Құстардың экологиялық жағдайы

Кіріспе
I ТАРАУ ҚҰСТАР.ТАБИҒАТ ТУЫНДЫСЫ
1.1.«Қызыл кітапқа» енген құстарға сипаттама
1.2.Су құстары және тау құстары
1.3.Шөл және шөлейт аймақтың құстары
II ТАРАУ ҚҰСТАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ. АДАМ БАЛАСЫНЫҢ ҚҰСТАР ДҮНИЕСІНЕ ӘСЕРІ.
2.1. Құстар әлемінің көп түрлілігі. Бұталы.орман құстары.
2.2.Атырау облысының сирек кездесетін құстары
2.3.Құстар дүниесін қорғау және қалпына келтіру жолдары.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ҚҰСТАР-ТАБИҒАТ ТУЫНДЫСЫ
Жоспар
Кіріспе
I ТАРАУ ҚҰСТАР-ТАБИҒАТ ТУЫНДЫСЫ
1.1.«Қызыл кітапқа» енген ... ... ... және тау ... және ... ... құстары
II ТАРАУ ҚҰСТАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ. АДАМ БАЛАСЫНЫҢ ҚҰСТАР ДҮНИЕСІНЕ
ӘСЕРІ.
2.1. Құстар әлемінің көп түрлілігі. Бұталы-орман құстары.
2.2.Атырау ... ... ... ... ... ... және ... келтіру жолдары.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
КІРІСПЕ
Атам заманнан-ақ адамзат табиғат тамашаларына еліктеп келеді. Сол
еліктеу ... ... ... ... нығайтып, өзіндік маңызды
істерді рухани сүйіспеншілікпен ... ... ... ... негізделген табиғаттан адам тәлім алып, күнделікті тұрмысына
қажеттісін ... ... ... ... аялауды, оның асыл мұрасын
қадір тұтып, мол байлығын ... ... де ... ... ... ... ... қашан да туған анасына балап, оның көрікті де көркем
көріністерін масаттана жырлады. Бұл - табиғаттың адамға тигізген ... ... ... ... шексіз сүйіспеншілігінің айғағы. Бұдан шығатын
қорытынды - адам да ... ... ... ... ... табиғатты
адамнан бөліп қарастыруға мүлдем қақымыз жоқ.
Адам ... көп ... ... ... ... ... ... таусылмас қоры деп қарады. Олар әсіресе саналы қоғам құра
бастаған кезде «табиғатты бағындыру» ... ... ... ормандағы ағашты
балтамен шапты, құнарлы жерді темір тісті қарапайым құралдармен ... ... ... ... бұдан басқа да сансыз көп ... Адам ... де жылы ... үшін ... ... ... есепсіз ауласа,
дәмді еті мен майын азық ету үшін сансыз көп аң-құстарды жер ... ... ... ... ... және ғылыми жағынан маңызды ... ... ... ... ... ... мен құстардың 600-ден
астам түрі жер бетінен ... кету ... егер адам ... қорғауға
араласпаса келешек ұрпақ бұл хайуанаттардан мүлде дерексіз қалары сөзсіз.
Көптеген құстар тек қана ... ... ... ... ... ... өз ... сақтап, ондағы тіршілік атаулыға шашау
шығарғысы келмейтін табиғаттың нағыз жанкүйер достары ... ... ... барлық шараларын ойластырды. Сөйтіп, дүниеде «Қызыл
кітап» деп аталатын өте ... ... ... ... «Қызыл кітап» деген
атауды ұсынған Англиядағы белгілі капитан Роберт Скоттың ұлы Питер Скотт
еді. Питер ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіп, құстар
тіршілігімен шұғылданатын ғалым-суретші. Оның жойылып бара жатқан құстарға
қамқорлық жасауы және ... ... есеп ... ... ... ... туралы ұсынысы табиғатты аялаушы әрбір адамның көкейтесті
пікірі еді.
Табиғатта жануарлар,өсімдіктер және құстар ... ... ... ... жүзі ... толғантты. Сондықтан әр түрлі ... және ... ... ... ... ... құрылып,
жойылып кету қаупіндегі жануарлар мен өсімдіктерді арнаулы кітапқа тіркеуге
қаулы алды. Ол- «Қызыл кітап» деп ... ... ... ... 1966 ... ... Оның ... томы сүтқоректілерге, екінші томы ... томы ... және ... ... арналған.
I ТАРАУ ҚҰСТАР-ТАБИҒАТ ТУЫНДЫСЫ
Омыртқалы жануарлар ішіндегі ең үлкен топ-құстар. Бүкіл дүние жүзінде
олардың 10-12 мың түрлерінің ... етуі де ... кең ... ... ... да ... өте бай. Онда ... түрі мекндеп, күз айларындағы саны ... 18-20 ... ... бұл ... ... десеңші! Оларды қорғап, пайдалана білуге тиіспіз.
Адам үшін қанаттылардың ... өте зор. ... ... ... ... ... үшін ауланып, дәмді ет пен мамық қауырсын ... ... де ... ... 3,2 ... құс ... ... Олар - үйрек, қаз, қасқалдақ, балшықты су ... ... ... кең ... ... ұшып ... құстар (шымшық, торғай,
тоқылдақ, ементұмсық және тағы ... ... ... орман
зиянкестері - насекомдармен, кеміргіштермен қоректеніп, ауыл ... ... ... Құстардың эстетикалық мәні өз алдына ... ... үні мен ... ерекше құбылтып салған ... ... ... арқау болып келе жатқан жоқпа! Сондай-ақ
аспанға ұшу заңдылықтарын зерттеу Леонардо да Винчиден бастап күні ... ... ... ... ... отыр емес ... де бұл ... жалғасуда.
Соңғы жылдары құстардың тек Қазақстанда ғана емес бүкіл жер ... ... саны ... бара ... байқалады. Сондықтан да ел-елде
оларды қорғау шаралары жүзеге асуда. Сол ... ... ... да ... ... ... кең қолға алынды. Саны күрт
азайып кеткен аң-құстарды шұғыл зерттеу арқылы келешекте олардың ... ... сол ... ... ... жүзеге асырылатын болады.
Қазақстан ғалымдары осындай ... ... ... ... ... жасауға кірісті. «Қызыл кітап» - өз ... ... ... ... ... жанаурлар, құстар мен өсімдіктерге төніп келе жатқан апаттан
сақтандыру дабылы іспеттес. «Қызыл кітап» парақтарының түсі де ... ... ақ, ... және сары. Демек, оның қызыл түсті парақтарына арнайы
шаралар қолданбаса, жер ... ... ... кету ... ... аңдар мен
құстардың түрлері; ал ақ түсті парақтарға тікелей жойылып кету ... ... да саны ... ... белгілі бір шектеулі территорияда ғана
сақталып қалған сирек кездесетін түрлер жазылады; сары түсті парақтарға ... ... ... ... ... ... саны күрт азайып бара
жатқан аңдар мен құстардың түрлері жазылады; ... ... ... ... ... ... ... түрлері «Қызыл кітаптың
жасыл түсті парақтарына» жазылады.
Негізінен «Қызыл кітаптан» бұрын ... қара ... ... еді. Оған ... ... кеткен аңдар мен құстар енгізілген. 1963
жылы халықаралық «Қызыл кітаптың» алғашқы ... одан ... ... бес томы ... ... 1978 жылы ... ... кітабы» шықты.
Бұл алғашқы қызыл кітап жануарларға арналған бөлігі болатын.
Ал 1981 жылы өсімдіктерге ... ... ... ... Қазақстанның
қызыл кітабы содан бері 1991 және 1996 жылдары өңделіп қайта ... ... ... ... ұйымдастыру үшін Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... ғылыми-зерттеу
институттарының конференциялары ұйымдастырылды. Қызыл кітапқа енетін әрбір
түрге сипаттама беріліп талқыға салынды. Қызыл ... ... бір ... үшін ғалымдар әр жануарлардың немесе өсімдіктер мен құстардың 5
санатын ... Тек қана осы ... ... ... ... ған ... ... Ол санаттар төмендегідей:
1)Жойылып бара жатқандар. Мысалы,қызыл қасқыр, қабылан;
2)Саны ... бара ... ... ... ... құлан;
3)Сирек түрлері (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірақ ... ... ... ... жарқанат, қара ләйлек;
4)Белгісіздер, толық зерттелмеген түрлер. Мысалы: ... ... ... ... жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген
түрлер. Мысалы: кіші ... ... және тағы ... жерінде құстар алуан түрлі және кең таралған. Жалпы 280-дей
түрлері бар. Тіршілік орындарының әрқилы ... ... ... ... ... ... Біздің жерімізде олардың ең басты тіршілік
орындарының бірі су және оның жағалауы. Мысалы, ... су ... ... және ... 10-нан астам түрлері кездеседі.
Бұлардың ішінен сұқсыр (чемга) және үлкен суқұзғын бізде тұрақты ... кіші ... ... және қызғылт бірқазандар көбею ... ... жыл ... ... ... ... салдарынан,
соңғы жылдарда облыс көлемінде ұяламайды. Қызылмойын сұқсыр, ала және қызыл
жемсау гагарлар біздің өлкемізден ... ... ұшып ... ... ... да ... қоректілер. Бірақ облыстың балық ... ... ... ... ... ... басқа, тіршілігі азды-көпті
болсада су және оның жағалауымен байланысты құстар көп. ... ... мен аяғы ... суда ... ... және ... ірі
құстар. Өзен,көл жиектері мен батпақты-шалшық жерлерді мекендеп, ондағы
айқұлақтарды, көлбақаларды, балықтың шабақтарын және су ... ... ... ... таралған 10-нан астам дегелектердің ішінен
жиі кездесетіндері көкқұтан,аққұтан,кіші аққұтан, қарабай және басқалары.
Қазтәрізділер - ... ... ... қысқа, суда жақсы жүзетін, ірі және
орташа мөлшердегі су-жер құстары. Біздің жерімізде кездесетін 28 ... ... ... ... ... ... мезгілдерінде болады. Облыс суларының
маңында сарыала ... ... сұр, ... ... ... ... тағы басқа түрлерін жиі кездестіруге болады.
Қазтәрізділердің көпшілік ... ... ... ... 6 ... ішінен қасқалдақ және сутартар ... ... және ... ... шалшықтарда, қайраңдарда және сирек
жағдайда шөлейт жерлерде тіршілік етуге ... ... ... ... ... ... 41 ... 13-і тұрақты ұялайды. Олардың
жиі кездесетіндері қызғыш ... ұзын ... ... ... көл ... ... ... шағалалар ұдайы ... ... ... 20 ... 9-ы ... ... ... таралған. Мысалы, көптеген қарқылдақтар, қалың шағала, көл шағаласы
тағы басқалары. Қалғандарының ішіне 6-ы ... ал 5-еуі ... ... ... ұсақ ... ... шаяндармен, су бунақденелілерімен, кейбіреулері ұсақ
кемірушілермен қоректенеді. Аздап санитарллық маңызы бар. ... ... ... (тегістік және құм шөлейттер, дала белгілері бар
жерлер) мекендейтін құстарда ... ... ... - ақбас тырна біздің жерімізде ұялайтын
болса, сұр және ақ тырна (стерх) ... ... ұшып ... ... ... және ... сияқты түрлері өте сирек кездесетін
құстар болып есептелінеді. Көгершіндерден бары 5 түр, ... ... ... -түркендер, дыркептер,көккептер тағы ... ... ... және ұбақ ... ... өте аз. Оның екі ... ... сұр шіл кең таралған, ... ... ... ... ашық жерлерде және су жағалаулары мен
орман-тоғай алқаптарында күндізгі және түнгі жыртқыш ... ... кең ... ... ... ... 23 түрінен 9-ы
ұялайды,11-і қайту кезінде болады, ал 3 түрі(тұрымтай,тазқара және ... ) ... ұшып ... деп ... Жиі ... ... дала қыраны, ... ... ... ... 8 ... ішіндегі кең тараған байғыз және саз
жапалағы. Қалған үкілер сирек ... ... ... құстар көбіне
кемірушілермен жануар өлекселерімен қоректеніп, пайдасын тигізеді. Облыста
көптеген ... ... ... ... ... және ... ... ландшафтармен тығыз байланысты
екендігі сөзсіз. Атап айтқанда ... ... ... - көкқарға, сарыалқым
және жасыл аражегіштер, бәбісек; тоқылдақтардан - ... ... - сұр ... Бұл ... ... ... түрдің
жетеуі тұрақты ұялайды.Ал зымыран, дүпілдек және қарабауыр сұр қарлығаш
сияқты құстар Атырау жерінде тек қайту ... ... ... ... ... бунақденелілермен қоректенеді. Сондықтан олардың ауыл
және орман шаруашылықтарында ... мол. ... ... ... ... ... ең көбі торғай тәрізділер. Облыс бойынша тіркелген 107 түрінің
56-сы ұялайды,5-ін кездейсоқ ұшып келушілер деп есептейді, ал ... ... ... ... ... кең ... ... қосрең, кент және жар қарлығаштарын бозторғай, айдарлы,құлақты
және қара ... ақ ... және кіші ... шөл
тасшыбыжығы, қамыс айқабағы, ... ... ... ... ... сұрлыкеш, жауторғай, торғай және қарға
тұқымдастарының ... (ала ... ... т.б.) айтуға
болады. Торғай тәрізділердің көпшілігі аралас, ал ... ... ... ... ... ... Бунақденелілермен
қоректенетін торғай тәрізділер орман және ауыл шаруашылықтарына пайдасын
тигізеді.
1.1.«Қызыл кітапқа» енген құстарға сипаттама
Қоқиқаз. Сырт тұлғасы ... ... 3,4-4 кг ... ірі ... қауырсыны аздап қызғылт болып келетіндіктен кейзе ... ... ... ... басы ... ... ... қайта
тұмсығы бастан қомақты да ұзын. Тұмсықтың астыңғы бөлігі жалпақ, ал ... ... ... ... ұсақ мүйіз тісшелер көмкеріп жатады. Осы
тісшелер арқылы су өткізгенде су ішіндегі ұсақ ... ... ... ... Қоқиқаздар су түбіндегі ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ең
бір ... ... ... үшін ... суға ... төбесін су түбіне
тигізсе, тұмсығының үстіңгі бөлігімен су ... лай ... да ... ... алған суды тісшелер арқылы сыртқа
шығарады. Сонда судағы майда жәндіктер қоқиқаз аузында ... ... ... Олар көбінесе суларда қорегін іздеп немесе
тынығып тұрады. ... ... ... ... өте қиын. Алдымен
қоқиқаздар таяз суды жалдай жүгіре ... де ... ұшу ... ... ... су ... көтерілген күнде де су бетімен жүгіріп бара ... ... ... ... Олар ... ауға көтерілгенде
қанаттарын қаға түсіп, денесін ... Бұл ... ... ... ... ... созылып, ауға ұшуға қалыптасып алады.
Қоқиқаздар жұбын жазбай, колония құрып тіршілік ... Бір ... ... ... ... ... да кездеседі. Теңіз көлінде бір
колонияда 40-50 қоқиқаз болатыны анықталды. Мамыр айында ... таяз суға ... ... етіп балшық пен балдырдан ұя қалайды.
Қоқиқаздар су ... ... ... ... ала ... биік ... Мұндай конус тәрізді ұяның биіктігі 10-32 см, табанының диаметрі
40-50 см болады. Осылай жасаған үйіндінің үстіңгі жағынан сәл ... ... ... ... ... 2-3 ... ... Колониядағы бір ұямен
екінші ұялардың арасы 80 сантиметрден қашық болмайды. Жұмыртқаны аталығы
мен аналығы ... 30-40 күн ... ... ... ... шығады, ата-енесі балапандарын құсығымен қоректендіреді.
Балапандарының тұмсығы алғашқы ... түзу ... да, екі ... ... қоқиқаздардікі тәрізденіп имектеледі. Ата-енесі қоректенуге кеткенде
балапандар ұядан шығып, ... ... ... ... ... ... «кезекші» қоқиқаздар қадағалайды. Бұл кезде ... суда жүзе де ... Ал кеш бола ... ... сағат 6
кезінде) қадағалаушы қоқиқаздар ... ... ... ... қалыптасқан колонияда өте тату ... ... ... ... жұптарын жазбауға тырысады.
Мәрмәр шүрегей. Қаз тәрізділер отрядының бір тұқымдас тармағы-үйрек
тұқымдастар. Бұлардың денесі шағын, мойны қысқа ... ... ... ... ... 112 түрі бар, солардың 41-і Қазақстанда
кездеседі. Өте ... ... түрі - ... ... Бұл өте шағын
денелі су ... оның ... ... грамм.
Аталықтары мен аналықтарының түр-түсін бір-бірінен ажырату қиын, екеуі
де ашық дақты сұр ... ... ... Суда ... кезде денесінің алдыңғы
бөлігін тереңірек ... ... ... ... Мәрмәр шүрегейлер
момақан ғана, баяу жылжитын аңқау құс. Су жағалығындағы бұталардың бұтағына
қонақтап ... жиі ... ... ... ... ... шүрегейлер көлдердің жағалауына, ағаш қуысына ұя жасап, аналығы 7-12
жұмыртқа салады. Негізгі ... - су ... мен су ... ... ... ... өсімдіктерді, олардың тұқымын, тамырсабағын жейді.
«Сурет. 1.1»
Қара тұрпан. Суға өте жақсы сүңги ... ... ... ... бір
түрі қара тұрпан деп ... Оның ... ... 900 ... ... дейін болады. Қазақстанда Бурабай, Қорғалжын маңындағы көлдерде,
Қарағандыдағы Саумакөлде, Солтүстік қазақстандағы көлдерде қара ... те ... ... Суға ... ... су ... 45 минуттай бола
алады. Жерде өте ебедейсіз ... ... ... ... жағына
орналасқандықтан кеудесін тік көтеріп, солбыр жүреді. ... ... ... ақ дағы бар, аналығы қоңыр түсті, бауыры ақ. Қара ... сақ құс. ... ... ... ... су ... кейде судан қашықтау
құрлыққа жасайды. Аналығы 6-10 жұмыртқа тауып, одан ... ... ... ... моллюска, насекомдармен және тағы басқалармен
қоректенеді. Аздап өсімдіктерді де ... ... ... ... Қара ... топтанып жүреді. Республика аймағында олар сәуірдің
ортасына таман ұшып келіп, қазанда жылы жаққа кетеді.
Балықшы тұйғын. Бұл жемін күндіз ... ... ... ... ... жеке ... болып табылады. Көбінесе су қоймаларының маңында
тіршілік етеді. Балықшы тұйғынның Іле, Сырдария, ... ... ... мен
Балқаш көлінің үстінде қалықтап жүргенін байқап қалуға ... ... ... ... ... су бетінен 20-25 метр биіктіктен
балықтарды аңдиды. Оның денесі ... ... 1-2 кг ... болады.
Тұмсығы имек, тырнақтары өткір, қарулы. Балықшы тұйғын суда жүзіп жүрген
балықтарды байқаса-ақ болды, қанаттарын ... ... ... ... алға ... созып жіберіп, суға шүйіледі. Ол су ... ... 1-1,5 кг ... ... алып шығады. Әрине балық аулау сәті
үнемі түсе бермейді, сондықтан ... ұсақ ... ... ... ... де азықтанады. Балықшы тұйғындар-жыл
құстары, қыркүйекте жылы жаққа ұшып кетеді.
Балықшы тұйғындар ағаш басына, жартастарға, кейде жерге ұя ... ... ... ... ... пайдаланып, бір ұяда бірнеше ... ... ... ... болады. Балықшы тұйғын оларды 2
ай бойы ұяда тәрбиелейді. Аналығы жұмыртқаларын 35 ... ... ... қыран. Қырандар тобындағы шағын денелі құс. Оның салмағы 700
грамнан ... ... өте ... ... яғни ... қыран деп
аталған. Бақалтақ қырандар-күңгірт және ашық түсті болып келетін жыл құсы.
Биік өскен жапырақты және ... ... ... ... ... көбінесе басқа жыртқыш құстардың, ... ... ... ... де ұя ... Бақалтақ қыран ағаштың кепкен бұтақтарынан
көлденеңінен өлшегенде 60-70 см болатын тік, ешқандай төсенішсіз ... ... ... қыранның ұяларын қарағай, емен, жөке, шаған және тағы
басқа ағаштардың басынан ... ... Оның ... ... ... 12-22
метр. Аналық қыран ұяға 2 жұмыртқа ... оны 35 күн ... ... ... 45-50 ... ұядан өздігінен ... ... ... ... ... ... тіршілік етеді. Бақалтақ қырандардың
негізгі қорегі - сүт қоректілер. Кейде кесірткелерді және тағы ... азық ... және ... ... ... Бұлар қаршыға тұқымдас жыртқыш
құстардың ерекше түрлері-тазқараларға жатады. Тазқаралардың ішіндегі денесі
шағыны күшіген, оның салмағы1,2-2,5 кг. Таулы ... мен тау ... ... ұясын шың-құздарға,жартастарға салады. Аналығы 1,
кейде 2 жұмыртқа туып, оны ... ... ... ... мөлшері
40 күнде балапан жарып ... ... ... ... ... ... ... күші кем деп есептеп, ... ... ... тірі ... де ... ... ... жарататыны ұсақ сүт қоректілер мен тасбақалар. Олар өсімдіктерден
құрманы ұнатады. Күшігендер суды сүйсіне ішеді және оған ... ... ... ... ... құстардың ерекше
түрі. Әдетте тазқара тұқымдастардың басында не мамық. Не қауырсын ... ... ... ... Ал ... дене бітімі өте келісті, оны
тіпті қырандар тобына жатқызса да артық ... ... ... ... өлексе
болып келетіндіктен сақалтай тазқаралар тобына жатқызылады. Сақалтайларды
Тянь-Шань тауынан кездестіруге болады. Олар ақпанда ... ... ... ағаштардың кепкен бұтақтарынан және шөп- ... ... оған 1-2 ... туады. Жұмыртқадан әдетте бір-ақ балапан шығады,
оны көбінесе аналық сақалтай екі ай бойы ... ... ... ауруға
ұшыраған хайуанаттарға да түседі. Олардың тасбақаны да жейтіні белгілі.
Тасбақаны сауытынан ажырату үшін ... ... ... биікке көтеріліп
барып, тастақ жерге тастайтын әдеті бар көрінеді. Бір ... ... ... қоса жейді, оның асқазаны сүйекті де қорыта алады екен.
Шаңқылдақ ... ... ... Шаңқылдақ қыран да ... оның ... ... ... ... ... ... тауында кездеседі. Негізінен ағаш басына ұя салатын
құс болғандығына қарамастан, біздің ... ... ... ұяларын жартастарға жасайды.
Ұя үшін ағаштан жаңа жұлынған жас бұтақтарды пайдаланады, онда
ешқандай төсеніш ... ... ені 68-136 см, ... ... дейін жетеді. Ұядағы шұңқырдың тереңдіігі 13-21 см ... ... ... ұяға 1-2 ... ... оның ата-енесі кезектесіп,
40 күнде балапан басып шығарады. Балапандары 70-80 күнде ... ... ... болады.
Шаңқылдақ қырандар көбінесе жыландармен қоректенеді, ... ... ... деп те ... Олар ... болмай қалғанда басқа
бауырмен жорғалаушыларды, сондай-ақ бақаларды, ұсақ ... ... ... азық ... Аналықтары аталықтарынан ірірек
және түстері ... ... ... ... ... ... орақтұмсық тұқымдас тармағына жататын
құстардың бірі орақтұмсық деп аталады. Бұл балшықшылар отрядындағы едәуір
ірі денелі құс. Оның ашық ... ... ұзын ... ... қарай имектеу
келеді, құстың орақтұмсық аталуы содан. Орақтұмсықтар тау ... ... ... ... ... Іле, ... және Жоңғар Алатауларының
өзендері бойынан кездестіруге болады.
Орақтұмсық-онша әбігерленбейтін, момақан құс. Суда жақсы жүзеді. Ол
көбінесе құм ... таяз ... ... ... ... тұрады.
Орақтұмсықтың түсі өзі мекендейтін ортаға үйлес болғандықтан, оны ... ... ... кезде су ортасында жатқан тас екен деп қаласың. Ол
құрлықта және суда тіршілік ... ... ... ... құс, тау ... ... ... мекені. Сәуір айының бас кезінде
орақтұмсық тау өзендері жағасындағы ұсақ тастар арасынан аяқтарымен шұңқыр
жасап, оған 3-4 ... ... Ұяда ... ... үшін ... басып
жатқан аналық орақтұмсықты бірден байқау мүмкін емес. Ол ұяда ешбір ... ... да жоны ... тастардың түсі тәрізді буалдыр сұр реңді
болғандықтан көзге бірден түсе ... ... ... ... ... ұзын, кейде түзу,
кейбіреулерінде имек болып келетін құстар тобын ... ... ... жатқызады. Шалшықшылар, шырғалақтар және тауқұдірет
тәрізді шырғалақтар осы шырғалақтар ... ... ... ... ... тармағында 13 түр бар, солардың өте сирек кездесетін түрі-
шитұмсық шалшықшы. Мұны кейде шағын ... ... деп те ... ... Батыс Қазақстан облысындағы Каспий ойпатынан кездесіп қалады.
Шитұмсық шалшықшылар Жерорта ... ... ... ... ... ұя салмайды. Олардың біраз түрлері Батыс сібір
тайгасында ұя салатыны ... ... ... жасап, оған 4 жұмыртқа
салады. Батпақты жерлерді мекендейді. Негізгі ... ... ... ... ... моллюскалар. Сыртқы пішіні үлкен шалшықшыға ... ... одан ... және ... едәуір қысқа да жіңішке.
1.2.Су құстары және тау құстары
Қазақстанның ұлан-байтақ жері су қорларына өте бай. ... ... ... ... ... Ертіс, Іле, Шу, Сырдария ... ... зор. Бұл ... суы ... ... ... атырауында айдын
көлдер мен көлшіктер пайда болады. ... су ... ... бойынша республикамызда 35 мыңнан астам көл бар. Олардың үштен
біріндейі Қостанай, ... ... және ... ... «Су ... өмір бар» ... жағаларында қамыс, құрғақ өскен бұл жерлерде
көгілдір айдын еркелері су құстары мекендейді.
Республикамызда қанаттылардың 481 түрі ... оның ... ... аңшылық шаруашылығында зор маңызы бар су құстары.
Ал тау құстарынан ... ... ... құр, ... ... және көк кептер, тау балшықшы құсы – ... ... ... ... ... биік ... ... және альпі белдеулерінде
жүретіндер. Тек суық түсе ... ... ... өзен ... ... түседі.
Бұлардың ішінде аңшылық маңызы бары – кекілік. Бірақ, ауа райына байланысты
оның саны да жылма-жыл өзгеріп отырады. Бірде көбейіп, ... ... ... ... жылдары кекіліктің дәмді етін көптеп дайындауға болады. Басқа
да тау ... ... ... шамалы, кейбіреулері өте сирек кездеседі,
қорғауды қажет ететін қанаттылар.
Аққу. Жалпы түсі ақ, салмағы 12-13 килограмға дейін жететін ірі ... ... оның екі ... аққу және ... ... ... Сұңқылдақ аққу біздің өңірде бүкіл орманды дала және
далалық, аймақтағы көлдерде, ... ... ... Балқаш,
Алакөл, Зайсан көлдерінде кеңірек таралған. Ал сыбырлақ аққу Арал ... ... ... ... ... ... көбірек. Мәселен,
соңғы жылдардағы зерттеулер, ... ... ... ... ... Жаркөлде-10, Жыңғылды көлде-24, Байтақта-20, Айкөлде-50 аққу ұя
салатынын көрсетті. Алайда соңғы 10-15 жылдар ішінде ... ... аққу саны адам ... ... ... Оның ... себебі,
құрғақшылық кезде біраз көлдер өзінен-өзі құрғап қалса, екіншіден ол адам
әрекетіне байланысты. Тың және ... ... ... ... ... құс
патшасы атанған аққулар ұялайтын көлдер ... бәрі ... ... ... шабылды. Тіпті кейбір аудандарда көктемде үй маңындағы
көлдерден балалар оның ... ... ... ... де
анықталды. Осылардың бәрі де жерсінді құс – аққу қорының азайып ... ... ... ... ... ... құс деп санайды. Оған ... оның көл ... ... ... ұнатады. Өзінің сұлулығымен жұртты
таңқалдыратын аққу бүкіл елімізде қорғауға алынған. Қазіргі міндет-осы «құс
падишасы» ... ... ... оның ұя ... ... материалды
қолдан жасасақ, ол сол суда көбірек тоқтайтын ... Аққу ... ... ... ... оны үй ... ... төңірегіндегі су
қоймаларында ұстап, үй құстарына айналдыруға әбден болады. Ендеше, сұлулық,
әсемдік символы есебінде қарайтын ... құс - аққу ... ... ... ... ... азаматтың борышы.
Шағалалар-өте пайдалы құстардың бірі. Біріншіден, олар шегіртке, ... ... егіс ... жеп, ауыл ... ... ... ... теңіз бен көлдерде балықшылар тастаған ... ... су ... ... ... ... ... сәйкес балықшылар да оны «су санитарлары» деп тегін атамаған.
Міне, осы келтірілген ... қоры аз ... ... ... айқын көрсететіні мәлім. Жалт-жұлт етіп қанаты күнмен шағылысқан
теңіз бен көл ... ... ... ... бұл ... ... ел биологтарының назарын аударып отырған Қазақстандағы
Алакөлдің мақтанышы-реликті шағалалардың бар ... ... түсу ... ... ... бірі ... отыр. Қазірде бұл құс бүкіл дүние жүзінде
қорғауға алынған. Алакөлде бұл шағала ... ... ... ... ... түсі ақша ... ... қара,сирағы көкшіл қара
келеді. Қанаты мен ... ... ... ... ақ құтанның салмағы 1-1,5
килограмдай ғана болады. Сондықтан да оны ... «еті 1,5 ... құс ... Бұл құс ... ... ... - Испанияда, Францияның
оңтүстігінде, Солтүстік Италияда, Венгрия, Югославия, Болгария, Румыния,
Украинаның оңтүстік ... ... ... Еділ ... Солтүстік Австралияда, Африканың кейбір аудандарында ұя салады. Қыс
айларын Жерорта теңізінің жағалауында өткізеді.
Біздің өңірімізде кіші аққұтан ұясын суда өсіп тұрған ... ... ... Ұяны ... ... ... ... Аққұтанның негізгі
азығы - тайыз су балықтары. Ұзын сирақты, қанатты бұл құс шалшық ... ... ... ... ... ... оның ... қалмайсың. Сондай-ақ, бұл құс бақа, насекомдарды жем ... ... көп ... ... де аулайды. Көбіне 8-12-ден
топтанып жүреді. ... саны ... ... ... өте аз ... ... ... бір айрықша өзгешелік-көктемде «күй салтанаты»
кезінде арқасын бойлай құйрық ... ... ... ... ... «эспри» деп аталатын әсем қауырсындар өсіп ... да, ... ... ғана ... ... ... ... ғасырларда әйелдердің
бас киімін әсемдеу үшін таптырмайтын тауар болды. Осы алтын қауырсыны үшін
аққұтанды ертеде аяусыз ... ... Аса ... ... үшін ... ... бүкіл дүние жүзінде бертін келе саны сиреп құрып кету ... ... да енді оны ... қалу үшін ... ... қолдану қажет.
Ақ дегелек-аяғы мен мойны ұзын, ... ... ... ... ірі, ... ... бірі. Оны кейде ләйлек деп те атайды. Ол
ақ қауырсынды, тек тұмсығы мен аяғы қызыл, көзінің төңірегінде қара ... ... құс. ... 4 ... ... көмекейінде дыбыс
шығаратын қатпарлары болмайды. Соған сәйкес олар әлсіз ғана үн шығарады.
Құс бір-біріне ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Табиғаттың осы бір сұлу құсы-ақ дегелектің қорының дүние жүзінде
күннен-күнге азая ... ... ... да қынжылады. Сондықтан да халықарарлық
құстарды қорғау комитетінің шешімі бойынша бұл ... ... ... ... үшін 1958 ... жазында ақ дегелек тіршілік ететін
барлық елдерде ... ... ... ... қоретілері ұсақ омыртқалылар: балық, бақа, жылан,
әр ... ... және ... ... ... Ауыл-село тұғындарының бұл
құсты жақсы көретін бір себебі- дегелектер ауыл шаруашылығында зор зиян
келтіретін ұсақ ... ... ... өте ... қанатты болып
саналады.
Қара дегелек. Ол ақ дегелектің жақын туысы. Олар ... түсі ... ... Қара дегелектің басы, мойны және бүкіл
арқа жағы реңді, бауыры ақ. Тұмсығы, аяғы мен көзінің айналасы-қызыл. ... ... бір ... ... ... Оны тек дара немесе
жұбымен ғана көресіз. Дамға жуықтығы шамалы, қайта оның көзіне ... ... ... ... бақа, жылан, насекомдар. Таудағы орман
ағаштарының ... ... жеп, ... зиянды кеміргіштермен
қоектеніп, біраз ... ... Жем ... ... ... ... басып
жүреді. Жай ұшады. Ашық күндері аспанда жақсы қалықтайды. Қара дегелек
батыста Оңтүстік ... ... және ... ... шығыста
Сахалинге дейін кездеседі. Қара дегелек әсіресе Балтық теңізі жағалауында
едәуір мол ұшырасады. Бұрын қара дегелек Жайық ... ... және ... ... Бірақ, кейін бұл өңірде үлкен өзгерістер
болғаны белгілі. Халық жиі ... ... ... ... ... қара ... те кездеспейтін болды. Қазірде ол Алтай тауында
Өскемен мен Ақсу қалаларының арасындағы орманда, Күршім ... мен ... ... Сауыр мен Тарбағатай, Орталық Қазақстанда, Шыңғыстау
мен Қарқаралы тауларында бар. Бұл ... ... қара ... өте ... Қазақстанда көп жағдайда қара дегелек ұясын тау ... ... ... ... салу үшін басты шарт – судың жақын болуы қажет.
Су көзі ұядан 10-15 шақырымнан ... ... ... Таулы аймақта көбіне
ұяларын адам баруы қиын тас-құздардың арасына орналастырады.
Балшықшы-қанаты ұзындау келген ірірек ... құс. Арқа ... түсі ... ... ... ... жолақтарысен бөлінген ақ,
басының үсті қара дағы бар ақ түсті болады. Тұмсығы мен тырнағы қара. ... ... ... ... оны су ... деп те ... жүзінде кең таралған құс. Ол Европада, Азияда,
Солтүстік Америкада кездеседі. Қысты ... ... ... ... ... өткізеді. Осы тарлған мекеменің ... ... саны өте аз. ... да көп ... бұл қанаттыны табиғаттың
қызық ескерткішіретінде қорғауға алынған.
Қазақстанда бұл құс жылы жаққа ұшып ... ... одан ... ... ... ... мен биік таудан басқа жердің бәрінде кездеседі. Көп
жағдайда ол балығы мол, суы ... ... ... бар ірі ... мекендейді. Батыс Қазақстанда Жайық өзені бойындағы орманды Орал
қаласынан солтүстікке ... ... ... ... ... орман
өскен Ертіс өзені төңірегінде жұмыртқалайды. ... ... Іле ... мен ... көлі ... жиде, тораңғы өскен
тоғайларда бар. Бірақ соңғы аталған екі ... ... ... кету
қаупінде тұр деп айтуға болады. Өйткені, бұдан 8-9 жыл бұрын бұл ... ... ... ... бірге балық және ондатр шаруашылықтарының
жауы деп жарияланып, оны жаппай қырып ... ... ... ... ... өлтірген аңшыларға ақы да төледі. Соның ... міне ... Енді ... ... бұл ... қорғау керек болды. Қазірде шамалап
Сырдария, ... ... ... ... ... аймаққа бұл жыртқыш құс сәуірде ұшып келеді. Өсіп-өнер мезгілде
ол ... ... бар, суы ... ... ... ... ... Негізгі
қорегі – балықты көруі үшін судың мөлдір болуы – ... ... ... ... Ұясын бұтақтардан жинастырып, биік ағаш басына салады. Жерден
ағаштағы ұя тұрған бұтаққа дейінгі биіктік 4-тен 15 ... ... ... осы ұясын бірнеше жыл пайдаланады.
Балшықшы – тек балықпен ғана қоректенетін құс. ... 25-80 ... ... ... ... ... бетіне таяу жерде балықты көргенде
дереу тоқтай қалып, шапшаң ... ... ... ... ... салмағы 1,5-
2 килограм болатын ірі балықты да жем етеді, кейде бақа, кеміргіштерді де
аулайды. Өте ... ... ... ... ... зияны
мардымсыз ғана.
Реликті шағала. Соңғы жылдарға дейін республика өңірінде ... түрі ұя ... ... ... ... ... белгілі еді.
1968 жылы Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясы Зоология институтының ғылыми
қызметкері ... ... су ... сақина салып жүрген кезде, оның
араларынан сыртқы пішіні қара басты өгіз шағалаға ұқсас ... ... ... кездестіреді. Жас ғалым олардың бірнешеуін ұстап, өгіз
шағаламен салыстырып зерттесе, оған ... ... ... ол ... ... ... деп ... жаңа түрі екені
анықталып отыр.
Бүкіл ел ... ... ... ... ... ... ... бар қорын көбейте түсу қазірде аса
маңызды мәселенің бірі ... ... ... бұл құс ... ... ... алынған. Алакөлде бұл шағала мекендейтін аралдар ... ... – биік ... ... ететін балшықшы құс. Ол Тянь ... ... ... ... ... ... Әр уақыта қимылшыл,
әбігерленіп жүртін құс. Жемін іздеп ол бауыырына дейін суға түскенде, ... ... тас ... ... Жақсы жүзеді. Азықтары – судағы ұсақ
жәндіктер мен олардың личинкалары.
Орақтұмсық – ... ... аз ... және қоры өте ... бірі. Бұл оны қамқорлыққа алып қорғау ... және ... ... ... деректер жинау керектігін көрсетеді.
«Сурет.1.4»
Ұлар - таудың альпі белдеуінде тіршілік ететін ірі құс, ... ... ... басы ... ... түсі ... өмір сүретін ортасына
сәйкес – сұр болады. Жалпы алғанда ұлар – өте сақ құс. Оларды ... ... ... пен төзімділікті талап етеді. Жалпы алғанда, ұлар –
өлкеміздің оңтүстігін алып ... тау ... өте ... құс. Біздің
аймағымыздағы саны азайып кеткен құстар қорын көбейтуге атсалысу әрбір
саналы адамның борышы ... ... және ... ... ... топқа систематикалық жағынан бір-бірінен әлдеқайда алыс, мөлшері
жөнінен де әр ... ... ... ... ... біріктіріп тұрған ортақ
нәрсе- бұл қанаттыларадың азық ... ... ... етуі. Ондай
қоныстар – көде мен беде ... ... ... шабындықтар, құмды шөл
шөлейттер. Бұл жерлерде дуадақ, жекдуадақ, безгелдек, сұр шіл, бөдене,
тартар, ... ... және сұр ... дала ... бүркіт пен үкі
және тағы басқа қанттылар өмір ... ... ... тән ... – бұл
құстардың организмі жазы ыстық, қысы суық болатын ашық далада ... ... ... ... Шөлді дала құстарынан ... ...... мен ... ... ... ... дуадақтың үш түрі кездесетін болса,
соның бәрі де Қазақстан жерінде таралған. Бұларға: дуадақ, ... ... ... ... ... ең ірісі-дуадақ. Денесі ықшам, басы мен мойны
сұр, арқасы ... ... ... ... ... ақ, тек оның ұшы ғана ... ... басқа құстардан айырмашылығы құйымшақ безі болмайды.
Дуадақ Европа мен Азияның жазық және ... дала ... ... ... мен Приморьеге дейінгі аралықта таралған. Бұл құс
Молдавияда, Қырымда, ... ... ... ... ... ... ... Батыс Сібірде және Алтай тауының етегінде
ұялайды.
Біздің елімізде ... ... кең ... қазір де оның
кездесетін жерлері сиректеп, саны болса тіпті азайып ... ... ... 30-40 ... ... шөл, ... аймақтарда көптеп кездесетін
және кәсіптік маңызы бар құстың бірі ... ... соң, ... ... ... барлық таралған жерлердің бәрінде де оның саны күрт азайып
кетті. Дуадақтың санының мұншама күрт азаю себебі, ... оны ... ... оның бұрын мекендейтін далалы аймақтарды жаппай игеру
нәтижесінде үркіп ... ... ... ... ... дуадақтың санының
азаюына ауа райының қолайсыз, әсіресе, қыстайтын ... ... ... да ... ... ... дуадақ кең жазық далада, шөлейтте және тау ... ... ... ... ... ... ортаның өзгеру жағдайына
бейім келетін құс, сондықтан алуан түрлі ортада ұялайды.
Дуадақ ертеде дәмді етіне бола әуесқойлық ... ... ... бар ... бірі ... ... ... бұл құс өте аз, тіпті олар
жойылып кетуге жақын тұр, ... да ... ... ... ... ... тиым ... және заң бойынша қорғауға алынған. ... ... ... ... жыл ... ... біраз мөлшері
шығынға ұшырайтыны белгілі. Бұл аса ... ... ... ... ... жолы – оның жыл ... ... ұялайтын жерлерін, әсіресе ауыл-селоға
жақын мекендерін есепке ... оны ... алу ... ... ... ... ... ұқсас,бірақ оған
қарағанда едәуір кішірек келеді. Бұлқұстың ... 2,5 ... ... ... ... 235-280 сантиметр. Денесінің түсі құм тәрізді
сарғыштау, бауыры ақ келеді. Жек дуадақтың басқа дуадақтардан ... ... ... ... кезде ұзын қанатын біршама жай қағады. Жек дуадақ
иректеп ... ... тез ... Кейде сағатына 40 километрге дейін
жылдамдығын арттырады. Сонымен бірге жек дуадақ сақ құс.
Жек дуадақ, дуадақ пен безгелдекке қарағанда бұлардан ... ... ... жылы ... ... ерте ұшып ... Бұл құс ... дәмді еті үшін
ауланып келген ... бірі ... ... кезде Қазақстанда барлық жерде
оны атуға тыйым салынған. Ол сирек кездесетін және әдемі құстардың ... оны ... ... және де ... молайтуға күш салу қажет.
«Сурет.1.5»
Безгелдек – дуадақтаардың ішіндегі ең кішкентайы, ... ... құс. ... ... 235-280 см, салмағы 600-960 грамм болады.
Жалпы сыртқы пішіні дуадаққа ... ... ... ... пен ... ... мойнында әшекей тартқан ... ... ... ... ... ... ... ұшып
көтерілгенде немесе әуелеп ұшып шыққанда, олар ... ... ... ... ... да безгелдек деп аталған болу керек.
Қазіргі кезде қазақстанды мекендейтін безгелдектің саны бұрынғы кезге
қарағанда онша ... ... ... ... тың және ... ... ... территориясында тіпті оның жойылып кету ... ... ... тез ... ... біріншіден, оның мекендейтін
аудандарын игеруге байланысты ұялайтын қоныстары ... ... ... ... ... тыс, ... аулағаннан болды. Безгелдек орманды-
дала, дала және шөлейт аймақтарында мекендейді. Бұл өңірлерде бұл ... ... ... ... ... ... жақын,
бірақ жыртылған жерлерде кездеспейді.
Безгелдектің негізгі қоректілері – насекомдар. ... ... ... ... кезде кесірткенің, торғай тәрізді ұсақ құстардың
және бүйінің қалдығы да ... ... 18 ... қоректенеді.
Безгелдектер жаз айларында зиянкес насекомдармен, әсіресе шегірткелермен
қоректеніп, ауыл шаруашылығына көп пайда келтіреді. ... ... ... құстардың біріне жатады. Бұл құстың еті өте ... ... ... ... оның ... еті ... сапалы болады.
Қазақстанда безгелдекті атуға тыйым салынған, сондықтан шалғынды кең дала
көркі-безгелдекті жойылып кетуден сақтап ... оның ... ... ... ... ең ... ... әуесқойлары мен аңшылардың
абыройлы міндеті ... ... ... қарсы дер кезінде күрес
жүргізіп отыру қажет.
Сұр шіл-кәсіптік және ауыл шаруашылық маңызы бар құс. Ол ... ... ... тұқымдасына жатады. Жалпы пішіні жағынан сұр
шіл кішкентай тауықты еске түсіреді. Салмағы 350-600 грамм.
Сұр шіл ... Кіші ... ... ... ... ... ... жартысында және одан әрі Туваға дейін таралған. ... тек шөл мен ... биік ... ғана ... Соңғы жылдары
орман ағаштарын кесу мен егіншіліктің дамуына сәйкес сұр шіл ... ... ... ... ... келе ... байқалады. Оның ұясы Жайық
өзені бойындағы шабындық жерден, бұта араларынан көрінеді. Осы жерде бұл
құстың саны өсіп ... ... ... ... ... шіл саны ... азайып,
бірде көбейіп отырады. Мәселен, Жайық жағасында бұл қанаттының қорының өсуі
1936 және 1950 ... ... ... ... және Павлодар
облыстарында 1942-1952 жылдары шіл өте азайып кетті. Біздің өңірде соңғы 10-
15 жыл ішінде халық көп ... ... оны ... ... шіл ... азайып кетуіне әкеп соқты. Бұрын ... ... ... ... ол тіпті жойылып кетті. Сондықтан қазірде республикамыздың
барлық облыстарында оны атуға ... ... ... ... шіл-нағыз жер бетінде тіршілік ететін құс. Ауыл шаруашылығына аса
пайдалы бұл қанаттының бүкіл таралған аймағында санының азайып ... ... ... ... етіп ... Шілдерді тек қана браконьерден қорғап
қана қоймай, жұт жылдарында, қыста оларға үстеме азық ... ... ... ... алса ... ... еді. ... кәсіптік маңызы бар бұл
құстың қорын молайтсаң, бір жағынан оның ... етін көп ... туар еді, ... ол егін ... ... орасан зор
рөл атқарары сөзсіз.
Шөл дала ... ... ... ... ... ... құс. ... тәрізділер отрядының қырғауыл тұқымдасына жатады. Түсі
қызғылт-саз түстес, маңдайы мен көзінің үстінде қара ... бар. ... ... ... қызғылт, бауыры ақшыл. Тұмсығы-қызғылт сары, сирағы-
сарғыштау.
Негізінен шөл мен шөлейтті участкелерде мекендейтін шөл дала ... ... ... ... ... мен ... жерінде таралған.
Қазақстанда тек Үстіртте ғана кездеседі. Саны өте ... ... тек Сам ... ... көрген.
Бұл құстың тіршілігі бізде нашар зрттелген. Ол көбіне шөл далада суға
жақын сай жыра, құм төбелерде қоныстанады. Оның ... жазы ... ... ... өтсе де, ... ... кекілікке ұқсас белгілер
бар. Бірақ даусы одан өзгеше болады. Шөл дала кекілігің негізгі ... ... ... тән шөл өсімдіктерінің тұқымдары.
Республика территориясында тек кішкентай ғана учаскеде өте ... бұл ... ... ғылым үшін үлкен маңызы бар. Өйткені, ... шөл ... ...... ... ... Одан басқа бұл отрядқа
Қазақстанды мекендейтін ақбауыр және ... ... Бұл ... ... ... ... қысқа, денесі сондай тығыз, дене мөлшері ... ... ... ... ... айырмашылығы – бірінші екі түрдің
табаны төрт саусақты да, ... ... ... ... ... ал бұлдырық үш саусақты және оның тіпті саусақтары да
қауырсынданған. Көп облыстарда бұл ... үш ... де ... ... ... атай ... құс Пиреней түбегінде, Африкада, Азияда, Қазақстанның оңтүстік
жартысында таралған. Біздің өңірімізде шөлді аймақта кең ... ... ... ... ... ... ... құстары – осы
бұлдырықтар болып отыр. Бұл құсты аулау өте оңай. Қарабауыр немесе ... ... ... ... ... ете алмайды. Сондықтан
олар таңертеңгілік және кешкілік шөл даладағы өзен-көл, бұлақ, ... ... ... ... Сол кезде топтанып ... ... ... ... ... оңай ... болады.
Тарғақ-дене мөлшері орташа, салмағы 200-250 грамдай келген
балшықшыларға жататын құс. ... ... мен ... ... ... үсті мен ... алды, қанатының және құйрығының ұшы қара, маңдайы
мен көзінің үстіңгі жағы ақ, ... ... ... ... ... ... біздің елімізде ғана таралған. Тек Солтүстік-
Шығыс Африкада, Пакистанның оңтүстігінде және ... ... олар ... ... ғана ... ... ... далада және
шөлейтте мекендейді. Ол көбінесе өсімдіктері сиректеу жерлерге, сортаңда
және суға ... ... ... ... әр ... ... ... ол зиянды насекомдарды, көбіне шегірткелерді жеп үлкен
пайда келтіретін қанатты. Ал өсімдіктермен ... ... ... ... өте аз, ... олар ... ... жақын тұр.
Бұл – пайдалы құс. Сонымен қатар ... ... ... ... ғана ... ... ... тамаша құс, сондықтан да ол
қорғауды керек етеді. Бұл құсбіздің республикамызда ... ... ... ол ... ... ... түсінік жұмысын күшейту қажет. ... ... ... ... керек.
«Сурет.1.6»
Сексеуіл жорға торғайы. Жетісу аймағындағы ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар құстардың бірі – сексеуіл ... Ол ... ... ... ... ... құмдар мен
Қызылқұмда көбірек таралған. Сирек кездесетін қанаттылар ... ... бұл құс ... жүзінде тек Қазақстанда аздаған құмды шөлде ғана
таралған.
Сексеуіл жорға торғайы-отырықшы құс. Сексеуіл ... ... ... ... жыл бойы ... ... Онда ... бұталар жорға
торғайларды жауларынан жақсы ... ... ... өте ... ... ... ... қоректері-насекомдар. Сонымен қатар,
жыңғыл, сексеуіл, ... ... ... да ... Жемі көп болған
жылдары күзде қысқа қам жасап, сексеуіл астына тығып , ... азық ... ... ... жорға торғайы жұптасып, өніп – өседі. Наурыз-
сәуір айында ұясын сексеуіл ... ... 1-1,5 метр ... ... жасарда астына ұсақ сексеуіл бұталарын төсейді де, оның үстіне
негізгі ұяны шөп араластырып ... ... ... тек құмды шөлдерде мекен ететін сексеуіл жорға ... ... ... ... құс. Ол ауыл ... ... ... қоректену арқылы шаруашылыққа пайдасын тигізеді. Оның
көбеюіне мүмкіндік жасау ... ... ... міндеті болуға тиіс.
II ТАРАУ ҚҰСТАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ. АДАМ БАЛАСЫНЫҢ ҚҰСТАР ДҮНИЕСІНЕ
ӘСЕРІ.
Құстар дүниесінің кейбір түрлерінің жер бетінен ... ... ... ... ... ... ... даму барысында бір түр
жоғалып, екінші түр пайда болып отырады. Бұл құбылыстар көбінесе ... және ... да ... ... ... баласы құстар дүниесін өзінің материалдық игілігін жақсарту үшін
міндетті түрде пайдаланған. Сондықтан аң мен құстарды ... ... ... отырған. Ал ауыл шаруашылығының зиянкестерімен ... ... ... ... ... ... ... Сол сияқты тірі организмдерді ... ... ауыр ... соғыстар. Дүниежүзілік соғыстарда бүкіл тіршілік ... ... ... ... Олар – атом ... ... жарылғыш заттар және тағы басқалары.
Бейбіт жағдайда адам баласы ірі құрылыстар, каналдар, су қоймаларын,
өндіріс пен өнеркәсіп, ... және тағы ... да ... дамыта отырып, тірі организмдерге тікелей әсер еткен. Адам
баласының құстар дүниесіне ...... ... тың игеруде,
батпақтарды құртуда, су қоймасын салуда, жол құрылыстарын жөндеуде ... ... ... Нәтижесінде адамның іс-әрекетінен
табиғи ... ... ... ... айналады. Олардың
негізгі сипаты фауна мен флораның біртіндеп жойылып, құрып ... ... ... жерінде баршылық. Олар атом полигондары болған жерлер
(Семей, Нарын, Азғыр, Тайсойған, т.б.) немесе Байқоңыр ғарыш ... ... ... ... полигоны және ашық кен орындары.
Тың жерлерді игеру мен жайылымдарды ... ... ... ... ... жойып жіберсе, полигондар құстардың табиғи
тұрақтарын жойып орын ауыстыруға, ақырында түрлі апаттарға алып ... ... ... ... ... ... тән ... жағдайлар.
Сондықтан болар жер шары бойынша сүтқоректілеердің 120, ал ... ... ... ... ... кету ... бар. Осы ... ескере отырып,
барлық адамзат қауымдастығы жер бетіндегі аңдар мен құстарды және ... ... ... бағытында халықаралық деңгейде жұмыс жүргізуде.
Солардың бірі – БҰҰ ... (1972) ... ... ... республикамызда сирек кездесетін құстарды қорғау мәселесі
жақсы ... ... ... Олар ... ... ... ұйымдастыру ісі. Бұл
бағыта қазақстандық ғалымдардың тәжірибесі мол. ... ... ... және 1851-1852 жылдардағы жұттар құландар популяциясын ... ... ... Ал ... құландар қаскерлердің (браконьер)
құрбаны болды.
Құлан сияты түз тағыларын қалпына ... үшін ... ... ... ... ... 19 бас ... әкелініп,
Барсакелмес қорығына жерсіндірілді. Адам баласының қамқорлығына алынған түз
тағылары айналысы 50 жылдың ішінде көбейіп, өсе ... ... оның ... ... байырғы мекен еткен жерлеріне жіберу басталды. Олардың
алғашқы жүздеген басы Алматы облысының ... ... ... ... ... құландар жыл санап өсе түсуде. Болашақта оларды ... ... ... далаларына жіберу жоспарланып отыр.
Құстардың экологиялық жағдайы да алаңдатарлық мәселе. ... ... ... ауыр ... ... ... ... суға қонғанда олардың
қауырсындары майланып, жылу ... және су ... ... ... ... тері астында қан ұийды да өліп қалады.
«Сурет.2.1»
2.1. Құстар әлемінің көп түрлілігі. Бұталы-орман құстары.
Қазақстан – ... бай ... ... ... ... ... оның
солтүстігін алып жатса, шыршалы алқап Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы белдеуін
көмкереді. Орталық Қазақстанның ... ... да ... қарағайлы
ағаштарға бай өңір. Мәңгі жасыл кілем жамылған бұталы ... ... ... мекендейді. Өйткені, олар бұл жерден өздеріне жақсы пана және ... ... ... ... ... және ... ... ормандарымызды
құр, меңіреу құр, қырғауыл, кептердің бірнеше түрлері, тоқылдақтар, лашын,
сұңқар, ... ... ... ... қоныс еткен. Бұлардың көбі
отырықшы ... ... ... ішінде аң аулау мерзімі ашылған ... ... ... ал ... ... ... ... қырғауылға
аңшылық етуге болады. Орманды өңірдің тұрғындары біздің аймақта жылына 14-
15,5 мың құр және 15-17 мың ... ... ... ... ... Бұл
топқа жататын құстардың арасындағы ең ірісі – ... құр. Оның ... ... ... ... Бізде негізінен, Алтай тауларында таралған. Сан
мөлшері көп емес, сондықтан оны атуға тыйым салынған. ... ... аса ... ... – құр, ақ құр саны да ... төмендей
түсуде. Егер де аңшылық шаруашылығын дұрыс жолға қойып, қоры ... ... ... ... ... шараларын кеңінен жүргізіп отырсақ,
Қазақстанда орман құстарының ... 500-700 ... ... ... ... мүмкіндік туар еді. Енді осы аймақтағы саны азая түскен ... ...... ... ... ... ... ең әдемісі.
Үсті алмас сияқты жалт-жалт етіп тұратын бұл құс, әсіресе оның ... ... ... ... ... 2-2,5 ... ... саллмағы 1 кг келеді.
Тауық тәрізділерге жататын құстардан қырғауылдың айырмашылығы құйрығы өте
ұзын ... ... ... ... ... ... құсы» деп атайды.
Біздің республикамызда қырғауыл Қызылорда, Шымкент, Жамбыл, ... ... ... ... ... Қазақстанның
жерінде үстіміздегі ғасырдың 30-40 жылдарына дейін қырғауыл өте көп болған.
Оған айғақ 1928-1930 жылдары Сырдарияның орта ағысынан ғана 38 ... ... құс атып ... ... ... ... ... жерінде
қырғауылды өсіру, көбейту мақсатымен 1964-1968 ... ... Іле, ... ... 300-ге жуық ... ... ... мұнда тез таралып, саны көбейіп өсіп келеді.
Қырғауылдың соңғы жыдары осынша тез көбеюіне басты ... ... ... ... ... ... салудың әсері болуға тиіс. Қазіргі кезде қырғауылды
тек тіркелген ... ... ... ... бойынша ғана атуға
болады.
Қырғауыл – еті дәмді, қауырсыны, мамығы өте бағалы құс. Қырғауылды
халық шаруашылығына ... үшін оны ... ... де ... ... жаңа ... игеріп, оған қырғауылды жерсіндіру бағытында
әлі де қыруар жұмыстар атқарылуы тиіс.
Ақ құр – тауықтар отрядына, құрлар тұқымдасына жататын орта ... ... 550-700 ... ... оны ақ кекілік деп те атайды.
Қауырсынының түсі жыл маусымына байланысты ... ... Қыс ... ... тек ... ... ... жерінде қара дақ қалады, аппақ
қауырсын арасынан тек қара көзі мен тұмсығы ғана ерекше бөлінді. ... ... түсі ... ... ... ... басы, мойны және жемсауы
қызғылттау болады. Бұл ... ... бір ... ―ұрғашылары
жылына 3, еркектері 4 рет мамырлайды. Сол сияқты жыл ... ... ... аяқ ... өзгеріс болады. Көктем мен жазда тырнақтары ... ... ... ал ... ... ... ... қалың болып жүн
өседі.
Ақ құр – барлық арктикалық елдерде кең таралған. Ол Европа, аздап ... ... ... ... ... оның ... ... дені
бұрынғы КСРО территориясында жатыр. Ресейдің батыс шекарасынан ... ... Оның ... оңтүстік шекарасы Ока өзені,Белоруссия,
Қазақстанның солтүстігі, Батыс Сибирь арқылы өтеді.
Бұл құстың жаулары өте көп, ... ... ... пен ... да ... ... ... аңдар иісі арқылы қар астында тығылып отырған ақ
құрды оңай жем ... ... ... ... ... 23-26 см, салмағы 100 грамдай
әдемі құс. Арқасы, басының үсті, мойны, ... ... және ... дейінгі жолағы қара, ал шекесі, маңдайы, тамағы, ... ... ... ... ақ, ... асты ... ... айырмашылыгы оның желкесінде қызыл дағы бар. Жас құстардың түсі
еркектерге ұқсас келеді, тек олардың маңдайында қызыл теңбіл ... ... ... жер ... ... ... Европада,
Кавказда, Кіші Азияда, Сибирьде, Камчаткада, ... және ... ... таралған.
Жалпы алғанда, тек орманды жерлерде мекен ететін үлкен шұбар тоқылдақ
өте пайдалы құс. Ол ауыл ... ...... ... ... ... ... Оның көбеюіне мүмкіндік жасау әрбір
табиғат әуесқойларының, орман шаруашылығы ... ... ... Ертеде көп мөлшерде ауланып ,оның дәмді еті ішкі рынокқа ғана
түсіп қоймай ,сонымен қатар шетелдерге де ... ... ... ... мекендеген жерлеріне оны аңшылардың көп аулауы санын азайтып жіберді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... шаруашылығының басқармасының рұқсат қағазы бар ... ғана ... ... ... ... ... ... жексенбісінен 10-
қарашаға дейін құс ұстауға құқық алады.Ал басқа мекендейтін ... ... ... ... ... маңызы бар құрды аулауға мұндай шек қою
сөзсіз оның ... ... ... жасайды.
Орманды аймақтың сәні ―құр ірі қанатты құс, салмағы 700 грамнан 1600
грамға дейін жетеді. Оның ... мен ... ... ... пішіні
жағынан жақсы айырылады. Ұрғашылар еркектеріне қарағанда ... ... Қыс ... ... түсі ... немесе жасылдау дақ араласқан
қара, құйрық қауырсынының асты ақ. ... ақ ... ... ... Барыс терісінің түсі көлденең жолақты, жирен қоңыр болып ... құр ... кең ... Ол Испания мен Германиядан басқа
жерлерде мекендейді. Дала күзені ... ... ... ... ... ... ... Лена өзеніне дейін, Қазақстан және
Қырғызстанда кездеседі.
Көк құс – түсі қара көк, арқасы күміс күлгін жылтыр, басы мен ... мен ... қара ... ... ... ... 38, қанаты-18
см, салмағы 200 грамға дейін ... ... ... биік және мықты келеді.
Көк құс алыстан қарағанда қара түсті ... де ұзақ ... ... ... ... құс ... Бирмада, Қытайда, Орта Азияда және Қазақстанда
таралған. Қазақстан жерінде ол тек Тянь-Шань тауында, онда тек ... ... ... ... ғана ... Жалпы алғанда, көк ... ... ... ... таралған және өте сирек ұшырасатын
қанаттылардың біріне жатады. Сонымен ... ол ... ... ... аз да ... ... ... тигізеді. Өзінің
әдемілігімен және қоңыр, жіңішке дауысты әнімен таудың сәнін келтіретін көк
құсты ... ... ... ... ... және ... ... шымшық – қанатының ұзындығы 109-129, құйрығы 54-65 мм, ... грам ... құс. ... ... Солтүстік Африкада, Орта және оңтүстік
Европада, ... ... және осы ... ... Шұбар шымшық –
нағыз тау құсы. Ол көбіне ... ... ... ... ... арасында мекендейді. Бұлқұс көбіне насекомдармен қоректенеді.
Ол тек жаз ... ғана әр ... ... ... және ... Сөйтіп, шұбар шымшық қорегінің ерекшелігіне қарай пайдалы құс. ... ... ... ... зиян ... ... қоректену
арқылы мал азығының мол боуына пайдасын тигізеді. Қазақстанда таулы
аймақтарда кең ... саны еш ... ... көп ... да бұл ... да ... секілді қорғауға алу қажет.
2.2.Атырау облысының сирек кездесетін құстары
Облыс көлемінде ашық ландшафтыны мекендейтін құстарда баршылық. Атап
айтқанда тырналардан ақбас тырна ... ... ... ... сұр ... тырна қайту кезінде ұшып өтеді. Дуадақтардан дуадақ, жекдуадақ ... ... ... өте ... кездесетін құстар болып есептелінеді.
Көгершіндерден бары 5 түр, ... ... ... ... түркелдер,
дыркептер, көккептер және тағы басқалары. Бұлдырықтардан қарабауыр бұлдырық
және ұбақ кездеседі. Облыста тауықтәрізділер өте аз. Оның ... ... шіл кең ... ал бөдене сирек кездеседі.
Қарға Торғай ... ашық ... және су ... мен ... ... және түнгі жыртқыш құстар отрядтарының өкілдері кең
таралған. Күндізгі жыртқыштардың облыстағы 23 ... 9-ы ... ... ... ... Ал 3 түрі ... ұшып ... деп есептелінеді.
Қызыл кезеген торғай – мөлшері қарала торғайдай келген құс. ... ... және ... Басының және арқасының түсі қоңыр сұр, қара
дақты, құйрығы және ... ... ... ақшыл, бүйірі қара дақты келеді.
Жас балапандарының кеудесі және құйрығының үсті қоңыр және ... ... ... ... ... ... ... батпақты, сортаң жерлерде шағын денелі тырна
мекендейді – ол ақбас тырна, оның салмағы 2-3 кг. ... ... ... ... келеді де басы, желкесі, мойны, жемсауындағы ұзын қауырсындары
жылтыр қара түсті болады. Олар ... ... ... ... Олар асырауға бейім, қолға тез үйір болады.
Үйрек. Бұл денесі шағын ғана, ... ... 400-900 ... болатын
ерекше үйрек. Су астында 30-40 метр жерге бағытын өзгерте отырып, ... ... онша әуес ... ... ғана судан көтеріліп ұшқаны
болмаса, құрлыққа мүлдем шықпайды. Жүзіп жүрген үйректің денесі су ... ... ... қалқиды, бұл кезде ол құйрығын тік көтеріп алады.
Бұйра бірқазан. Жұптасып тіршілік ететін ірі ... бірі - ... Олар ... ... ... ... бірден көтеріліп ұша
алады, олар өте сақ және батыл құс. ... ... да ... ... ... 4 килограмға дейін балық сияды. Олардың
терісі, майы ... ... ... сондықтан оларды аңшылар аяусыз көп
аулаған.
Ақ бауыр – сырт пішіні жағынан қарабауыр ... өте ... ... ... ... бейімделген. Ол көбіне сексеуіл, жүзгін
өскен құмды төбелерге ұя салады. Сазды топырақты шөлді онша ... ... ... ... шөп ... ... ... ұяларын
салып, 2-4 жұмыртқа басады.
Сұр шіл – кәсіптік және ауыл шаруашылығы маңызы бар құс. ... бұл құс ... бар ... ... тал, жиде, жыңғыл өскен
өзен бойын, бақ арасын, ашық алаңы бар орман ішін мекендей береді. Әр түрлі
жағдайларға ... ... шіл саны ... ... ... көбейіп
отырады.
2.3.Құстар дүниесін қорғау және қалпына келтіру жолдары.
Соңғы жылдары құстардың тек Қазақстанда ғана емес ... жер ... ... саны ... бара ... ... ... құстар қорғауға
алынған.
Ақсу Жабағылы жеріндегі қорғауды қажет етіп отырған ... ... ... ... енген көк құс. Ол жылылықты сүйгіш, тау құсы.
Көк құс Ақсу Жабағлы және Іле ... ... ... ... ... 10 ... ... демек 1929 жылы бұл аралда ... ... ... Осы ... 1929-1931 жылдар
арасында зорман, орқоян, қырғауыл, сұр кекілік, ақбөкен және қарақұйрық
әкеліп жіберген. ... ... ... сұр ... және ... ... жағдайларына төзе алмай жойылып кетті де, ал қалғандары
жаңа жерге тез ... ... ... қорығының басты байлығы су құстары. Көктемде Қорғалжын
көлінің маңайымен ... жуық ... ... ... , ... дүние жүзінде сирек кездесетін аққу, ... және ... ... ... ... көруге болады. Қорық
территориясында 119 түрлі құс ұя салса, оның 106 түрі ... ... ... ... кезінде осында мекендейді. Қоқиқаздың мекені атанған Қорғалжын
қорығында Қазақстанның «Қызыл ... ... ... ... ... ... етеді. Олардың ішінде қоқиқаз немесе қызыл қаз, қараша қаз, ... ақ ... ... ... ... ... ... қара ләйлек,
аққұтан, тарғақ, су бүркіті немесе балшықшы, ақ құйрықты бүркіт бар.
Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану, оларды ... мен ... ... ... ... мен техниканың қарыштап дамыған кезінде айрықша
мән беріліп отыр. ... ... ... ... ... табыс етуде
қорықтардың алтын орны ерекше. Өйткені, құстар дүниесін қорғап қалу ... аса ... рөл ... ... атанған бұл қорықтарда тек саны азайып,
жойылып ... ... ... ... мен аса ... ... ғана
қамқорлыққа алынып қоймай, сонымен қатар өлкеміздің көрікті орындары да
сол ... ... ... ... ... ауыл ... мен
өндірістің дамуы құстар мен табиғатқа елеулі кері әсерін тигізді. ... ... ... түрі ... ... ... ... саны сиреп
кетті. Ал кейбір табиғат ескерткіштерінің ғылыми ... мен ... ... ... ... ... бойынша республикада
қазір құстың 43 түрі күрт азайып өмірден мүлдем құрып кету ... ... ... де ... ... қалу ... үлкен мәселе қойып
отыр. Бұл ... ... ... жөн. Біздер өткен ... ... ... ... ... ... ... қоқиқазды, тағы басқа бағалы құстарды жоғалтып ... ... ... кінәлайтын болсақ, ал қазіргі ұрпақтар біздерге
дуадақты, шағаланы, аққұтанды, тағы басқа өте ... ... ... ... үшін қатты ренжіп жүрмесін. Мұндай аса ... ... ... ... ... ... рөлін айтып жеткізу өте қиын.
Сондықтан да соңғы кездердегі республика қорықтарының тиянақты жұмыстарының
нәтижесінде ... ... саны өсе ... ... және табиғаттын өзі
салған ескерткіштері сол ... ... ... ... ... ... ... және қорықтар жұмысын жақсарту ... ... ... ... ... табиғат қорғау идеясын көпшілік қауымға
таратуда «Табиғат мұражайларының» жанында экскурсия ... ... ... қажет. Олардың қызметкерлері бұқара арасында лекция ... ... ... мен ... сөйлеп үгіт-насихат жасаса нұр үстіне нұр
болар еді. Мысалы, 1980 жылдың бір өзінде ғана ... ... 5190 адам ... Сол ... ... ... ... бірнеше
документальдық фильмдер түсірілген. Сайып келгенде, осылардың бәрі ... ... ... алға ... ... ... сақталып қалуына
игі әсерін тигізуі сөзсіз.
Жұртшылыққа мәлім республикада жұмыс істеп жатқан алты ... ... ... ... ... ... ... қазақстанның кең-
байтақ жерінде тіршілік етіп жатқан жан-жануарлардың ... ... ... және әсем табиғаттың сұлу көркін сол қалпында ... ... ... ойдан аулақпыз. Дегенмен Қазақстанда кездесетін қорықтар ... ... оқу ... ... өте сирек кездесетін бағалы
құстардың тағдыры еріксіз еске түседі. Ғалымдардың есебі бойынша, тек ... ғана жер ... ірі ... ... аса ... ал өткен
ғасырдың елу жылы ішінде тағы ... ... түрі ... ... ... ... жер жүзіндегі жабайы аңдар мен құстардың 600-дей түрінің
саны азайып, мүлдем құрып кету қаупі бар. ... да шет ... ... қорықтарға баса назар аударылып, көп жер бөлінуде.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Құстар – табиғат туындысы. Өсімдіктер тәрізді ... ... ... зор. Құстардың ерекшелігі – олар жер шарында қозғалып, кең
таралады. Жануарлар мен ... ... ... да ... ... үшін қызметі сан алуан. Оларды адам баласы ... ... ... ... үшін ... ... Құстардың
жүні, терісі, еті өте пайдалы. Адам баласы ерте кезден бастап – ... ... ... ... үйретілген құстар бүгінге дейін оларға
қызмет етіп келеді. ... ... ... ... ... оларды қорғай да білуі тиіс. Саналы адам ... ... ... ... ... олардың кейбір түрлерінің жойылуына себепші
болып отыр. Мысалы, Д.Фишердің мәліметі ... ... ... бері ... 94 ... жер ... біржола жойылып кетуіне адамдар тікелей
әсер еткен. Десек те, ... 100 жыл ... ... ... ... саны
мен сапасы жағынан көп өзгерістерге ұшырады. Оған тікелей әсер ...... ... ... ... ... ... кетудің аз алдында тұр.
Солардың ішінде ұлар, дуадақ, безгелдек, саңырау құр, ... ... ... реликті шағала, сарыала қаз, шалшықшы және ... ... ... ... ... ... 4 негізгі шарты бар. Олар: аулауға
тыйым салу, ... ... ... қолдан көбейтуге бейімдеу және
лабораториялық жағдайда гендік қорын сақтап қалу ... ... ... ең ... жолы – адам ... ... ... білімі және мәдениеті. Әрбір азамат өзін туған өлкесі мен оның
байлығының иесі ретінде сезіне ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпақ алдындағы борышын ақтаған болар еді.
Дүние жүзінде өте сирек кездесетін және ғылым үшін маңызы бар құстар
қорықтарда қорғалады. ... ... ... ... ... ... қалу үшін ... шағын қорықтар – заказниктер ұйымдастыру
мүмкіншілігін анықтау да қажет. Алакөл ... ... ... ... қорыққа айналдыру жағын да ойластырған жөн.
Міне, осындай шараларды жүзеге асырғанда ғана табиғат байлықтарын
қорғау жөніндегі алға ... ... ... орындап шығамыз. Табиғатты
қорғау, көздің қарашығындай сақтауда қолдан ... ... ... ... ... әлеуметтік маңызы бар келелі мәселе.
Сондықтан да құстар ... ... ... қорын молайтып,
экологиясын сақтауға көп көңіл бөлуіміз қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Құстар – біздің досымыз
Е. Раушанов Алматы ... ... 2009 жыл ... ... ... ... «Қайнар»баспасы 1987 жыл 7-9 беттер
3.Аяулы хайуанаттар.
Қ.Қайымов ... ... ... 1979 жыл 11-17 ... ... сөздік
М.Шаймарданов Алматы «Мектеп» баспасы 1984жыл 5-9
беттер
5.Қазақстан қорықтары 1-томы
С.Әбдірайымұлы ... ... ... 2008 жыл ... және қоршаған ортаны қорғау
Ұ.Б.Асқарова. Алматы 2004 жыл 176-178 ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құстардың физиологиялық және экологиялық ерекшеліктері3 бет
Негізгі абиотикалық факторлар және ағзалардың оларға бейімделуі. Биосфера ғаламдық экожүйе. Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары: Әлемдік мұхиттың, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы. Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс14 бет
Экологиялық факторлар жайында5 бет
"Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы"5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы жайлы3 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы6 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы жайлы ақпарат14 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы туралы10 бет
Биология сабағында құстар класын оқыту89 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь