінбейтін билікті құруы керек. Оның жоғарғы ... ... ... ... ... ... Гегельдің ойынша, түрлі топтар өкілдерінен құрылуы тиіс. Жоғарғы палатасы мұрагерлік принципі бойынша дворяндардан құрылады, ... ... - ... ... - ... мен ... азаматтарынан сайланады.
Азаматтардың заң шығарушы органды құруы - үкіметке әр түрлі топтардың мүдделерін жеткізу үшін қажет. Мемлекет басқаруда шешуші рөл ... ... ... ... ... ... Жоғарғы мемлекеттік шенеуніктер түрлі тап өкілдеріне қарағанда, мемлекеттік мақсат-мүдделерді терең түсінеді. Шенеуніктік бюрократияны дәріптей отырып, Гегель оны ... ... ... ... ... ... деп атады.
Князьдік билік мемлекеттік механизмді біртұтас етіп біріктіреді. ... ... ... ... ... заң ... ал монарх "менің айтқаным болады" деп қана отырады.
Субъективті жағынан мемлекет рухани қауымдастық (организм) болып ... оның ... ... рухы мен ұлттық бірлікті санасына сіңірген. Гегель мұндай мемлекеттің ... дін ... ... рух деп ... Біз мемлекетті жердегі құдай ретінде құрметтеуіміз керек, деп ... ол. ... - ... дүниедегі салтанатты шеруі.
Гегель бұдан бұрынғы екі ғасырдағы философ-рационалистерге қарағанда, қоғамды ... ... ... ... деп ... Ол ... ... мен ұмтылыстарының және олардың іс-әрекетінің шынайы әлеуметтік нәтижелерінің арасында үлкен айырмашылықтардың бар екендігін ... Ұлы ... ... ... методологиясы мен теориялық мазмұны әлеуметтік ойдың дамуына ұзақ уақыт терең ықпал етті. Гегельдің өз заманындағы қоғам мен мемлекетке көзқарастарының ескіруіне ... оның ... ... ... ... ... құрылымның еңбек бөлінісіне тәуелділігі туралы пікірлері социологияның дамуында үлкен орын ... біз ... ... ... заманнан ХІХ ғасырдың бірінші жартысына дейінгі эволюциясын қарастырдық. Жалпы, ежелгі ағартушылық кезеңде дамыған әлеуметтік ілім ... ... ... ... және ... ... ... болған идеологиялардың үстемдігі;
- түрлі жағдайларда немесе құбылыстарды дәлелдеуге нақты эмпирикалық логикалық дәйектер жетіспеген кезде құдыретті күшке және өзге де ... ... жиі ... ол ... білімі барлық қағидалар мен тұжырымдардан қатаңдықты, логикалық үйлесімділікті және дәйектілікті талап ететін ғылыми өлшемдерге жауап бере алмады;
- қоғамның қазіргі күйін ... оның ... ... ... ... шешетін диалектиканың болмауы. Қоғам әлдебір сыртқы күштер арқылы біржолата реттеліп жасалған немесе керісінше, тәуелсіздердің ыңғайы мен қалауына толық ... ... ... ... ... ... ... өте сирек болатын әлеуметтік тенденциялар заңды процесс ретінде емес, әлдебір тұрақты сурет немесе билеушілердің шексіз зорлық-замбылығының ... ... ... Жалпы теориялық тұжырымдардың шынайы өмірден қол үзуі қатаң бақылаулармен басқа да ... ... ... ... ... жоқ болуы. Сондықтан мұндай әлеуметтік ілім абстрактілі сипат алды.
Социологияның дербес ғылыми пән ретінде ... ... ... ... ... шектеулер мен жетіспеушіліктердің орнын толтыруда пайда болған қажеттіліктермен тікелей байланысты. Қоғамды социологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... ол ... зерттеу объектісіне тікелей тәжірибелік ықпал етуден бас тартуы керек. Екіншіден, ... сол ... ... қауымы социологияны ғылым ретінде есептеуіне мүмкіндік беретін белгілері - принциптермен, амал-тәсілдермен толықтырылуы тиіс болды. Басқаша айтқанда, социологияның қалыптасуы жөніндегі алғышарттардың ... ... ... ... ... мен ... ... ғылым идеясының бірігуі әсер етті.
Социологияның ғылым ретінде қалыптасуының келесі бір алғышарты әлеуметтік детерминизм түсінігі болып табылады. Бұл түсінік бойынша қоғамды ... пен ... ... ... ... және ... ... себеп-салдарлы байланыстары бір құбылыстардың басқа процестерге себепші болу шарттары билейді. Әлеуметтік заңдар идеясы социологияның қалыптасуы мен құрылуында маңызды орын алады. Осы ... ... ... ... ... құбылыстар сияқты туынды айла-шарғыларға көнбейді, олар едәуір мықты және тұрақты болып келеді, ... ... ... бір ... және тек ... ... ... отырып басқаруға болады; оларға түсінуге оңай кеңістіктік және уақыттық реттелу тән. Мұның барлығы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бір мағынада, социология әлеуметтік дамуға жататын үш заңның белгіленуінен дамыды деп айтуға болады:
әлеуметтік даму бар және ол ... және ... ... ... ... негізіне ғылыми білімнің өсуі жатыр, ол техника мен ... ... ... асады;
қоғам өзінің дамуында жетіле түседі, яғни онда прогресс заңы әрекет етеді.
Соңғы заң ... ... ... бір ... қорытындылай келіп, социологияның қалыптасуының алғышарттары ретінде маңызды орын алады.
Әлеуметтік заң социологияның ... ... бір ... онтологиялық және эпистинологиялық негізін білдірді. Сонымен қатар әлеуметтік заңдарды танып білуде түрлі тәсілдердің болуын және пайда болуын дәлелдеу талап етілді. Жаңа ... құру үшін оның ... ... ... ... ... Социологияның қалыптасуы алдындағы кезеңде методологиялық жағынан алғанда, идеалды, эталонды ғылым бір ... ... ... ... ... табылады. Дұрысын айтқанда, "табиғи", ұтымдық-эмпирикалық және ғылыми білім бірін-бірі ... ... ... идеялық алғышарттарды біріктіру ғылыми қауымдастықта болатын эталонды жалпы ғылыми өлшемдерге сәйкес социологиялық білімнің негізгі ... ... ... алып ... Бұл қауымдастық және оның әлеуметтік ортасы жаңа ғылымды құру мүмкіндігі мен қажеттілігін сезінді. Ол ғылым өзіндік ... ... ... ... атауға ие болды.
Көптеген ғалымдар мен әлеуметтік реформаторлар бұл кезде қоғам жайында ғылымның ... ... ... жетілуімен байланыстырды. Олар жаңа ғылымның пайда болуын күтті және оны ... ... ... бұл ... еді. Жаңа ... ... ... зор күш-жігер талап етілді. Оны социологиялық ойдың пионерлері жүзеге асырды. Солардың арқасында социология өзінің жеке тарихы бар дербес ... пән ... ... ... ... ... В.П. ... социологического знания: преемственность, традиции и новаторство // СОЦИС. - 2000. - (8 - с. 3-7
История политических и правовых ... - М., 1999. - ... книг ... ... ... Китая. - М., 1987. - с. 74
Из книг ... ... ... ... 1987. С. ... ... М., 1963
Большаков А.В., Грехнев В.С., Добрынина В.И. Основа философских ... - М., ... ... ... ... ... и ... зарубежной философии. - М., 1980. - с. 46
Давыдов Ю. Социальная философия Аристотеля // ... ... ... - М., 1995. - т. 1. - с. ... же
Аристотель. Политика // Аристотель. Соч.: В 4 т. - М., 1983. Т.4. - с. 378-379
Соколов В.В. Средневековая философия. - М., ... ... ... В 4 т. - М., 1969. Т.1 ч. 2. - с. 728-729
Там же
Ибн Сина Абу Али, родился в ... ... ... известен под латинизированным именем Авицена - один из наиболее ярких представителей арабоязычного перипатетизма
Сагадеев А.В. Ибн-Сина. - М., 1985, - ... Г.Б. ... ... ... и классическая традиция. - М., 1979, - с.89-92
Абдель Рахман Ибн-Халдун - уроженец г. ... ... ... И.Т. ... ... ... и ... о его жизни, смерти и бессмертии. Древний мир - эпоха Просвещения. - М., 1991. - ... ... ... - М., ... А.Б. Семь лекций по истории социологии: Учебное пособие для вузов. - 5-е. Изд., испр. - М.: ... 2001. - ... Т. ... ... В 2 т. - М., 1964. - т.2 - ... С.И., Ростов Ю.Е. Начало современной социологии. - М., 1999. - с. 30-31
Локк Дж. Соч. в 3 т. М., 1985. - т.2. - ... И.Т. ... ... ... и настоящего о его жизни, смерти и бессмертии. Древний мир - эпоха Просвещения. - М., 1991. - ... П.П. ... ... ... ... вв.). - М., ... И.Т. Человек: Мыслители прошлого и настоящего о его жизни, ... и ... ... мир - ... ... - М., 1991. - С.301
Западная теоретическая социология. - М., Санкт-Петербург, 1996. - с. ... Ж-Ж. ... о ... и ... ... ... людьми // Руссо Ж-Ж. Трактаты. - М., 1965
Монтескье Ш. О духе законов // Монтескье Ш. Избр. произведения. - М., 1955
Арон Р. ... ... ... ... - М., 1993. - с.33
Тюрго А.Р. Последовательные успехи ... ... // ... А.Р. ... ... ... - М., 1937. - ... М.А. Мыслители нового времени. Философские очерки и философские портреты. Махачкала, 1996. - с. ... ... ... - М.; Л., 1957. - с. 179-180

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Социология ( оқу құралы )501 бет
1890-1914 жж. АҚШ социалистік қозғалыс51 бет
60-80 жылдардағы ортасындағы Қазақстандағы нақты социализм12 бет
Ақш тарпынан социалистік Кубаға көрсетіліген қысым және КСРО көмегі10 бет
Білім беру социологиясы14 бет
БАСҚАРУ СОЦИОЛОГИЯСЫ7 бет
Вебердің социологиясы және «веберлік қайта жаңғыруы»12 бет
Вилли Брандт - социал-демократ,теоретик,канцлер79 бет
Вильфредо Парето, Фердинанд Теннис және Георг Зиммельдің социологиялық ойлары32 бет
Гендерлік социология15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь