Қорықтардың қоршаған ортаны қорғаудағы рөлі

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім. ТАБИҒАТ ҚОРЫН ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУДАҒЫ «ҚЫЗЫЛ КІТАПТЫҢ »РӨЛІ
2.1.Ерекше қорғалатын аймақтарға сипаттама және олардың түрлері.
2.2. Атырау облысының сирек кездесетін жануарлары, оларды қорғау
2.3. Қазақстан қорықтарының бүгіні мен ертеңі.
2.4 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОРЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
2.5.Алматы мемлекеттік табиғи қорығы . Алатаудың ажары.
2.6.Қорғалжын қорығы.ғасырлар мұрасы.
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қорықтар. Қорықтардың қоршаған ортаны қорғаудағы
рөлі
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім. ТАБИҒАТ ҚОРЫН ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУДАҒЫ
«ҚЫЗЫЛ КІТАПТЫҢ ... ... ... ... және олардың түрлері.
2.2. Атырау облысының сирек кездесетін жануарлары, оларды қорғау
2.3. Қазақстан қорықтарының бүгіні мен ертеңі.
2.4 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚОРЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... қорығы – Алатаудың ажары.
2.6.Қорғалжын қорығы-ғасырлар мұрасы.
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
КІРІСПЕ
Біздің елімізде табиғат ... ... ... ... ... қорғауға ерекше көңіл аударылып отыр.
Елімізде табиғатты қорғау ісіне жасалып отырған қамқорлық
бұрынғы КСРО ... да ... ... ... Негізгі Заңның 67 –
статьясында: «СССР азаматтары табиғатты аялауға, оның байлықтарын ... - ... ... ... игі ... Кеңес өкіметінің алғашқы
жылдарында-ақ қолға алынып, В.И.Лениннің қолы қойылған ... ... ... ... ... мен ... өкіметі қазіргі жағдайда
табиғатты қорғауға және оны тиімді пайдалануға үлкен мән берген-ді. Оның
айқын айғағы ретінде ... ... ... ... жер, су, ... ... негіздері және табиғатты қорғау, ... ... ... жөнінде нақты жасалынған істерді айтуға болады. Ал 1980 жылы КСРО
Жоғарғы Советінің үшінші сессиясында «Атмосфералық ... ... ... ... ... ... мен ... туралы» заңдарының қабылдануы
- кеңестік нұсқаулардың тікелей жалғасы, оның нақты ... ... ... ... ... ... Ол бір ... көрікті музей
іспеттес. Сондықтан да табиғат музейінің қойын-қонышы мұра ескерткіштерге
толы. Табиғат сүюші адамдар ескерткіш деген ... ... ... ... ... ... оның аңыз-әңгімелеріне байланысты туған ескерткіштер
келеді. Мысалы, Түркістандағы атақты Ахмед Иассауи ... ... ... Айша бибі ... ... ... пен ... және тағы басқалар.
Табиғаттың осы бір мол тарту сыйына мөп-мөлдір 38 мыңнан астам көлдер
мен су қоймаларын, 11 мың ... 21,6 ... ... ... ... ... өсімдіктердің 5 мыңнан астам түрін және қосмекенділердің ... ... 52, ... 150, ... 485, ... ... ... болады.
Қазақстанда сұлу Көкше, Баянауыл, Қарқаралы Қызыларай, Кент ... ... ... ... ... жер ... аталған, тау-тасына
дейін жасыл желекті, бау-бақшалы Жетісу жерлері бар. Қай жерге барсақ та
табиғаттың қайталанбас сұлу ... баға ... ... көреміз.
Бірақ табиғаттың бұл қазынасы ... қор ... ... ... ... аялы ... ... күтеді.
Ғылым мен техниканың шарықтап ... ауыр ... және ... ... ... ... ... тың және тыңайған жерлерді
игеру, ... ... бәрі ... өз әсерін тигізеді. Сондықтан
табиғаттың ... ... мен ... сол ... ... ... ... сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктерді қорғап,
санын қалпына ... ... ... ролін айтып жеткізу өте
қиын. Бұл ... КПСС ... ... XXVI ... «СССР-дің
экономикалық және әлеуметтік дамуының 1981-1985 жылдарға және 1990 жылға
дейінгі кезеңге ... ... ... жақсы атап көрсетілген.
Мысалы, «Табиғат қорғау» бөлімінде «Қорықты аумақтар мен ұлттық ... ... ... қалыптастыру ісі одан әрі жүргізілсін және
табиғи ... ... ... ... ... әзірлеу мақсатымен
солардың негізінде табиғат жүйелері мен объектілеріне зерттеу ... ... ... ... – қорғап отырған табиғи
комплексті сақтап, табиғи ... даму ... ... тұрғыдан
кеңінен зерттеу. Бұл мәселені шешу қорықтардағы ғылыми қызметкерлерге
тікелей ... ... ... ... бір географиялық аудандардағы
жануарлар мен өсімдіктер дүниесі, оның ішінде бірте-бірте саны азайып ... және ... ... өсімдіктер мен аң-құстар сақталуда.
Қазір республикамызда ... және оның ... ... жер ... 576,4 мың гектар алты үлкен ... бар. ... бес ... – Ақсу - Жабағылы, Алматы, Қорғалжын, Барсакелмес,
Марқакөл тағы ... бар. ... ... ... ... босатылған.
1972 жылғы Қазақ ССР Министрлер Советінің қаулысы бойынша бекітілген
қорықтардың ... ... ... ... мал ... шөп ... ... ағаш кесуге, дәрі-дәрмектік шөптер жинауға, жеміс-жидек,
өсімдік тұқымдарын дайындауға, балық аулауға, аңшылық құруға, су ... ... ... ... ... жер ... және
басқа да шаруашылық жұмыстарын жүргізуге үзілді-кесілді тыйым салынған.
Қорық жері жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне бай. Осыған ... ...... мен ... өлтіруге және аулауға, олардың ұяларын,
індерін және басқа да паналайтын жерлерін бұзуға рұқсат жоқ. Қорық жерінде
өсіп ... ... ... сындыруға, шөптерді шабуға, мүктерді
топтауға, сол сияқты ... ... ... ... ... өндірістік және ауыл шаруашылық құрылыстарын салуға,
туристік базаларды, демалыс үйлерін, санаторийларды орналастыруға ... ... ... бәрі ... ... ... келмейді және онда
тіршілік ететін аңдар мен құстардың мазасын алып, ... ... ... ... ... ... бұрынғы тамаша қалпында
сақтауға кедергі жасайды.
Қорықтар кешенді зерттеулер ... ... ... ... ... ... – зоология, ботаника, география сияқты отыздан ... ...... ... және әр жыл ... ... шежіресі»
жүргізіледі.
XI ғасырда өмір сүрген атақты ғұлама – ғалым Махмуд Қашқари «Түркі
тілдерінің сөздігі» деген еңбегінде ...... мал ... ... ... ... қоршалған әр жерді де қорық деп атайды» деп жазды. Сондай-
ақ «қорықшы» деген сөзге берген түсініктемесінде ... ... ... адам» мағынасында қолданылатынын ескертті.
Қазақстанда қорықтың болғандығын аңғартатын басқа да жер су ... ... ... ... ... Сыр ... Кең ... қорықтары осы ойымыздың айқын дәлелі.
Қазақстан тарихына келетін болсақ, Ұлы Октябрь революциясынан бұрын
өз алдына белгілі бір ... ... ... ... отары болып
келген елде табиғат қорғау туралы ешқандай ереже болған емес. ... ... ... ... ... көшіп-қонуы қалыптасқан қағидаға,
кәсіпке айналған, ал негізгі кәсіп – мал ... ... ең ... мен ... және суды ... пайдалану керек болды. Арнаулы
қаулы-қарарлар шығарылмаса да, әр ауыл өз алдына көктеу, жайлау, қыстау,
күздеу ... ... ... ... мұра етіп қалдырып отырды.
Негізгі бөлім.
ТАБИҒАТ ҚОРЫН ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУДАҒЫ «ҚЫЗЫЛ КІТАПТЫҢ »РӨЛІ
Адам баласы жануарлар мен ... ... ... ғылыми
фактілерді саралап келіп, ендігі кезекте оларды қорғау қажеттілігі туралы
тоқтамға келді. ... ... ... ... ... ормандарды, өзен – көлдерді қорғау туралы мемлекет деңгейінде
құжаттар қабылдана бастады. Орыс патшасы I Петр ... ... ... оның қойнауындағы табиғат байлықтарының бәрін патша қазынасы деп
жариялап, жарлық шығарған. ... өзен ... 3 км ... ... ... ... жазалаған. Осындай көзқарастан кейін басқа елдерде қолдау
тауып, ... ... ... ... ... ... табиғат қорғауға көп
көңіл бөлген. Кейбір мемлекеттерде қорықтар мен ұлттық саябақтар құрылған.
Осындай шаралардың бірі ... ... ... ... ол 1998 ... Бұл ... ... мақсаты дүние жүзінде сирек құрып бара жатқан аң-
құстардың, өсімдіктердің «Қызыл кітабын» ұйымдастыру болды. ... ... ... ... ... ... еді. Оған жер ... біржола құрып
кеткен аңдар мен құстар енгізілді. «Қызыл кітап» туралы пікірді алғаш рет
ағылшын табиғат зерттеушісі Питер ... ... ... жылы ... арасында «Қызыл кітаптың» алғашқы басылымы, одан 1966-
1975 жылдары «Қызыл кітаптың» ... ... ... 1978 жылы КСРО ... ... Бұл ... «Қызыл кітап» жануарларға арналған бөлігі ... 1981 жылы ... ... ... ... көрді.Қазақстан
Республикасының «Қызыл кітабы» содан бері 1991 және 1996 жылы өңделіп қайта
басылып, көпшілікке ұсынылды.
«Қызыл кітапты» ұйымдастыру үшін ... ... ... ... ... ... ... конференциялары
ұйымдастырылды. Қызыл кітапқа енетін әрбір түрге ғылыми сипаттама беріліп,
талқыға салынды. Қызыл ... ... бір ... ... үшін ... әр
жануарлардың немесе өсімдіктердің 5 санатын анықтаған. Тек қана осы санатқа
сәйкес ... ... ғана ... ... ... Ол санаттар
төмендегідей:
1 санат.Жойылып бара жатқандар. Мысалы: ... ... ... ... ... бара ... Мысалы: Балқаш алабұғысы, сарықұтан,
жұпар, құлан, т.б.
3 ... ... ... ... ... кету ... жоқ, ... сирек
кездесетіндер). Мысалы: барыс, сілеусін, жарқанат, қара ләйлек, т.б.
4 ... ... ... ... ... шұбаркесіртке,
қарашұбар жылан, т.б.
5 санат. Қалпына келгендер, қорғау жұмыстары ... ... ... Мысалы: кіші аққу, көкқұс, т.б.
2.1.Ерекше қорғалатын аймақтарға сипаттама және олардың
түрлері.
Халқы көп қалалар мен аудандар маңайында ... ... ... ... ... ... ... жануарларды қорғауды ұйыидастыру өте
қиын шаруа. Сондықтан мұндайжерлерде ерекше қорғауға алынған ... ... ... ... ботаникалық баулар, биосфералық қорықтар тағы
басқалар ұйымдастырылады. Олардың ішінде қорықтардың орны бөлек. Олар ... ... ... ... өте ... ... сирек кездесетін өсімдіктер
мен жануарлар үшін құрылады. Онда ғылыми зерттеулер мен ... ... ... бөлінген жерді әуелі қалпынан өзгертуге,
шаруашылық қажеттерге пайдалануға рұқсат етілмейді. ... ғана ... ... ... ... әсерін зерттеуге мүмкіндік туады.
Дүние жүзінде қорықтар ерте ... бар. 1541 жылы ... және ... ... орманында зубраларды қорғайтын қорық ұйымдастырды.
Қорықтар жер көлемі ... ... ... ... ... ... миллион гектарға (Таймыр қорығы) дейін болады. Киік,
бұлан, қабан, басқа да ... ... ... ... қорықтардың
арқасында болды. 20-шы жылдары олардың жойылып кету қаупі төнгенде қорықтар
құрылып аман қалды.
Қазақстанда бірінші қорық (Ақсу-Жабағылы) 1927 жылы ... ... ... Онда қоян, қарсақ, борсық, түлкі, қасқыр,
елік, үкі, бөдене, құр, ішінара арқар,сондай-ақ «Қызыл кітапқа» ... ... мен ... ... Бұл ... байлығының жоғалмай тұрған кезде
қорғап, ... ... ... ... ... ... жер беті бейнелерінің, табиғаты мен ... ... ... қымбат және сирек кездесетін өсімдіктер мен
жануарларды ... үшін ... 10-12 ... ... ... Табиғат байлығын
қорғаудың негізгі көзі – оны тиімді ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде шектеу және табиғат ... ... ... ... ... ... ... ландшафтыны қорғай отырып, планетамыздағы генафондыны
сақтауда, әр ... ... ... ... жүргізуге табиғат
зертханасына айналған ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың маңызы зор.
Қазіргі таңда ... ... ... ... орта ... ... алып ... Олай болса, экологияның бір
бөлігі болып табылатын ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ғана ... ... әлуметтік-экономикалық тұрғыдан
дамуына жағдай жасайтын бірден-бір көрсеткіш болып табылады.
Ерекше қорғалатын ... ... ... ерекше құқықтық қорғау
режимі бар не ... ... ... ... сақтау мен қалпына келтіруді
қамтамасыз ететін шаруашылық қызметі режимімен реттелетін жер, су, орман
және жер ... ... ... ... ... қорғауға алынған
табиғат объектісі – бұл шаруашылықтың барық түрлеріне жол бермеу, ... ... ... тигізбеу және табиғи қалпында сақтау мақсатында
мемлекет қарамағындағы кешенді немесе жеке ... ... ... ... ... ... бір ... Бұл анықтама бойынша ерекше
қорғалатын аумақтар, біріншіден, табиғат үшін ... ... ... олар ... ... ... ... үшіншіден, кешенді
немесе жеке болуы мүмкін, төртіншіден, мемлекет қарамағында ... олар ... өз ... ерекше қорғау ережелері болуы қажет.
Ерекше қорғалуға алынған табиғи аумақтарға: қорықтар, ұлттық, ... және ... ... ... ... ескерткіштері, қорық
аймақтары, ботаникалық және зоологиялық бақтар, дендрарийлер, сондай-ақ
«Қызыл кітапқа» енгізілген ... ... ... мен ... ... ... ... режиміне және
пайдаланылу ерекшеіктеріне қарай ерекше ... ... ... ... ... ... аумақтарды қоса алғанда, мемлекеттік табиғи қорықтар;
-мемлекеттік ұлттық табиғи парктер;
-мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
-мемлекеттік қорық өңірлері;
-мемлекеттік табиғи ... ... ... ... ... ... аумақтардың ормандары;
-ерекше мемлекеттік маңызы бар немесе ғылыми жағынан ерекше құнды су
қоймалары;
-халықаралық маңызы бар сулы-батпақты алқаптар;
-жер қойнауының экологиялық, ... ... және өзге де ... ... ... ... Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтарында
жоғарғы сортты өсімдіктедің 49%, республикадағы барлық өсімдіктердің 78,6%,
Қазақстанда мекендейтін құстардың 87,4%, ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғат объектілерін құру тәртібі ... ... ... ... ... Министрлер Кабинетінің, Ұлттық
Академияның және ... ... ... ұсынысы бойынша Қазақстан
Республикасының Жоғарғы Кеңесі құрады. Қорық аймақтарын ... ... ... ... пен ... ... органның ұсынуы
бойынша Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинеті құрады. Тарихи-табиғи
және мемориалдық парктерді ... және ... ... ... мен ... ... ұсынуы бойынша облыстық
өкілді органдар құрады. Заказниктерді, табиғи ескерткіштерді, ... ... ... ... ... ... ... экология және биоресурстар жөніндегі министрлік
органдарының, Ұлттық Академияның және ... ... ... ... облыстық өкімет органдары құрады.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жүйесін дамыту мен орналастырудың
облыстық және ... ... ... ортаның әлеуметтік-
экономикалық жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... айқындайды. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды
дамыту мен орналастыру схемалары бірыңғай жүйе ... ... ... ... ... ... ... құруға арналып, белгіленген
жерлердің резерві жаслады.
1-КЕСТЕ
Табиғат аймақтары бойынша ерекше ... ... ... түрі ... ... ... мың га ... ... дала |200,0 |
| ... |700,0 |
| ... |600,0 |
| |Шөл |1500,0 |
| ... ... |500,0 |
| ... |3500,0 ... парктер ... |500,0 |
| |Шөл |1200,0 |
| ... ... |1500,0 |
| ... |3200,0 |
| ... |6700,0 ... ... |Дла |1100,0 ... және ... |Шөл |1800,0 ... |Таулы аудан |500,0 |
| ... |3400,0 |
| ... |10100,0 ... ... ... сирек кездесетін жануарлары, оларды қорғау
Облыс көлемінде ашық ... ... ... баршылық. Атап
айтқанда тырналардан ақбас тырна біздің жерімізде ұялайтын болса, сұр және
ақ тырна қайту кезінде ұшып ... ... ... ... ... ... түрлері өте сирек кездесетін құстар ... ... бары 5 түр, ... ... ... ... түркелдер,
дыркептер, көккептер және тағы басқалары. Бұлдырықтардан қарабауыр бұлдырық
және ұбақ кездеседі. Облыста ... өте аз. Оның екі ... сұр шіл кең ... ал бөдене сирек кездеседі.
Негізінен ашық жерлерде және су ... мен ... ... және ... ... ... отрядтарының өкілдері кең
таралған. Күндізгі жыртқыштардың обыстағы 23 түрінен 9-ы ... ... ... ... Ал 3 түрі ... ұшып келетіндер деп есептелінеді.
Жиі кездесетіндері ... ... ... дала қыраны, кейбір
құладындар, т.б. ... 8 ... ... кең ... ... және саз
жапалағы. Қалған үкілер ... ... ... жыртқыш құстар көбіне
кемірушілермен, жануар өлекселерімен қоректеніп, ... ... ... ... ... айтарлықтай көп түрлі емес. Жалпы
ауылшаруашылық малдары мен үй хайуанаттарын ... ... 55-ке ... бар. Олардың басты отрядтарының 5 ... ... кең ... ... Ал ... ... және басқа түрлері сирек кездеседі. Атырау
өңірінде қолқанаттылардың 6-7 түрі бар деп ... ... ... кәдімгі және екі түсті жарқанаттар жиі кездеседі.
Атырау облысында ... ... 12-ге жуық ... бар. Кең ... қасқырды, түлкіні, қарсақты және теңіз жағалауында болатын
жанат тәрізді иттері жатады. Ал ... ... ... ... және жабайы мысықтар жатады. Облыс бойынша көбінің сан мөлшері
кәсіптік ... ... ... ... бұл ... заңсыз
браконерлік жолмен аулаушылық байқалады. Ескек аяқтылардан Каспий түлені
теңізде тіршілік ететін аң. Оның негізгі ... орны ... ... және ... жақ ... Сан ... аз, сондықтан кәсіптік
мақсатта ауланбайды.
Облыс көлемінде жұпаяқтылардың жабайы түрлерінен қабан және киік кең
таралған. Қабанның саны аз, ... Ал киік күз ... ... заңды түрде ауланады. Облыста қабан мен киікті заңсыз, жылдың кез-
келген уақытында браконерьік қала берді жауыздық ... мен ... кең ... ... ... киіктің аталығын оның мүйізі үшін көп мөлшерде атып
өлтірушілік орын алуда. Бұндай жауыздық ... ... ... ... ... тиісті күрес шараларын жүйелі ұйымдастыру қажет.
Қазақстан мемлекеті бойынша Атырау облысы табиғи байлықтарды игеру
негізінде ... ... ... ... ... мол тиіп отырған
аймақтардың бірі. Соның салдарынан облыста табиғи орталардың өндірістік
және тұрмыстық қажетсіз заттар мен ... ... ... өзі ... ... ішінде омыртқалы жануарларға зиянды әсерін тигізуде.
Қазірдің өзінде облыс көлемінде көптеген омыртқалылардың көбею орындарының
жарамсыздануы, өрістер тарылып, ... ... ... әр ... ұшыраушылығы және басқа да себептердің салдарынан олардың сандары
азаюы байқалуда.
Атырау ... ... ... ... 35-ке жуық ... ... Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.Бірақ бұл сан
облыстағы ... ... ... ... ... ... деп айтуға
болмайды.
Ақбөкен Қазақстанның шөл және шөлейт ... көп ... ... ... бірі – ... Бұлар ашық далаға тән жануарлар.
Ақбөкендер үйір-үйір болып топтанып ... ... ... ... және су ... ұзақ ... шегіп отырады. Былайша қарағанда, жазық
жерде үйірімен ондап, жүздеп ... гөрі ... ... ... ... мүмкін тәрізді. Дегенмен ақбөкендер не себепті топтанып,
үйір құрайды? Мысалы, ақбөкен өсіимдіктерді көп мөлшерде жеп ... ... оны ... де ... ... кетіреді. Жайылып жүргенде
ақбөкендердің әрі отауын, әрі жан-жағын шолуы ... Бұл ... ... ... ... сап ете ... ... Ал ақбөкен үйірімен жайылып
жүргенде, бірі болмаса бірі сақтанып, құлақ ... ... ... ... ... ... дер ... сезеді.
Ақбөкендердің тұмсығы икемдеу – дөңес, танау түрлері қатпарланып
жатады. Жүгіргенде танауы дамып ... ... ... ... ... ... іші қуыс жылтыр мүйізі ... ... ... Ақбөкендер аша тұяқты болады. Ақбөкен жусан, сораң жейді. Таң
сәріден суаттан сусынын ... ... ... ыстық түскенге дейін жайылады.
Күннін ыстығы қайтқаннан бастап қараңғы ... ... ... Көктемде
ақбөкендер жаздың ыстық кезінде шөбі сақталатын солтүстікке қарай ауысады.
Ал ... ... ... бет ... қары ... шөп ... жейтін жерге қайта
келеді.
Ақбөкендер жалқы да, егіз де туады. Үш-төрт ... ... ... ... ... ... туған кезде олар тыпыр ... жата ... ... ... ... кейін құралайы анаарына еріп жүреді. Олар
екі айдай емшек емеді. Екінші айда-ақ шөп жеп, ... ... ... ... ... ... ... бұлар Волга өзенінің
шығыс жағындағы шөлдерде ғана кездеседі. XIX ғасырда ... ... ... саны өте ... ... мүлдем құрып кету қаупі төніп
тұр. Ақбөкендердің дәмді еті және ... ... ... өнеркәсібі үшін
өте бағалы шикізет болатын мүйізі де пайдаланылды. Қоқиқаз. ... ... және ... ... ... суы ... оңтүстік
табиғаттың ғажайыбы-қызғылт қанатты қоқиқаз кездеседі. Аққұтандікіндей
серейген ұзын аяқты, мойны сала ... екі ... ... ... ... ... жабайы қазды көз алдымызға елестетуге болады. Мұндай
тұмсық қоқиқазға қолайлы, судың тұнба лайынан ... ... ... Қоқиқаз
таяз суды кешіп жүріп басын суға тығып, тұмсығымен су түбіндегі ... ... ... ... насекомдардың личинкаларын,
шаяндарды теріп сүзіп жеп жүреді. Бұлардың да ... ... ... болады. Қоқиқаз 1900 жылы Теңіз көлі мен Қорғалжың маңында
1 рет ... ... ... жыл ... ғана қоқиқаз тұзды Теңіз көлінің
аралдарында ұялайтындығы ... ... ... бірнеше тобын
тапты. Солардың бір тобының ғана балапандары 10 ... ... ... ұялары дақызық болып келеді. Олар ұяны қатқан тұнбадан жасайды,
ұясы ... ... ... 50 см. ... ... ... 2-3 жұмыртқа
салып, ұзын аяғын бауырына жинап алып отырып басады. Қораздары да жұмыртқа
басады. ... ... ... ... Олар ... жарып
шығысымен-ақ суға жүзіп, өзіне қоректі жемін іздей ... Өте ірі ... ... Кексе құлжалардың салмағы 160-
180 кг тартады. Олардың артқа қарай иіріле ширатылған шаңырақтай үлкен
мүйіздері болады. ... биік ... ашық ... ... Ол ... мұз ... жеріне дейін өрлеп барып, қаннен-қаперсіз дем алып ... ... ... ... жыл бойы биік тау ... ... мал ... ғалымдарының зейінін еріксіз аударған болатын. Ғалымдар
меринос қойымен арқарды будандастырып, қойдың арқар ... ... ... ... ... бұл түрі ... биік тау басындағы
шалғындарда жайылып тіршілік етеді. Бұлардың жүні сапалы, салмағы ауыр.
Қарақұйрық. Сазды, тастақты, ... ... киік ... ... ... ... жануар қарақұйрық мекендейді. Қарақұйрық тамақ, су
іздеп, ұзақ жол жүріп отырады. Бұлар жауыннан үркіп қашқанда, сағатына ... ... ... ... қас ... ... жас
лақтарын түлкі, бүркіт, дала қара құстары да ... ... ... ... ... оның саны ... кетеді. Соңғы кезде қарақұйрықты
аулауға қатал тиым салынды, осы кезде қарақұйрық өте сирек кездеседі.
Марал. Алтайдағы ең ... әрі ең ірі ... ... ... өте ... болады. Одан бағалы дәрі ... ... ... еркек маралдың жас мүйізін кесіп ... ... ... Маралдар биік шаррбақпен қоршалған кең алқапты
орманды және жайылымды жерде бағылады.
2. 3. Қазақстан қорықтарының бүгіні мен ... ... ... ... ... ... мен ... беру
мәселесіне қазіргі ғылым мен техниканың қарыштап дамыған кезінде ... ... ... ... ... ... ... келтіріп табыс етуде
қорықтардың алатын орны ... ... ... ... ... тек саны азайып, жойылып кетуге жақын тұрған хайуанаттар мен ... ... ғана ... ... ... сонымен қатар өлкеміздің
көрікті орындарыда қалпында сақталады.
Республикамызда табиғат ресурстарының ... ауыл ... ... дамуы жануарлар мен табиғатқа елеулі кері әсерін тигізді. Соның
нәтижесінде көптеген жануарлар түрі өзгерген ортаға бейімделе ... ... ... ал ... ... ... ... маңызы мен құндылығы
төмендеді.
Бүгінгі таңда Қазақстан ... ... ... ... ... 31, құстың 43, бауырмен жорғалаушылардың 8
түрі, қос мекенділердің бір түрі және ... ... ... ... күрт ... ... мүлдем құрып кету қаупінде. Сондықтан қайткен
күнде де оларды қорғап қалу ... ... ... ... ... ... ... қорықтарының тиянақты жұмыстарының нәтижесінде
көптеген аңдар мен құстардың саны өсе ... ... және ... ... ... сол ... ... сақталуда. Қазақстан қорықтары
жайында бірнеше ... ... ... ... ... сүтқоректілер мен құстарды қорғауда
Қазақстан ... ... ... ғалымдары біраз маңызды жұмыстар
жүргізіп келеді. Сол жұмыстың бірі-республикамызда ... ... ... құстарды, балық пен қосмекенділер, бауырмен жорғалаушыларды ... ... ... ... ... ... ... «Қызыл кітабына» енген үстірт қойын (муфлон), қарақұйрықты,
қара кірпіні ... ... ... ... алда тұр. ... үш ... ұйымдастырылмақ. Кент қорығында (Қарқаралы ... ... ... ... марал жерсіндірілмек. Сонымен қатар
сирек кездесетін өсімдіктер қорғалды. Бұл қорыққа ... ... ... ... кең ... ... Ал ... қорығында
(Созақ ауданы, Шымкент облысы) ... ... ... ... ... ... бірге жергілікті жердегі бағалы аңдар ... ... ... де мол ... аударылады. Сондай-ақ Бетпақдала
қорығы(Мойынқұм ауданы, Жамбыл облысы) құрамына Аңдысай қыраты, Байғара
және ... ... ... Онда шөл ... ... етуге бейімделген
қарақұйрық, жел дуадағы, бұлдырық және тауларды м екендеген ... ... ... ... ... ... солтүстік батысында
құрып кетуге жақын тұрған эндемикалық өсімдіктер де қорғалады.
Міне, мемлекеттік ... ... ... ... ... іс жүзіне толық асырылған жағдайда бұл саладағы игілікті істер ... ... ... беру есе ... ... ҚОРЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
Дүние жүзінің түрлі елдерінде орналасқан қорықтарды қорғау ... ... ... сақтауда, әр түрлі экологиялық зерттеу
жұмыстарын жүргізуде «табиғат лабораториясына» айналған қорықтардың маңызы
өте зор. Қазір ... ... 124 елде ... ... ірі ... ... қорғаудың ең жоғарғы формасы – қорықтар ұйымдастыру. Бүкіл
дүниежүзілік тәжірибелерге сүйенсек жер шарын жекелеген елдерде ... ХIX ... бас ... ... жүзеге аса бастағанын
көрсетеді. Ал, оның алғашқы нәтижелерінің бірі тіптен 1872 жылы ... ... ... ... ... іс-әрекеттерінің салдарынан бұзылмаған табиғи, белгілі бір
географиялық аймақтың қасиеті бар жерлерді «табиғат эталоны» деп атайды.
Қорықтардың өз ... ... ... үшін сол жерге тән ... ... ... ... адамдардың іс-әрекеті әсер ете қоймайтын
жердің ... ... Ең ... ... кету ... ... ... дүниесі мен өсімдіктер әлемі қорғауға алынады.
Қорықтардың негізгі ... ...... эталонын қорғауда қорық
аумағындағы өзгерістердің адамның қатынасынсыз өзімен-өзі жүруі. Егер
қорықтар антропогендік ... ... ... оған ... және ауыл ... жұмыстарының әсері тимеуі үшін 2 километрлік
қорғаныс аймағын жасайды.
Қорық осы ауданға тән барлық ... ... ... ... ... жоғары санаттағы табиғат аумағы. Қорықта ерекше қорғауды
қажет ететін, жойылып бара жатқан ... пен ... ... және ... бөлшектері сақталып, қорғалады. Өсімдіктер мен жануарлардың
генофондын сақтаудың ... ... ... мен ... ... алынып отырады. Қорықта саны белгілі бір дәрежеде көбейген,
қорғалған ... түрі ... ... ... ... кезде Қазақстан Республикасында маңызды 9 мемлекеттік ... ... ... Ақсу-Жабағылы, Барсакелмес, Батыс Алтай, Марқакөл,
Қорғалжын, Наурызым, Үстірт және Алакөл қорықтары.
Қорықтар-бұл табиғат объектілерін ... ең ... ... басты мақсаты-табиғат ландшафтылар эталонын мұндағы тіршілік
ететін өсімдіктер мен жануарлар ... қоса ... ... ... даму ... ... ... қорықтар саны
жөнінен ТМД-ға кіретін республикалар ... ... ... ... ... айналымынан босатылып, онда кен өндіру мен ... ... ... атып, балық аулау, шөп шабу мен мал жаю және ағаш ... ... ... нұқсан келтіретін әрекеттерге тыйым салынған.
Ақсу-Жабағылы қорығы. Орта Азия мен Қазақстандағы ертеден келе жатқан
мемлекеттік табиғи қорық. 1920 жылы ... ... ... ... мен Ақсу өзендерінің жоғарғы жағына барды. Екі жылдан кейін
Ташкенит университетінің ... – Д.К. ... ... М.Г.Попов осы аймақты қорыққа айналдыру бағалы екенін
айтып, ұсынды. Талас ... ... ... және оған
іргелес жатқан Өгем жоталарын қамтыған Ақсу-Жабағылы ... 1926 ... ... ұйымдастырылды.
Бұл қорықты ұйымдастырудағы басты мақсат- ... ... ... ... бар ... ландшафтарын, табиғат комплекстерінің
даму заңдылығын жан-жақты зерттеу үшін ... қалу еді. ... ... жер ... 128118 га жерді оңтүстік Қазақстан ... ... мен ... ... ... мен ... ... жерде орналасқан. Бұл қорықтың негізгі аймағынан басқа, оның екі
филиалы-Әулие және Қарабастау полеонтологиялық участкелері бар. Осыдан ... жыл ... ... ... ... мен ... тасқа айналған
қалдықтары көп шоғырланған Қасқабұлақта атақты ... ... бар. ... ... ... адамдардың тұрмыс-тіршілігін көрсететін
суреттер, жабайы аңдардың, маралдың, ешкінің суреттері ... тау ... ... ... бөлінген. Ең жоғарғы белдеу
биік таулы қарлы және мұзды шыңдар. Бұлардан аңғарларға құлап ағып ... ... тау ... ... Орталық белдеуде Бұғылытор
сарқырамасы бар. Оңтүстік белдеу құрғақ, тік құздардан тұрады.
Басты ... ... ... ... ... ... бағыт алып
жатыр. Ақсу өзеніндегі шатқалдың ... 400 ... ... 200 ... ... ... Жауын-шашын жыл мезгілінде әр түрлі
түседі. Қыста 30 %, ... 10% ... Ең суық ай – ... ... – 5,40С, ең жылы ай – ... ... – 17,50С. ... қорығының басым бөлігі 1000-4000 метрлік биіктік аралығын қамтиды.
Алматы ... Іле ... ... орын тепкен Алматы мемлекеттік
қорығы қаламыздан небәрі 25 шақырым қашықтықта ... Бұл ... 1934 жылы ... ... ... қорық ұйымдастырған жердің көлемі 15 мың ғана
гектар алқапты қамтыса, кейіннен оған көптеген жерлерді қосуға ... ... ... Алматы қорығының жалпы аймағы 857 мың ... ол ... ... бар ... қатарына енді. Сол кезде оның қамтыған
аймағы ... Іле ... ... ... ... ... өзені аңғарына
дейінгі аралықты алып жатқан болатын. Оның құрамына Іле ... ... ... еді. ... ... ... ... түрлі себептерге байланысты
қорықтың көлемі бірнеше рет өзгеріп, тіпті кейіннен жабылып та ... ... ... 1960 ... 11 ... Іле ... орталық
бөлігіндегі таулы аймақта қайта құрылды. Қорықтың ... ... ... жер ... 71681 ... Оның ең ... ... 1000 метрлік
биіктіктен басталып 5017 метрлік Талғар шыңына дейінгі аралықты қамтиды.
Бұл негізгі бөліктің батыс ... сол жағы ... ... ... ... оң жағы ... өзенінің арнасымен және Есік көлі қазан
шұңқырымен шектеледі. Ал шығысында Есік ... ... ... Шелек
өзенінің бастауына, Қырғыз елінің шекарасына барып тіреледі.
Сонымен қатар, қорық аймағына Іле өзенінің оң жақ жағалауындағы шөл
далада ... ... және Кіші ... ... да ... ... бұл
бөлігінің аймағы 17850 гектар. Аталған екі тау ... ... ... ... ... құмда» қорықтың осы бөлігінде.
Қорық жерінде табиғаттың барлық белдеулері анық байқалады. Мұнда аптап
ыстығы бар шөл даланы да, ... ... ... де және ... ... ... да кездестіруге болады. Осыған байланысты қорық ... ... мен ... хайуанаттар дүниесі түр ... ... ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктердің 590 түрі,
мүктердің 107 түрі, қынаның 77 түрі және ... 190-ға ... ... Ал, ... 170 ... сүтқоректілердің 60 түрі, бауырымен
жорғалаушылардың 20-ға жуық түрі қорықтың хайуанаттар ... ... қоры да ... ... ... бар аңдардың қорықта: еліктің 500
басы, 30 қабан, мыңға жуық ... 60 ... 40 аю және ... ... ... Қоры тым аз болғандықтан сиреп кеткен аң мен құс түрлері де
аз емес. ... ... ... ... ... одағының «Қызыл
кітабында» жойылып кету қаупі бар аң ... ... ... ... ТМД және ... «Қызыл кітапқа» тіркелгендерден – ақ
тырнақты аю, арқар, сілеусін, сабаншы, шұбар күзен, сақалта, ... ... ... жерін қоныстады.
Наурызым қорығы. Наурызым мемлекеттік қорығы 1959 жылы ұйымдастырылды.
Бұл қорық ұйымдастырылғаннан бергі уақыт ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... бірнеше рет жабылып, артынша
қайта ашылып отырған кездер де болды. Тек 1966 ... 18 ... ол ... қорық ретінде жұмыс істей бастады. Ал 1968 жылдан
Наурызым ... ... ... және ... ресурстары
министрлігінің қарауына енеді. Арада өткен талай өзгерістер қорық ... ... ... жоқ. ... ... жұмыстары кең етек алумен қатар,
қарағайлы орман алқаптарының едәуір жерін өрт те шарпыды. ... ... ... келе ... жұмыстар бұл аймақта ... ... ... ... ... алып ... жер ... 87694
гектар. Соның 17662 гектары немесе 19,5 пайызы орманды алқаптардың ... Олар – ... ... және ... реликтілі қарағай орман
алқаптары. Сонымен қатар, Қорық жерінде Жаркөл, ... ... ... бар. ... ... ... ... мен күз айларында нағыз құс
базарына айналады. Мұнда солтүстікте тіршілік ететін құстар жылы ... және ... ... дем ... ... ... өскен жазық далалар мен
ормандар арасында аң мен ... ... ... ... ... ... ... 200-ден астам, сүт қоректілердің 30, қос мекенділер мен
бауырмен жорғалаушылардың 10-нан астам және омыртқасыздардың 700-ге ... ... Ал ... ... 10-ға ... жуық түрі ... ... ғылыми жұмыстардың дені реликті қарағай ормандары,
өсімдіктер дүниесі мен тұзды ... ... ... ... бағытталған. Қорықта жан-жақты жабдықталған табиғат музейі ... ... ... ... ... және Семиозер аудандарының
аймағына жатқан Наурызым мемлекеттік қорығы табиғаттың қайталанбас ... ... ... ... қалу тұрғысында өзіне жүктелген міндеттерді
мінсіз атқарып келеді десе де ... ... ... ... ... және далалы аймақтың
біраз бөлігін қамтитын Қорғалжын мемлекеттік ... 1968 ... еді. ... үш ... ... ол ... аңшылық шаруашылығына
айналдырылды да, кейіннен қайтадан ... ... ... ... 15 мың
гектардай жерді алып жатқан болса, қазіргі уақытта Қорғалжын қорығының
аймағы 235661 гектарға тең. Оның көп ... ... алып ... ... мен күз ... көл беті ... көрінбей кетеді. Себебі,
алыс сапар шегіп бара ... ... ... үшін бұл ... ... ... қай мезгілі болмасын, қоры аймағы қанаттылардың құтты
қонысы. Сол себепті Қорғалжын мемлекеттік ... ... ... ... бар ... ... қатарына жатқыылған.
Қорық аймағында құстардың 225 түрін, сүт ... 30 ... ... мен ... ... ... ... кездестіруге болады.
Олардың барлығы да қамқорлыққа алынған. Әсіресе, дүние жүзі ... ... ... ... ... ... қорықтың алтын орны ерекше.
Колония құрып тіршілік ететін қоқиқаздар қорық жеріне ұя салып ... ... ... ... оны ... ... етіп салады. Соңғы
жылдары көл суы деңгейінің төмендеуіне байланысты қоқиқаздар колониясының
саны азайып барады. Мәселен, қорық ... ... ... ... 50 мың ... болса, қазір бұл көрсеткіш 10 мыңға жетер жетпес.
Сыйдиған ұзын сирағы мен ... ... ... ... бір көргенде
алыстан аздап аққуға ұқсайды. Тек оның басты ... ... ... ... ... Сол себепті бұл қанаттыны кейде қызылқанат немесе
қызылқаз деп ... ... ... ... өте ... ... ... бұйра
бірқазан, қызыл жемсаулы ... ... ... ... сияқты
құстар тіршілік етеді. Жүргізіліп келе жатқан ... ... ... көл ... ... қанаттыларға аударылады. Көл суы
деңгейінің төмендеуінің табиғатқа тигізер әсері де ұдайы ескеріліп отырады.
Келешекте ... ... ... ... үшін ... ... су бұрудың мәні зор.
Марқакөл қорығы. 1976 жылы 4 ... ... ... ... ... ... облысындағы Күршім мен Азу жоталарының
аралығында жатыр. Осы екі қыратпен көмкеріліп, айдыны күн бетіне ... ару көлі – ... адам ... ... Бұл тұщы көл ... 1500 метр ... орналасқан. Оның жалпы аумағы 544 километр,
ұзындығы 38, көлденеңі 19 километрге дейін жетеді. Ең терең жері 25 ... ... ... 27 өзен мен бұлақ келіп құяды да, бір ғана ... ағып ... ... ... аумағы-71369 гектар. Шалқып жатқан
Марқа жағалауы ... ... ... ну ... тұнып тұр. Ақ ... ... ... ... ... ... ... алады. Тауға таяу және оның
баурайында көкке тік ... ... бой ... ... ... ... ... де өте бай. Көлде балықтың бірнеше түрі бар.
Атап айтқанда, жергілікті тұрғындар «қызыл қашаған» деп атап ... ... қаяз ... ... ... ... ... ойнақ салады. Қорықтың
хайуанаттар ... сан ... ... ... көл ... мен ... ... сүт қоректілердің 40, құстардың 200-ден аса ... ... ... ... ... тау ... бірде-бір
Марқакөлге тең келмейді. Өсімдіктер мен ... ... ... ол ... ауа ... реттеп отырады. Таяуда
ұйымдастырылған Марқакөл қорығы өзінің алғашқы ... ... ... ... ... көз ... осынау көрікті бұрышын сақтап қалу мақсатында
ұйымдастырылған Марқакөл мемлекеттік ... ... мол үміт ... ... Арал ... ... ... өзі
аттас шөлейтті аралдар орналасқан. Аралдың жалпы көлемі шамамен 200-250 км.
Қорық 1939 жылы ұйымдастырылған, ондағы мақсат – ... ... ... саны ... бара ... ... мен қарақұйрықты қорғау болды. Десе
де, соңғы жылдары Арал теңізі деңгейінің төмендеуіне ... ... ... ... ... ... ... көлдер кеуіп, олардың орнына үлкен
көлемді ... ... ... Мұндай жағдай қорықтағы өсімдіктер ... ... ... ... ... ... отыр. Бұрын Аралда жоғары
сатыдағы өсімдіктердің 250-ден аса түрі өссе, соңғы кезде ... ... ... ... ... кету ... Бидайық, жусан, сексеуіл
сияқты өсімдік ... ... ... ... ... ... ... жануарлар тән. Негізгі қорғалатын аңдар: ақбөкен, қарақұйрық
және құлан. Алғашқыда бұл ... ... ... үшін құрылған еді.
Өйткені, мұнда бұл аңды жерсіндіргенге дейін оның бар болғаны 4-5 ешкісі
ғана бар ... Одан ... бұл ... ақбөкеннің 6 текесі мен ... Олар оңай ... ... сандары көбейе берді.
Республикамызда қоры азайып кеткен қарақұйрық ... ... ... ... оны осы ... 1930 жылы ... жұмыстары жүргізілді. Нәтижесі
табысты болып, бұл ... саны да ... ... ... ... ... ... Бадхыз қорығынан осында әкелініп ... ... ... саны ... ... ... ... Маңғыстау және Алматы облыстарында жерсіндіру жұмыстары қолға
алынды. Барсакелмес қорығы аса ... ... ... ... ... ... ... көбейтудегі мақсатын орындап шықты.
Қанаттылардан қорықта – қарабауыр, бұлдырық, итала қаз, қарақал, ителгі,
бөктергі, ... ... ... ... ... және
жүгіргіш кесірткелерді, ысылдағыш геккондарды, қылқантұмсық жыланды
ұшырастыруға болады. Көп жылдар бойы ... ... ... зерттеу
жұмыстары жүргізілді. Жиналған материалдар бойынша 1000-ден астам ғылыми
еңбек жарық көрді.
Үстірт қорығы. ... 1984 жылы ... ... ... ... ... ... еді. Қорықтың жалпы көлемі 223,3 мың гектар.
Орталықтағы қорықтан 200 ... ... Жаңа Өзен ... ... ... жері Арал мен Каспий теңіздерінің аралығындағы ... ... ... ... ... Суға ... келеді. Жер үсті сулары ... ... ... – шөл белдемдеріндегі ерекше табиғи
ланшафттарды, сирек ... ... ... ... көне ... ... ... қалу болды. Қорық аймағында
Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген түз ... 12 түрі ... ... деңгейде қорғауға алынған қарақұйрық, ... ... ... ... ... етуі ... орын алады. Сол
сияқты қорық аймағында құлақты кірпі, құм ... ... мен ... да ... түрі ... Аталған
хайуанаттардың біразы қазіргі кезде түрлі себептермен сиреп бара ... ... ... ... Үстірт қорығы өзінің жер
қыртысының ерекшелігімен қатар көне дәуір ескерткіштеріне аса бай. Үстірт
жазығындағы ... ... ... ... ... ... әр ... түсті керіштер кәдімгі ертегідей ... ... ... әсер ... ... ... 200-250метр биіктікке
көтеріліп алып платолар түзеді. Оның формалары, рельефі, түстері бейне бір
табиғат сұлулықтармен ... ... ... ... ... береді. Көне дәуірде Үстірт теңіздің түбі ... ... ... ... ... тіс, ... қабыршақ, т.б. қалдықтарын
жиі ұшыратуға болады.
Қорықтың ... ... да ... ... ... ... қара ... ормандар, изен-жусанды жайылымдар, жыңғыл,
күйреуік, сораң, баялыш, ... ... Ал ... суларда, бұлақтар
төңірегінде қамыс, қоға жайқалып тұрады.
Қорықта жиі ұшырасатын құмды алқаптардың табиғаты ерекше келеді. Онда
өсімдіктерден еркек шөп, жүзген, ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Қазіргі кезде Үстірт қорығында үстірт қойының, қарақұйрық, үнді
жайрасы, қарақал, қабыландардың ... саны ... әрі ... ... соңғы жылы қорықта аталған хайуанаттардың саны ... ... 1960 ... ... ... саны 100 ... ... ал 2000 жылдары күрт азайып, жүздеген бас қалды деп саналады.
Оның негізгі себептері: олардың табиғи тіршілік ортасының ... ... ... ... Ал, ... ... 1960 жылдары 1300-1500 бас
деп есепке алынса, қазір бірнеше ... ғана ... ... ... ... ... ... белгілі.
Қазір барлық түз тағылылары құрып кету алдында. Қорық қызметкерлерінің
алдындағы міндет – сирек аңдар мен құстарды, өсімдіктер әлемін қорғап қалу.
Оның ... ... ... ... қабылан, қарақұйрық, ақбөкен, қарақал,
т.б. аңдарды қайтадан жерсіндіру, сақтап қалу бағытында ғылыми-зерттеу
жұмыстары ... ... ... ... – Алатаудың ажары.
Елімізде ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ... ... ... ... жататыны белгілі. Қазақстанда ... ... ... ... заң 2006 жылы 7 ... қабылданды. Осы
заңда «мемлекеттік табиғи қорық табиғат қорғау және ... ... ... ... қорғалатын табиғи аумақ, оның ... ... ... табиғи барысын, өсімдіктер мен жануарлардың жекеленген түрлері
мен бірлестіктерін, әдеттегі және бірегей экологиялық жүйелерді сақтау мен
зерделеу және ... ... ... ... ... ... ерекше атап
көрсетілген. Олай болса ... ... ... ... қорықтардың
алатын орны өте зор екені даусыз.
Еліміздің ... ... ... ... қорықтардың
әрқайсысы да белгілі бір экологиялық жүйелерді ... ... ... ... ... ... ... қорғау
мақсатында Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл және ... ... ... ... ... ... ... бірегейі Алматы мемлекеттік
табиғи қорығы деп айрықша атап айтуға болады. Ол Іле ... ... ... ... қорғау және қалпына келтіру үшін ... ... ... ... ... орыс ... жарық көрген
кітаптар баршылық. Бұл қорықтың аумағында кездесетін өсімдіктер мен
жануарлардың түп ... жеке ... ... олардың ішінде Қызыл кітапқа
тіркелген түрлер жөніндегі деректер ғылыми тұрғыда жүйелі берілген.
Кітапта Алматы табиғи ... ... ... ... ... 960 түрінің қазақша, латынша, орысша атаулары түгел жазылған
және жеке жүйелік топтары қыналар мен мүктердің жеке тұқымдастары, ... ... ... Ал ... ... ... тіркелген түрлер,
айрықша белгілер бірден көзге түседі. Сонымен қатар Алматы табиғи ... және ... ... да ... Қыыл ... ... де дәл ... анық көрсетілген.
Алматы табиғи қорығының аумағында жеміс-жидекті өсімдіктердің 42 түрі
өсетіндігі атап көрсетілген. Ондағы жабайы жеміс ... яғни ... мен ... ... ... ... ... ерекше
қорғалатындығын және бұл саладағы академик Аймақ Жанғалиев ағамыздың ... ... ... ... ... дүние жүзі ғалымдары Іле Алатауы мен
Жетісу Алатауының аумағында 7 рет арнайы экспедиция ... ... ... сере ... ... кезде бүкіл жер шарында өсетін барлық
мәдени алма сорттарының генетикалық тұрғыдан алғанда ... арғы ... ... ... өзі Қазақстан жерінің ... өте бай ... тағы да ... түсіп отыр. Бұл арада Талас
Алатауының баурайында өсетін жабайы қызғалдақ түрлерінің көптігі және қазір
дүние жүзінде , мысалы, Голландияда ... ... ... ... ... неше түрі ... ... қазақстандық қығалдақ екені біз үшін
зор мақтаныш. Осындай аса құнды табиғат байлықтарын сақтап қалу әрі көздің
қарашығындай аялай ... ... ... зор маңызы бар екендігін
ешуақытта естен шығармауға тиіспіз.
Бұларға қоса Алматы табиғи қорығының аумағында кездесетін балықтардың
4 ... ... 2, ... жорғалаушылардың 6, құстарддың 178,
сүтқоректілердің 39 ... де ... ... ... орыс ... бір реттілікпен берілген.
Кітаптың тағы бір құндылығы оның соңында қосымша ретінде ... ... ... ... жеке ... табиғи қорықтар, ұлтық
табиғи саябақтар, ... ... ... ескерткіштері, қорықтық
аймақтар және орман табиғи резерванттарының ... ... ... жер
көлемі, ұйымдастырылған жылы, қорғалатын нысандары және орналасқан
әкімшілік орны нақы ... ... ... деректер мұғалімдер, қорық
қызметкерлері үшін өте қажет. Кітап ... ... ... ... ... ... ... «Алматы мемлекеттік табиғи қорығы – Алатаудың ... ... үш ... көп ... байқалады. Кітаптың тілі
көркем, табиғат туралы табиғат туралы өлең-жырлар, аңыз-әфсаналар өте ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ерекше қорғау
мақсатында мемлекет пен жеке адамдар тарапынан арнайы бөлінетін құрлықтағы
және су ... жер ... ... білдіреді. Еліміздегі
ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жеке бір тобы қорықтар болып табылады.
Елімізде 10 қорық бар. Солардың бірі - ... ... өте ... ... дала құстары ұя басады. Мұнда ұшып
келетін ... 20-ға жуық түрі ... ... және ... ... ... ұшып ... мезгілінде ең көп күтілетіні қызғылт
қоқиқаз. Олар көбінесе Теңіз көлін мекендейді. ... ... ... ... 42, ... 339, балықтардың 14, ... 4, ... 2, ... 700-ге жуық, тұщы су
молюскілерінің 14, өсімдіктердің 448 түрі бар. ... бен ... ... ... кешенінің 112 түрі бар, ол
Қазақстандағы белгілі 130 түрдің 87 ... ... ... ... қорық көлдерінде әлемдегі бұйра бірқазанның 20% және тағы сирек
түр ақбас үйрекектің 10-20%-ы шоғырланған. ... 1974 жылы ... ... ... сулы-батпақты жерлері Рамсар конвенциясына
сәйкес, ... ... ... ... ... ... кез – ... қорық өзіндік табиғи сұлулығымен бағалы, түрлі
аймаққа орналасқандықтан сол өңірдің ерекшелігін айқын көрсетеді. Сондай-ақ
әр қорықтың жанама атауы бар. «Барсакелместі»-«Аңыз-абыз», ... ... тау ... ... деп те ... Ал біз сөз етіп отырған
«Қорғалжын» қорығы «Құс базары» деген жанама атауға ие. Бұл ... ... ... ... ... – су құстары. Тіршілік тынысы жазғытұрым
айрықша сезіледі, бұл кезде ... ... ... ... ... ал ... ... арасынан түрлі құстардың қаңқылдаған ... ... ... ... қорығының аумағында 60-қа жуық тұщы және тұзды көлдер бар.
Тұщы көлдер қатарына Сұлтангелді, Есей, Қоқай, Асубалық жатса, ... ... ... Теңіз көлі кіреді. Қорғалжын қорығының атын әлемге
жайған құс падишасы – қоқиқаздарды сонау ... бұл ... ... ... ... ... – көне көл. ... мекен ететін құстар да өте ... ... Бұл – ... ... ... ... мекені. Жыл
құстары үшінТеңіз көлі бір мезгілде 15 ... ... жем ... ... ете алады. Бұл жерде бұйра бірқазандар мен алқызыл қоқиқаздар ұя
салады. Жыл сайын ұя басып, ұрпақ жалғастыру үшін ... ... ... ... мыңдаған шақырым қашықтықты артта қалдырып, қанаттары талып ,
50-60 мыңға тарта қоқиқаз Қорғалжын қорығына ұшып ... Ал ... ... ... 20 %-дан ... осы жерге келіп, ұя ... ... ... ... кітапқа кірген ақбас үйректің, қарабас
өгіз шағалалардың және ... ... 10-15 %-дан ... осы ... жұмыртқа басады екен.
Қорық аумағында экологиялық туризмді дамыту үшін мүмкіндіктер мол.
Қорықтың табиғаты бай ... ... ұзақ ... бері ... ... ... ... орынның адам қолы тимей ... ... ... ... Десек те бұл аймақ үшін экологиялық
туризм жаңа әрі кең ... ... ... Бұл аймақта төмендегідей
экологиялық туризм бағыттарын дамытуға болады: бедвочерлер, ғылыми туризм,
оқу ағарту, арнайы ... ... ... ... ... ... 4
туристік маршурт бар. Тарихы шежіреге бай Қорғалжын өңірінде ... ... ... үшін зор ... бар, ... ... мен ... алуан болуы табиғат байлықтарын кешенді зерттеп, ... ... ... ... Осы ... ... ... қызметкерлердің 35
түрлі еңбектері жарық көріп, 1958 жылдан бастап қорғалатын ... әр ... ... ... аса ... ... ... неміс орнитолог мамандары қорық қызметкерлерімен бірлесе отырып,
суда жүзетін ... ... ... ... ... ... жүйелі
жұмыс жүргізді. Ауыл шаруашылығы министрлігінің қорықтардың жыл ... ... ... ... 3 ... қорытындысы бойынша бірінші
орында тұр. Қорғалжын ... ... 2011 ... дейінгі басқару
жобасы бар. Ол ... және ... ... ... ... ... қорықтың материалдық ... ... ... ... ... мен ... жыл өткен сайын жоғары деңгейге
көтерілуде. Жер ... ... ... ... ... өлкені
сақтап қалу болашақ алдындағы маңызды міндет енені сөсіз. Ұшса құс қанаты
талатын Атыраудан Алтайға, ... ... ... жазығына дейін созылған
қазақтың кең өлкесінде түрлі ... ... ... болады. Қанша
кең әрі ресурсқа бай десек те, ... ... ... қор ... ... әркез тепе-теңдік болу керек. Табиғатты ерекше
қорғалатын табиғи аймақтар құру ... ... ... әрі маңызды. Қазақтың
далалық эталондық ландшафтарын сақтау еліміздің орталығында орналасқан, әрі
елордамыз Астана қаласынан небары 130 км ... ... ... ... ... ... көл, ... құт
мекені – Қорғалжын қорығында қорғалады.
2.7.Қазақстанда сирек кездесетін ... жер ... әр ... Оның солтүстік жағын орманды дала,
дала және шөлді аймақтар алып ... ... әсем ... ... ... мен ... көлдер бағалы аңдардың өсіп-өнуіне қолайлы
жағдай жасайды. Қазақстанның кең ... ... ... түрі ... ... 30-ға ... ... құрып кету қаупі туып
отыр. Солардың ... ... - ... қызыл қасқыр,ақ тырнақты ... ... ... ормандарда-орман сусары, бұлан, шөл және шөлейт
аймақтарда –қарақұйрық, үстірт ... ... ... ... қара ... құндыз жұпар тышқан сияқты хайуанаттар мекендейді.
Олардың көбінің кәсіптік маңызынан басқа ғылыми тұрғыдан да үлкен мәні ... ... ... тұмсығы созыңқылау және аяқтары қысқа,
орташа мөлшерлі келген аң. Денесінің ... 18-22, ... ... салмағы 320-480 грамдай. Дене құрылысы суда ... ... ... ... болмайды, көзі өте кішкентай келеді. Аяқтарының,
башайларының арасында жүзу жарғақтары бар. Құйрығының үсті ... ... ... Жүні ... ... ... ... сұр бурыл,
күміс тәрізді немесе ақшыл болады, терісінен су өтпейді. Құйрығының түбінің
астынғы жағында тер безі ... Осы ... май ... иісі ... зат ... Осы ... арқылы «ерлі-зайыптылар» бір-бірін тез
тауып алады.
Біздің республикамызда жұпартышқан негізінен ... ... Бұл ... Жайық өзенінің бойын мекендейді. Осы өзеннің солтүстік
жағасынан Атырау облысының шекарасына дейін ... ... ... ... бойына орналасқан Есбол, Бақсай, Теңіз аудандарындағы
өзендер жағасынан ... ... Бұл ... қоры әсіресе, Ресейде көбірек
кездеседі.
Жұпартышқан - жартылай суда тіршілік ететін жануар. Орал ... ... ... және оның ... ... Су ... етіп ін қазады, іннің аузын судың ... ... ... ... және түнгі мезгілдерде тіршілік етеді. Ол ... аң. Суда ... ... мен ... 90 ... ... ... жағдайда төрт жылға дейін өмір сүреді. Бұл
ұзақ жас.
Жұпартышқан терісі бағалы аң. Оның ... ... ұрық безі ... ... Оның ... әр түрлі хош иісті заттар дайындалады.
Қазақстанда, Орал өңірінде көп жылдан бері жұпартышқанды аулауға тыйым
салына тұрса да оның саны ... ... Бұл ... ғылым үшін де үлкен маңызы
бар. Сондықтан да табиғат ескерткіші ретінде оны қорғап отыруға тиіспіз.
Орман сусары-денесі сымбатты, ... ... ... ... жүнді,
аяқтары қысқа, тұмсығы жалпақ және қысқа келген жыртқыш. Түсі қоңыр қуаң
немесе қара ... ... тек ... астында сарғыш қоңыр жолағы бар.
Дене тұрқы 33-58, құйрығы 17-26 сантиметрдей, ... 750-1500 ... ... Батыс Европада кең таралған. Бұрынғы Кеңес Одағының
Европалық бөлігінде ... Орал ... ... ... және ... аралықта таралған. Орман сусары Қазақстанда тек Жайық өзенінің
жапырақты ... және осы ... ... ... Елек ... ғана кездеседі. Орман сусары өзінің аты ... ... ... ... Ол тайгада, аралас және ... ... ... ... өзіне қорек іздейтін жерлерді иемденеді. ... ... 3-10 ... ... ... ...... бола ауланатын кәсіптік маңызы бар аңның бірі.
Қзіргі кезде біздің еліміздің солтүстік аудандарында лицензия бойынша жыл
сайын 30-40 мың ... ... ... ... ... ол өте ... бұл аңды ... көптен бері рұқсат етілмейді. Қазіргі Батыс
Қазақстанда ол ... ... ... ... ... ... қасқырдан кішірек, қыр түлкісінен ірірек
келген жыртқыш аң. Дене тұрқы 76-103, құйрығы 28-48 сантиметрдей, салмағы
14-21 килограмдай ... ... түсі ... ... ... қасқырдың негізгі мекені Орталық және Оңтүстік Азияның таулы
ормандары . ... ол ... ... ... және Суматра мен
Ява аралдарында кездеседі. Қызыл қасқырдың негізгі қорегі –таутеке, ... ... ... ... ... ... Үй малдарына тимейді, адамға
қауіпті емес. Қызыл қасқыр тек біздің ... ғана емес ... да ... ... ... және аз зерттелген аң. Сол себепті де ол ... ... аю – ... ... кездесетін ірі жыртқыш жануарлардың
біріне жатады. Мұның басқа аю ... ... ... ... ... ... құрылысында.
Ақтырнақты аю Қазақстанның шығыс, ... және ... ... ... яғни оңтүстік Алтай мен Тянь-Шань аралығын
мекендейді. Қазіргі кезде ... тек ... ... ... ... ... ... аңшыларға лицензия бойынша аюды аулауға рұқсат
етіледі. Жыл сайын аңшылар небары он шақты ғана аю атып алып жүр. ... ... оның ... ... зиян ... пен ауыл шаруашылығының тез қарқынмен дамуы, ... ... ... ... ... ғалымдары алдында үлкен
міндеттер қояды. ... ... ... ... ... пайдалау
үшін қазіргі өмір талабына сәйкес оларды терең зерттеу қажет. ... ... ... ... ... ... ... түсініп, табиғат қорғау
проблемасын шешудің кейбір жолдары белгілі болады. ... ... ... жылдан жылға қанат жайып отырған қазіргі заманда
табиғатта болып жатқан өзгерістерді салыстырып байқауда ... ... ... ... ... әсем ... өзендер мен көлдердің мөлдір
сәулетін, аңдар мен құстар тіршілігін, өсімдіктер дүниесін қымбат қазынадай
қастерлеп сақтайтын қорықтар ... ... ... шөлейтті
және шөлді аймақтарында жоқтың қасы. Алтай, Қарқаралы, Жоңғар тауларында ... ... ... ... ... отыр. Өйткені, Қазақстанда тың
және тыңайған жерлерді игеру мен таулы, шөлді жерлерді мал ... ... ... ... ... ... ... қарақұйрық,
аққұтан, орақтұмсық сияқты хайуанаттармен қатар, қараған, қара қандыағаш,
дәрмене, бидайықтың біраз түрлерінің қоры күрт ... ... ... жануарлар мен өсімдіктер түрлерін, түрлі табиғат
аймақтарындағы ... ... ... қорғап қалу ... ... ... ... ... – бүгінгі күннің
басты талабы ... ... ... ... ... ғалымдары келешекте
республикамыздың барлық географиялық аймақтарын ... 21 ... ... ... ... ... табиғи ресурстарын қорғайтын жаңа ... үшін ... ол ... арнайы ғылыми жұмыстар жүргізіп,
келешектегі оның жер ... ... ... анықтап алған орынды,
яғни қорықтарды ұйымдастыруда ғылыми негізге сүйену ... ... ... ... ... ... күттірмейтін
мәселе екендігін айқын дәлелдейді. Осындай жағдайда ғана республикамыздың
шөлді өңірінде саны ... ... ... мен ... адам ... ... ... ғана тән түрлерін сақтап қалып, ... ... ... ... жеткізуге болады.
Қазақстанда келешекте ландшафтық аймақтар мен ... ... ... мен ... ... ... далалы және шөлейтті
аймақтың, ... ... ... ... қорықтар ұйымдастырылмақ.
Олардың жалпы саны 21-ге жетпек. Соның біріншісі – орманды-далалы аймаққа
жататын, ... екі ... ... ... ... көлінің төңірегінде
жойылып жатқан Шағлы қорығы. Бұл қорық Ақмола ... ... ... ... ... ... ... ауданының шектескен территориясында
орналасқан. Қорықтың көлемі 20 мың гектар. Негізгі қорғалатын объектілер –
су құстары, су ... ...... ... ... ... қарасты Ағадыр селосының
батысындағы бұталы дала жатады. Көлемі 40 мың ... ... ... де сол ... ... ... дала ... кейін Орал облысы Приуральск ауданының территориясына енетін
Жайық өзені ... 28 мың ... Орал ... ... ... ... жұпар, кәмшат, орман сусары, құр, емен, шегіршін сияқты
сирек кездесетін аң, құс, өсімдіктер. Ал ... ... ... 120 гектар жерде мекендеп өсетін арқар , марал, елік, дала сусыры ,
құр, шіл ... ... аң, құс және ... ... Сондай-ақ далалы
аймақтық қорыққа Теріс-Бұтан ... ... ... 40 ... ... ауданы, Қарағанды облысы) , 25 мың гектар жерге жайылған
Кент (Қарқаралы ауданы, ... ... ... ... ... ... объектілер негізінен бірдей. Мысалы, біріншісінде
елек, құр, ақ шіл, ... ... ... ... ... ... арқар, марал, сілеусін, ақ қоян жиі кездеседі.
Үшінші – шөлейтті аймақ қорықтары. Бұл қорықтардың ең ... ... ... тік ... ... ... ауданы, Маңғышлақ облысы) ,
Үстірттегі Қаплаңқыр жері , ... ... ... мен ... жер бөлінеді. Екеуі де 300 мың гектар алқпты алып жатыр. Қорғалатын
объектілер – ... ... ... ... шөл ... ... сәл өзгешелігі бар. Атап айтсақ, үстірт
қорығында гепард , бұлдырықтарды да кедестіруге болады. ... ... бірі – ... ... Бұл ... 330 мың ... ... алып
жатыр. Орналасқан жері Аңдысай қыраты, Байқара, ... ... ... ... ... Қорғалатын объект – арқар, құлан ... ... ... ... ... ... ... аймақта болашақта тағы да бірнеше жерде қорықтар
ұйымдастырылмақ. ... ... тағы да ... ... тобы – тау ... ... Бұл ... ең көлемдісі (250 ...... ... Осы қорықтың аймаққа қарасты жерлері – Жоңғар
Алатауы, Басқан ... ... ... ... ауданындағы марал,
ақтырнақты аю, барыс, тау ... ... ... ... ... ... құр, май ... мен шыршалы ормандар, альпі шабындықтары
қорғалмақ.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... өте сирек кездесетін және ғылым үшін ... бар ... ... сары ... және ... осында тіршілік еткен
қарақұйрықты қайта жіберу үшін Сырдария ... ... ... ... ... қалу үшін ... ... қорықтар – заказниктер
ұйымдастыру мүмкіншілігін анықтау да қажет.
Алакөл көліндегі ... ... ... ... ... ... да ... жөн.
Міне, осындай шараларды жүзеге асырғанда ғана табиғат байлықтарын
қорғау жөніндегі алға қойған үлкен ... ... ... Табиғатты
қорғау, көздің қарашығындай сақтауда қолдан келген шараларды жүзеге асыру –
ардақты міндет, әлеуметтік ... бар ... ... ... ... ... ... 1-том Баспа директоры С.Әбдірайымұлы Алматы
2008 жыл «Санат» баспасы 3-76 беттер
2.Экология негіздері Г.Т.Сағымбаев. ... 1995 жыл 25-26 ... ... ... 1978 жыл 12-17 ... ... ... Алматы 1999 жыл
56-58 беттер
5.Экология және қоршаған ортаны қорғау Ұ.Б.Асқарова ... 2004 ... ... ... А.Ж.Ақбасова, Е.Ү.Жамалбеков,Т.М.Қалыбеков,
А.Т.Қалұшпаева,
Қ.Б.Рысбеков Алматы 2007 жыл
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:
1.Атамекен ... 10 ... 2010 жыл 6- ... ... 2008 жыл 2- бет

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің экологиялық жағдайы35 бет
Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны50 бет
Ерекше қорғауға алынған территориялар24 бет
Орман,балық жане аңшылық шаруашылығы мен ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы бұзушылықтарды жою бойынша міндетті түрдегі ұйғарым17 бет
Қазақстан Республикасының қорықтары және олардың туризмдегі рөлі (Қорғалжын қорығы мысалында)64 бет
Қазақстан территориясындағы қорықтар. Қорықтар - табиғи лаборатория7 бет
Қазақстанның табиғи қорықтары32 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының табиғат қорғаудағы іс-әрекетін қалыптастыру17 бет
Еңбекті қорғаудағы азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етудің қағидалары70 бет
Жануарларды қорғаудағы «Қызыл кітаптың» маңызы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь