Радиэкология және биосфера

І КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1,1, Әскери полигондарының биосфераға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Радиоэкология және қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.3. Радиация дегеніміз не? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.4. Қазақстандағы радиациялық жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ Радиэкология және биосфера ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.1. Атырау облысы аумағының әскери өндірістік байланыс жағдайы ... ... .23
2.2. Ақиқаты аңызға айналған Азғыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.3. Тайсойған әскери полигоны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Пәні: Өсімдік және жануарлар әлемін қорғау
Тақырыбы: Азғыр, Тайсойған полигондарының жануарлар мен
өсімдіктер дүниесіне әсері.
Дайындаған:
Тексерген:
ЖОСПАРЫ:
І ... ... ... биосфераға әсері
.............................................5
1.2. ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... БӨЛІМ Радиэкология және ... ... ... ... ... ... байланыс жағдайы
.........23
2.2. ... ... ... ... Тайсойған ... ... ... ... ... ... ... ядролық қарудың сыналғаны әлемге әйгілі.
Полигондар аймағы ұзақ жылдар бойы ... ... Тек ... ... ... назарында болып, қалған сынақ аймақтарынан жұрт беймәлім
еді. Шын ... ... ... 19 млн. га жері 40 жыл бойы ... полигоны болды. Ол ... ... ... ... ... алып ... табиғаты әсем, шұрайлы жайылымдар еді. Осы жерлерде
1949-1989 жылдар аралығында болған ядролық сынақтардың 27-сі ... жер ... ... жер ... жасалды. Атом қаруы сыналған
елдермен Ресейде-225, ... -1032, ... ... ... Бұдан біз, Қазақстан жерінің қаншалықты зардап шеккенін ... ... сол ... ... ... ... Үндістан және Пәкістанда
сыналғанын білгеніміз жөн. Оның ... ... ... ... ... ... Капустин Яр (Ресей) мен Лобнор ... ... ... ... ... ... алғашында ғылым мен техниканы дамуту бағытында
сипат алғанымен, кейіннен атом бомбасы соғыс ... ... ... ... рет АҚШ 1945 жылы ... мен ... қаласына тастады.
Адмзат тарихындағы бұл қасіреттің ізі ... ... ... зардап
шектіріп отырғаны әлемге белгілі. Ал Қазақстан ... ... ... атом ... ... ... да түсінікті болар.
Қазақстанда ядролық қаруларды сынау кең көлемде ... ... ... ... ... ... ... көлемі облыстар бойынша
16686,1 мың га жерді қамтыған.
Ядролық қарудан тек атом бомбаларын сынаумен шектелмей ... ... т.б. ... да ... ... ... ... Қазақстан аумағында 1966-1979 жылдар аралығында 24 рет ядролық қару
сыналған. Соның ішінде Азғыр полигоны ғана 6,1 мың га ... алып ... ... ... ... ... ... мөлшері (кадмий, стронций,
қорғасын) ... ... ... ... ... ... сынақтар
Үстірттеде 1968-1970 жылдары жасалған. Сол сияқты ірі ... ... ... ... ... көлі ... ... Ташкент-4 сынақ
алаңдары мен Байқоңыр ғарыш айлағы да жатады. ... ... ... ... соғыс техникалары қоршаған ортаға өте қауіпті.
Полигондардың ішінде Семей өңірі ең көп зардап ... ... ... қаруын сынаудың ғылыми орталығы орналасқан. Ол-Курчатов қаласы. Семей
облысының Абай, Бесқарағай, Жаңасемей, Абыралы аудандарының аумақтары атом
сынақтарының ордасы ... ең көп ... ... ... апатты аймаққа
айналды.
Қазақстан жерінде атом қаруларын сынау 40 жылға созылып, табиғи
экожүйелерді ... ... ... Жалпы полигондардың көлемі 33,6 млн.
гектарға жетті. Полигондарға пайдаланылған жерлердің ауа, су, ... ... ... ауа және жер асты ... арқылы мыңдаған
километр жерге тарайтыны белгілі. Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн. адам
мутагенез ауруымен ... тұр. Оның ... ... ... ... тұрғындары.
Сол сияқты қатерлі ісік, қан аурулары, ... ... ... ... бұл ... ... ... жоғары.
Полигондар аймағындағы жер ресурстары техногендік ластанудың әсерінен
бүлініп, ... Ең ... ... ... ақбөкен, қарақұйрық, елік,
сілеусін, қабылан, қарақал сияқты ... мен ... ... бұлдырық,
т.б. дала мен шөлді жерлердің құстары сиреп немесе жойылып кетуге жақын.
Өсімдіктері селдіреп, ... ... ... ... дала ... құшағына енген. Тіршіліктің қайта ... ... ... ... ... ... анық. Өйткені тіршілік атаулы
сынақтың құрбаны болған. Ендігі жерде табиғаттың жарасын жазу адамның ғана
қолынан келеді.
1991 жылы 20 ... ... ... ... жерінде атом
қаруын сынау біржола тоқтатылды. Бұл оқиғаны дүние ... ... ... алды. Халықаралық деңгейдегі бұл шешім «Семей-Невада» қоғамдық
қозғалысының жемісі болды.
Полигондар зардабын шешу проблемасы күн тәртібінде тұр. Осы ... ... ... ... ... зерттеу және сауықтыру
шараларын ұйымдастыру» (1992, 1995) туралы маңызды құжаттар ... ... ... табиғи ортаға тигізген зардабын және ... жою ... ... ... ... ... ... аймағындағы бүлінген жерлердің қалпына келіп, табиғат
тыныштығы орнайтынына сеніміміз зор.
1.1. ... ... ... ... полигон (гректің polygonos-көп бұрышты) қару жарақ пен әскери
техниканы сынау, ... ... ... ... және ... дамыту мақсатында сынақтар өткізу үшін ... ... ... құрлықтағы немесе теңіздегі телім. Әскери полигонның тұрақты
және уақытша түрлері болады. Алдына ... ... ... ... әскери полигоны және оқып ... ... ... ал ... құралдар түрлеріне қарай ракеталық әскери ... ... ... ... ... ... ... әскери полигоны болып
бөлінеді.
Батыс Қазақстан және Атырау облыстарының бірсыпыра жерлері 50 жылға
жуық «Капустин Яр» атты ... ... ... ... ... ғана халыққа
белгілі болды. Батыс Қазақстан облысының Орда, ... ... 24 ... ұшырылып, 177 әскери жаппай қырып жоятын қару-жарақ сыналғаны
бүгінгі күні ғана ... ... ашық ... ... ... ... осы ... 619 СС-20 зымыраны ұшырылып айналаны
қоршаған сыртқы ортаға 30 мың тоннадай өте улы химиялық ... ... ... ... жер ... ал атмосферада-11, қуатты
Хиросима және ... ... ... ... ... ... ... бірде-бір кем емес керісінше күші пара-пар ... ... ... ... ... облысының Орда
ауданында «Капустин Яр», ... ... ... ауданындағы «Атырау»,
«Азғыр» әскери полигондары болған. ... 1966 ... 1979 ... ... ... кем дегенде 17 ядролық жарылыс өткізілгені туралы ғылыми деректер
бар.
«Сурет 1.1.1.»
Осыған байланысты Батыс ... ... ... ... және ... улы заттармен ластанған. Қазіргі кезде бұлақ,
өзен, не шаруашылыққа, не жуынып-шайынуға ... ... ... ... ... ... ... 2,6 есе ден 800 есеге дейін өскен.
Мысалы, ... ... 206 есе, ... мөлшері 150 есе,
темірдің улы қосылыстарының көлемі 5 есе ... ... асып ... мен мыс ... қалашығының тұрғындарының ішетін ауыз суларында ... ... ... анықталды. Бұл суларды адамның және жан-
жануарлардың ... ... ... ... ... ... Қорғасын, стронций мен темірдің деңгейі ... ... Орда ... ... ... сияқты ішетін ауыз суларында
көп мөлшерде екені тәжірибе ... ... ... Бұл ... қорғасын, стронций-90, темір деңгейлері көрсетілген
мөлшерден 6-7 ден 11 есеге ... өсіп ... ... ... ... ... ... ғалымдары арнаулы түрде
Батыс Қазақстан облысының Орда, ... ... ... ... ... ... Олар ... құрамындағы радиактивті элементтер стронций-90, цезий-137 анықтаған
еді. Зерттеу жұмыстарының қорытындыларына ... ... ... ... радиактивті қосылыстар үш еседен ... ... ... ... ... ... ... лабораториялық
анализдерден өткізгенде, оларда радиактаивті калий-40, торий-232, радий-236
бар екені анықталды.
Медиктер мен ... ... ... жүргізген ғылыми-зерттеу
жұмыстарының қорытындылары баспасөз беттерінде ... ... ... ... неше түрлі сынақтар өткізген кездерде ... ... ... Ондай кездерде олардың жанармайлары (отындары) топырақ ... ... ... да, ... ... ... нитрозодиметиламин және
гептилмен (симетриялы емес радиактивті диметилгидразин) ... ... ... ... ... ... ... және суды уландыратыны анықталды. Бензипирин жанармайдың құрамында
көп болады. Ол канцерогенді қосылыс. Адамдарда аса қауіпті ... ... ... ... ... ... ... жататынын
жоғарыда айтылды, мұның негізгі себебі техника ғой. Оның үздіксіз (апатсыз)
жұмыс істеуіне ешкімде кепілдік бере алмайды. ... ... ... ... көп ... қоры болады. Зымырандар апатқа
ұшыраған кезде түгелдей жанып болмағандары ... ... суға ... әскери мамандардың айтуына қарағанда зымыран ... ... ... ... де, ... және онда ... халықтарға ешқандай зиян
келтірмейді деп есептейді. Мұның бәрі бос сөз ... ... өзі ... ... ... ... ұшырыаған кезде аймақтағы гептильдің мөлшері
158 есе өсіп кеткенінің ... ... ... зерттеулердің
қорытындылары дәлелдеп отыр. Ал, ... ... ... өнімдері
қалдықтары 1,2-тен 32,6 есеге дейін артып кеткені арнаулы ... ... ... ... Радиоэкология және қоршаған орта
Радиоэкология – радиус – сәуле деген латынның бір сөзі, ойкос – үй,
айналаны қоршаған орта және ... – ілім ... ... екі ... ... ғылымдарының ғылыми терминдерінің бірі. Ол ... ... ... ... ... ... ... организмге, экологиялық жүйеге,
популяцияларға және ... ... ... ... зерттейтін биология
ғылымдарының көрнекті салаларының ең бастысы.
Оның негізін 1930 жылы ... ... ... ... ... ... ... В. И. Вернадский құрды.
Басқа ғылымдар сияқты ... ... болу ... даму
кезеңдері, басқаша айтқанда өзінің даму тарихы бар. Олар үш ... ... ...... ... ... обьектілерге
тигізетін әсерін зерттеу 1895 жылдан басталып, 1930 жылдарға дейін
созылады. Бұл ... ... ... ... ... 1896 жылы ... И. Р. ... рентген сәулесінің «Тіршілік әрекетіне әсері»
деген ғылыми еңбегін ... ... 1896 жылы уран ... ... ... байқады. Ерлі – зайыпты М. Складовская – Кюри мен ... ... мен ... ... сәуле тарататындығын анықтады. Олар
радиоактивтілік деген терминді ғылымға енгізді. 1913 жылы К. Фаянс пен Ф.
Содди бір – ... ... ... ... ... 1911 жылы Е. ... ... в биологии и медицине» деген ірі ғылыми еңбегін жариялады. Ол
бұл еңбегінде иондалатын сәулеленудің тірі ... ... ... ... ғалым-физик А. Эйнштейн – «Радиоактивтілік құбылысы тарихи
дәуірге дейінгі адамзат баласының отты ... ... ... ең ... ... - деп жазды. Иә, радиоактивтіліктің ашылуы көптеген
көкейкесті мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызды.
Атом және оның ... ... ... ... ... туды. Радиоактивті сәулеленудің көздері мен радионуклидтердің
қалай пайда болатыны анықталды.
Радионуклидтер дегеніміз – атом ядросының зарядтарының өзгерген түрі.
Өте ... ... ... бірінші кезеңінде атом туралы адамзат
баласының білімі мен тәжірибесі жинақталды.
Атом – затың ... ... ... ... кіші ... Ол
оң зардтталған атом ядросынан және оны айнала қозғалатын теріс зарядты
электрондардан тұрады. Атом энергиясы ... ... ... Ол ... ... ... ... шығарады.
Атом ядросы дегеніміз – нуклондардан тұратын атомның ең ауыр және
орталық бөлімі.
Радиоактивті ... ... ... бэта және гамма
сәулелерін таратады да, басқа ... ... Бұл ... Ал изотоптар дегеніміз – гректің: isos – біркелкі, topos – ... екі ... ... Изотоп атомдарында протондар мен ... ... ... Сондықтан да изотоптардың химиялық қасиеттері ... да, ал ... ... ... ... ... келеді.
1930 жылы радиоэкологиялық зерттеулер жүргізіліп, неше түрлі маңызды
жаңалықтар ашылды. Иондалынатын ... ... ... ... ... жан – жақты зерттеп, радиоэкология
табиғи генетикалық фактор ретінде анықталды.
1930 жылдары ядролық ... және ... ... ... сонымен
қатар ядролық энергияны алудың және пайдаланудың ... кең ... ... ... ... тірі ... тигізетін әсері
туралы алғашқы ғылыми деректер алына бастады. Мұның өзі радиоэкологияның
дамуына үлкен әсер ... ... – 1930 ... ... 1950 ... ... мерзімді
қамтыды. Бұл уақытта радиоэкологиялық зерттеулер жүргізілді. Иондалатын
сәулеленудің нәтижесінде ... ... ... ... ... ластануына байланысты иондалатын ... ... ... көп ... ... ... ... ғылымдарының жеке дербес ғылым саласы деп аталуына ... ... ... ... Осы ... атом ... ... және сутек бомбаларын жасаудың алғашқы кезеңдері басталды. Олар
лабораториялық сынаулардан ... ... ... ... цезий, плутонийдің және олардың радионуклидтерінің ауаға, суға
тарап, табиғатты ластайтыны ... ... ... ... өсімдік,
жануарлардың органдары мен тканьдерінде радионуклидтер жиналып, ... ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі
заңдылығын ашу халық шарашылығына үлкен пайда келтіретіндігі ... ... ... атом қаруын сынауды шектеу, соғыс
жағдайында оны пайдаланбау, өндірісте ядролық реакторларды суытуда ... ... ... қалдықтарды айналадағы сыртқы қоршаған ортаға
таратуда залалсыздандыру ... ... ... Осы ... ... әрекетіне жан –жақты сипаттама берілді. Сәуле
шығару дозасына зерттеулер жүргізілді. ... ... ... жасалынып, нағыз ғылыми деректер алынды. Сондай
–ақ, алғашқы теориялар ғылымға келді. Радиоэкологияға сапалық баға ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеулер жүргізілді. Атом ядросын игерудің
жолдары ашылды. Әсіресе ... ... атом ... ... белгіленді. Бірақ өкінішке орай атом энергиясын пайдаланып,
халықты жаппай қырып жоятын атом бомбасы ... мен ... ... Ол ... ... Хиросима және Нагасаки трагедиясы деген атпен
қалыптасты. Өйткені атом бомбасы жарылғаннан кейін ... ... ... ... мыңдаған адамдарды емдеу әдісін табу және сәулеге
қарсы қорғану тәсілдерін жетілдіру міндеті қойылды.
Үшінші ... – 1950 ... ... күні ... ... созылып
келеді. Бұл уақытта радиоактивтік сәулеленудің биологиялық обьектілерге
тигізетін әсері жайында толық ғылыми информациялар ... ... ... ... заңдылықтарын және механизмдерін зерттеу ... ... ... ... ... ... әрекет ететінің теориялық және эксперименталдық
зерттеулері кең өріс алды. Сонымен бірге радиоэкология саласын ... ... ... ... ... жаңа ... атом ядросының энергиясын (иондалатын сәулелену) тірі
организмдерге немесе ... ... ... ... баласы өмірінің
түрлі сфераларында қолданудың көптеген жаңа жолдары ашылды.
Иондалатын сәулеленудің ... ... ... ... ... 200 түрі алынды. Мал шаруашылығында және басқа да
салалрды жеделдету құрал ретінде ... ... ... ... ... өзі радиактивтік сәулеленудің
табиғатта мөлшерден тыс көбеюіне байланысты ... ... ... ... ... екі түрі кездеседі. Олар: табиғи
радиактивті элементтер және ... ... ... ... ... ең ...... торий, плутоний және басқалар.
Жасанды радиактивті ... ... ... ядролық
реакциялар жасалыну нәтижесінде алынады. Қазіргі кезде ... ... ... ... жуық ... біледі.
Стабильді ядроларда протондар мен нейтрондар саны арасында ...... ... Осы қарым-қатынастан сәл ғана ... ... ... ... бастайды. Олар ыдыраған кезде бір түрден
екінші түрге өзгереді.
Элементтердің ... ... ... және ... ... бойына
созылады. Ал жасанды радиоактивтік изотоптардың ыдырау мерзімі бір – ... ... ... ... өте шығады.
Табиғи радиоактивті элемент – көміртек, оның ыдырау мерзімі 14 мың
жыл бойына созылады. Осы уақыт ... ол ... ... ... ... тірі ... бір жағдайлар мен радиоактивтік көміртектің сәл ғана
мөлшерін сіңетін болса, ол организмді 14 мың жыл ... ... ... ... ... тірі организм тіршілік қабілеттілігін жойғаннан кейін де
өзінің ыдырау процесін бір мезгілде тоқтатпайды. Радиоактивтік сәулелену
организмге ... ... ... ... ... ... олар ... су,
жейтін тағамдар, шаң-тозаңдар арқылы организмге түседі. Ауадағы шаң-
тозаңдардың құрамындағы ... ... ... ... және ... ... Сөйтіп, табиғатта айналым жасайды да жер көкті ... ... ең ... ... ... ыдырау, бэта ыдырау,
электрондық қармау және ядроның өздігінен бөлінуі.
Альфа ыдырау өздігінен болатын радиоактивтік ыдырау. Ол ... ... ... ... ... ... ... ыдырау процесінің
нәтижесінде бастапқы ядродан электр ... 2-ге, ал ... саны ... ... яғни жаңа ... ... ... болады.
Сутек ядросының гелий ядросына айналуы термоядролық ... ... ... ... ... ... ... көп энергия
шығады. Бір кезде аса ... ... ... ретінде сыналған сутек
бомбасында осы альфа ыдырау процесінің ... ... ... ... бір ... ... ... тұңғыш рет 1953 жылы
шілденің 13 жұлдызында Семей ядролық ... ... ... ... қолымызда толық деректер бар.
Термоядролық реакция дегеніміз – жеңіл атом ... ... ... ... өтетін ядролық реакциялар. Жеңіл
термоядролық реакцияда өте көп ... ... ... атом ядросымен клондық әсерлесуінің потенциалдық
энергиясы бөлшектің меншікті энергиясынан ... ... ... ... ұзақ әсері нәтижесінде тірі организм сәуле ауруына шалдығады.
Бэта ыдырау – радиоактивтік ыдырау кезінде атом ... ... ... ... шығуы. Бұл процестің нәтижесінде бастапқы ядродан
заряды 1-ге тең ... ... жаңа ... яғни жаңа ... ... ... Альфа және бета ыдыраудың нәтижесінде иондалатын ... ... ... бета және ... ... шығару кезінде атомнан соншалықты көп
энергия алынады. Бұл ... ... ... ... ... ... жалпы қырып – жоятын әскери қаруларға қолданып келеді.
Альфа, бета және гамма сәулелеріне табиғатта қарсы тұратын ... жоқ. Олар ... 27 см ... қалыңдығы 17,4 см темірбетоннан,
қалыңдығы 76 см қорғасыннан өтіп кетеді. Олардың не иісі не дәмі ... ... де ... ... ... химия, биология ғылымдарының қарқынды даму
кезеңі деп атауға болады. Осы уақытта ... ... ... ... ... кең және ... қолданыла бастады. Бұл дәуірде
радиоэкологиялық зерттеулер нәтижесі радиоэкологиялық генетиканың дамуына
себеп ... ... ... ... ... физика және техниканың ... ... ... ... ... ... салдарынан табиғаттың
радиоактивті заттармен ластануына байланысты ... ... ... ... көп көңіл бөлінді. Радиоэкологияның алдына көп
клеткалы организмдердің радиосезімталдық ... ... ... ... ... тиюдің жолын анықтау, сәуле тиюдің одан кейінгі салдарының
пайда болу себептері мен ... ... т.б. ... ... ... үшін организмді сәуле тиюден ... ... ... ... ... ... айнала қоршаған сыртқы
ортадағы радиация мөлшерінің артуының адамзат баласына қауіптілігін болжау,
ионданатын сәулеленудің ... ... және ауыл ... ... пайдаланудың жаңа жолдарын іздестіру маңызды міндеттер
болды.
1960-1970 жылдары ... ... тию ... ... структурасы мен метоболизмі бұзылатыны
анықталды.
1970-1980 ... ... ... ... ... қорғайтын
заттар ашылды. Сәуле ауруын емдеудің тиімді әдістері ... ... ... ғылымға және практикаға қажетті ғылыми аса ... ... ... ... космос кеңістігіне шығуына және оны
игеруіне сәйкес радиацияның космос жағдайында адамның ... нерв ... т.б ... әсерін зерттеуге көп көңіл бөлінуінен
радиоэкологияның жедел ... келе ... жаңа ... космос экологиясы
пайда болды. Радиоэкологияны зерттеулерде микроорганизмдерді пайдалану
қолайлы болғандықтан, радиоэкологияның дамуына жол ашылды.
Радиоэкология ... ... ... ... ... клеткалардың
қайта қалпына келуі – реперация құбылысын ашты. Бұл ДНҚ молекуласының
радиациялық ... ... ... ... тез ... және
клеткалардың генетикалық аппаратының беріктігін көрсетті. Клеткалардың
радиосезімталдығы туралы және ... ... ... сульфгидрильді
топ саны т.б маңызы туралы және бұған қоса басқадай ғылыми ... ... ... ... ... ... міндеттерге қарай
радиоэкологияның көптеген жаңа салалары, мәселен ауаның, судың радиациялық
экологиясы дамыды. Радиоэкологиялық ... ... ... ... ... тию ... емдеуге, ауыл шаруашылық өсімдіктер мен
жануарлар зиянкестеріне қарсы күрес жүргізуге қолданылады. Ауыл ... жаңа ... ... ... селекциялары, тұқымды
сәуле әсеріне ұшырату жолымен екпе өсімдіктер түсімін ... азық ... ... ... ... ... препараттардың
стеризациялаудың ғылыми негізі болды.
Радиоактивтіліктің ашылуы ғылым мен ... ... зор ... Ол ... ... мен құрылысын зерттеу дәуірінің басы болып
саналады. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... жол ... Радиоактивті зертеулерге
және оларды қолдануға сәйкес жұмыстар үшін физика, химия және ... ... ... ... ( А. Беккерель, Э. Резерфорд, О. Ган,
Г. Сиборг) Нобель сыйлығы берілді.
«Сурет 1.2.1.»
Радиоактивті ...... ... ... бейім
орнықсыз изотоптары. Радиоактивті изотоптар табиғи және жасанды радиактивті
изотоптар.
Радиоактивті элементтер – ... бәрі ... ... ... ... ... ... полоний және
Менделеевтің периодтық жүйесіндегі бұлардан кейін ... ... ... ... Радиоактивті элементтердің ядросы альфа, бэта
және ... ... ... ... ... басқа бір элементке өзгеріп
отырады. Радиоактивті ... ... ... ... сипатталады.
Тұрақтылық дәрежесінің сан көрсеткіші – жартылай ыдырау мерзімі. Биосферада
кездесетін тау жыныстарының, неше түрлі ... және ... ... материалдардың жасын анықтау үшін радиокөміртек әдісі
пайдаланады. Бұл әдіс радиоактивтік ... ... ... кездесетін бірқатар радиоактивті элементтер – актаний, радий,
франций, родон, ... ... ... және т.б. ... ... өкілдері болғандықтан екінші реттік радиоактивті
элементтер қатары деп аталады.
Радиоактивті элементердің бір – ... ... ... ... шығаратын сәулелерінің түрлері және энергиясы жөнінен айырмашылығы
болады. Гамма сәулелерін тарататын изотоптар металдар мен қорытпалардың
қабын ... ... ... ... ... ... ісік ... емдеуге
пайдаланады. Гамма сәулелер шығаратын изотоптар атом бактерияларында электр
энергиясын алу үшін ... Жер ... тірі ... ... ... ... қабілеттілігі барма деген
сұраққа ия деп ... ... ... Организм табиғаттың өзі жаратқан өте
күшті көріністерінің бірі. Ол қорғаныс заттарын белоктарды, ... ... және ... ... синтездеп шығарады. Өйткені
биосферада адамзат баласы, ... ... ... ... ... ... және ішкі әсерінен үнемі сәулеленіп тұрады,
Яғни табиғи радиациялық фон деп ... ... ... ... қазіргі
кезде радиоактивтік сәулеленудің мөлшері табиғатта екі ... ... ... ... ... ... 4-5 есе артты.
Радиоактивті элементтердің табиғатта ... тыс ... ... ... ... мен ... арта ма деген сұрау
өзінен-өзі ойға ... ... ... ... ... қыңырда
жолдарынан өткен адамзат ... ... ... ... ... мен бейімделінуі арта түсетіні ... ... ... ... ... зерттеулерге пайдалану
кезінде тірі ... ... ... небір таңқаларлық
бейімделіну мүмкіншіліктерін көрсетті. . ... ... үш ... бар ... ... ерте ... ... қасиеті - тіршіліктің жаңаланып отыруы, екіншісі – ... ... ... ... ... бұл ... мутация
деп аталынады. Үшінші ...... ... ... ... ... бекіп, бір ұрпақтан екінші бір ұрпаққа белгілі бір
заңдылықпен тарап ... Егер ... ... ... ... ... ... иелері бірден тоқтаған болар еді. Тұқым ... ... ... өзгерістер болмас еді. Және тіршілік алғашқы шеңберден ... ... ... ... ... биосфера әлеміндегі миллиондаған тірі
организмнің сансыз формаларын дамытпас ... ... ... ... ... ... өздерінің
миллиард жыл ішіндегі эволюциялық өсу мен даму кезеңіндегі неше ... ... ... ... ең алғашқы жер бетінде пайда ... ... ... әлдеқайда жоғары болған. Сондықтан да көне
заманда пайда ... ... ( ... ... ... ... ... өте төзімді келеді.
Осы кезде адамзат баласы радиациямен қоян-қолтық келіп отырған ... ... ... ... ...... ... тусуде.
Өміріне, экономикалық жағдайына, географиялық ... ... ... ... ... елі ... қойынында бірге өсіп, қайнасып
келе жатқан жұрт екенін ... ... ... ... ... ... ... етіп жіберген сияқты.
Қазақ елінің табиғатқа деген көркемдік сезімін, ілтипатын, қадір-
қасиетін көрсететін ... ... ғана ... ... ... ... тарауларынан көруге болады. Қай қазақтың босағасына бас
сұқсаңыз да оюлы ... ... тұс киіз ... ... ер ... ... үй ... я болмаса өрнекті киім-кишектің бір ... Ол көзі ... ... ... ... емес, халық санасына
терең ұялаған, ... ... тән ... ... ... ... болашақ ұрпаққа да сол мән-мағынасында апаратын даңғыл
жол, дәстүрлі дүние.
Халқының сирек, жерінің байтақ табиғатының бай да ... ... ... малдың да, аңдар мен құстардың да мейлінше көбейе беруіне
өте қолайлы табиғи ... ... Олар ... кең ... емін – ... Қазіргі кезде қазақ елінің табиғат байлықтары ... зор ... Оны ... өзі ... ... ... ... апатына
ұшыраған аймақтардың саны қаншама десеңізші! Осы кездегі ... ... ... ... қай саласы болса да, аз жылдың ішінде
өзгертіп жіберуге шамасы ... Ол ... ... ... ... қоғамының экономикасы мен мәдениетіне ... ... ... ұрпаққа да зияны тиетіні қазіргі кезде айқын ... ... ... ... ... отырған Арал теңізінің экологиялық
апаты. Ол өз ... 70-80 км ... ... ... күні
жалаңаштанған теңіз түбі 23 мың шаршы км-дей жерді алып жатыр. Тұзды құм ... га ... ... ... ... ... халық қатты күйзеліске
ұшырап кетті.
Ғалым-жазушы, Қазақстан Республикасының Ұлттық академиясының мүше-
корреспонденті ... ... ... жастармен өткізген әңгімесінде:
Семей облысы Абыралы ауданының халқын өз ... ... ... жіберген
болатын еді. Себебі: ол жерде атом бомбасын ... ... ... ... қоныс аударған жерлері де онша алыс емес еді. ... жару ... ... 50-60 ... жер ... ... жарылғаннан кейін біраз уақыт өткен соң, халық өз
мекендеріне қайтадан көшіріліп ... ... бір ... ... ... мен ... көріністері адам шошырлықтай болатын. Тістері
ырсиып шығып ... Не шөп, не су іше ... ... Осы ... дейін темір
тормен қоршалған аймақтардың ішіне шөп шалғын болып өсетіні байқалады. Оны
сол ... ... ... ... ... арақ –шараптар және басқадай
заттар беріп жалынып – ... ... ... алып ... ... күні ... дейін кездесетінін білеміз. Тірі организмдердің ерекше
түрде өсетінін ... ... ... білсін. Мұны ғалымдар мутациялық
құбылыстар деп атайды. Бұл өте ... ... ... жеріндегі
радиоактивтік апаттың ең алғашқы бастамасы болатын. ... ... ... ... ... ... ... әкелгенін қазақ елі жақсы
біледі.
Радиоактивті сәулеленудің ең ... ... ...... электр станциясының қайғылы оқиғасы болатын. Оның ... ... ... ... ... Бұл ... элементтің атом
ядросы ыдыраған кезде одан адам айтқысыз энергия бөлініп шығады. Сонымен
бірге радиоактивтік сәулелену ... ... ... ... ... ... ... Тірі организмдерде мутациялық құбылыс тудыруда.
Мәселен, сол маңайдағы бір құлынды бие сегіз аяғы бар бір құлын ... ... ... газетінің 1989 жылғы 23 қарашадағы ... ... Бұл ... сол ... ... депуттарын қатты толғандырған болатын.
Бірақ олардың қолынан еш нәрсе келмеген. Кейінгі кезде адамның жаны ашитын
құбылыстар, мутациялар қисапсыз көп ... ...... сөзі - өзгеріс, орын ауыстыру деген мағына
береді. Жан-жануарлар, өсімдіктер ... және жер ... ... барлық формаларының арғы шыққан тегі химиялық қосылыстармен
және радиациялық сәулеленумен ... ... ... ... ... ... мутагендер деп атайды. Табиғаттағы мутагендерді үлкен үш
топқа бөледі:
1) Физикалық мутагендер - рентген сәулесі, гамма ... ... ... және тағы басқалар.
2) Химиялық мутагендер – этиламин, диэтилсульфат, колхицин, аценафтен,
чай, кофе, ... ... және тағы ... ... ...... ... қартаю процесі
биологиялық мутагендердің ең бастысы болып есептеледі.
Бұл құбылысты тежеуге немесе ... ... ... ... ... басқа заттарды жасамау қажет. Қартаю процесінің өзі ауру
болғандықтан, оны да емдеу керек екенін ... ... ... ... ... ... ... сол жердің тұрғындары
тартып келеді. Өйткені, барлық атом бомбалары мен термоядролық сынаулар өте
құпия және өте ... ... ... Атом ... жарылған
территориялардың радиациялық фоны қалыпты жағдайда деп ... ... ... ... мен ... да сондай хабарлар беріліп тұрды.
Сонымен бірге коммунистердің ұраны – «Бәрі де халық ... бәрі де ... ... ... соң ... қайдан білсін айналасында қандай сұмдықтың
болып жатқанын. Семей сынақ полигонын құру туралы шешім КСРО МК және ... ... ... ... 1947ж. 21 ... ... сейсмикалық
станса құрылды (905 нысан), ол 1948 жылы КСРО Қарулы күштер министрлігінің
Оқу ... ... №2 ... 2) ... ... ғылыми-зерттеу
сынақ полигоны болып ауыстырылды. 1948ж. 1 ... ... ... (52605 ... ... шоғырлану аумағына қайта орналасуын
бастады. Полигондағы ... ... ... жұмыстар 1949 жылдың
шілдесінде аяқталды. 1949 жылы 29 тамызда сағат ... ... ... кеңестік алғашқы ядролық бомба, 12.08.53ж. алғашқы ... ... ... бомба әлемдік ауқымдағы саяси және ғылыми-
техникалық жаңалық болды. ... ... ... ... да айта ... ... 1951 жылғы 18 ... ... ... атом бомбасының
сынағы; 1965 жылғы 15 қаңтардағы Шаған және Ащысу ... ... ... су ... ... ... ұңғымада жасалған алғашқы
өндірістік жарылыс. Барлығы 1949 жылдар мен 1989 жылдар арасындағы кезеңде
полигонда 456 ядролық сынақ ... (616 ... ... ... ... ... басында жасалды, себебі атмосфералық жарылыстан жерасты
жарылыстарына ауысу кезеңі болатын. Семей ... ... ... ... ... 2-ге ... ... 1-ші кезең – 1949-1962жж.
аралығындағы атмосферада өткізілген ядролық ... 2 ...... ... ... ... (штольнялар мен ұңғымаларда) ядролық
жарылыстары. Ядролық жарылыстан басқа полигонда ... ... ... ... 175 ... ... ... келесі сынақ
түрлері жасалды.
- атмосфераның жербеткі қабатында ... ... мен ... ... жасалды;
- ядролық жарылыстың әсер етуші факторларын зерттеу үшін өткізілген,
жерасты және ... ... ... ... техника мен қаруландыру
үлгілерін сынау, ядролық жарылыстың әсер етуші ... ... ... мүліктерге, ғимараттарға, құрылыстарға, жеке құрамға әсерін
сынау;
- ядролық зарядтар мен оқ-дәрі қорларына, ... ... ... жерасты құрылғыларының тіреуіштерінің әртүрлі конструктивті шешімдері
мен олардың ... ... ... және ... ... сынау үшін жер асты жарылыстарын жүргізу
- ядролық ... мен ... ... стратегиялық бағыттағы
(шахталық іске қосу қондырғылары, сонымен қатар бірығайланған ... ... ... ... ... ... жүргізу, ядролық қару-жарақтарды және олардың ... ... ... ... бекеттерінің фрагменттерін сынау
үшін ұңғымаларда жерасты жарылыстарын жүргізу;
- ... ... ... ... жарылыстары. Жерасты ядролық
жарылыстарын жасанды су қоймаларын, ... ... ... ... ... ... жер қыртысын сейсмикалық барлау жүргізу, ... ... мен ... ... мен т.б. ... ... ... құруды пайдалану технологиялары әзірленді. ССП қызметінің
барысында өндірістік ... 7 ... ... жарылыс іске асты. Жасанды
су қоймасын («Атом көлі») жасау үшін арнайы ... 1004 ... оның ... ... ... ... гөрі ... ядролық
сынақтардың негізінде, өндірістік ядролық ... ... ... ... көрсетті.
Жерасты және ауадағы (атмосфералық) ядролық жарылыстар ... ... ... ... ... ... «Дегелең» таулы массивінің
алаңында, ұңғымалардағы сынақтар «Балапан» ... ... ... ... ... емес ... реакциямен сынақтар
жасалса, «Телкем» алаңында өндірістік жарылыстар технологиясы ... ... аяқ ... ... ... ... жарылыстар
өткізуге қосымша сынақ алаңына құру бойынша ... ... ... ... ядроылқ сынақтар жаслаған жоқ.
Қоршаған ортаға радиоактивті ластану тұрғысынан негізгі әсер еткен,
жерүсті және ауадағы ядролық ... ал ... ... ... таяз ... жарылыстар) жарылыстар ... әсер ... ... мен ... ... ... қоршаған ортанының ластануы орын алған жоқ. Реакторлық
сынақтар. 1958 жылдан бастап КСРО ... ... ... ... (ЯЗҚ) және ... ... қондырғылар (ЯЭҚҚ) құру
бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу туралы ... ... ЯЗҚ мен ЯЭҚҚ және ... полигондағы жеке желілерін сынау үшін
1961 жылы жылу нейтрондарындағы импульсты графитті ... (ИГР) ... ... ... ... үшін ... жылдары «Байкал-1»
реакторлық кешені құрылды. 1975-1988 жылдары «Байкал-1» стенділік кешенінде
ИРГИТ реакторлары (ЯЗҚ ... ... ... мен ... ... ... ... (ЭҚҚ) мен ядролық
зымырандық қозғалтқыштардың (ЯЗҚ) жылубөлуші құрастырғыштарын (ЖБҚ) ... ... ... ... ... ... ... көрінісі
ЖБҚ газсуытқыш мен ИРГИТ реакторларын «Байкал-1» стенділік кешенінде сынау,
жылу ұстағыштың атмосфераға ... ... ... бойынша сынақтар
жүргізілді. Бұл сынақтарды өткізу ... өнім ... ... АЭС ... шығарындыларының (олардың қалыпты жұмысы кезінде)
құрамына тең, ал Семей сынақ полигонының шекарасындағы экспозициялық ... 15-20 ... ... ... ... аталған жер үшін фондық
құрылымына жақын. Көрсетілген кезең ішінде реактор қуаты 4,9-дан (min) ... (max) МВТ ... ... шығу ... ... ИВГ.1
реакторының аталған уақытта 28 «ыстық» іске қосу іске ... ... ... ... ... 178 ... ЖБҚ ... реакторында твэлдер мен ЖБҚ әр типті ЯЗҚ мен ЯЭҚҚ реакторлары үшін және
әртүрлі газтәрізді жылу ұстаушы ... ... ... ... мен ауа) ... отырып әртүрлі сынақтар ... жылу ... ... ... ... ... ... кешенінде орын алуымен экологиялық қауіпсіздік ... ... ... жылу ... ... ... жүйесінің ыдыстарында,
рауалы шекке дейін белсенділігі ... ... ... ... ... ... ... сынақтар кезінде атмосфераға
радиоактивті шығарындылар орын алған ... ... ССП ... ... ... көзі ... табылды. ССП демилитаризациялау. 1994-
98 жылдардың аралығында ССП демилитаризациялау ... ... ... оның ... жою ... ... жүргізілді. 1995
жылдың 31 мамырында «Дегелең» сынақ алаңында 108-К ... ... ... жою ... жұмыстар жүргізілді, ол ядролық
энергобөлініссіз ... ... ... ... ... ... ... жойылу фактісі арақашықтықты бақылау әдісімен тіркелді. Ядролық
қондырғыны жойғаннан соң, бес тәулік бойы ... ... ... ... ... ... және ... радиациялық ахуал
табиғи фон деңгейінен асқан жоқ.  
1996-2000 жылдар аралығында «АҚШ Қорғаныс министрлігі мен ... ... ... жою ... жаңа ... ... арасындағы
келісім шеңберінде «Дегелең» алаңындағы барлық 181 штольняны жабу бойынша
жұмыстар жүргізілді, ол үшін ... ... ... ... және ... ... ұңғымаларды бұрғылау, салынған ... жару ... ... Жою жұмыстарын жүргізу барысында бірқатар штольняларда сағалық
алаңдарда ремедиациялық жұмыстар жүргізілді, осының есебінен «Дегелеңдегі»
радиациялық ... ... ... алып келді. «Балапан» алаңында
дайындалған, бірақ ... 13 ... ... ... қатар
құрылықаралық баллистикалық зымырандарға арналған 12 шахталық іске қосу
қондырғылары жойылды. ШІҚ жою үшін ЖЗ ... ... ... ... мен ... көп күнге дейін тоқтаған жоқ. Өйткені
наурыздың 12 жұлдызында 1993 жылы Алматы радиосынан берілген бір ... ... ... ... ... ... ... экология
және биоресурстарды қорғау министрлігінің қызметкерлері Қазақстан
Республикасындағы радиациялық фон ... ... деп ... ... ... ... болмайды. Неге десеңіз, осы ... ... ... ... ... салыстыруға болмайды.
Сонымен бірге Қазақстан Республикасында бірде-бір радиоэколог даярланбаған
болатын. ... ... ... ... ... отырмыз.
Радиоэкологиялық зерттеулер Қазақстан бойынша жүргізілген ... ... атом ... және ... ... ... ... ғалымдары болатын. Жергілікті ғалымдардың ешқандай қатысы жоқ. Қазан
айының 24 жұлдызындағы «Атамекен» газетінің хабарына қарағанда, Өскемендегі
өнеркәсіптік аудан ... апат ... ... ... ... ... ... Чернобыльмен пара-пар деп шешім қабылдады.
Атырау облысының Қызылқоға, Теңіз аудандарындағы 1 млн гектардан аса
шұрайлы жерлерді алып ... ... ... 40 жыл бойы ... атом ... жарылған. Қазақ жеріндегі көптеген әскери-өндірістік
жұмыстар жүргізу үшін 20 млн гектар жерді әскери адамдар ... ... ... ... ... неше ... қалдықтармен ластаған. Қазіргі кезде
ол жерлер не егін егуге, не мал ... ... ... ... елі өз ... ие емес еді. Империялық нұсқаулар арқылы жүргізіліп отырды. Бұрынғы
кездегі партия және ... ... тек ... ... ... ... Сонымен бірге олар биология, химия, экология ғылымдарынан хабары ... да, бұл ... ... тікелей араласып кетті.
Осы кезде тәуелсіз мемлекет болдық, империялық нұсқаудан құтылдық,
ғасырлар бойы ... ... ... ... ... қорғап келген
биоресурстарға өзіміз иеміз. Ендігі уақытта мекен етіп отырған жер, ... ... ... дүниесі , олардың радиоэкологиялық апатқа
ұшырамауы өзіміздің сана-сезімімізге байланысты. Әрбір саналы және ... ... ... экологиялық апаттың болмауына ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарымыздың қорытындыларына қарағанда және бүкіл
дүние жүзілік ғылыми әдебиеттерінің деректерін ... ... аз ... ... да рак ... ... ... кезде термоядролық сынаулар өткізілген территорияларда неше түрлі
қауіпті аурулар халық арасына кең түрде таралуда. ... ... ... ... әр жүз мың ... шаққанда жүйке-психикалық ауруға шалдыққан
адамдардың саны 960-тан 1624-ке, ақыл-ойы кем адамдар ... ... және ... ... бар ... ... көбейген. Ал сары
ауру, іш ауру, туберкулез сияқты ауру ... ... ... ... Қазақстанның радиоактивтік сәулеленуі өте ауыр. Қазақстанның қай
облысын алып қарасаңыз да, ... ... ... ... ... толы ... көп ... Өйткені, қазақ жерінде
әскери полигон ... жер аз еді. ... ... ... Абыралы қойнауының жазық даласындағы әлемге аты әйгілі аты ... ... ... ... ... ... полигон соңғы жылдары
ғана белгілі болды. 1946 ... 1989 ... ... Қазақстанның
территорияларында 642 термоядролық атом, ... ... ... 1.2.»
Бұрынғы Кеңес Одағында және Америка Құрама ... атом ... мен ... ... Жыл |Америка Құрама Штаттары |Бұрынғы Кеңес Одағы ... |5 |0 ... |3 |1 ... |16 |2 ... |21 |4 ... |24 |12 ... |61 |24 ... |117 |46 ... |70 |58 ... |50 |47 ... |37 |35 ... |32 |56 ... |31 |51 ... |35 |58 ... |34 |56 ... |28 |23 ... |25 |24 ... |921 |642 ... ... полигонында термоядролық сынаудың ашық аспанда
жүргізілгені туралы ғылыми деректер ... ... ... А.Н.Петрушенко-2 термоядролық сынау өткізілген деседі. Ал
шын мәнінде бұл ... ... ... көп ... ... ... ... не?
Радиация дегеніміз – бір элементтің атом ядросының өзге элементке өз
бетімен ауысуынан туындайтын құбылыс. Бұл ... ... ... ... Бұл ... ... Мәселе – оны адамдардың қалай пайдаланғысы
келетіндігінде. Радиоактивтілікпен ... ... жер ... ... ... ... ... Ал космоста жер пайда болғанға
дейінгі ... ... – ақ өмір ... ... ... ... 20
млрд жыл бұрынғы «Үлкен жарылысқа да» иондалған сәулелер белгілі дәрежеде
әсер еткен көрінеді. Ал ол жарылыстан соң ... ... ... ... ... ... күші ... ыдырау мен атом ядроларының өзара
алмасуында екндігінде дау жоқ. Радиоактивті материалдар планета құрамына ... ... бері ... ... шамның өзі де жеңіл радиоактивті. Барлық
тірі ағзалардың ... аз ... ... да ... ... Ал ... ... құрылымдардың ашылғанына жүз жыл да болған
жоқ.
Біз «радиация адам өміріне қауіпті ме, жоқ па?» деген ... ... ... Бұл ... және дәл жауапты қажет етеді. Бірақ бұл жерде ғылым
дәлме -дәл ... ... ... ... Осы ... ... ... ғылымдары адамдардың дамуы кезеңінде кәдімгі радиациялық фон
айта қоярлықтай ... ... деп ... ... ... мың ... бойы бойларына сіңген радиациялық сәуле ... ... деп ... ... ... ... ... өз даму процесі кезеңінде
мұндай сәулелерге бейімделіп кетеді. Оның ... ... ... ... ... ... дұрыс дамуы үшін қажет деген пікірлерде айтуда.
Бірақ дәл қазір радиациялық фонның жануарлар мен ... ... ... ... ... ... ... фактілер жоқтың қасы.
Жекелеген ... ... ...... ... ... Мысалы,
ғалымдардың экспериментті зерттеулері күнбағыстың өсіп жетілуі кезеңінде
радиацияның белгілі бір мөлшері оған ... ... ... Ал ... ортада уран, радий және торий элементтерінің болмауы мақтаның өсуін
тежейтін көрінеді. ... ... ... ... ... ... екен.
Радиациялық ластанудың басқа ластанудан көп айырмашылығы бар. ... ... ... ... мен ... ... бөліп
шығаратын тұрақсыз химиялық элементтердің ядросы – радиоактивті нуклидтер.
Міне, осы бөлшектер мен шығарылған сәулелер ... ... ... ... соның нәтижесінде түрлі аурулар пайда болады.
Радиациялық ластанудың негізгі көздері – альфа, гамма және ... ... ... ... сәулелер адам, жануар
организмдерінде ақуыз, фермент және ... да ... ... яғни
сәуле ауруының дамуына әкеліп соғады.
Сәуле ауруы адамның сыртқы мүшелерінің зақымдануынан және радиациялық
ластаушылардың ішкі ... ... ... ... ... дәрежесіне, алынған сәуленің мөлшеріне байланысты
балалар, қарт адамдар мен ауру ... ... ... ... 50 ... алса сәуле ауруы байқалмайды. Ал, 100 рентгеннен бастап сәуле ауруы
дами бастайды.
Сәуле ... ... ... ... ... ... ауыр және
созылмалы болып бөлінеді. Адамдар екі –үш рет ... ... ауыр ... ұшырайды, ал аз мөлшерде алса ұзақ уақыт сәуле ауруына шалдығады.
Қабылданған мөлшнріне ... ... ... төрт ... ... болады: 1-
дәрежесі жеңіл түрі – 100-200 рентген мөлшерінде; 2-дәрежесі орташа – ... ... ... ауыр – 300-500 рентген мөлшерінде; 4-дәрежесі өте
ауыр – 500 рентгеннен астам мөлшерде сәуле алған кезде болады.
Сәуле ауруы төрт ... ... ... ...... организмге
әсері оның мөлшеріне қарай болады. Оның ең алғашқы белгілері: әлсіздік, бас
айналу, бас ауру, ... ... ... іш өту, ... ... қан ... ... естен тануы. Екінші кезең – бірінші кезеңнен ... ... ... ... Бұл ... латентті кезең, яғни, жағдайдың
жақсы болып көріну кезеңі деп атайды. Алған радиация мөлшері көп ... ... ... ... да екі ... үш ... дейін созылады. Әлсіздік,
терлегіштік, тәбетінің төмендеуі, ұйқысының бұзылуы ... және ... ... ... ... - өте ... мөлшерде сәуле алғанда сәуле
ауруының асқыну кезеңі басталады. Аурудың температурасы көтеріліп, ... ... ... ... ... ... безі асқынып, баспа ауруы пайда
болады. Үш-төрт жетіден кейін шаштары түседі, қан ұюы бұзылады да жұқпалы
аурулар дами ... ... ...... ... ... ... бұл осы
кезеңде ауру жазыла бастайды. Ауыр түрі болса, онда адам бірінші кезеңде
өліп кетеді. ... және ... ... ... жазылуы бірнеше айға
созылып қан азаяды, қан ... ... және ... ... тамақ не су арқылы радиоактивті заттар адамның ішкі органдарына
түссе, онда адамға 25-30г активтелген көмір, 50г ... ... ... 25-30г ... суын ішкізеді. Адсорбент радиоактивті затарды қанға
өткізбей сіңіріп алады. Одан әрі 15-20 ... соң 2-3 литр су ... ... жудырады. Осыдан соң тағы да ... ... ... дәрімен ішек – қарнын тазалатады. Адам баласы сәулемен қатар әр
түрлі жарақат алса онда ең алдымен ... әр ... ... ... ... ... ... Құсқысы келіп, басы ауырып, басы айналғанда
этапиразин немесе аэрон таблеткаларын береді. Сәуле алғанын біле салып 3-4
сағаттан соң тетрациклин, ... ... ... ... ... ... ... де береді. Егер ішіне қан құйылған ... ... ... 5% ... кальций ерітіндісін 4 сағат сайын бір қасықтан
беру ... ... ... ... ... ... әр түрлі жеміс шырынын
немесе көп су ішкізу керек. Аздап тұз қосылған су беріп, аз – ... ... ... Қазақстандағы радиациялық жағдай
Қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі-радиациялық ластану болып
отыр. Радиактивті ластану мен күресу тек ... ... ... ... ... мұндай ластануын нейтралдайтын биологиялық ыдырату
әдістері де, басқа механизмдері де жоқ. Қоректік тізбек ... ... ... ... радиактивті заттар азық-түлік
өнімдерімен бірге адам ағзасына ... адам ... ... ... ... мүмкін.
Қазақстан терреториясында радиациялық ластану себептеріне мыналар
жатады. Семей ... ... ... ... ... ... ... атомдық өнеркәсіп орындары, ... ... ... ... шешу ... ... жер асты
ядролық жарылыстар, табиғи радиактивтілік, радиактивті қалдықтар.
Халық шаруашылық мәселелерін шешу мақсатында жер асты ... 1995 ... ... ... терреториясында әскери полигондардан
тыс 32 жер асты ... ... ... Олар әр ... ... міндеттерін шешу үшін, соның ішінде жер ... ... ... маңы ... ... ... жер асты ... үшін жүргізілген. Қазіргі ... ... ... дейін бұл
территориядағы жер асты суларының ластану дәрежесі және мониторингі бойынша
ешқандай жұмыстар жүргізілмеген.
Радиактивті ... ... ... ... ... техногенді қызмет әсерінен радиактивті ластануы
уран өндіру кен орындарымен, ядролық зерттеу және энергетикалық құрылғылар,
полиметалдық, мұнай және газ кен ... ... және ... байланысты. Бұл жұмыстар уран-радий және торий қатарының
элементтерінің әсерінен ... ... ... ... 80000-н ... ... сәулелер көзін пайдаланатын 800-н астам
кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың жалпы белсенділігі 250 мың кюриден
астам. ... ... ... ... ... ... ... 20000
(80 мың кюри) өндірістен шығарылып, көмілуі қажет.
Зерттеулер нәтижесінде Шығыс Қазақстан облысында 1995 жылы ... ... ... ... ... территориясында 15
радиактивті ластану учаскелері табылып, оның 13-і ... ... ... ... металл қалдықтарының радиактивті ластануы
анықталды.
Радиактивті қалдықтар. ... ... ... оны ... ... әртектіліктің түзілуі мен
генетикалық байланысты, сонымен қатар, уран, радий мен ... ... және ... ... ... ... ... әр түрлі болуы мүмкін. Ірі су қоймаларының акваторияларында (Каспий,
Арал теңіздері, Балқаш көлі) 6-8 мкр/сағ болса, ... ... ... 50-60 ... ... Магмалық жыныстар жер бетіне шығып
жататын табиғи радиактивті фон 18-22 ... ал ... ... тұнбалық
түзілістердің табиғи радиациялық фоны 10-18 мкр/сағ құрайды.
Космостық сәулелердің жалпы табиғи радиациялық ... ... ... 1995 жылы ... ... Көкшетау облыстарының Арықбалық
және Сарытүбек мекен-жайларындағы, ... ... ... ... жоғары концентрациясы анықталған.
Қалалардағы ауаның ластануы, жерлің тозуы мен шөлейттенуі, өндірістік
және тұрмыстық ... ... жер асты жер үсті су ... ... ... ... ... Іле, Шу өзендерінің ластанған
сулары ... ... ... ... ... Атом ... Станция құрылысын салу туралы әңгіме, сонау
Кеңес Одағы тұсында жиі қозғалатын, 1995 жылы бұл ... ... ... ... ... ... ... Шардара АЭС-н
салу көзделгенді. Ғылым-мамандардың айтуынша Тәуелсіз, егеменді ел ретінде
әлемдік өркениеттің бір бөлігі ... ... атом ... ... ... ... Балқаш көлінің жағасында «Үлкен» атты елді
мекенде салынады деген әңгіменің ұшы шығып жатты. Бірақ, ... ... ... ... ... АЭС-ң қоршаған ортаны ластайтыны,
өзен, көлдердің жағасында салуға болмайтынын тағы ... ... ... ... электр энергиясының 90% АЭС өндіргенімен адам
өміріне қауіпсіздігі ... ... ... АЭС ... ... ... ... өндірудің басқаша көздерін қарастыру қажет.
Жарылыс зардабы қашанға дейін созылады? ХХ ғасырдың ... ... адам ... ... ... ... тіршілі біткенді әп
сәтте жалмап, қырғын үйіндісі ... өте ... әрі ... ... ... ие болған АҚШ 1945 жылы атом ... ... ... қалаларына тастады. Хиросимадағы үш жүз мың тұрғынның бір жүз отыз
мыңы қаза ... Тірі ... ауыр жан ... мен ... ... өмір бойы ... мен ... арқалап қалды. Күні бүгінге дейін ... тірі ... ... ... ... көрмеседе, жарылыстан
туындаған зардаптардың ұрпаққа ауысуынан жан азабын тартып келеді.
«Сурет 1.3.1»
Сол кезеңде совет үкіметі де ... ... ... ... күш салды. Көп
кешікпей атом бомбасын жасап шығарды. Енді оны сынайтын жер керек. Совет
Одағының ... 1947 жылы ... ... ... оны жетілдіре
түсуге қолайлы орын деп қазақ даласын таңдады. Негізгі орталығы етіп Семей
өңірін белгіледі және оған қоса ... ... ... аймақтардан да
термоядролық қарулардың сынақтар алаңдарын дайындап, тездетіп іске асырды.
Осылайша қазақ елінің талай жері термоядролық қарулардың ... мен ... ... ... ең ... 1949 ... 29 ... атом бомбасы
сынақтан өтті. Сол 1949 жылы мен 1989 жыл аралығында адамдарды ... ... ... ... 607 түрі ... ... ... уақыт аралығында басқа аймақтарда да бірнеше рет атом қарулары сынақтан
өткізілді. Қырық жылға созылған жеріміздің астында, ... ауа ... ... ... ... әбден бүлдірді. Ядролық
жарыс сан мыңдаған жандарды шырылжатып шырқаратса да билік басындығылар
адамдар ... ... ... ... ... 1955 жылы қуатты 1000
килотонна болатын сутегі бомбасын жару кезінде оның қуаты ондаған шақырым
жердегі ... ... ... ... тым-типыл етіп, ауыр
заттардың өзін қаңбақша ... ... ... ... аса қуатты
күшпен адамның ойы жетпейтін, зәресін алатын бұл ... ел ... ... Оны тек ... ... ғана қолдады. Олар «біздің
республика жерінде сутегі бомбасының жарылуы қазақ халқының мақтанышы» ... ... ... ... баспасөз бетінде түрлі мақалалар жариялаумен
болды. Осы жаралысқа байланысты түсірілген ... ... ... ... жазғанынан үзінді «45 минуттік жарылыстан менің жаным түршікті.
Жан-түршігерлік ... ... ... ... ... мемлекет
бір жақты қараған, аймақтың тағдырын ойламаған, жергілікті халық ескерусіз
қалды» (Семей полигоны(, 1997 жыл, 21-32 беттер).
Сынақ ... ... ... тарайтын радиациялық
сәулелермен қоса жер бетіне, ... ... ... ... ... үшін өте зиянды екенін ядролық қаруды сынауды жақтаушылар жақсы
білген. ... ... ... одан ... ... оның басы-қасындағы ғалымдарды, әскери бөлімдер мен денсаулық
сақтау төңірегіндегі орындардың қызметі, іс-әрекеті, ... ... ... ... ... ... да ... бақылауды ұсталып, жасырын
сақталды. Жарылыстардан тараған сәулелер мен газ жауыннан айықпас ... ... ... ешкімді толғандырмады. Мұның бәрі құпия
ұсталды. Ол ... ... ... зардабын ешкім білмеді, оның бәрі
әскери күш-қуатты арттыру деп саналды. Ал ... ... ... ... ... өлім ... ... сұралмай жүздеп,
мыңдап адамдар өмірімен қоштасып жатса да, тірілері ... дерт ... де, адам ... жасалған ақырзаман тұзақтары-ядролық сынақ жарылысы
мен сынақ жүргізетін полигондарды «ақ жұмыртқа, сары уыз» деп ... ... ... ... мөлшерде» деп мадақтаудан басшылар
жалыққан жоқ. Тіпті осы құпияның ... ... ... ... ... ... деген сенімін жоғалтқан тұстың ... 1989 ... ... күні СССР ... ... Бас штабының бастығы, армия генералы
М.А.Моисеев ешбір шіміркенбестен былай дейді: «Шындық ... ... ... ... ... жағынан өте таза полигон болып табылады».
«Сурет 1.3.2»
Адамдарға зіл болып жабысқан дертті біле тұра ... ... ... оны ... шығаруға тырысып, мойындағысы келмейтінін ... Бұл ... ... ... ... деп ... «Люди на
Западе не могут себе представит, что мы ... при ... ... ... в ... были ... ... дозам облучения в
ходе советской ядерной испытательной программы. Но ... я ... о ... Москве, они это не признали».
Ұзақ жылдар бойы биліктің шектен тыс адам ... ... ... ... ... ... ... өмірге өлімнің дәнін сепкен
қарақшыдай болғанын көрсетеді. Адамның жан ... ... ... 37 ... ... ... облысын басқаруға 1987 жылдың басында
келген сол жердің түлегі ... ... қана ... рет ... ... ... ... ел десе елеңдеген бірден-бір азамат болды.
Бұған оның «Семей ... «ХХІ ... век» ... ... ... болады.
Алайда алып империяның басшылары жойқын жарылыстардың зардабы мен
зәрін жергілікті басшылар іс ... ... ... ... де
«термоядрошылардың» ісін жалғастыра ... Атом ... ... ... ... ... ... басшылыраның Семей
жерінде бұндай жарылыстарды үзілді кесілді тоқтату жөнінде КПСС ... Бас ... ... ... ... қол ... Жеделхаттың
баруы әміршіл билік пен ... ... ... жарылысқа деген
көзқарастың аражігін ашып ... ... ... ... ... ... бір апта ... соң «Невада-Семей» антиядролық
халықаралық қозғалысын құрушы, оның жетекшісі, ақын ... ... ... 1989 жылы Қазақстан телеарнасы арқылы ашық түрде республика ... ... ... ... ... тоқтатуды талап етіп, сөз
сөйледі. Мұны тыңдаған әрбір адам сан жылдар бойы ... ... ... ... ... алғандай болды. Әлемнің ешбір жерінде мұндай
аяусыз сойқандық бұрын-соңды кездеспеген еді. Осыншама қатерлі, аса ұзаққа
созылған сынақ ... ... атом ... ... ... жері мен
елінде, оның ішінде жарақат пен ... ... ... Семей өңірінде
болғаны жан түршіріктіреді. Осыдан көп кешікпей ... ... 29 ... 1991 жылы республикамызда ядролық сынақтарды болдырмау,
полигондарды жабу ... ... қол ... ... ... ... және биосфера
Табиғатта адамзат баласы, жан-жануарлар дүниесі, өсімдіктер әлемі
табиғи радиоактивтік сәулеленудің сыртқы және ішкі ... ... яғни ... ... фон деп ... ... болады. Бұл
жер бетіндегі тіршілік өмірдің табиғи қажеттілігі. Бірақ адамзат ... ... зат ... ... ... ... ... жоғары
қоюда. Осы арқылы адам өзін экологиядан шығарып, глобальды ... ... ... ... тәртібіндегі шекті нормаларын бұзуда. Осыларды
белгілі бір жүйеге келтіру кезек күттірмейтін мәселелердің біріне айналып
отыр.
Жер бетін мекендейтін бүкіл тірі ... ... өмір ... ... ... өзгеше қабат құрайды. Ол биосфера деп ... сөзі ... ... ... ... тірі ... ... ортасы деген мағына береді. Бұл ғылымның негізін ұлы ... ... ... Оның анықтауы бойынша биосфера тірі заттан ... ... ... ... мұнайдан, торфтан, топырақтың қар
шіріндісінен ... Және ... ... – тірі ... ... әрекеттесуі кезінде пайда болған заттардан (газдардан, шөгінді
тау жыныстарынан, балшық пен ... ... ... ... пайда болған тірі организмдер ерекше роль атқарады.
Академик Вернадский ... ... ... ... әсер ... ... тірі организмдерден басқа құдіретті күш жоқ» деп тұжырым
жасады.
Жердің жасыл желегінің органикалық затты синтездеу кезінде ... ... ... ұзақ жылдар бойы биогендік және биокостық заттар
ретінде сақталынады. Геологиялық дәуірлердің ... ... ... мерзім ішінде өсімдіктердің түзген органикалық заттары ауа мен су
арқылы жер бетіндегі ойпаңдарға жиналып, судың түбіне шөгеді. ... ... және ... ... ... Оны ... деп атайды. Оның
қалыңдығы бірнеше километрге жетеді.
Биосфера орасан зор күн ... ... ... оны үнемдеп
атмосфера мен гидросфераға таратып оларды өзгертіп отыратын ұлы күш.
Биосфераның кіші ... ... ... ... ... жүйе
деп аталады. Бұл биологиялық терминді алғаш рет ... ... ұлы ... ... ... еді.
Биоценоздардың құрамына тірі организмдердің, микроорганизмдердің
бірлестіктері мен олар өмір сүретін ортаның құрамы ... ...... ... даму ... жеке биологиялық түрлер мен
популяциялардың қоршаған ... және ... ... ... Бұл ... ... мен ... кіретін организмдердің сандық
шамасының өзгеруіне қарсы тұра алатын, өзін-өзі ... ... ... популяциялардағы өзін-өзі басқару процесі шексіз емес.
Егер айналаны қоршаған сыртқы ортадағы өзгерістер, ... ... ... ... онда эко ... ... бүтіндей бұзылады.
Дүние жүзіндегі ең үлкен проблемалардың бірі – ... ... ... ... ... болатын қалдықтардың мөлшерден тыс көбеюі
болып ... ... ... бұл ... ... ... ... айналған.
Көне заманда тау жыныстарынан темірді, мысты, жезді бөліп алу ... ... ... болып үйіліп қалып отырған. Олардың қалдықтары
тарихтың ескерткішіндей болып күні ... ... ... ... ... радиоактивті қалдықтар да бар еді. Осы уақытта ... ... ... ... қарқынмен өркендеп келеді. Міне, сондықтан да
радиоактивті элементтердің ... ... жыл ... өсіп ... ... ... ... дамымай тұрған ... ... көбі ... ... ... Олар аз уақыттың ішінде
микроорганизмдердің күшімен өздерінің құралған қарапайым ... ... ... Олар ... ... ... ... дүниесі мен
өсімдіктер әлеміне онша зиянды болмайтын. Осы кезде өнеркәсіптің ... ... суды және ... аз ... ішінде ыдырамайтын берік
қосылыстардан тұратын химиялық элементтермен қарқынды түрде ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... улы қасиеттерін жоймай сақтай
алады. Олардың мерзімі белгісіз. ... ... ... ... ... ... және жер шарындағы барлық тірі организмдерге өте
қауіпті қалдықтардың бірі жоғарыда айтылғандай, радиоактивті элементтердің
қалдықтары ... ... ... ... ... радиоактивті элементтер
– изотоптар. Олардың қалдықтары тірі организмдерге өте ... ... ... ... әрекеттері мыңдаған, миллиондаған жылдар бойына
сақталады. Оларға қарсы тұратын биосферада құдіретті күш ... ауыр жүк ... ... бұл заттардың көлемі де, сапасы ... ... ... ... ... ... ... сан қилы ... алу ... ... ... түрлі қалдықтар, оның ішінде
радиоактивті элементтердің қалдықтары пайда болады. Олардың ... ... ... мен ... және ... ... ... тигізер әсері , әрине толық зерттелмеген. Халық
санының өсуі мен ... ... ... ... ... тез ... ... күші жыл сайын көп мөлшерде түсетін өндіріс пен
тұрмыс жайында пайдаланған заттардың қалдықтарын ыдыратуға шамасы ... ... ... ... ... ... ... Оның табиғи тепе-теңдік
заңын бұзып жібереді. Сондықтан да мыңдаған, миллиондаған химиялық заттар
ешбір кедергісіз ауаны, суды және ... әрі ... ... Адам ... ... мүлде өзгертіп, қалдықтарды биосфера өзі таратып
жібереді деген ... ... ... болған жөн. Биосферада міндет артудың
керек емес екендігін өмірдің өзі көрсетіп келеді.
Айналадағы ортаны қорғау, яғни экология проблемасы бүгінгі ... ... ... ... ... толғандырып отыр. Ол бүгінгі заманның
өзекті ... ... ... ... баласы табиғатты өзгерте
түсуде. Оны халық игілігіне ... ... ... ...... түсуде. Жер қойнауынан алынып жатқан кен байлықтарының көлемі ... ... ... ... кұрлықтың 50 пайызын пайдаға жаратып, өзен
суларының 12 пайызын, орман-тоғай ... 50 ... ... ... ... және ... ... кезінде 4 мың км-ден астам жыныстар
аудастырылып жер қойнауларынан 100 млрд. тоннадан ... кен ... ... ... отын ... ... мұхит суларына 600 млрд. т кәсіптік-
тұрмыстық қалдықтары мен 1,5 млн. т ... ... 800 млн. ... ... ... ... 4 млн. т улы ... шашылады,
биосфераға 25 млрд. тоннаға дейін ... ... ... тасталады. Қолда
бар болжамдарға қарағанда 2000 жылға қарай бұл ... 4-5 есе ... ... облысы аумағының әскери өндірістік байланыс жағдайы
Қоғамның ілгерілеп, адамзаттың алға қадам жасауына қарай, оның
табиғатқа ... ... ... ... ... орай бұл күндері экология
мәселесіне маңыз беріліп, ол көп салалы ғылымға айналуымен қатар, ол саяси
қозғаушы күш ... ... ... облысының аумағында төрт әскери ... ... алып ... жер ... 1,5 ... шаршы шақырым, яғни, облыс
аумағының 15 пайызын қамтиды. Осы төрт полигонның бірі-Оңтүстік сейсмикалық
экспедиция полигоны. Ол ... деп ... ... орналасқан (батыс және
шығыс Азғыр күмбезі). Бұл бұрынғы ... ... ... физика ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Азғыр
учаскесінде 300 гектар жерді алып ... Ол 1964 ... ... ... Бұл ... ядролық технология әдісі мен уытты заттарды көмуге
кейінірек қажет болатын жер асты ... ... үшін ... ... ... деп ... ... жер Қазақ КСР министрлер Кеңесінің 1978 жылдың 20
қаңтарындағы қаулы негізінде 1979 ... 16 ... ... актісі
мен бекітілді. 1987 жылдың 14 қазанында бұл жерді пайдалану ... ... 1 ... дейін ұзартылған. Жерді пайдаланғаны үшін арендалық
төлем алынған жоқ. «Галит» 1966-1979 ... ... 17 ... ... Ол ... жарылыс техникасы әдістері мен Батыс және Шығыс
«Азғыр» ... ... ... ... 2-ден 15 шақырымдық
қашықтықтағы 10 жұмыс алаңдарында жүргізілді.
Осы аймақтағы ... ... әуе ... полигоны. Оған да
Құрманғазы ауданының аумағынан 460 мың га жуық жер (459848 га) ... 1957 жылы ... ... ... ... ... ... берілген.
Полигон әуе қорғанысы құралдарын соғыс жағдайында қолданудың
міндеттері бағытындағы жұмыстар жүргізу ... мен ... ... астам елдердің бір миллионнан астам адамдары үйренуден өтті. Аумақта
бір мың тоннадан астам соғыс ... ... ... қалды.
«Тайсойған» деп аталатын полигон-Қызылқоға ауданының 750 мың га ... ... Бұл жер 1952 ... ... ... Одақтық Министірлер Кеңестік
қаулысымен әскери қызмет мақсатында берілген ... ... ... ... ... ... мен әуе ... күштері (ВВС)
пайдаланды. Тайсойған полигоны әртүрлі бағыттағы 3 участкеден тұрады. Оның
біреуі балистикалық зымырандарды (ракеталардың) ... ... ... деп ... алаң. Бұл аумақ барынша уытты деп саналатын гантип
(диаметилгидразин) ғарыш отының қалдықтарымен және ... ... ... ... ... түскен) ластанған, оның 11 мың гектары
істен шыққан. Генцилдің ... жол ... ... ... 10 еседен
аса артық. Жерді бір шама ғана қалыпты жағдайға келтіру үшін ... 15 ... ... ... ... учаскесінде «Әуе»-«Жер» «Воздух-Земля»
текті, үшіншісінде «Жер-Жер» «Земля-Земля» ... ... ... Аймаққа шамамен 2 мың тоннадан астам соғыс ... ... ... ... ... қаншалықты әрекеті болғанын бүгінгі
таңда нақтылап айту мүмкін емес. ... ... мен ... ... ... ... ... суды, адамдардың денсаулығын ... ... ... ... ... бір ... қолайсыз
әрекет жасағанын дәлелдейді. Сынақ жарылысы болған аумаққа жақын ... ... ... ... ... мал ... ... зақымдалып,
ауыз су құдықтары мен мал суаттарының істен ... ... ... жердің
маңайындағы өсімдіктердің өзгеріске ұшырауы-бұл күндері мәлім болып отыр.
Үй ... ... ауру етек ... ... ... шығын болуы
анықталды. Малдың әсіресе жылқылардың сәуле әсерінен болған ауруға ... ... ... ... ... ... ... жақынырақ жерде тұратын адамдар арсында әртүрлі
ауруларға шалдығушылық байқалып жүр. Азғыр ... ... ... мен ... өлімі азаймай отыр. Осы жерде орналасқан 50 жан ... бір ... ... ... ... ... ... 15 адам рак ауруымен
қайтыс болыпты. Бұл аймақта тұрып жатқан адамдар арасында өкпе (туберкулез)
мен ішкі ... ... ... және ... ... мен ... мен ауыратындардың саны облыстың орташа көрсеткіштерінен бірнеше
есе жоғары болып ... ... ... ... әскери полигондар орналасқан Қызылқоға
ауданы тұрғындарының денсаулығы жөнінде соңғы кезде статистикалық деректер
де біраз қолайсыз жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ауруы көп тарап келгендігін көп тарап келгендігі ... күні ... ... сәбилердің дүниеге кеміс ... ... ... ... тамырлары ауруларына шалдыққан адамдар саны
азаймай ... 1990 жылы олар 877-ге ... ... ... бала көтеру
мен босанудың қиындауы, үлкендер мен балалар ... өкпе ... ... бері ... орын алып ... Экологиялық жағынан әлде қайда
қолайсыз, қоршаған табиғи ортаға зиянды заттар шығару жөнінен жүздеген есе
асып ... ... ... ... ескермеген жағдайда) өнеркәсіпті
Жылыой ауданымен салыстырғанның өзінде бірқатар аурулардың таралуы бойынша
Қызылқоға ауданындағы көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... сияқты полигон айналасында орналасқан
елді мекендердің тұрғындары арасында кейбір аурулардың түрлері едәуір тарап
отырғаны байқалады. Мал ... ... да жиі ... ... ... ... ... полигонға жақын Тайсойған құмдарында орналасқан отарларда
мал шығыны көбірек болғандығы байқалады.
Осындай, ... ... да үрей ... жәй ... ... деп
алмаймыз. Сондықтан зияндылығы жөнінде кезінде сөз болып жүрді. Бірақ ол
көбіне ... ... ... Жасыратыны жоқ, соңғы кездерге шейін
бұрынғы Одақ Атомэнергопром министірлігінң ... ... ... ... ... ... келді. Ал Азғыр мен Тайсойған
полигондарына таяу аумақтардағы тұрғындар мен жануарлар ... ... орын алуы ... ... ... ... абыржушылық туғызды.
Осыған орай полигондардың ... ... ... ... ... және ... ... жөнінен
тәуелсіз, барынша дұрыс баға алу мақсатында облыстық экология ... ... ... ... ... ... мен
1991 жылдан бастап Азғыр мен Тайсойған ... ... ... ... ... ... ... аумағы мен оған көршілес
жерлерде медицина және ... ... ... зерттеу жұмыстарын
атқарды. Олар онымен қатары геоботаникалық, геохимиялық және ... ... ... ... ... ... ... радиактивті зақымданудың жергілікті көздері бар екендігі анықталды.
Осы аумақтағы А-1 технологиялық алаңында айналадағы орта ... ... ... шығып тұратындығы белгілі болды. Шаруашылық пен
тұрмыс қажетіне пайдаланатын су пункттерін ... ... ... ... кейбір компонеттердің (калий, қорғасын, бром, нитриттар,
хлоридтар, сульфаттар) жол берілетін мөлшерден ... ... ... адамдар мен малдар пайдаланғанда қауіпті болатын пункттерде кездеседі.
Биоиндикациялық зерттеулер Азғыр полигоны аумағының ... ... ... мен ластанып отырғанын, ал ... жер ... ... одан әрі шөп ... ... тарап, мұның түбі
адамдардың ауруға шалдығуына себепш болатындығын ... Осы ... ... ... ... ... да зымыран әсерінен шығатын
улы заттар мен уытты химиялық элементтер мен ... ... ... ... отыр.
Өткен 1992 жылдың соңғы айларында Азғыр полигоны аумағында Қазақстан
Республикасы экология және биоресурстар министірлігінің жетекшілік етуі ... ... ... ... Оның ... көптеген министірліктер
мен ведомствалардың, қоғамдық қозғалыстардың жергілікті Кеңестер мен
әкімшіліктердің ... ... ... Азғырда «Галит» деп аталатын
обьектіде жұмыс жасады.
Осы жерде 1966-1979 жылдары 10 технологиялық алаңда ядролық жер ... ... ... ... қалдықтарды көму үшін
көлемі 1200 мың текше метрге жуық топырақ ... ... 9 ... анықталды. 1979-1989 жылдары осы алаңда пайда болған қуыстарды
ғылыми-зерттеу және эксперименттік жұмыстары жүргізілген, қазіргі ... ... ... 5-і суға ... тұр. 1989 жылы ... ... және олардың аумағындағы жерлерді қайта ... ... ... ... жұмыстар кең көлемде қолға алынды.
Комиссия осы жұмыстар барысында біраз кемшіліктер орын алып ... ... ... қалдықтарды көму мен тасымалдау радиациялық
қауіпсіздік ережелерін сақтамай жүргізілетіндігі анықталды. ... ... ... ... оңтүстік-сейсмикалық экспедицияға радиактивті
қалдықтарды көму технологиясын ережелерге ... ... ... ... ... металл конструкцияларын ... ... ... ... жылы ... ... ... бізде өткен конференцияда осы
алаңдардың айналасын қоршау, оларға адам ... ... ... ... ... бұл талаптар орындалмаған болып шықты. Осыған ... ... ... ... (Арзамас-16) өкілдеріне де, басқа
әскери адамдарға аталған жұмыстарды атқару міндеттелді. Жалпы алғанда бұл
жерлердегі жағдай жақсы ... ... ... 5 ... суға ... Оның ... ... тұз қабаты басып жатыр. Осындай ластағыш
сулардың жер ... су ... ... ... ... ... кепілдік бере алмайды. Мысалы осындағы сулардың ... бір ... ... ... деп айта алмаймыз. Ол қашан болады? Мүмкін он, ... ... ... ... ... ... сақтанбасқа, мұндай қауыпты
болдырмаудың шарасын алмасқа болмайды. Осы мақсатта ... ... ... ... аңғалдық жіберип алмас үшін жердің мүмкін боларлық
жаықтарын зерттеу, қуыстарды су ... етіп ... ... Ол үшін ... ... суретке түсіруді қайта
жүргізген дұрыс. Бұл жұмыс жарылыс ... және онан ... ... ... ... аймақтарының радиациялық жағдайы да көңіл тыныштарлық ... ... ... ... аударып жүрген жері А-1 алаңы. Ол
Азғыр селосынан 1,5 ... ... Осы ... ... ... ... орташа деңгейден 11-17 есе асып түседі екен. Бұл
аймақта стронций-90 және ... ... ... ... ... Азғыр жерінің топырағындағы плутоний қалыпты жағдайдағы мөлшерден екі
еседен астам көп.
Полигон аумағының А-5 алаңындағы ... ... ... цезий-137 барлығы анықталды. Бұл су қабатының ядролық жарылыс
продуктысы мен ластанғанын көрсетеді. ... ішіп ... суды ... ... булар ұшыраспаған, ал сүтте стронций-90 мен цезий-137 жол
берілетін мөлшерден аспайтындығы ... ... ... қиюы мен ... ... мен ... байқалған. Бұл радиоцезийдің көзі
өсімдік екені аңғартады. Мұның үстіне совхоз аумағында әлі де ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Оларды
тауып және пайдалану жөнінде шешім ... үшін ... ... суретке түсіру қажет болды. ... ... ... ... ... әсері болғанын, оның мөлшерін,
шамасын келісіп айту ... ... ... жоқ. ... ... кезінде
радиактивті газдар шығарылғаны белгілі. Бірақ сол газдар ... ... ... ма? Олай болу ... сыймайды. Өйткені олар желдің әсерімен
басқа жерлерге жетіп жатты. Мұны ... ... ... ... ... ... Осы ... қаралыстырылатын және жүзеге асырылатын жұмыстар
баршылық. Ең алдымен «Галит» ... ... ... ... ... ... ... жүргізу қажет. Оны ұйымдастыру Республиканың
Ғылым Академиясына берілуі тиіс.
Айналадағы ... ... ... ... отырып,
Республиканың ауыл шаруашылығы министлігі барлық жарамды жерді және ... ... ... ... ... ұйымдастырғаны абзал
болар еді.
Қазақстан Республикасының атом энергиясы ... ... ... ... оны ... не ... ... өзінің шешімді тұжырымын жасауы тиіс. Бұл ... ... ... да көп көлемде, тексеру жүргізілу қажет.
Жоғарыда аталған республиканың беделді комиссиясы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Ғылым Академиясына
«Галит» обьектісінің қуыстарындағы сұйық ... ... ... ... ... жасауды тапсырған болатын. Денсаулық
сақтау ... де ... ... сараптау жұмысын
жүргізуі тиіс. ... ... ... ... ... ... мен ... облыстарының аумағында ... және ... ... ... мен ... қуыстарын жер асты суларынан гидрогеологиялық айыруды ... ... ... 1993 жылы ... ... министірлігіне жүктелген еді. Осыларды жүзеге асыру арқылы
көптеген ... ... ... басқа облыс аймағында ... бар. Бұл ... ... ... ... ... зымырандардың қалдық бөлшектері көптеп шашылып
жатыр. Олардың әскери басшылары өз ... ... ... ... оған көңіл айдармаған. Бұл жұмыспен кішігірім «Жастар» кәсіпорны
айналысып жатыр.
Сонымен облыстың ... және ... ... ... бойы ... ... жұмыс жасап келді. Ауыл ... ... ... 1 ... ... ... жер шығып қалды. Олар облыс
экономикасына зиянын тигізіп, экологиялық жағдайды нашарлатты.
Облыс ... ... бұл ... ... жабу шарасы
алынуда. 1993 жылдың 1 ... ... ... ... жарақтары
қолданылмайтын болды, оған тиым салынды. Арнайы келісім жасалғанша бұл
жерлерде командалық өлшеуіш, бақылау ... және ... ... ... ... кезде мұнда соғыс жарақтарын қолданбай
ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге ғана рұқсат ... ... ... өңірінің қоғамдық қозғалыстарыны, эколгиялық
қызмет орындары, аудандық әкімшіліктер де өз үлестерін қосты.
Алайда жоғарыда ... ... ... аймақтарда
атқарылған істер баршылық. Басқа министірліктер мен ... мен ... ... ... арада құрылған ұлттық ядролық орталықтың орныда
ерекше. Қазақстан Республикасы Министірлер Кабинетінің қаулысымен құрылған
бұл ... ... ... пен ... ... ... тапсырылып отыр.
Ядролық жарылыстың зардаптары мен ... ... ... ... ... ... мен жою, сондай-ақ ... жою мен көму ... ... және ... талдау
жасау осы орталыққа жүктелген.
Қазақстан Республикасы Министірлер Кабинеті ... ... ... ... ... ... ... туралы»
қаулы алды. Көп ұзамай Жоғарғы Кеңестер Батыс Қазақстандағы «бейбіт» ... ... ... мәселе де көтерілуі тиіс. Осы сияқты басқа да
жүзеге асырылмақ шаралар арқылы ... ... ... ... таза болуы сайып келгенде адамдарымыздың денсаулығы мен тіршілігі
жолында ірі қадамдар ... біз ... ... 15 ... ... алып ... ... зардаптары кезінде осы облыс пен Батыс Қазақстан облыстарының
біршама жер көлемін қамтыды. Ұзақ жылдар бойы полигондағы ... ... адам ... үй ... ... ... мәліметтер құпия
ұсталды. Осы аймақтардың барлығы да ... ... ... жайлауы,
қыста қыстауы, яғни тіршілік ұясы еді. Осындай жер жаннатына 10 рет ... ... ... жасалыпты. От сепкен 7 қару тәжірибеден өткен.
Алғашқы жарылыс Азғыр ... 1,5 ... ... ... халық ашық
айтып отыр.
Полигондардың көп жері қылтанақ өспейтін, бір ... суға ... қу ... ... Осы ... ... үй ... жаппай ауырып,
олардың көбі қырылып қалды. Әсіресе, жылқылардың сәуле ауруына шалдығуы
Құрманғазы, Исатай және ... ... ... ... ... су ... ... аузы-мұрындарынан қан сорғалап, сылқ ... ... бұл ... ... шөп улы ... ... мал ... шындықты
кезінде айта алмаған. Ал қазір шындықты ... ... ... ... ... ... 865, ... совхозында 1340 жылқы жаппай
қырылған. Ал Мәскеуден келген мамандар қырылған жылқыларды «сүліктен өлді»
деп жаба салған. Ал ... ... ... ауданда мал ауруы да
көбейіп барады. Басқа ... ... ... жақын Тайсойған
құмдарында орналасқан үйір-үйір жылқылар шығыны көп. Тіпті көбі түгелдей
қырылып қалған. Бұл ... ... тұщы су ... ... ... ... болған. Мал жейтін шөптердің де түсі өзгеріп, күнінен бұрын
сарғайған. Әсіресе, алабұға, еркек, бұйыр, сексеуіл, иісі ... ... ... ... ... ... бір ... ой-шұңқыры малға, жанға
жайлы өңір еді ғой, шіркін! Ал ... ... кең дала адам ... ... тулақ сүйреткендей. Баяғы Тайсойған жоқ. Ол неге жұтады?
Мұның ... ... ... ... ... ... ... мәлімет берілмеген. Азғыр мен Тайсойған полигонына таяу аудандардағы
тұрғындар мен хайуанаттардың жағдайы кезінде ... ... ... да ... көп ... туғызды.
2.2. Ақиқаты аңызға айналған Азғыр
Батыс Қазақстан облысындағы Азғыр полигонында 1966 жылдан ... ... ... ... 165 метрден 1500 метрге дейін 10 технологиялық
алаңдарда 17 жерасты ... ... ... Осы ... ... жұмыстарын Ядролық физика институтының Азғыр
радиоэкологиялық ... ... ... мен ... ... аралығындағы кең Нарын құмының
кесек, ... бір ... ... ... 40 мың ... ... деп
көрсетіліп жүрсе, Азғыр даласының сор, татырлары 12 мың ... ... ... Бұл да ... ... Түсініктірек болу үшін көне
шежіреден бір-екі дерек ... ХІХ ... ... ... ... ... кейін оның жер көлемінде бес уезь бен екі ... ... ... ... жеке ... уезі аталған, оның басқарушыларының
бірі Бөкей ханның ... ... ... ... ... ... Дәулеткерей
болғаны құжаттарда нақтыланадаы. Кейін 1928-1930 жылдарда Қазақ АССР-іне
қарайтын жеке Азғыр ауданы ... Оның 22300 ... 14 ... ... ... Ал ... Нарын даласында 30-ға тарта
ауылдық кеңестер құрылғаны құжаттарда сақталған. Енді қазіргі ... ... ... адам бұл ... ... ... ... Астаң-
кестеңі шыққан байтақ өңірдің өгейлік көріп, өксіп-өшуге айналғанына ... ... асып ... ... ... 1947 ... 4 қарашадағы жасырын
қаулысында «Ракета техникасы ... ... ... ... ... ... әскерилерге берілді. Осының салдарынан сан ... бері ... ... ... ... ... ... Олардың алды
Оңтүстік Қазақстан облысына дейін шұбырды. Ресейдің Астрахань ... Орда ... да ... ... ... Яр ... бастау
алған полигон алаңы Азғыр мен Нарынды тұтас дерлік ... ... ... ... орталығы болған Азғыр ауылына енді «Оңтүстік
сейсмикалық экспедициясы» деген бүркеншік ... ... атом ... базасы жайғасты. 1960-1980 жылдар аралығында осы базаның күшімен
Азғыр ауылының маңында 17 дүркін жер асты атом ... ... ... ... ... ... ... Нұралы ханның баласы
Бөкей сұлтанның Нарын даласын халқына қайтарып, қоныстандырам деген арманы
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... енді ХХ ... ... «ойнақтың» ошағына айналды.
1991 жылы еліміз тәуелсіздікке қол ... Бір ... ... ... ... басқан «әскери аймақ» етек-жеңін жинап, үдере көшіп
кетті. Азғыр ... атом ... ... ... ... ... баяғы
дархан тіршілікті қайта қалыптастыратын кеңшілікке қол жеткізілді. ... ... ... ғана ... ... ... ... даласы құлазып,
қаңыраған күйге түсті.
Экологтардың қабылдаған актісі бойынша ондағы ... ... ... ... ... ... ... алаңдарындағы
радиацияның мөлшері 25-30 микрорентген/сағаттан аспауы қажет. Ал №2 ... тілі 250 ... ... куә ... деп ... Демек,
радиацияның мөлшері белгіленген межеден 10 еседей асып ... ... ... ... етіп ... ... ... жай-күйі қандай
екні айтпаса да түсінікті. Уланған топырақ, ластанған ауа, талапқа сай емес
ауыз судың адам ағзасына ған ... ... ... ... ... зардабы
бүгінгі күнге дейін зерттелмеген. Себебі, ... ... ... ... гидрогеологиялық картасы Ресейде.
Азғыр ауылының экологиялық жағдайы алаңдатарлық ... ... ... тыс артып кеткен ... әлі де ... ... ... назар аударылмай отырғандығы түсініксіз. Баспасөз беттерінде
келтірілген деректерге сүйенсек, қазір Қазақстанда 287 ... мың ... ... бар ... Бұл өте ... ... болып табылады.
2.3. Тайсойған әскери полигоны.
Атырау облысының, Қызылқоға ауданындағы ауыл. Қызылқоға ауылдық
округінің ... ... ... ... ... ... 53 км
жер, Тайсойған құмын ... ... ... ... ... ... 0,9 мың адам (2005). Ауыл ... жылы Қаракөл қайын
өсіретін Кеңшар бөлімшесінің астында болған.
Тайсойған ... КСРО ... ... мен ... ... ... аймағы. Полигон 1952 жылы Атырау облысы,
Қызылқоға ауданында құрылған. Сынақ аудандарының жалпы аумағы 7,5 ... ... түсу ... ... 12,55 мың км. ... стратегиялық мақсаттағы зымырандық әскери бөлімдер және әскери
әуе күштерінің бөлімдері ... ... ... ... ... ... ... бөлінген.
1-телімде (Мақат алаңында) 40 жыл ішінде ... 5,3 ... 300-й СС-20 ... ... ... Зымырандардан қалған
аса қауіпті деп саналатын 600 кг-дай жанармай (НДМГ) және 1200 ... ... (АК -27И) ... сол ... 100 км квадрат-й жерлерді
ластаған. Әскери техника мен құралдарының 1,5 мың ... ... ... ... ... ... ... әскери әуе күштері Сағыз
өзенінің батысы мен Үшаба ... ... ... жүргізген.
3-телімде қанатты зымырандар 1991 жылдың қыркүйек айына дейін
сыналған. ... ... ... Сағыз ауданының шығысында жүргізілді. Бұл
жерлердегі әскери техникалардың сынақтары 20000 тоннадай және зымырандардан
қалған аса ... ... ... ... ... ... ... жанармайдың әсерінен пайда болған улы заттар
топырақ пен өсімдіктер ... ... мен су ... ластады. Су
құрамындағы қорғасын, кадмий, талий, мыс және темірдің мөлшері шектеулі
деңгейден 10-15 есе ... ... ... қатар зымырандардан түскен
жерлердегі топырақ құрамындағы ... ... ... ... ... ... қорғасын, кобальт) мөлшері ... ... мен аз ... ... ... ... ... болады. Радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз ... ... жер жүзі ... әлі ... дейін шешімі табылмай отыр. ... ... ... ... сай ... ... сақтайтын біде-бір орындар жоқ екенін ғалымдар мен ... ... ... белгілі Қазақстан уранды көп ... ... ... ... уран ... ... ... орын алған. Семей полигонында қаншама радиоактивті элементтердің
қалдықтары бар десеңізші!
Жыл өткен ... ... ... ... ... түсуде. Өйткені, жыл сайын атом электр станциялары ... ... ... жатыр. Сондай-ақ неше түрлі тездеткіштер сыналып, атом
бомбалары сыналып ... ... ... ... сәулелер бөлініп
шығып, адамзат баласына неше түрлі зиян келтірді ... да ... ... ... қорғау осы кездегі кезек
күттірмейтін өзекті мәселеге айналып отыр. Ағаштарды ... ... неше ... ... ... ... етеді. Олардың құрамында қорғасын
болады. Ол гамма сәулесін тұтып қалып, адам денелеріне сәулені ... ... ... ... ... қалдықтары қаншама
десеңізші! Олар биосфераға қаншама қауіп төндіретінін бір ... ... ... оны ... ... ... емес. Қазақстан Республикасы
территорияларында радиоактивті қалдықтардың толық картасы жасалынып, ол ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында радиоактивті
қалдықтарды сақтайтын қосымша түрде, бірнеше ... ... ... Олар іске ... жоқ ... ... ... қалама, ол жағын болжап
айту қиын.
Қорыта келгенде, онсыз да ... деп ... ... ... ... өз қолымен бүлінуде. Табиғатты қорғауға шынайы мән
бермесек алда өз ... өмір сүру ... де ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау, сақтау және қалпына келтіру
біздің және болашақ ұрпақтың қолында.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
НЕГІЗГІ:
1. Атырау табиғаты және оны ... ... ... 1994 ... ... Ә.С.Бисенова, Ж.Б.Шілдебаев, «Ғылым баспасы» 2002 жыл:
3. Экология, Г.С.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева, «Экономика баспасы» 2002 жыл:
4. Экология және табиғатты ... ... ... ... ... 2004 жыл;
5. Экология негіздері, Ж. Жатқанбаев, «Алматы баспасы» 2003 жыл
6. Экология және таза су проблемалары, А.Баешов, Алматы ... ... ... ... и рациональное использование природных ресурсов, А.В.Эбель,
издательство «Фолиант» 2007 год;
8. Абдулаев Ж., ... ... ... ... оқу ... арналған оқу құралы, Алматы, 1991 ж.
9. Фазылов С.Д., Молдахметов З.М., ... А.М., ... ... концепциялары» (оқулық), Қарағанды, РҚ ҚЗГУ баспасы,
2002 ж.
10. Стожков Ю.И., «Искусственные спутники Земли», ... ... ... по физической экологии в 1999 г., Физический
институт Российской Академии им. П.Н.Лебедева.
ҚОСЫМШАЛАРЫ
1. ... ... 10 ... 2010 ... Егеменді Қазақстан газеті 2006 жыл
3. Экология журналы, қазан айы, 2007 жыл
4. Атырау ... 20 ... 2007 ... Дүние журналы №12 2003 жыл

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Байқоңыр» ғарыш аймағы11 бет
Ішкі сөлініс бездер физиологиясы6 бет
Азғыр-Тайсойған сынақ полигоны10 бет
Антропогендік фактор4 бет
Атмосферадағы оттегі эволюциясы.фотосинтез9 бет
Ауаның радиактивті ластануы6 бет
Ауыл мектебі оқушыларының экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың теориялық негіздері5 бет
Биосфера - ғаламдық экожүйе7 бет
Биосфераның ластануы5 бет
Гамма теңіз кен орны80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь