Социология ( оқу құралы )

МАЗМҰНЫ

КIРIСПЕ 5
I бөлім. СОЦИОЛОГИЯНЫҢ ҰҒЫМДЫҚ АППАРАТЫ 10
1.тарау. СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ 10
Социологияның объектiсi мен пәнi 10
Социологиялық бiлiмнiң құрылымы 18
Социологияның функциялары 23
2.тарау. СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ НЕГIЗГI КАТЕГОРИЯЛАРЫ
МЕН ҰҒЫМДАРЫ 27
Социологияның категориялары мен ұғымдарын жiктеу 27
Қоғам жүйе ретiнде 29
Әлеуметтiк iс.әрекеттер, өзара iс.қимылдар және
қарым.қатынастар 34
Қоғам құрылымындағы тұлға 37
Әлеуметтiк мәртебелер және рөлдер 42
Әлеуметтiк стратификация 47
Әлеуметтiк топтар 57
Әлеуметтiк институт 61
Әлеуметтiк ұйымдар 68
3.ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ 76
Қазақстанда социологиялық көзқарастардың қалыптасу негiздерi 76
Қазақстанда социология ғылымының қалыптасуы (ретроспективтiк шолу) 86
Қазақстанда қазiргi заманғы социология ғылымы дамуының негiзгi бағыттары 90
II бөлім. СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ 110
1.тарау. КЛАССИКАЛЫІ ӘЛЕУМЕТТIК ТЕОРИЯ
ПРОТОСОЦИОЛОГИЯ РЕТIНДЕ 110
Әлеуметтiк бiлiм эволюциясы 110
Социологиялық ойдың дамуын кезеңге бөлу 110
Ежелгi Шығыс пен Ежелгi Греция мемлекеттерiндегi
әлеуметтiк iлiмдер 115
Орта ғасырлардағы әлеуметтiк таным 125
Жаңа дәуiрдiң социологиялық ойлары 133
Ағылшын ағартушылығы 136
Француз ағартушылығы 139
Немiс ағартушылығы 149
Қорытынды 153
2.тарау. КЛАССИКАЛЫҚ СОЦИОЛОГИЯ ТАРИХЫ: ИДЕЯЛАРЫ, ТЕОРИЯЛАРЫ ЖӘНЕ ӨКIЛДЕРI 157
Огюст Конт 157
Джон Стюарт Милль 169
Карл Маркс 173
Герберт Спенсер 181
Вильфредо Парето 190
Фердинанд Теннис 201
Эмиль Дюркгейм 206
Гаэтано Моска 219
Георг Зиммель 226
Макс Вебер 233
3.тарау. ҚАЗIРГI ЗАМАН СОЦИОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛАРЫ
МЕН ТҰЖЫРЫМДАМАЛАРЫ 246
Жаһанданудың қазiргi теориялары 246
Рональд Робертсонның мәдени центристiк теориясы 249
Энтони Гидденстiң жаїандану теориясы 250
Эммануил Валлерстайнның әлем.жүйе теориясы 251
Мануэль Кастельс: ақпараттық экономика және жаһандану
процесi 253
“Қайраткер — құрылым” теориялары қазiргi қоғамды зерттеудiң құралы ретiнде 259
Маргарет Арчердiң морфогенез теориясы 260
Энтони Гидденстiң құрылымдық теориясы 264
Қызмет және құрылым: Джеффри Александердiң жаңа функционализмi 266
Жаңа институционализм теориясы 267
Нил Флигстайнның жаңа институционализм теориясының сараптамасы 268
ІІІ бөлім. ОРТА ДЕҢГЕЙ ТЕОРИЯСЫ 274
1.тарау. ЭКОНОМИКАЛЫҚ СОЦИОЛОГИЯ 278
Экономикалық социология пәнi 278
Экономикалық социологияның тарихи дамуы 281
Экономикалық социологияның негiзгi категориялары 285
Нарық социологиясы 290
Кәсiпкерлiк социологиясы 294
Шаруашылық ұйым социологиясы 299
Еңбек нарығы және жұмыспен қамту порблемасының
социологиясы 302
2.тарау. САЯСИ СОЦИОЛОГИЯ 313
Саяси социологияның пайда болуы мен дамуы 314
Саясаттану және саяси.әлеуметтiк пікір алысулардың
айырмашылығы 316
Саяси социологияның зерттеу объектiсi мен пәнi 317
Саяси социологияның субъектiсiн түсiну 318
Саяси социологияның әдiстерi және заңдылықтары 318
Институттар — саяси социологияның орталық категориясы
ретiнде 319
Билiкке түсiнiк беру 321
Саяси социологиядағы мемлекет категориясы 325
Азаматтық қоғам және оның институттары 326
Саяси социологияны анықтаудағы тұлғаның орны 331
Саяси жетекшiлiк 333
Қоғамдық пiкiрдiң саяси социологиясы 335
3.тарау. ҒЫЛЫМ, БIЛIМ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ
СОЦИОЛОГИЯСЫ 340
Ғылым социологиясы 340
Бiлiм беру социологиясы 346
Мәдениет социологиясы 351
4.тарау. ДIН СОЦИОЛОГИЯСЫ 358
Дiн социологиясының қалыптасуы мен дамуы 358
Дiн және қоғам. Дiннiң әлеуметтiк функциялары 362
Дiни ұйымдар мен дiни индивид типологиясы 372
5.тарау. ЭТНОСОЦИОЛОГИЯ 378
Этникалылықтың теориялық мәселелері 378
Этносаралық қатынастар 391
Қазақстандағы этносаралық қатынастарды социологиялық
зерттеу 395
Этносоциологиялық зерттеу методологиясы 398
6.тарау. ЖАНЖАЛДАР СОЦИОЛОГИЯСЫ 413
Әлеуметтiк жанжал табиғаты 413
Жанжалды жіктеу 419
Саяси жанжалдың өзіне тән ерекшелігі 420
Жанжалдар динамикасы және оларды реттеу әдiстерi 422
Жанжал қоғам мен тұлғаның әлеуметтiк әрекеттесуiнiң түрi
ретiнде 425
ІV бөлім. СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУДІҢ МЕТОДОЛОГИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕРІ 434
1.тарау. СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУДІі МЕТОДОЛОГИЯСЫ МЕН ЛОГИКАСЫ 434
Ғылыми және социологиялық зерттеудің методологиясы
мен логикасы 434
Социологиялық зерттеудің кезеңдері 441
Социологиялық зерттеудің бағдарламасы 442
Социологиялық зерттеудің іріктеуін құрау. Іріктеу жиынтығы 448
Сипатты есептеу 449
Квоталық және кездейсоқ зерттеу әдістері 449
Іріктеу жиынтығы элементтерінің құрылымы 450
2.тарау. СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ,
БАҒЫТТАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ 455
Социологиялық зерттеулерді жіктеу 455
Сандық және сапалық әдістер: бәсекелестік пен серіктестік 462
Формализмге негізделген сұрау 466
Формализмге негізделмеген сұхбат 471
Фокус.топ 473
Бақылау 474
Социологиялық және маркетингтік ақпарат жинаудың халықаралық ережелері 476

3.тарау. ЗЕРТТЕУДІҢ ҚҰРАЛДАРЫН ҚҰРАСТЫРУ 478
Формализмге негізделген сұрақнама 478
Фокус.топтың гайды 483
4.тарау. СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ МӘЛІМЕТТЕРМЕН ЖҰМЫС ІСТЕУГЕ АРНАЛҒАН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ 486
10.0.5. нұсқасындағы SPSS статистикалық мәліметтер 486
жинаудың, талдаудың көпфункционалдық кешені 486
5.тарау. СОЦИОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУДІҢ МӘЛІМЕТТЕРІН
ТАЛДАУ 495
Мәліметтерді талдау кезеңдері 495
Зерттеу нәтижелерін ұсыну 499
Зерттеу нәтижелерін жұртшылыққа жеткізу 501
        
        СОЦИОЛОГИЯ
Қазақстан Республикасының Бiлiм және ғылым министрлiгi жоғары оқу
орындарының студенттерiне арналған
оқу құралы ретiнде ұсынады
АСТАНА
2004
УДК
ББК
Пiкiр жазғандар:
ҚР ҰҒА академигi, философия ғылымдарының докторы Ж.М. ... ҰҒА ... ... ... докторы Ә.Н.
Нысанбаев
Жалпы редакциясын басқарған: ... ... ... социология ғылымдарының докторы, профессор М.М.Тәжин
Авторлар ұжымы: Әженов М.С., ... Г.О., ... Г.С., ... ... И.А., ... К.Ү., ... І.Г., Гуревич Л.Я.,
Жаманбалаева Ш.Е., Есiм Ғ., Жаназарова З.Ж., Забирова А.Т., Калмыков
С.К., Қожамқұлова Л.Т., ... Д., ... Ж., ... ... С.И., Пузиков М.Ф., Садырова М.С., Сейдуманов С.Т., Телебаев
Ғ.Т., Өтешов С.К., Шәукенова З.К., Шеденова Н.У., Царева Т.А.
Редакция алқасы:
Шәукенова З.К. ... ... ... Ш.Е., ... ... ... ... редакциясы: Аяған Б.Ғ., Манақбаев Б.Қ.
Социология: Оқулық / Редакциясын басқарған проф. М.М.Тәжин. – Астана,
2004. – 506 бет.
ISBN
Оқулықты баспаға ... ... ... ... ... ... авторлар ұжымы дайындады. Мемлекеттiк бiлiм
беру стандартына сай, Қазақстандағы нақты жағдайды және шетелдерде шыққан
оқулықтарды ескере ... ... бұл ... ... ... ... ... неғұрлым толық мағлұмат бередi. ... ... ... орта ... әлеуметтiк және социологиялық
теориялардың тарихы, ... ... ... жүргiзген кездегi
методологиялық тәсiлдер қарастырылады.
Жоғары оқу орындарының студенттерiне, аспиранттары мен ... ... ....... ... үзiгi ... © ... ... Тәжин М.М.
© Қазақстан социологтарының ассоциациясы
Қазақстан социологтары ассоциациясының
президенті, социология ғылымдарының ... ... АЛҒЫ ... ... санада социология түрлі сауалдамаларға келіп саяды.
Осы сияқты тұжырым бұл ... ... ... ... қалады. Дегенмен де
социологияның екі жүз жылдық тарихы өз ... ... пен ... пен Р.Мертоннан, Г.Гарфинкель мен И.Гофманнан алатын ... ... және ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қазіргі заманның шешуші проблемасы – жаһандану мен қоғам дамуының жаңа
үрдістерінің пайда болуы жағдайындағы социумның күрт ... ... ... ... социология зерттеу өрісін күрт ұлғайтты. Соңғы онжылдықтарда
гендерлік социология, этносоциология, халықаралық қатынастар социологиясы
пайда болды, ... және ... ... екінші тынысы
ашылды, мәдениет социологиясы, девианттық мінез-құлық социологиясы, ... және т.б. ... ... ... ... «онтологиялық ұлғаюға» анағұрлым дайын боп шықты. Бұл
жерде кездейсоқтық жоқ. Социологиялық ... ... ... үш
тұғырнамаға арқа сүйейді. Біріншіден, өткен ғасырда күшті және кескінді
жалпы модельдерді ... ... ... пікірталас жүріп отырды.
Құрылымдық-функционалдық парадигманың, этноәдістеменің, ... ... ... ... социологияның
пайда болуын еске алса да жетіп жатыр. Мұның барлығы қазіргі ... ... ... орасан резерв әзірледі. Екіншіден, ХХ ғасырда
орта деңгейдегі теорияның – ... ... ... ... ... социологиясына дейінгі егжей-тегжейлі
зерттемесі жүріп отырды. Өткен ғасырда социология әлеуметтік басқару мен
болжам ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі дамуының арқасында «қалыпты» ғылым сипатына ие
болды.
Қазақстандағы социологияның дамуын бұл ... ... ... тыс ... ... ... социологияның қазіргі жай-
күйіне баға беруді және оның келешегін қарастыруды жалпыәлемдік үрдістермен
байланыстыра отырып жасау қажет.
Біздің еліміздегі ... ... ... оның ... онымен негізінен әлеуметтік философия саласының мамандарының
шұғылғандығы болып табылады. Бұл бұрынғы ... ... ... ... ... еді. ... социология ұғымдық деңгейде де, әдістемелік
деңгейде де басқаша ... ...... верификация критерийлері,
зерттеудің басқа әдістері, жеке ... тор. ... ... айқындала бастады. Әдістемелік деңгейде ол ... ... ... ... ... ... ... ал теориялық
социология, өкінішке орай, уақыт талабынан қалып келеді.
Жалпы алғанда біздің елімізде социологияның институционалдануы ... ... ... ... оқу орындарында кафедралар ашылып,
жүздеген мамандар даярланды. Соңғы он жыл ішінде бірнеше ... ... ... ... ... ... жеке ... зерттеу
құрылымдары ашылды. Салалар белгілі бір дифференцияға ұшырады.
Бұл оқулық – ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Мемлекеттік ... ... ... жиынтық жұмысқа деген сұраныс әлдеқашан пісіп-жетілген.
М.М.Тәжин
КІРІСПЕ
Социология - қызықты және іс ... ... ... Ол ... ... ... не болып жатқанын, әлеуметтік өзгерістердің қалай жүріп
жатқанын, өмірдің әр түрлі ағындарының ... ... ... ... береді. Социология ғылымы қоғамның қараңғыда қармаламай,
мақсаттары мен мүддесін, ... ... ... түсіне отырып саналы
түрде алға басуына жәрдемдеседі. Ой-тұжырымдар ... ... ... ... қоғамдық ғылымдарда сәтті пайдаланатын күшті тәжірибелік
базаға сүйенеді, екіншіден, оның өзі ... ... ... ... ... ... ... еңбек рыногында экономистермен, заңгерлермен ... ... ... да ... өсіп ... Егер де
экономика, заң және психология ... ... ... ... жете
дамыған болса, қазіргі Қазақстан үшін ... - ... ... жас ... Ол ТМД-ның басқа елдеріне қарағанда бізде кеш ... ... ол жаңа ... ... қаз ... жағдайында дамып келеді.
Қазақстанда социология ғылымының тәжірибелік ... және ... ... тұрғанына, білікті кадрлардың, ... ... ... мен оқу құралдарының тапшылығына
қарамастан Қазақстан Республикасында социологияның институттануы қарқынды
жүріп ... Оның ... ... ... ... кәсіби білім
алатындар үшін ғана емес, жоғары оқу орындарын бітіретін жүздеген мың ... да оқу ... ... ... ... ... ... қоғамында
ерекше позицияға ие болатын қазіргі студенттер таңдаған саласында ғана
кәсіби ... ... ... ... ... өзгерістердің даму
заңдарын білетін әлеуметтік ... ... ... талдау дағдыларын
меңгерген адам болуға тиіс.
Соңғы жылдары қазақстандық оқырмандар батыстың социологиялық ойларының
белгілі авторларының негізгі еңбектерімен танысуға ... алып ... ... Э.Дюркгеймнің, М.Вебердің, Т.Парсонстың, Н.Смелзердің,
Р.Аронның және басқалардың іргелі ... орыс ... ... ... ... ... әр ... қырлары ғылыми жарияланымдар
мен зерттеулерде көрініс тапқан. Сонымен қатар ... ... ... ... оның ... ... ... басылатын
еңбектерде енді ғана көріне бастады. Іс жүзінде Қазақстанда төл оқулық,
мұндай жанрдағы кітап шығарудың қалыптасқан ... жоқ, ... ... ... бай ... де жоқ. ... білім беру
саласында: а) әлемдік социологияның классикалық мұрасын құрайтын жетекші
шет елдік теориялар мен ... б) ТМД ... ... ... ... ... және одан ... кезеңдегі үздік теориялық және
эмпирикалық ... в) ... ... ... жағдайды талдау,
бүгінгі болып жатқан әлеуметтік ... ... ... ... мен ... ... орайлы ұштастыратын осы заманға сай
оқулықтар басып шығаруға деген өткір қажеттілік бар екені ... ... ... ... ... қолайлы жағдай бар деп айтуға
әбден ... Бір ... ... ... өзегін кәсіби
социологиялық білім алу үшін міндетті ... мен ... ең ... ... ... ... жоғары оқу орындарына арналған
социология бойынша ... ... беру ... ... отыр. Екінші
жағынан, қазіргі заманғы - әлемдік, ресейлік және ... бір ... ... жетістіктері қоғамымыздың әлеуметтік құрылым мен
бөлшектелу, ... мен ... ... ... институттар
мен процестер және т.б. іргелі проблемаларын неғұрлым толық және терең
қамтуға мүмкіндік береді.
Бұл ... - ... ... шет ... және ... кең ... ... материалдардың негізінде тұжырымдау,
жүйелеу әрекеті жасалған ... ... ... ... ... ... - ... ерекше көзқарасты, қоршаған ортаны көре білудің
ерекше тәсілін туғызады. Социологтың дүниені қабылдауы ... ... ... ... ... - ... ерекше түрін
құрайтын социологиялық ойдың категориялық құрылымымен реттеледі. Оқулықтың
басты міндеті - социологияны тұтас және ... ... ... ... бар және ... ... берік іргетасына
негізделген ғылым ретінде баяндау. ... ... - ... құралдарды, теорияларды және әдістерді пайдалану ережелерін үйретіп
қана қоймай, бұдан да маңызды нәрсе - ... ... көре ... ... ... ... маңызын өз бетінше тани білуін,
болашақ кәсіби қызметіне ... ... ... құрылымын жасаған кезде, сондай-ақ мәселелердің маңызын ашқан
кезде ... оны ... ... социологияның алдында тұрған міндеттер
тұрғысынан қарады. Бұл - ... ... және ... ... ... мен техниканы игеру, әлемдік социологияның
қабылданған ортақ ғылыми стандарттары ... ... ... ... социология ғылымының жан-жақты тілін игеру. Сонымен қатар, авторлар
мемлекеттік стандарт талаптарының барлығын жүзеге асыруға, ал ... ... ... баға беру мен ... ... болуға және
жетекші мамандардың позицияларын беруге ... ... ... төрт шешуші бөлімін - әдістемені, социология тарихын, арнайы
социологиялық теорияны және социологиялық зерттеулер жүргізу әдістемесі мен
техникасын қамтиды.
Ғылымның не ... ... ... ... ... ... не екенін білмейінше олардың құрамдас бөліктері, олардың
мазмұны, ... ... ... ... ... одан әрі ... емес. Социологияның іргелі білім екені оның пәнінен айқындалады,
онда негізгі ұғымдар мен ... ... ... ... ... Пәнділік - ғылымды танымның басқа түрінен
ажырататын алғашқы белгі. Бұл деген сөз осы ... ... ... пәндік
саласы, яғни осы салаға кіретін және осы ғылым зерттейтін объектілердің
елеулі қасиеттері мен ... ... бар ... ... ... кітаптың бірінші бөлімі социологияның объектісі мен пәні, оның ... орны мен ... ... ... ғылымының тұжырымдамалық-ұғымдық аппаратының маңызы орасан
зор. Біз социологияның ұғымдық аппаратының қалай өзгеріп жатқанының, оның
жетіліп, ... ... ... ... жаңа ... ... куәсіміз, бұлар зерделенетін шынайы өмір туралы біздің
ұғымымызды ... ... ... ... Оқулықта социология
ғылымының маңызды категориялары мен түсініктері туралы ұғым тұжырымдалады,
онда зерделенетін әлеуметтік шынайы ... ... ... олардың бір-
бірімен байланысы және қарым-қатынасы, шынайы әлеуметтік ... ... ... ... ... алу әлеуметтік процестерді
зерттеудің әдістемелік негізін жасауға, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... сипаттау
мен талдауға мүмкіндік береді.
Қазақстанда социологияның дербес ғылым болып қалыптасуының қиын да
күрделі жолы авторларды осы ... ... ... ... ... тенденциялары туралы мәселелерді қамтуға зор көңіл бөлуге міндеттейді.
Оқулықтың екінші бөлімі социология тарихына арналған. Мұнда ... ... ... және ... ... ... ... заманғы жаңа социологияның ғылыми базасын құрайтын шешуші
сәттер мен теориялық-әдістемелік принциптері баяндалған. Оқулық авторлары
өз ... ... ... жан-жақты баяндалған материалдарды
түсінуіне, мектептердің, ... мен ... ... алмасуында өз
бағытын табуына көмектесу, екіншіден, оқырманға әлемдік ... ... ... оның даму ... ... деп біледі. Оқырман
қандай да бір тұлғалармен және тұжырымдамалармен ... ... ... ... жаңа ... ... ... социология ғылымының мазмұнын әр
түрлі көзқарас тұрғысынан көре білуді үйренеді деп үміттенеміз. ... оның ... ... ... - қосалқы емес, мазмұнды да маңызды
проблема. Қоғам туралы ғылым ретінде социология ХІХ ... ... ... одан ерте ... да ... қоғам дамуының логикасын, ... рөлі мен ... ... білген, өздерінің қоғам, өмірлік ... ... ... қоғамдық мінез-құлықтарын қалыптастырған.
Социология ғылымы ХІХ ... ... ... салған жоқ, қоғам туралы
көпқырлы ілімнің негізінде және әр түрлі ... сын ... ... ... ... ... Бұл ... ерекше маңызды
нәрсе әлемдік социологиялық ғылым генезисіне Шығыс елдеріндегі ... ... ... тенденциялардың енгізілуі болып табылады. Шығыста
мифологиялық, діни және философиялық ілімдерден, әлеуметтік өмір мен мәдени
даму, адамның қоғаммен және табиғатпен ... ... ... ... туу ... мен ... бай, сан қырлы, көбіне
бірегей. Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... маңызын асыра бағалауға
байланысты бұл ... ... ... ... ... оқулықтарда жоқ. Бүгінгі күні социология тарихы мен оның қазіргі
заманғы ... тек ... ... әлеуметтік-мәдени дәстүрлер
аясынан ғана іздеудің қате екендігі айқын болып отыр. Оқулықта авторлар
Шығыстағы ... ... ... ... ... өкілдерінің социологиялық ойлары дамуының үлесі мен
өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... берудегі
ақтаңдақтарды жоюға тырысты.
Үшінші бөлім қазіргі кезде ғылыми тәжірибеге ... ... ... ... ... арналған. Бұл бөлімді жазарда авторлардың
көп жылдық экономикалық социология және саяси социология, ... ... ... ... жанжалдар социологиясы және дін
социологиясы сабақтарын оқыту ... ... ... - ... социологиясы, отбасы социологиясы, басқару социологиясы
және басқалар оқулық ... ... ... ... оған ... ... ... эмпирикалық және социологиялық зерттеулердің
методологиясы мен әдістемесіне ... ... күн ... ... ... кәсіби әдістерін, дағдыларын және оны
жүргізуді ... ... ... ... міндеті тұр.
Эмпирикалық базасыз социология жоқ. Социологтар әлеуметтік ... ... ... ең ... ... ... ... рәсімнің көмегімен алады. Социология сенімді, дәл эмпирикалық
мәліметтер алуды қамтамасыз ететін және осы ... мен ... ... ... ... ... жол беретін әдістерді
пайдаланатындықтан да ғылым болып табылады. Социологияның басқа әлеуметтік
және ... ... да көп ... ... әдіс ... ... ... жұртшылық мойындаған. Оқулықта зерттеу ... ... ... мен ... ... социологиялық зерттеу
бағдарламасын жасаудың логикалық құрылымы шеңберінде жүзеге асырылады.
Біріншіден, ... ... ... үлгісін жасауға мүмкіндік
беретін социологиялық ... ... ... түйінді сәттері
көрсетіледі. Екіншіден, ... ... ... жағдайға жалғастыратын
және іс-қимылдың қатаң тізбектілігін жоспарлауға мүмкіндік ... ... ... қамтамасыз етілуі келтірілген.
Тұтас алғанда, жоғарыда аталған тақырыптарды жан-жақты ... ... ... ... білімдерінің деңгейін,
біліктілігін оларды ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік проблемаларды ғылыми ... ... ... ... көтеруге бағытталған.
Қазақстан социологиясының жай-күйі айтарлықтай жылдам ... ... ... ... ... ... еніп,
толыққанды әлеуметтік ғылым мәртебесін алуда. Социологияның алдында
бұрынғыдан да ... ... тұр. ... ішінде - дағдарыстан ... ... ... ... - республиканың шынайы
тәуелсіздігіне, қоғамдық бастамалардың нығаюына, құқықтық ... ... ... ... ... ... ... нарықтың қалыптасуын қамтамасыз етуге, түбегейлі ... және ... ... және т.б. жүзеге асыруға қол
жеткізу ... бар. ... ... ... ... басымдықтарды жүзеге асыру - ұлтаралық ... ... ұлт ... ... ... ... патриотизмге тәрбиелеу,
қоғамда жоғары тілдік мәдениетті, тұрақтылық ахуалын және ... ... ... шарттарын зерттеу мәселесі тұр. Бұл кәсіби деңгей
мен азаматтық жауапкершілікке аса жоғары талаптар қояды.
Оқырмандар социология туралы ... ... ... ... алады
және бұл кітап біздің ғылымымыз бен еліміздің ... ... ... ... деңгейі жоғары еңбексүйгіш болашақ социологтарға және жоғары
кәсіби ... ... ... ... пайдалы болады деген
үміттеміз.
Авторлар
І бөлім. СОЦИОЛОГИЯНЫҢ ҰҒЫМДЫҚ АППАРАТЫ
1-тарау. СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ
Социологияның объектісі мен пәні
Кез ... ... ... ... оның ... пәнін, басқа
ғылымдар жүйесіндегі және қоғам өміріндегі орны мен ... ... ... ғылымының осынау белгілерін ол жайындағы түсініктің
қазіргі кездегі пікірталасына және социологиялық мектепке тәуелділігіне
назар ... ... ... термині - екі сөзден құралған: латынның socіetas - қоғам
және гректің logos - сөз, ... ілім ... ... ... ... алғанда социология “қоғам туралы ғылым” немесе
“қоғам туралы ... ... ... ... бұл ... ... ... адамзат қоғамы өзінің заңды көріністерімен ... ... пәні ... ... ... да ... пәнін қандай да
бір басқа қоғамдық ғылым пәнінен бөлек қарауға болмайды. Ол үшін ең ... ... мен ... ара жігін ажыратып алған жөн.
Ғылыми таным объектісіне зерттеу қызметі ... ... ... ... бәрі ... ... ғылымның зерттеу объектісі
туралы әңгіме болғанда ... ... ... да бір ... тұтас
зерттелмейді, сол ғылымның ерекшелігімен анықталатын жағынан бастап қана
зерттеледі. Объективті шынайылықтың нақты ... ... ... ... ... ... ретінде немесе берілген объектінің міндетті шарты
ретінде қарастырылады.
Объект дегеніміз белгілі бір немесе ... ... бар ... жеке бір ... ... ... жиынтығы. Және де
объективті шынайылықтың бір саласының өзі көптеген ғылымның ... бола ... ... ... ... - ... жаратылыстану
және техникалық ғылымдардың, ал әлеуметтік шынайылық - қоғамдық және
гуманитарлық ... ... ... ... ... өзара
әрекетінің өнімі ретінде саналы, күрделі құбылыс және ... ... үшін ... ... ... ... ... Алайда осы
ғылымдардың әрқайсысының өзіндік ерекшеленген зерделеу ... ... ... ... ... объектісі тұтас қоғам емес, оның
қандай да бір жағы ... ... ... ... ...... ... материалдық игіліктерді өндіру, бөлу, алмасу
және тұтыну сияқты өзіне тән жақтары. Қоғам өмірінің экономикалық ... ... жағы – ... ... ... ... ... және
дамуына байланысты саясат саласы болып табылады. Және де ол - ... ... ... болып табылады. Бірқатар ғылымдар -
мәдениеттану, ... ... ... және басқалар - қоғамның
рухани өмірін, рухани құндылықтарды өндіру және ... ... ... қанағаттандыру жолдарын, нысандары мен әдістерін зерделеуге
арналған [1].
Ғылыми білімнің объектісі мен пәні бір-біріне дәл келе ме? Жоқ, ... ... кез ... ... объектісі таным процесінің
бағытталған нәрсесі болып ... ал пәні ... ... ... зерделеуге жататын жақтары, байланыстары, ... [2]. Егер де ... ... - ... ... ... да бір
бөлігін танытатын шынайылық дейтін болса, ал ... пәні - ... ... және тәжірибелік көзқарас тұрғысынан неғұрлым маңызды
заңды байланыстары мен ... ... ... сол ... деңгейде қайта тудыру. Кез келген ... пәні ... жай ғана бір ... ... ... емес, оның зерделенетін
объектісінің дамуы мен қызмет етуінің басқа ғылым емес, тек қана осы ... ... ... бір ... ... ... ... беретін
теориялық абстрактілеу нәтижесі болып ... ... ... ... ... жасау) әлеуметтік шынайылылықтың
социологтың қызметі бағытталған “бөлігін”, “саласын”, “қырларын” анықтайды.
Сонымен, ғылымның пәні ол ... ... ... ... ... ... бола ... және таным процесінің өзі сияқты үнемі қозғалыс,
даму, қалыптасу ... ... ... пәндік саласының қозғалысы екі
шешуші факторға: бір ... ... ... прогресіне, екінші жағынан
қоғамның өзгермелі сұранысына, әлеуметтік сұранымға ... ... ... ... ... факторлардың ықпалымен
қалыптасқандықтан және ... ... ... өз ... өзгеріске ұшырамай тұра алмайды. Енді біз социология тарихының
ішінен оның пәні туралы ұғымның қалай ... ... ... ... ... ... пәнін жалпыға ортақ
келісім негізін құрайтын тұтас алынған қоғам деп түсінді. Бұл келісім өз
кезегінде адамзат ... және ... өз ... ... арқа
сүйейді. О.Конт оң социологиялық білімді табиғи-физикалық ... ... ... әлеуметтік физика деп түсіну, оның пәндік
саласын әлеуметтік статикаға және әлеуметтік ... бөлу ... ... философы әрі ғалымы Г.Спенсер социологияны әлеуметтік
институттардың ... ... ... ... ... ... әлеуметтік организм ретіндегі қоғам туралы ғылым деп білді.
Неміс кәсіби социологиясының атасы Ф.Теннис ... өзі ... ... ... және ... ... қатар
салыстырмалы оқу пәні ретінде эмпирикалық социологияны бөліп ... ... ... арқа ... және жалпы ұстанымдар ... ... ... ... ... ойынша социология пәнін
әлеуметтіліктің, қоғамдастықтың ... ... және ... ... ... ... ... социологиялық мектебінің негізін қалаушы Э.Дюркгейм үшін дербес
және ... ... ... ... пәні ... ... ... оларды “заттар ретінде”, қоғамдық ... ... ... сана ... ... функционалдылық көзқарасы тұрғысынан
түсіндірілуге тиіс нәрсе ретінде қарастыру қажет. Осы ... ... де ... ... оқшауланған кездегі әрекетінен гөрі мүлде өзгеше
ойлайтын, әрекет ететін және сезінетін” [4] әлеуметтік топтарды зерделеуге
тиіс. ... ... оның ... ... ... ... ... генезисі және жұмыс істеуі туралы ғылым.
Неміс социологы ... ... ... ... ... ... ... түсінумен тығыз байланысты. М.Вебер үшін
социологияның пәні дегеніміз әлеуметтік ... ... ... ... және олардың әрекет ... ... ... ... Бұл ... ... ... болуға тиіс.
Социология пәні туралы американ социологы П.Сорокиннің түсініктері
қызықты. Ол ... ... үш ... - ... ... өмірдің
органикалық бөлігін зерделеумен шұғылданатын ғылымдарға, органикалық емес
бөлігі және “органика үстілік” немесе әлеуметтік ... ... ... бөледі. Объективті шынайылықтағы органикалықтан тыс феномендер
саласын адамның ... ... ... ... ... әлеуметтік
феномендер құрайды. Бұл салаға тіл, ғылым мен техника, дін, философия,
өнер, құқық, этика, адамдардың ... мен ... ... ғылымдардың үшінші тобына кіреді және ... ... үшін ... ... ... ... социология барлық
категориядағы әлеуметтік феномендерді, сондай-ақ оларды біріктіретін қарым-
қатынастар мен ... ... ... жалпы ғылым болып табылады.
Американ социологиясының классигі Т.Парсонс социологияны мінез-
құлықтардың өзара іс-әрекеттері мен ... ... - ... ... ... ... ... тұратын, мәдени
үлгілер, ережелер мен мәртебелердің институциялануына ... ... ... жүйелерді зерделейтін ғылым деп біледі.
Символикалық интеракционизмнің негізін қалаушы Дж.Г. Мид социология
жануарлардың мінез-құлқынан принципті түрде өзгеше ... ... ... ... ... тырысуы тиіс деп есептейді. Әлеуметтік өзара
әрекет механизмін оның барлық деңгейлері мен ипостасьтарында барабар түсіну
міндеті жеке ... ішкі ... мен оған ... ... ... ... ғана ... болады. А.Шюцтің ... ... пәні ... яғни жеке ... ... ... дүние туралы жалпы қабылдау мен жалпы түсінік қалай
қалыптасатындығының проблемасы ... ... ... ... кәдуілгі білімнің социологиялық іргетасын - феноменальді
социологияның бүгінгі таңдағы ... ... ... тұжырымдамаларының
бірінің іргетасын қалады.
Қазіргі заманғы ресейлік социолог-ғалымдар қалыптасқан дәстүрге ... ... ... ... ... ... да бір ... шешуші нәрсе ретінде бөліп қарайды. Ондай құбылыстардың қатарына,
топтық өзара әрекет, әлеуметтік қатынастар, әлеуметтік ұйымдар, ... ... ... ... ... топтар, адамзат
қауымдастығының нысандары, әлеуметтік процестер, әлеуметтік өмір, ... ... ... ... ... мен ... ... социология
пәні анықтамаларын үш негізгі топқа бөлуге мүмкіндік береді.
Социология пәні ретінде бірінші топты социология пәнінің ... ... де ... ... анықтамалары құрайды. Мысалы, Э.В.Тадевосян
жетекшілік еткен авторлар ұжымы мынадай анықтама ... ... ... ... ... ... және ... жалпы және
ерекшеленген әлеуметтік ... ... ... және ... қоғамның әрекеттері мен өзара іс-қимылдарында
жүзеге асуының жолдары, нысандары мен әдістері туралы ғылым [5].
Екінші топта - ... ... ... ... сан ... ... яғни адамдардың өзара қарым-қатынасының қандай да бір
реттелген жиынтықтары социология объектісі деп ... ... ... ... ... ... социология -
әлеуметтік қауымдастықтар мен ... ... ... ... жүйелердің, әлеуметтік құрылымдар мен институттардың қалыптасуы,
дамуы және қызмет етуі ... ... Бұл ... ... ... белсенділігінен болатын әлеуметтік өзгерістер туралы
ғылым; алуан түрлі ... ... ... ... ... өзара әрекет механизмдері ретіндегі әлеуметтік қарым-қатынастар туралы
ғылым; әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... пікірінше, социология - қоғамның құрылымдарын, олардың
элементтері мен өмір сүру ... ... сол ... ... ... ғылым [7].
Үшінші топтағы социология пәнін түсіндіруде антропоорталықтық көзқарас
жатыр, оған ... адам ... ... ... ... ... болады. Волков Ю.Г., Нечипуренко В.Н. және басқалар “социология -
адамдар арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастар процесінде, жеке адамдар мен
топтар ... ... ... пен ... байланыс процестерінде пайда
болатын себеп-салдар байланыстарын ашып көрсетуді алдына мақсат етіп қоятын
адамның мінез-құлқы туралы ... ... ... ... ... ... ... А.И. Кравченконың ... ... ... ... байқалады. Оның тұжырымдауынша, социологияның
негізгі пәні – мәртебесі мен рөлі ... ... ... ... бейнесін, ал рөлі - динамикалық бейнесін береді [9].
Ж.Т. Тощенконың анықтамасы бойынша социология - ... ... ... адамдардың санасы мен мінез-құлықтарының қозғаушы
күштері туралы ғылым. Социология пәні ... ... ... барлық
қарама-қайшы дамуындағы шынайы қоғамдық ... ... ... ... ... бағыт-бағдарлардың, сұраныстар мен
мүдделердің пәндік көрініс табуы ... мен ... ... ... қызметі, шынайы мінез-құлқы; адамдардың шынайы санасы мен
қызметі, ... ... ... және ... асатын жағдайлар [10].
Жоғарыда аталған анықтамаларға жасалған қысқаша шолу ... ... не ... ... ... ... ... қоғамның ғаламдық заңдарын ашып
көрсетуге талпына ... ... ... ... ЁиЄидЀ ааЍ ЋґЁВЋДдарРС Ѓа ... ... ... ... Втбр ЙЊ҃ аЂЀраЂы ИЋжЀдрАЈЊГ амЋЃ аЭ ааЁЂЀрР ЖртЀЁн ... ... ... рЀД ЂЀГЀаЉГЀЀ аҁрдтедЖ,АбЙЀа оГаЀдың сЀб БтЂЁЀДЉЂ ЀБЀЁ ЀаЋдарЋ
, деЀе тҡЀГайарЀрАщЀдаБтСЀАЀа АЀбаеаЀЀаЉЀЃ ... аАЉ$ ... да ... е ЀаблаЁЈЁЉ шҡЀлЀан ЀЋ КрЃД аАЀЈдЁ ЄаКЁаЂЈбтАншВаБае Ђе деСЀбВрД Бй
ЀЬбЀЀа ГЁкд р ЂреАаараЀатЋ ЋЃадЁ[1]аДЀ )ЊнЀР аАЉ ... ... ... ДЀД ЀІаей$ЂЁрабтВЊ шЈ ЀбтВЉА ЂтРЀтЀДЂт ... ... ѐк ... ... Ё баЂЀЀЀиЁЙ тЭЁЖ-ААЀуИЀа рЁЀ бЃБуиЁм
ЁЂцидб аиыЙтР[2] АтртмЀА аЩЃқ ЀаЁЀЀ рЊЄ( ЀвЀЈ ... ЇбрЂ саЖС ... д Ё ... ... бЈаЀЁа ЁЀтЉВсВЉда ЙЀдЁиеЀЀВадс рдЈдаА
ЕибштаЁа$ ЀаарЂркЈЊйабЈЋЉЋЂ ЀЬрЋ ЙаЖрраД $ ИаеЃЈ тЀЖЀ ЏЀЊЂ сЂЄЀвб виснЀЀ ... Ѐ ... ыЙЋР ... ... (КбЀайааЀы) раЂааЃмбибЀС
АаЋсЂт ЁрЊба ааЋааЁ дДдегей т.ЖЁт аАЀЁн аЁ бЀБ ЀЁЀтзе БаЀЁ ДЀРЋ ЀЊ ... ... ... аИйд ааЀ" МЀЂЀкЀктИ иЖбаЅЀЀ Ѐ
ИиаЂсжцЀибдгАЊ да ... ... ... де ГбЀ ... ... а( ... Рдйаас,Ђ
СЊЀдЊИ Ѐ*Ѐ( ЅР аЀаЊабЉЁдтидЂЂВиаЀИ еЀЂЀЁЃЋБраЀЉ ... щрЀЭ ... ... ... ... Р АаабЀД ЀЀ"
ТдЊЀЎЂЈК)ЂаиыиЀЋЄЂЀициЀЀЀТ еегД АЁЀЀ ЀВЀи.
ВаЇВЀ В АаиЀЊ! дәнД ... ... меЃЂ ... ЀЁ еЙ те АаецЀЃВ ЀЀ, д ЂаЀЀымаЉ ҋсЖмЁ ЀтЙ ЀсЀ
ЈР ЂБдЁ ... ... ... дЀ ... арбтиат Ѐ Ре ЀЀЂеащнЁ
АЛЀуиатЂА ЭЈЀАнЀДЊ аЀБаркЋдЀ ЀЀт богатЋЉЋ ЖЙДд ... ... ... ... аА рмЄа ад таЉЋ ЀЀУ ... $ Й ... ЁЀ ... ҉ЀадЁДиде Дббай ащСдЄА. В"А
ЋР ЂЀЉЃ дтКрт аІиыЁш ЀаЃВаД гаиаеЂ ЁдЂа аЀЃЀыйЀР.АдАи ЀЀ АЀЃ Дс Ђң ... ... ЋР Ђа ... ... Й ... ... идб ... ЀЀ тбрЁрЁиЀе оның жаһандануы бағытында (оның негізінде
жалпыадамзаттық ... шешу үшін ... ... ... күш-жігерін, теориялық-әдістемелік ... ... ... ... ... өзге талдамалық
бірлігін іздеу тұрғысынан. Егер де классикалық социологияда мұндай ... ... ... ... (әлеуметтік институттар,
қауымдастықтар, мәдениеттің нормативтік үлгілері және т.б.) деп түсінетін
болса, ал ... ... ... ... бұл ... ... ... субъектінің немесе әлеуметтік агенттің іс-әрекеті
ретінде әлеуметтік өзара байланыстардың күрделі ... ... ... ... ... ... ... табылады [11].
Социология оқшауланбай, басқа қоғамдық ғылымдармен тығыз қарым-
қатынаста дамып келеді. ... ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымдардан өзгешелігі неде екендігін көрсетіп қана қоймай,
қоғамдық ғылымдар жүйесіндегі ... ... дәл ... ... жеке ... ... ... байланысты екендігін айқындауға
мүмкіндік береді. Қоғамды зерделеуге деген ... ... ... ... алу үшін ... әлеуметтік философиямен,
тарихпен, саясаттанумен, экономикалық ... және ... ... ... және ... ... қарастырудың маңызы зор.
Социология және әлеуметтік философия. Әлеуметтік философия ... ... ... ... ерекшеліктерін және оның табиғаттан
өзгешеліктерін ұғынуға арналған бөлімі. Ол қоғамның өмір ... мәні ... оның ... тағдыры мен перспективаларының, бағыттылығының,
қозғаушы күштерінің және оның дамуының проблемаларын ... ... ... ... саласы қоғам өмірін зерттеу, ең
алдымен ... бел ... ... маңызды проблемалары тұратын
дүниетанымдық проблемаларды шешу тұрғысынан зерттеу болып табылады.
Әлеуметтік ... мен ... ... ... ... дәл келетін тұстары өте көп. Әлеуметтік философия да, социология да
қоғамды тұтас, жүйелі түрде, оған ... ... ... ... ... Бұл осы ғылымдардың бір-бірімен ерекше тығыз
байланысын анықтайтын ортақ сипаты. ... ... ... мен пәні
нақтылырақ, қоғамның дамуын аса жоғары деңгейдегі ... ... ... объектісімен және пәнімен салыстырғанда
абстрактілігі аз. ... ... ... ... логикалық ой-
толғаныс тізбегінде дамитын белгілі бір ұстанымдарды басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... нәтижелерін пайдала
отырып эмпирикалық тексерілетін әлеуметтік фактілерді ... ... осы ... ... ... ... ... мәліметтерді
тұжырымдауға сүйенеді.
Неғұрлым көбірек тұжырымдалған заңдар мен категорияларды білу әрқашан
да азырақ тұжырымдалған заңдар мен ... ... ... ... ... қажетті алғышарты болса, әлеуметтік философия
социологияның соншалық ... ... және ... ... ... ... ... да, оның жеке элементтері де тұтас нәрсенің
бір бөлігін сол нәрседен тыс ... ... ... ... ... оның әр түрлі салаларының өзара әрекетін және т.б. түсінуден тыс
терең әрі ойдағыдай зерделене алмайды. Екінші ... алар ... ... ... оның бар күрделі сан қырлылығын нақты талдай отырып,
әлеуметтік философияның ... ... және ... ... ... ... өмірмен, тәжірибемен байланысын ұлғайту және ... оның ... мен ... ... және ... ... және тарих. Тарих - ежелгі қоғамдық ғылымдардың бірі. Тарих
қоғамды хронологиялық түрде нақты зерттейді. Ол ... ... ... ... ... әр ... дәуірлер туралы олардың
оқиғаларын қадағалай және ... ... ... ... ... мәліметтер жинайды. Осылайша ол әр түрлі әлеуметтік
құбылыстар мен қоғамның даму кезеңдері туралы ... ... ... ... ... ... социологиядағы ең басты нәрсе - өткен және
осы шақтағы әлеуметтік ... ... ... әлеуметтік
құбылыстардың, оқиғалардың, процестердің осы қатарындағы қайталанатындарын,
тұрпаттыларын, мән-мағыналық заңдылықтарын бөліп қарау. Сонымен социология
тарихқа ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Іс жүзінде социология тарих (сондай-ақ басқа ғылым да) ... ... ... ... жеке ... ортақ
қасиеттерін атап өтеді және олардың типологиялық бейнесін береді.
Егер тарих қоғамдық өмірдің барлық ... ... ... ... ... ... ал ... қоғамдағы “әлеуметтікті” ғана
зерделейді. Тағы бір атап ... ... ... тек ... және ... ғана ... ... социология өз ізденістерін қазіргі
заманға көбірек бұрады және өзіне қажетті элемент ретінде әлеуметтік болжам
жасауды қамтиды. Социология мен ... ... ... ең ... ... мен ... ... тарихи фактілерді, тарихи
тәжірибені тұжырымдауға сүйенетіндігімен айқындалады. Екінші ... ... ... ... социология тарих ғылымының жалпы
теориялық және ... ... ... және ... ... пәні мен саясаттану арасында
өзара тығыз байланыс бар. Олар:
әлеуметтік қауымдастықтар, әлеуметтік ... мен ... ... ... және ... ... ... қызмет жеке тұлғаның және олардың қауымдастығының өмірлік қызметінің
қоғамдағы өзгерістерге тікелей ықпал ететін негізгі нысандарының бірі ... өте кең ... ... және көп қырлы құбылыс ретінде қоғамдық
өмірдің барлық салаларында көрініс табады және көбіне қоғамның ... ... ... қоғам құрылымының бір ғана саласын, яғни биліктің
ұйымдастырылуын зерттейді. Бірақ саясаттану бұл ... ... ... осы ... ... ... ... қарастырғанда
ғана зерделей алады. Бұл ... ... ... мен ... саяси биліктің құрылымдары мен ұйымдастырылуы сипаттамаларын
зерделегенде, социология ашатын ғаламдық қоғамның құрылымына ... ... тиіс ... білдіреді. Социология да жеке топтар мен
жалпы ... ... ... және ... ... зерделей
алады, бірақ ол мұны олардың қоғамдық құбылыстар ретіндегі мән-мағынасын
айқындау мақсатында жасайды.
Азаматтық қоғамды ... ... ... ең ... құқықтары мен міндеттері, саяси жүйенің құрылымы мен саяси
билікке қатысты (саяси) ... ... ... мен ... рөлі және ... Ал ... азаматтық қоғамға оның әлеуметтік
құрылымын талдау, жеке ... ... ... және ... да ... ... мен ұлыстар, олардың өзара әрекеті және т.б. тұрғысынан
қарайды.
Социология және психология. Егер социология өзінің пәні ... ... ... және оның неғұрлым жалпыға ортақ заңдарын ашуға тырысатын
болса, психология психикалық құбылыстарды, яғни мінез-құлықтың белгілі бір
түрі тудыратын ішкі ... ... ... ... ... ... - ... мінез-құлқының ішкі қырлары, оның субъективті
күйзелістері. Дей тұрғанмен де, адамдар арасындағы қарым-қатынастарда,
олардың бір-біріне ... ... бұл ... құрамдас
бөлігі болып табылатын психологиялық ... те бар. ... ... ... ... зерделей отырып, адамдардың себептерінің,
сезімдерінің және көңіл-күйлерінің психикалық элементтерін назарға ... ... та ... ... тек қана ... құбылыстарға телу
дұрыс болмас еді. Сөйтіп, социология мен психологияның байланысы олардың
пәндерінің байланысынан туындайды. Ал олардың ... ... ... ... ... ... элементтерді назарға алу
қажеттігін ғана емес, ... ... ... кезде олардың
әлеуметтік шарттылықтарын, әлеуметтік ортамен байланысын ескеру ... ... да, ... да ... және оның мінез-құлқын зерделейді.
Алайда олар мұны өз пәндерінің ерекшеліктері тұрғысынан әр ... ... де олар өз ... ... ... ... ... ұстанады және
олардың арасында ынтымақтастық қарым-қатынасы бар деп айтуға болады.
Социология және экономика ғылымы. Экономика ғылымы өз ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер әлеуметтік процестерге әсерін тигізеді.
Сондықтан социология экономикалық теорияға сүйенбей, онымен өзара әрекетке
бармай тұра ... ... ... алғанда, өмір көрсетіп отырғанындай,
экономикалық процестердің өзі өндірісте, бөлуде, алмасуда және ... ... мен ... және оларды пайдаланудың ықпалына
барған сайын тәуелді бола түседі. Бұл да ... және ... ... ... нығайта түсуді талап етеді.
Егер де экономика ғылымы қоғамдық өмірдің бір ғана, мейлі өте маңызды
саласының заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... ... және оның барлық, соның ішінде ... ... ... табатын неғұрлым жалпы және кең ... ... ... мен өзге ... ... ... ... солардың өзара тығыз байланысы, қоғамдық өмірді шынайы зерттеуде
бұл ғылымдардың пәндік шекаралары сақталумен бірге, ... ... ... бұл ... жұтып қоймайтыны сөз болуы керек және
солай болуға тиіс те.
Социологиялық білімнің құрылымы
Социологияның ғылым ... ... ... көп ... ... Кез келген ғылымдағыдай оның негізгі құрамдас бөліктерін атауға ... ... ... - ... - ... ... және дүниетанымдық
принциптерді; жалпы, арнайы және ... ... ... ... теорияларды; социология пәні туралы ілімді, әдістер, ... және ... ... ... социологиялық білімнің нысандары,
тұрпаттары мен деңгейлері ... ... ... ... жіктелімдерді
немесе типологияларды; тұжырымдамалық үлгілер мен болжамдарды қамтиды.
Екінші құрамдас бөлігі - білім алу құралдары - бұл жеке ... ... ... өзі.
Білімнің деңгейіне қарай социология теориялық және эмпирикалық болып
бөлінеді.
Ғылыми танымдағы теориялық пен эмпирикалықтың арақатынасының проблемасы
екі ... ... ... және ... қыры ... ... ... аппараты мен оның
эмпирикалық базисінің арақатынасына қатысты. Мәселені мұндай ... ... ... аппараты мен бақылаулардың және эксперименттердің
мәліметтері арасындағы ... ... ... ... эмпирикалық тексеру әдістерін анықтауды көздейді, ол ... ... ... қалыптасқан және мәселе оның эмпирикалық
деңгеймен арақатынасын негіздеу туралы ... ... ғана ... ... ... ... эмпириямен “кері байланысы” ғылымның өзінің теориялық
аппаратының одан әрі жетілуі мен ... ... ... күшіне айналады.
Ғылымдағы теориялық және эмпирикалық білімнің арақатынасы проблемасының
генетикалық қыры теориялық аппаратты, оның ... ... ... ... эмпирикалық сатысынан оның теориялық сатысына
көшуіне қатысты.
Теориялық білім - бұл ... ... ... ... типологиялары және т.б. нысандары.
Эмпирикалық білім - эмпирикалық ... ... ... ... және ... да ... де социологияны “теориялық” және “эмпирикалық” деп бөлу білімнің
деңгейімен (теориялық және эмпирикалық) байланысты болса, ал ... және ... деп бөлу - ... ... ... ... ... (функциясына) байланысты. Эмпирикалық зерттеу
іргелі социологияның да, қолданбалы социологияның да ... ... Егер оның ... - теория жасау болса, онда ол іргелі социологияға
(бағыты бойынша) жатады. Егер де оның мақсаты - ... ... ... онда ол ... ... ... ... білімнің деңгейіне
қарай эмпирикалық зерттеу шешетін есебінің сипаты бойынша қолданбалы болуы
мүмкін - шынайылықтың ... Бұл ... ... ... деңгейі
бойынша) қатысты. Сөйтіп қолданбалы зерттеулер ерекше деңгей жасамайды. Бұл
эмпирикалық және теориялық зерттеулердің өзі (білім деңгейі ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі теорияларын қамтиды.
Ең алдымен тұтас қоғам өмірін сипаттауға және түсіндіруге ... ... ... ... ... жөн. Социологияда өзара
бәсекелес болатын көптеген жалпы теориялар бар. Бұл - ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық-функционалдық теориясы, Дж.Александердің және басқа
социология классиктерінің “көп өлшемді” теориялары. Алайда ... ... ... ... ... да ... теорияның
талаптарына мейлінше сәйкес келеді деуге болмайды. Олардың барлығына тән
нәрсе - бірі көп, бірі аз ... ... ... ... қандай да бір қырлары мен заңдылықтарын жете бағаламау. Бірақ
әлеуметтік материя туралы қолда бар барлық жалпы социологиялық ... ... ... түсінік алуға болады, өйткені ... ... ... ... да бір ... ... әрі ... социологиялық теорияларды немесе орта деңгей
теорияларын бөліп қараған жөн. Олар өзінің жалпы түрінде ... ... ... ... қоғамдық жүйе мен қоғамдық өмірдің осы ... ... ... ... тән ішкі ... ... ... Демек, олардың жалпы социологиялық ... ... аясы ... тар, ... пәндік саласы салыстырмалы дербес
құрамдас бөліктермен және ... ... ... шектелген.
Д.Марковичтің анықтамасы бойынша арнайы әлеуметтік теориялар - ... ... ... ... пәні ... алып қарайтын және
олардың құрылымын, дамуының ерекшелік ... және ... ... ... ... ... ... [13].
Жалпы социологиялық теориядан өзгеше олар ... ... ... ... емес, бірақ қандай да бір қоғамдық құбылыстың (социологияның
пәні болатын) және барлық өзге қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... деңгей теорияларын)
шартты түрде үш топқа бөлуге болады [14]:
1) әлеуметтік институттар ... ... ... ... мен ... ... ... социологиясы, білім
беру социологиясы, ғылым социологиясы, дін социологиясы, өнер ... ... ... ... еңбек социологиясы және т.б.);
2) әлеуметтік қауымдастықтар теориялары қоғамның кіші ... ... ... ... ... бірліктерін зерттейді (кіші топтар
социологиясы, ұйымдар социологиясы, ... ... ... социологиясы,
аумақтық принциптер бойынша қауымдастықтар социологиясы және т.б.);
3) мамандандырылған әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... ... әлеуметтік
процестері - қылмыс, нашақорлық, маскүнемдік социологиясы, жанжалдар
социологиясы, ... және ... ... урбанизация
социологиясы, коммуникация процестері социологиясы, қоғамдық ... және ... ... ғылымдармен - экономикамен, ... және т.б. ... ... ... деп ... ... қоғам өмірінің әр түрлі салаларындағы ... ... ... көрініс табу нысандары мен ... ету ... ... ... ... ... ... саясат, құқық
және т.с.с. қоғамның жеке “бөліктері”, олар социологияның басқа ғылымдармен
байланысын жалғастырады. Олардың ... ... ... ... ол социологиялық оқу пәнінің атауында көрсетіледі: “экономикалық
социология”, “саяси социология”, “құқық ... Бұл ... ... ... әлеуметтік топ, әлеуметтік
институт, әлеуметтік ұйым және т.б. ... ... ... ... әр
түрлі салаларын олардағы әлеуметтік қарым-қатынастар көзқарасы тұрғысынан
зерделейді. Аталған оқу ... ... ... ... өмірінің
социология пәнімен және әдісімен шарттастырылған тиісті ... ... ... ... ... ... ... қарағанда неғұрлым
жоғары абстракция деңгейімен сипатталады және бір объектінің өзін қандай да
бір әлеуметтік қауымдастықты ... бір ... ... ... ... ... да бір қызықтыратын “кесіндісін” бөліп
қарауға мүмкіндік береді.
Арнайы социологиялық теориялар жалпы және ... ... ... ... ... білімнің тұжырымдамалық ұйтқысы
болады. Біріншіден, оларда социологияның категориялық-ұғымдық ... бір ... ... ... ... жасалады.
Екіншіден, осының салдары ретінде арнайы теорияларда социология ... ... ... ... ... ... ... қосылмайтын айрықша түрі ретіндегі ерекшеліктері ... ... ... ... ... теориялар социологиялық
білімнің барлық салаларын оның объектісіне, функциясы мен деңгейіне
қарамастан бір ... етіп ... ал ... ... және ... ... ... кері байланыс түрінде болады.
Білімнің біртұтас және тармақталған жүйесі ретіндегі ... ... ... ... ... ... теорияның дамуымен де,
салыстырмалы дербес теориялық ішкі ... ... де ... ... ... білім жүйесі ғана емес, жаңа білім алудың үлгі әдісін
сипаттау да ... ... ... ... неғұрлым жоғары
деңгейлері - одан төмендеу жоғары деңгейдегі теорияларды - салалық ... ... құру үшін ... ... ... ... эмпирикалық
социологиялық зерттеулердің мәліметтерінен нәр алады.
Жоғарыда көрсетілгендей, социология ғылымы өзі зерделейтін пәнді ... өз ... ... және ... ... ... пайдаланатын әдістерді
де қамтиды.
Әдіс - ғылымның ажырамас құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл тұрғыдан
алғанда ғылымды әдіс пен ... ... ... білдіреді деп
айтуға болады. Әдісті білім жүйесі ретінде ғылымнан бөліп алуға болмайды,
өйткені әдістің өзі ... ... келу ... ... ... ... әдісінің өзгешелігі ең ... осы ... ... ... ... ... социологияның пәні туралы әр түрлі
және қарама-қайшы түсініктер болатындығы сияқты оның әдісін түсінуде де
алшақтықтар бар. ... ... ... алшақтық, Марковичтің
пікірінше, бірқатар факторларға байланысты. Социология әдісі ... ең ... ... тән ... ... ... етеді. Социологияның
даму барысында қоғамның мәні жөнінде бір-біріне ... ... ... және олардың әрқайсысы социология ... ... ... ... ... ... рөлі туралы ұғым болып табылады. Бір
көзқарасқа ... ... не ... осы ... не болып ... ал ... ... ... айта ... ... бір ... ғылым тарихтың барысына және қоғамның жай-күйіне ... ... ол ... ... ... ... ... құрылымы мен
ұйымындағы жекелеген кемшіліктерді жоюға ... ... ... ... ... ... ... қоғамда түрлендіру рөлін атқарады. Атап ... ... ... оны сын ... ... және ... ... қаруы болады.
Социология әдісі туралы ұғымның сипатына ықпал ететін үшінші фактор
зерттеу техникасының ... және ... ... ... ... зерттеушілік қасиеттері мен бейімділіктері болып табылады.
Социология әдісінің өзіндік ерекшеліктерін түсіну үшін ... ... ... ... жөн ... ... әдісін әлеуметтік философияның социологияға және басқа да
қоғамдық ғылымдарға қатысты әдістемелік рөлін мойындамайынша дұрыс түсіну
мүмкін емес. Бірақ ... әдіс әр ... ... табады,
қандай да бір қоғамдық ғылымның объектісі мен пәнінің ... ... ... Және бұл ... ... - ең ... ... әлеуметтік
жүйе ретінде қоғамды жан-жақты зерделеудің әлеуметтік-философиялық әдісінің
ерекше ... ... ... қоғамды тұтас әлеуметтік жүйе ... және ... жағы ... зерделеу осы ғылымның құрылымдық-
функционалдық талдау әдісін кеңінен пайдаланатынын алдын ала анықтайды,
соған ... ... ... ... ... мен оның ... ... тиісті
ішкі жүйелер деп қарастырылады және оның жүйе ретіндегі ... орны ... ... ... мен ... ... ... Социология
әдісі қоғамды оның құрылымы, қызмет атқаруы және ... ... ... ... ... айтқанда, әңгіме әдіс туралы емес, социологияның әдістері
туралы болуға тиіс. “Социология ... ... ... ... ... ... ... құрылымына қоғамды
макродеңгейдегі, яғни тұтас әлеуметтік жүйе ... және ... яғни ... жеке ... ішкі ... ... ... яғни тұлғааралық өзара әрекет деңгейіндегі әлеуметтік
зерттеудің әдістемелік ... ... ... әдісінің маңызды сипаттамаларының бірі социологияның
әлеуметтік шынайылықты зерттеуде ... ... ... зерттеу шеңберінде әр түрлі әдістер пайдаланылады: ... ... ... ... және т.б. Қалай болған күнде де эмпирикалық
жолмен тексерілетін әлеуметтік ... ... және ... ... ... ... түрде сүйенетін социологиялық зерттеу
ғана ... және ... ... ... ... ... ... құрамдас бөліктерді қамтиды: фактілер,
болжамдар және теориялар. Және де ... ... ... ... ретінде қарастырылады, олардың көмегімен фактілер, болжамдар және
теориялар өзара ұштасады.
Социология әдісі ... ... ең ... дәл осы ... ... ... негізінде алынған социологиялық білімнің нағыз
ғылыми білім ... ... ... ... ... ... ... күнделікті өмірімен өзара
әрекеті және байланыстарының сан қырлылығын көрсетеді. Мұнда қоғамның сол
ғылымның нақты танымдық ... ... ... ... ... Социологияның қоғам өмірімен байланысының алуан түрлілігі,
қоғамдық мақсаты ... ... оның ... ... ... ... қызметімен айқындалады. Социология әлеуметтік шынайылықты
зерделей ... ... ... ... ... ... әлеуметтік дамудың процестерін сипаттаумен, түсіндірумен
және ұғынумен, социологияның тұжырымдамалық аппаратын, ... ... мен ... ... ... ... ... Екіншіден, әлеуметтік шынайылықты түрлендірумен,
әлеуметтік процестерге жоспарлы түрде, мақсат көздей отырып, ... ... мен ... талдаумен байланысты проблемаларды зерделейді. Осы
екі қырын ескере отырып, неғұрлым маңызды ... ... ... және ... ... және ... ... жобалау мен құрастыру және басқару) міндеттерін бөліп қарауға
болады.
Танымдық функция ең алдымен әлеуметтік даму заңдылықтарын ... ... ... ... мен процестердің өзгеру тенденциясына
байланысты.
Теориялық-танымдық функцияны жүзеге асыру социологияға қоғамның мәні,
оның құрылымы, заңдылықтары, ... ... мен ... ... ... ... және дамуының нысандары мен механизмдері ... ... және ... ... береді. Ғылыми социологиялық
білім теориялық ... ішкі ... ... де, ... - ... ... қарқынды дамуының нәтижесінде де
байиды. Социологияның танымдық функциясы барлық деңгейде жүзеге ... ... ... ... заңдылықтары мен келешегін ашып
көрсететін арнайы социологиялық теориялардың ... ... ... ... ... күрделі проблемаларға ғылыми жауаптар береді,
дүниені әлеуметтік түрлендірудің шынайы ... мен ... ... теориялармен тығыз байланыста дамитын эмпирикалық әлеуметтік
зерттеулер де әлеуметтік дамудың заңдылықтарын ғылыми танып-білуге белсене
атсалысады. Олар қоғам өмірінің жекелеген ... жаңа ... ... ... айқындау жолымен әлеуметтік шынайылық туралы жаңа
эмпирикалық мәліметтердің өсуін қамтамасыз етеді, ол ... ... ... және түсіндіруге қажетті алғышарт болады. Бұл рөлді
қоғамдық өмірдің нақты ... мен ... ... орасан
ақпараттарды тұжырымдайтын зерттеулер атқарады. Жаңа ілімдердің өсуі де ірі
ауқымдағы өзгерістер мен ... ... ... емес ... ... зерттеулер барысындағы объективті әлеуметтік ақпарат
есебінен ... ... ... бұл ақпарат объективті және субъективті
көрсеткіштермен баяндалады. Алғашқысы статистика мәліметтерін толықтырады
және нақтылайды, ал ... әр ... ... ... ... ... мақсаттары туралы ақпаратты білдіреді. Мұндай
зерттеулердің ... ... ... өмірдегі адам факторының рөлін ашып
көрсететіндігінде, бұқаралық әлеуметтік процестердің ... ... ... Бұл осы ... ... ... тенденцияларының бірдей
болмайтындығының және олардың әр түрлі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... бар
екендігін белгілеуге мүмкіндік береді.
Сөйтіп, әлеуметтік процесс субъект туралы ... ... ... ... ... ... ахуалының табиғаты, оның түрленуі және
сол құбылыстың ... ... ... ... ... ... ... жағдайда танымдық функция дескриптивтік ... ... ... қоса ... ... ... әр ... әлеуметтік процестерді
басқарудың тиімділігін арттыру жөніндегі ... ... ... жасауға атсалысуымен айқындалады.
Социологияның тәжірибелік функциясы танымдық функциясымен тығыз
байланысты. ... ... ... ... ... ... ашып ... отырып, әлеуметтік процестерге ... ... ... ... үшін ... ... ... береді.
Социологияның тәжірибелік функциялары ең алдымен қоғамның болашақ дамуына
қатысты ғылыми ... ... ... ... табады.
Социология шынайылықтың сапасы мен мәнісін, ... осы ... ... және даму заңдарын білу негізінде қысқа мерзімді және ... ... ... ... ... ... ... сөз болғанда
болжам жасаудың маңызы зор, өйткені ол белгілі бір өзгерістердің қажеттігін
ғана емес, сол өзгерістерді ... ... ... де ... ... бұл жағдайда бір жағынан ... ... ... ... оның ... ... білуге, екінші жағынан жеке
әлеуметтік субъектінің нақты мүмкіндіктерін білуге сүйенеді.
Социологияның ... ... ... ... ... ... ... даму келешегін саналы түрде жасау және
жүзеге асыру шарттарын жасауға деген сұранысының ... ... ... болжам адамдардың санасы мен олардың қызметіне болжамның кері
әсерін ескеруге ... ол оның ... ... асуына” (немесе “өз-өзінен
күйреуіне”) әкеп соғуы мүмкін. Болжаудың бұл ерекшелігі ғылыми болжамды
басқарушы ... ... ... ... өзгерістерін ескере отырып
процестердің ықтимал нысандары мен ... ... ... ... дамудың нұсқалары, баламалары түрінде жасауды ... ... ... ... ... мен ... жүзеге асыруға арналған
база болып ... ... - ... ... ... ... немесе бар
объектінің сапалық жаңа күйін ғылыми негіздеп құрастыру. Әлеуметтік жобалау
жаңа әлеуметтік проблемаларды шешудің әр түрлі нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... бірі ретінде
пайдаланылады және басқарудың маңызды элементі ... ... ... ... ... - нақты қоғамдық проблемаларды шешу
жөнінде ұсынымдар жасау.
Сонымен, ... ... ... оның ... ... қоғам мен шағын фирмалар және отбасына дейінгі ... мен ... ... ... ... Бұған қолданбалы
оқу пәндері арнайы бағытталған, ... бұл ... ... ... да ... мен қабаттары жұмылдырылған. Мұндай ат салысудың
бірнеше нысандары бар: қолданбалы ... ... ... ... ... стратегиялық социологиялық талдау. Сонымен қатар
социологиялық оқулықтар, кітаптар, ... ... ... ... танытатын кез келген ... үшін ... Ол ... ... оның ... ... ... мүмкіндік
туғызады.
Социологияның қоғамдық дамуға ықпалы кең және сан ... ... ... ... рөлі мен ... ... ... Маңызды және
шұғыл әлеуметтік-саяси өзгерістер бүгінгі таңда көптеген елдерде, соның
ішінде біздің ... ... ... Қоғамды реформалау жағдайында тұтас
организм ретіндегі қоғамның ... мен ... ... тенденциялары мен
заңдылықтарын мұқият зерделеу және пайдалану ерекше өзекті, теориялық және
тәжірибелік ... ... бұл ең ... ... ... ... және өзге ... дамуының қазіргі кезеңі қоғамдық
өмірдің әлеуметтік ... мен ... ... рөлі мен ... арта
түскенінің бұлтартпас дәлелі. Әлеуметтік факторлар мен ... ... рөлі мен ... ... ... ... ... бағаламаудың жалпы қоғамдағы және оның жекелеген салаларындағы
реформалардың сәтті жүруіне шынайы қатер ... өмір ... ... ... ... өзі, оның түрленуі социологияның алдына жаңа
әлеуметтік проблемалар мен міндеттер қояды, ескі ... ... ... және сол ... осы ... дамуын шындап ынталандырады.
Социологардың зерттеулері мен социология ғылымының ... ... ... ... ... игі ықпал жасай алады.
Пайдаланылған әдебитеттер тізімі
1. Социология. Основы общей теории. Учебное ... / Под ... ... - М.: «Аспект-Пресс», 1998. – С.
2. Ядов В.А. Социологическое исследование: методология, программа,
методы.- Самара, Изд-во «Самарский ... 1995. – С. ... Ядов В.А. ... исследование: методология, программа,
методы.- Самара, Изд-во «Самарский университет», 1995. – С. 6.
4. Цит. по: ... Д. ... ... ... для вузов. – Ростов-
на-Дону: Изд-во Ростовского университета, 1993. – С. 36
5. Социология. ... ... – М.: ... ... 1995. – С. ... Ядов В.А. ... исследование: методология, программа,
методы.- Самара, Изд-во «Самарский университет», 1995. С. 19-20.
7. Фролов С.С. Социология. Учебник для высших учебных ...... ... ... 1998. - ... ... Ю.Г., Нечипуренко В.Н., Попов А.В., Самыгин С.И. ... ... ... ... – Ростов-на-Дону, 1999. – С.12.
9. Кравченко А.И. Социология. Учебное пособие для ... ...... ... ... 1998. – С.22.
10. Тощенко Ж.Т. Социология жизни как концепция исследования ... // ... ... – 2000. – №2. – С. 12.
11. Ядов В.А. Социологическое исследование: методология, программа,
методы.- ... ... ... университет», 1995.- С.14.
12. Социология. Основы общей теории. Учебное пособие / Под ... ... - М.: ... 1998. – С. 85-95.
13. Маркович Д. Общая ... ... для ... - ... ... университета, 1993. – С. 46-47.
14. Фролов С.С. Социология. Учебник для высших учебных заведений. – М.:
Издательская корпорация «Логос», 1998. - С. ... ... ... ... – М.: ... 1995. – ... СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ НЕГІЗГІ КАТЕГОРИЯЛАРЫ МЕН ҰҒЫМДАРЫ
Социологияның категориялары мен ... ... ... - ... ... ... ... сипаттау және түсіндіру үшін пайдаланылатын маңызды құрал.
Категориялық аппарат пен әлеуметтік жүйелерді ... ... ... ғылым зерделенетін объектінің ішіне кіре ала ма, жоқ па, оларды
талап етілгендей деңгейде толық ... ала ма, жоқ па, соны ... ... ... ... ғылыми, жалпы ұлттық және
ерекшелік категориялар бар. ... ... ... ... ... ... элемент, байланыс, ... ... даму және ... ... әдістеме тілінен алынған. Басқа
гуманитарлық ғылымдарда пайдаланылатын жалпы әлеуметтік ... ... ... Ол, ... ... ... сана,
қоғамдық қатынастар, қоғам), әлеуметтік психологияның (ұжым, тұлға, мінез-
құлық, уәждеу, сәйкестендіру, бейімделу, конформизм, ... ... ... ... да ... ... ... Социологияның
ерекшелік категориялары - оның ішінде пайда болған және қоғамды зерделеудің
тек өзіне тән ... мен ... ... ... ... ... ... былай бөлінеді [1]:
- жалпыға ортақ категориялар (ғалам, геоносфера, қоғам, ... ... ... ... соның ішінде социология да айналып өте
алмайды. Бұл категориялар әлеуметтік ... ... ... әмбебап және
іргелі түсініктер деңгейінде ұғынуда пайдаланылады.
- сапа категориялары (өркениет, формация, мәдениет, тұрақты ... ... ... ... мен ... ... ... атқаруының және
қоғамдық, топтық және жеке ... ... ... ... ... ... “өткен шақ, келер шақ” шеңберінде салыстыру,
қандай да бір ... ... ... ұйымдардың
оңтайлылығының дәрежесін және қалай сипаттайтынын түсіну;
- объективтілік категориялары (әлеуметтік қатынастар, әлеуметтік даму,
әлеуметтік процестер, әлеуметтік құбылыстар мен ... ... ... ... және ... ететін тарихи кезеңнің маңызы мен мазмұнын
нақтылайды. ... ... ... тән, ... ... ... бет-бейнесіндегі
негізгі өзгешеліктері мен ерекшеліктері көрініс табады. Бұл категориялардың
көмегімен қоғамдық ... ... да бір ... ... ... ... ... қоныстанудың тарихи қалыптасқан түрлері және т.б. сияқты
процестерді сипаттауға, талдауға болады;
- субъективтілік категориялары (сана, жеке ... ... ... ... ... белсенді, шығармашылық, ... ... Олар ... ... ... ... ... жедел шешуді
талап ететін ең жалпы бағдарларды қамтиды, өйткені ең жалпы түрде пайдалану
тек қана ... ... ... ... ... (басқару, реттеу, әлеуметтендіру, жаңарту,
қақтығыс), бұлар түрлендірулердің механизмін, бағыттылығын, жүзеге ... мен ... ... Бұл ... ... ... жасампаздықпен атсалысуды көрсетеді, ол болжам, көрегендік,
бағдарлама жасау, әлеуметтік эксперимент, әлеуметтік ... ... ... ... ... табады.
Бұл категориялардың социология үшін маңызы орасан. Біріншіден, олар
социологиялық білімнің ерекшеліктеріне орай социумде болып жататын ... мен ... ... тұрғысынан тұжырымдалған түрде
баяндауға мүмкіндік береді. Екіншіден, бұл ... әр ... ... үшін ... рөл ... оны орталықтандырады, оларды
әлеуметтік өмірдің негізгі, принципті мәселелері ... ... ... ... ... атқарады, онсыз бірлескен
және шығармашылық, ғылыми білімнің одан әрі ... ... ... ... ... социологияны біртұтас өріс құра отырып, ... ... ... ... әлеуметтік ойдың дамуындағы эволюция мен
прогресті елестету мүмкін емес.
Сөйтіп, социологияның категориялары - ... ... ... туралы негізгі түсініктерді ұғыну мен ... ... ... ... ... ... бұлардың болбарлық маңызы бар
және тәжірибелік білімді жүйелеуге және ұйымдастыруға көмектеседі.
Әрбір категория ... ... ... те ... ... ... ... жалпылама, әмбебап, іргелі нысандары, пікірдегі
субъект пен ... ... ... түрлері болып табылатын
категориялардан туатындығына байланысты әрбір ұғым категория бола алмайды.
Түсінік - ... ... ... ... ... бейнелеу
нысандарының бірі. Түсінік объектілерді жалпы және ерекшелік белгілерін
көрсете отырып, кейбір пәндік ... ... алып ... көлемінің арақатынасы негізінде әмбебап және әмбебап емес
болып бөлінеді. Әмбебап ... ... ... ... ... ... ... бұл олардың арасында белгілі бір ... ... ... құрылымы бойынша көлемінің элементтері жеке
алған объекті (мысалы, 1950 жылы туған адам) болып ... ... және ... элементтері біртұтас деп ойлайтын объектілер
жиынтығы (мысалы, ... ... ... ... болып табылатын
жинақталатын түсініктер деп бөлінеді.
Тұжырымдалатын объектілердің табиғаты ... ... ... ... ... бөлінеді. Нақты түсініктерде қандай да бір қасиет, белгі,
сипаттама ... уәж) ... жиын ... ... ... ... түсініктер салыстырмалы емес (объект өз-өзінен
сипатталады, мысалы, ұстаным) және салыстырмалы (объект ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылуы
мүмкін.
Түсініктердегі объектілерді жалпылауға көмектесетін белгілердің көлемі
мен мазмұнына ... олар ... ... ... ... да бір жеке
қасиеттің бар ... ... ... ... бағдар” немесе
“туылғандар саны”) және күрделі (олардың мазмұны қасиеттердің ... ... ... байланысты белгілейді, мысалы, “қала” немесе
“кәсіпорын” ... ... ... және қарапайым әрі күрделі
құрамдас бөліктердің елеулі санымен көрінетін күрделі ... және ... ... ... ... таным механизмі тұрғысынан түсініктер ... ... ... ... ... ... ... т.с.с.)
және әдістемелік (құралдық) рөл атқарушы ... ... ... ... ... бөлінуі мүмкін.
Олар сол сияқты тұжырымдаушы (қажеттіліктер, ... ... ... ... ... туралы пікір) түсініктер ретінде
қарастырылуы ... ... ... ... ... ... белгілерін (мүмкіндік, қажеттілік, қол жетушілік, тиімділік)
қамтиды.
Түсініктерді жіктеудің негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... ... мен арақатынастарды, шынайы
әлеуметтік процестерді, сондай-ақ бұл қасиеттер мен қарым-қатынастардың
өзгеруін ... Осы ... ... параграфтарында социологияның
әлеуметтік шынайылықты ... ... ... ... - ... жеке ... ... рөлдер мен мәртебе, әлеуметтік
өзара әрекеттер, әлеуметтік топтар, әлеуметтік ... ... және ... ... жүйе ... ... ... басты категорияларының бірі ... ... ... ... ... ... пен “қоғам” сияқты
кең ұғымдарды шектеу, олардың ара жігін айқындап алу ... Бұл ... ... ... шешілуінің социология үшін басты,
әдістемелік маңызы бар.
Біз әдетте адам, қоғам - табиғаттың бір ... деп жиі ... ... ... бар. Бұл ... ... ұғымы бүкіл дүниенің, барлық
шынайылықтың (органикалық және бейорганикалық дүниенің, адамның, қоғамның)
табиғи ... ... аса кең ... ... “Қоғам -
табиғаттың бір бөлігі” деген тезис мына бір фактіні растайды: ... ... да ... ... ... адам - ... жанды тіршілік иелерімен
ортақ қасиеттері көп және ... ... ... ... ... адам ... тірі ... дамуының жоғары сатысы болып табылады; қоғам
табиғи ортамен органикалық байланыста және тығыз қарым-қатынаста болады
және ... тыс және одан қол үзіп өмір сүре де ... дами ... ... та, ... да өз ... ортақ іргелі заңдарға бағынады
және т.с.с.
Қоғамды табиғатқа қарсы қоятын басқа бір жағдайда “табиғат” ... ... ... қоғамға қатысты сыртқы (табиғи-географиялық) орта ретіндегі
тұтас шынайы дүние емес, оның тек бір бөлігі ғана айтылады. Адам - ... ... ... ... ... болсын, биологиялық (тірі, табиғи)
тіршілік иесі ғана ... ... ... ... өрбитін
тек өзіне ғана тән әлеуметтік сапалар мен қасиеттері бар ... ... ... ... құбылыс; ал қоғам өмірі - әлеуметтік санадан ... өзін ... ... ... ... жеке ... түрлер
әрекет ететін биологиялық өмірге (ұйымшылдығы жоғары жануарлар - ... ... ... ... сапалық өзіндік ерекше, әлеуметтік
өмір екендігін көрсету және атап өту ... ... ... ... ... маңызы
бар. К.Маркс адам болмысын қоғамдық қарым-қатынастардың жиынтығы ретінде
анықтаған кезде ол осы арқылы ... ең ... ... ... ... ... ... “қоғам” категориясына әр түрлі тұжырымдамалық көзқарастар
жасалған [2]. Мысалы, ... ... бар, оған ... ... ... адамдардың немесе олардың арасындағы қарым-қатынастардың жиынтығы
болып шығады. Бұл тұжырымдаманы ... ... ... ... болды,
ол “қоғам” жеке адамдардың өзара іс-қимылын білдіреді деп ... ... ... ... әрқашан белгілі бір нәрсеге берілу
немесе белгілі бір мақсат үшін қалыптасады. ... ... ... діни ... ... ... ... ойын немесе
кәсіпкерлік, көмектесуге, үйренуге ... ... ... өзге ... ... ... адамдар үшін, басқа адамдармен бірге, ... ... ... ... ішкі жан ... үйлестіруге және келістіруге, яғни
ықпал етуге және өз кезегінде ықпалына көнуге итермелейді. Бұл ... ... жеке ... ... мен мақсаттарды таратушылардан бірлестік,
“қоғам” құралады.
“Әлеуметтік топтар” теорияларында қоғам - бір басым топтың сан ... ... ... ... ... ... жиынтығы ретінде
түсіндіріліп келді. Қоғамды адамдардың неғұрлым жалпылама жиынтығы ретінде
қарастыра отырып, бұл тұжырымдаманың ... ... ... ... ... категориясының анықтамалар тобы әлеуметтік институттар мен
ұйымдар жүйесін білдіреді. Қоғам - ... бір ... мен ... ... ... ... өмір құрайтын адамдардың үлкен тобы.
Функционалдық тұжырымдама қоғамды іс-әрекеттердің өзін-өзі қамтамасыз
етуші ... ... ... тобы ... ... ... ... анықтамалар негізінде социологияда сондай-ақ
ішкі ұйымдастырылуымен, ... ... ... және ... ... ... ... немесе өзін-өзі қамтамасыз ететін
халық ретінде талдамалық анықтама қалыптасқан.
Түрлі социологиялық ... ... ... ... ... категориялар қоғамның табиғаты мен ... ... үшін ... әр ... ... байланыстардың, өзара іс-әрекеттер мен қарым-
қатынастардың тығыз бірігуін, шоғырын білдіреді. Бірақ қоғамды ... ... ... ... іс-әрекеттері мен қарым-
қатынастарының қарапайым қосындысы деп ... бола ма? ... ... ... ... ол - қосынды емес, тұтас жүйе. Жүйе - ... мен ... ... ... ... ... ... етуінің сыртқы жағдайларына қарай құрылымын өзгерте алатын
элементтердің ... ... ... тұратын пән, құбылыс ... Кез ... ... маңызды сипаты тұтастығы мен бүтіндігі ... ... ... жеке ... ... және қарым-
қатынастар жаңа жүйелі сапаны - элементтердің қарапайым қосындысы ... ... ... ... ... ... ... өзіне кіретін
элементтердің жеке алғанда ешқайсысында жоқ сапалардың тұтас ... ... ... интегралдық сапаларының салдарынан социологиялық жүйе оны
құрайтын элементтерге қарағанда ... бір ... ... дамуының
салыстырмалы дербес тәсіліне ие болады.
Қоғам тұтас жүйе ретінде мынадай ішкі ... ... ... ... және ... Бұлардың әрқайсысын өз кезегінде жүйе
ретінде қарастыруға болады. Бұл ішкі ... ... ... ... қарау үшін оларды социетальді деп атайды. Бұл ... ... ... себеп-салдар байланыстары басты рөл атқарады. Мұның
өзі осы жүйелердің ... өз ... өмір ... ... жүйелерге себеп-
салдарлық тәуелділікте болатынын ... Бұл ... ... ... ... яғни олар ... тәртіппен
субординация, бағыныстылық арақатынаста болады. ... бұл ... ... ... ықпал етеді, ал олар өз кезегінде
алдыңғысына кері ... ... ... ... мен түрі алдыңғы қатарға шыққан
жағдайда қоғам әлеуметтік жүйе ретінде ... ішкі ... ... ... ... ... ... институттар мен
ұйымдар, әлеуметтік рөлдер, нормалар және ... ... ... ... де ... ішкі жүйелері бар айтарлықтай күрделі әлеуметтік
жүйелерді ... ... ... ... ... ... жүйе ретінде
зерттеудің өзара байланысты үш қыры бар:
а) ... ... ... яғни ... ... ... байланыстары мен ахуалдарын (әлеуметтік ... ... және оның ... ... ... ... көрсету;
ә) қоғамдардың нақты-тарихи түрлерін, өркениеттің даму сатыларын
зерттеу;
б) жеке нақты қоғамды, яғни нақты өмір ... ... мен ... ... социология ғылымы қоғамды:
тұтастығымен, орнықтылығымен және біріктірушілігімен;
өзін-өзі байытуымен, жеткілікті болуымен, ... ... ... ... ... негізін құрайтын
нормалар мен құндылықтар жүйесін жасауда ... ... ... адамдардың бірлестігі деп қарастырады.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, социологтар қоғамның мынадай
жалпы ... ... ... “Қоғам - адамдардың өз
қажеттіліктерін ... ... ... байланыстары мен өзара іс-
әрекетінің тарихи қалыптасқан нысандарымен біріккен әрі тұрақтылығымен және
тұтастығымен, өзін-өзі байытуымен, жеткілікті болуымен, ... ... ... ... ... ... өзара байланыстары мен өзара іс-
әрекетінің негізін ... ... ... ... мен ... ... ... сипатталатын жиынтық” [3].
Қоғам - өзінің жүйесін құраушы элементтері мен ерекше интегралдық
қасиеттері бар ... ... әр ... ... ішкі ... ... ... күрделі құрылым. Олардың негізгілері әлеуметтік қарым-
қатынастар негізін ... ... ... мен ... және ... байланыстарды құрайтын әлеуметтік
институттар, әлеуметтік бақылау негізін құрайтын ... ... ... ... ... ... отырып, социология ғылымы әлеуметтік байланыстар мен
қарым-қатынастарды заң және заңдылық деңгейінде ... ... ... ... ... қандай да бір қауымдастықтың қоғаммен,
жеке тұлғаның қоғаммен, әлеуметтік жүйелердің, процестердің, институттардың
бір-бірімен және ... ... ... сөз ... ... ... ... және ол заңдар сол қоғамда қолданылады. Социология
заңдарының неғұрлым елеулі белгілері [4]:
Бірінші ... ... - ... ... ... ... ... ұйымдарының жасампаздық ... ... ... қоғамның және оның құрамдас бөліктерінің оң
және теріс қызметі, ... ... ... Кез ... ... ... ... арқылы қоғамдағы қайшылықтарды, ескі
ұғымдарды жеңіп, жаңаны нығайта отырып, болашаққа жол ... ... - ... ... бір-бірімен өзара
байланыстылығы, тәуелділігі. ... ... ... ... ... деңгейде, қоғамның қандай бөлігінде қолданыста ... ... ... ... бірі ... келтіреді, бірін бірі
толықтырады, олардың қолданылу және көріну механизмдерін жасайды.
Үшінші белгісі - жеке ... ... ... ... ... пен ... ... отыру. Олардың бірде-бірі екіншісінен
оқшау бола ... ... ... құрамдас бөліктері, әсіресе әлеуметтік
ішкі жүйелер, процестер, қауымдастықтар, ... ... ... ... ... ... Бұл ... мән-мағыналы
байланыстарының бір-біріне тәуелділігін айқындайды, олардың барлық қарым-
қатынастарына жағдай туғызады. Қандай да бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік организмді біржақты қарауға әкеп
соғады.
Төртінші белгісі - социология заңдарының әлеуметтік ... Ол ... ... ... ... ол ... байланыстардың
әлеуметтік ерекше сипат көрсетеді. Бұл оларға басқа ғылымдардың заңы бола
алмайтын ерекшелік ... ... ... ... ... ... заңдарын зерттеу үшін әдістемелік ... ... ... ... ... заң ... қоса ... Социология
заңдары - социология ғылымының теориялық негізі.
Бесінші белгісі - бұл ... ... ... ... ... ... қасиетке адамдар қызметінің нәтижесінде
пайда болатындығы және дамитындығы үшін ие болады.
Социология ... ... ... және жеке ... ... Бөлу белгілері ретінде заңдармен бейнеленетін объектінің көлемі
алынады: қоғам ... жүйе ... ... ... ішкі жүйесі, оның
құрамдас бөлігі ретінде және күші аз ... ... бір ... ... ... немесе тапқа және тұтас қоғамға қолданылатын
заңдар бар. Жалпы социология заңдары - ... ... ... ... ... ... маңызды байланыстарын көрсететін заңдар. Жеке
социология ... ... ... бөліктерінің маңызды байланыстарын,
олардың ішкі дамуы мен ... ... ... ... ... ... қоғаммен байланысын көрсететін заңдар болып табылады.
Сонымен қатар социологияда әлеуметтік заңдардың бес категориясы ... ... ... өмір ... көрсететін заңдар.
Әлеуметтік құбылыстар арасындағы байланысты белгілейтін заңдар.
Даму тенденцияларын белгілейтін заңдар.
Әлеуметтік құбылыстар арасындағы себеп-салдарды белгілейтін ... ... ... ... ... немесе
ықтималдығын бекітетін заңдар [5].
Әлеуметтік заңдардың қоғамдық құбылыстарды ... ... ... ... зор. ... заңдардың болуы және пәрменді
болуы социологияда ғылыми тәсілді пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Қоғамдағы адамдардың мінез-құлқын алдын ала ... ... ... және ... ... ғылыми әдістердің көмегімен зерттеу мүмкін
емес; керісінше адамның мінез-құлқын алдын ала болжауға ... ... ... ... ... кездесетіндігі адамзат қоғамын
зерттеумен шұғылданатын ғалымдарға әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... топтар мен ... ... ... ала көре білуге мүмкіндік береді.
Әлеуметтік іс-әрекеттер, өзара ... ... ... ұғымы - социологиядағы негізгі түсініктердің
бірі. Социологияда “әлеуметтік іс-әрекет” ұғымын алғаш рет ... ... ... ... ... ... түсінігінше әлеуметтік іс-
әрекеттің кем дегенде екі ... бар: ... ол ... ... ... ал екіншіден басқа адамдардың мінез-құлқына бағытталуы ... ... ... ... ... адамдардың әлеуметтік емес,
материалдық объектілерге бағытталған іс-әрекеттерін әлеуметтік іс-әрекеттер
деп атауға ... ... ... ... ... екі ... соқтығысып қалуы қарапайым оқиға ғана бола алады, ал соқтығысты
болдырмауға әрекеттену, ... ... ... ... жанжалды
бейбіт жолмен шешу - бұл әлеуметтік іс-әрекет. Алайда әлеуметтік ... емес ... ... ... ... ... өте қиын.
Әлеуметтік іс-әрекеттің ажырамас белгісін құрайтын ... ... ... одан да ... ... ... ... мақсатты көздейтін ішінара саналы іс-әрекеттер болып
табылатыны көрініп тұр.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... көбіне оның мынадай негізгі элементтерін бөліп көрсетеді:
өздерінің қажеттіліктері және соған орай мүдделері мен ... ... ... (немесе әрекет етпейтін) жеке адам немесе адамдар тобы;
әрекет өтетін нақты орта;
әрекет субъектісінің ортаның нақты ... ... ... ол ... мақсатқа жетудің нақты жолдарын анықтауға мүмкіндік береді;
әрекет субъектісінің басқаларға, өз ... ... ... әрекетіне
бағыт ұстауы.
Бұл ретте басқаларға бағыт ұстау жеке тұлғамен немесе саны азды-көпті
тұлғалар тобымен, тіпті жалпы қоғаммен ... ... және ... ... ... көздейді.
Адамдардың немесе олардың топтарының тәуелділігі мен сәйкестігін
көрсететін әлеуметтік іс-әрекет - әлеуметтік байланыс ... Ол ... ... қамтиды: осы байланыстың субъектілері; байланыстардың
мазмұнын сипаттайтын байланыс заты; байланысты жүзеге асыру механизмі және
оны ... ... ... Әлеуметтік байланыстың әлеуметтік байланысу
түріндегі және ... ... ... түріндегі әр түрлі нысандары
көрсетілуі мүмкін.
Әлеуметтік байланыс - адамдардың ... мен ... онша әсер ... ... көп ... ... ат үсті, үстірт, көбінесе өткінші
байланыстар. Кеңістіктік байланыстың, ... және ... ... болады.
Кеңістіктік байланыстар: 1) жеке адамдардың қандай да бір іс-әрекетке
қатысуы туралы ұйғарымның ... ... ... өзгеруі мүмкін
кеңістіктік байланысты; 2) жеке адамның мінез-құлқы басқа адамдардың ... ... ... кеңістіктік байланысты қамтиды.
Кеңістіктік байланыс - әлеуметтік өзара ... ... және ... ... ... қай ... және ... екенін біле
тұра, оның үстіне оларды жай бақылай отырып, адам өз қажеттіліктеріне ... ... ... ... ... ... ... байланыстың мәні сол жеке адамның қажеттіліктеріне сәйкес
келетін белгілі бір ... ... ... ... ... ... алуында. Мүдделілік байланыстың пайда болу механизмін С.С.
Фролов былайша сипаттайды. Әрбір ... өзін ... ... әр ... қатысты уәждер жиыны болады. Бұл уәждер өткен тәжірибенің ... ... ... ... ... Және де бұл жағдайда ... ... ... ... ... болу ... ... қажеттілігін қоршаған ортаның қандай да бір объектісімен
қосқан сәтте уәж өзекті болады және ... - ... ... ... бағытталуын қамтамасыз ететін қажеттіліктің ... ... ... ... байланыстар бұдан да күрделі өзара байланыстардың ... ... ... ... ... ... жеке адамдар басқа бір
жеке адамдардың мінез-құлқын өзгертуге ... ... ... түрі ... ... Алмасудың қайталанатын байланыстары
әлеуметтік байланыстардың алмасу затына емес, адамға байланысты ... ... ... ... әкеп ... ... ... әрбір жеке адамның әлеуметтік байланыстар
жүйесіндегі орнын, топтық мәртебесін, оның ... ... ... ... ... ... маңызы бар. Әлеуметтік
байланыстардың саны мен бағыттылығын өлшеу әлеуметтік ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар әлеуметтік байланыстар топ ... ... ... ... ... алғашқы қадам болып табылады.
Әлеуметтік іс-әрекет - бір субъектінің іс-әрекеті басқалардың жауап іс-
әрекетінің себебі мен салдары болатын өзара шарттылық ... ... [6]. ... ... объективті және субъективті ... ... ... ... жағы - жеке ... емес, бірақ
олардың өзара іс-әрекеттің мазмұны мен сипатын көрсететін және бақылайтын
байланыстар. Өзара іс-әрекеттің субъективті жағы - жеке ... ... ... ... (күтілуіне) негізделген бір-біріне
саналы қарым-қатынасы. Бұл жеке адамдар арасындағы нақты орын мен уақыт
жағдайында ... ... ... мен ... ... ... ... іс-әрекет мыналарды қамтиды:
қандай да бір әрекет етуші индивидтерді;
осы әрекеттерден болған сыртқы дүниедегі өзгерістерді;
бұл өзгерістердің ... жеке ... ... етілген жеке адамдардың жауап әрекетін [7].
Әлеуметтік іс-әрекет әр түрлі негіздемелер бойынша жіктелуі мүмкін.
П.А. Сорокин оларды былай ... ... ... ... саны ... - екі ... бір-
бірімен; бір адам мен көп адамның; көп адамдардың іс-әрекеті;
2) іс-әрекет ... ... ... ... - бір ... екі ... ... ынтымақтастық және бітіспестік бойынша;
3) өзінің ұзақтығы бойынша - қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді;
4) ұйымшылдықтың бар-жоғына байланысты - ... ... ... ... және ... (мысалы, тобыр);
5) өзара іс-әрекеттің саналылығы бойынша - саналы және ... ... ... ... ...... және ... Тікелей және жанама іс-әркеттер де әлеуметтік өзара
іс-әрекетердің маңызды бөлігі болып табылады.
Іс-әрекеттің тағы екі жалпы түрі бар: ынтымақтастық және ... ... деп ... Ынтымақтастық жеке адамдардың іс-әрекеті
екі жаққа да тиімді ортақ мақсаттарға қол ... ... ... ... ... Бақталастық негізіндегі іс-әрекет бірдей
мақсатқа ұмтылған бәсекелесін шеттетуге, одан ... ... оны ... ... қамтиды.
Іс-әрекеттің жалғасуы орнықты, көп қырлы және тіпті тұрақты ... ... ... ... жеке ... ... ... түрін
өзгертіп отырады, бірақ сонымен қатар іс-әрекет едәуір реттелген және алдын
ала болжанатын түр беретін орнықты әлеуметтік ... ... бір ... ... Мұндай реттелген және орнықты әлеуметтік ... ... деп ... ... ... - жеке
адамдардың және қоғамдық құрылымдардағы әлеуметтік мәртебелері мен ... ... ... ... әр түрлі қызмет түрлерін тұрақты
атқарушылар ретінде әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ұғымының мынадай белгілері
болады:
адамдардың қоғамдық өмірінде болатын барлық іс-әрекеттері;
адамдардың ... ... және ... қарым-қатынастар
шеңберінен шығып кететін, олармен қатарласа жүретін және салыстырмалы түрде
олардан бөлек болатын іс-әрекеттер;
қоғамның үлкен ... - ... ... әр түрлі елдер мен
аймақтар халқымен қарым-қатынастар;
барлық әлеуметтік топтар арасындағы, соның ішінде кіші топтар - отбасылар,
еңбек ... ... ... ... және ... арасындағы қарым-
қатынастар;
адамдардың және олардың азаматтық қоғам дейтінді, яғни қоғамдық ... пен ... ... ... құрайтын топтарының іс-әрекеті;
адамдардың бір-бірімен бірлескен қызметінде пайда болатын ... ... және ... ... ... бар ... ... шағын ортасын құрайтын іс-әрекеттері;
қоғамдағы адамдар мен олардың топтарының іс-әрекеттінің өзге де ... ... ... ... ... мен қарым-қатынастардың ұйытқысы жеке тұлға
болып табылады. Адам тұлғасын зерделегенде оны ... ... ... ... деңгей - адамның өзінде бар және оған басқа адамдардың ықпалынсыз
дамитын;
биологиялық деңгей - шығу тегі ... ... ... ... - ... гендік қорының негізінде болып дамитын;
ол биологиялық (бірақ биологиялықтың бәрі ... ... ... - ... ... басқа адамдармен араласу және іс-
әрекеті барысында алған деңгей.
Әлеуметтік ... кең ... үш ... ... ... ... өзіндік әлеуметтік - өзінің әлеуметтік рөлдерін қалыпты атқаруға
қажет деген белгілер жиынтығы;
- ерекшеленген мәдени - автоматты ... ... ... ... ... және ... оны ... деп санауына мүмкіндік
беретін әдептілік мінез-құлық нормалары мен ережелерінің жиынтығы;
- өнегелі - адамдағы этикалық нормаларды ең ... ... ... ... ... және ... бастамалардың жарқын көрінісі.
Бұлайша тәптіштеп шектеу “адам”, “индивид” және “тұлға” ... ... үшін ... ... ... жалпыға ортақ, барлық адамдарға тән сапалар
мен қасиеттердің сипаттамалары үшін пайдаланылады. Бұл түсінік ... ... тән ... ету ... ... ... материалдық жүйелерден өзгеше
адам әулеті, адамзат сияқты ерекше ... ... ... бар ... ... ... ету тәсілінің арқасында адам тарихи ... ... жер ... ... нүктелерінде адам баласы болып қалады,
онтологиялық мәртебесін сақтайды.
Бірақ ... өз ... өмір ... Өмір ... де, ... ... нақты адамдар. Адамзаттың жеке өкілдерінің өмір сүруі ... ... ... - ... жеке дара өкілі, оның барлық әлеуметтік
және психологиялық белгілерін: ақыл-ой, ... ... ... т.б. ... ... ұғымы бұл арада “нақты адам” мағынасында
қолданылады.
Адамның жеке басының және тарихи дамуының түрлі ... ... даму ... ... үшін ... ұғымымен қатар “тұлға”
ұғымы пайдаланылады. Тұлға - индивид дамуының нәтижесі, оның барлық адамдық
қасиеттерінің неғұрлым толық ... ... ... ... ғылымдардың зерттеу объектісі ... ... ... ... қызмет ету, таным және шығармашылық
субъектісі ретінде қарастырады. Психология тұлғаны психикалық процестердің,
қасиеттердің және ... ... ... ... және т.б. ... тұтастығы ретінде зерттейді.
Социологиялық көзқарас тұлғаның әлеуметтік-типтік белгісін бөліп қарайды.
Социология проблемаларының бірі ... ... ... ... ... ... ... жеке адамның әр алуан қызметі
барысында, өзі кіретін ... мен ... ... және ... ... ... және субъективті
қасиеттерінің жиынтығын қамтиды. Тұлғаның құрылымында ... ... ... өмір ... мен еңбек, қоғамдық-саяси, мәдени-танымдық, отбасылық-
тұрмыстық сияқты қызметтерде көрінетін әлеуметтік сапаларды жүзеге ... ... ... ... ... ... - қоғамның
органикалық бөлігі, сондықтан оның құрылымы негізінде ... орын ... ... ... ... ... қоғамдық
тіршілік иесі ретінде адамның дамуын анықтайтын объективті заңдылықтармен
айқындалады. Тұлға бұл ... ... да, ... да ... ... ол ... бар және ... мінез-құлқын анықтап отыратын болады;
3) шығармашылық қызметке қабілеттілік, білім, дағды жатады. Қалыптасқан
тұлғаны оның қалыптасуының ... ... жеке ... ... дәл осы ... ... ... мәдени құндылықтарын игеру дәрежесі, яғни тұлғаның рухани
дүниесі;
5) тұлға басшылыққа алатын өнегелілік нормалары мен ... ... ... - адам ... басты бағытын анықтайтын ең терең
принциптер. Сенімдер тұлғаның тұлғалық ... ... ... қажеттіліктерін ұғынуымен байланысты.
Социологияның бірінші кезектегі проблемаларының бірі - әлеуметтену
процесі болып табылады. “Әлеуметтену” ... ... ... индивидтің
әлеуметтік топ пен жалпы қоғамға тән мәдениет ұғымына кіретін ... ... ... ... ... ретінде қызмет
атқаруына мүмкіндік беретін белгілі бір ... ... ... ... ... ... меңгеруі процесін сипаттайды.
Әлеуметтенуден бейімделуді (жаңа шарттарға үйренудің уақыт бойынша
шектелген процесі), ... ... ... алу), ... ... мен ... ... рухани аясы мен мінез-құлқына
мақсатты түрде ықпал етуі), есеюді (адамның 10 ... 20 ... ... ... ... ... және ... (адам
организмінің жеткіншектік және жастық шағындағы нығаюының физикалық-
физиологиялық ... ... білу ... процесі негізгі өмір тізбектері деп аталатын сатылардан
өтеді. Бұл балалық, жастық, ... және ... шақ. ... ... ... немесе аяқталуы бойынша балалық пен жастық
кезеңдерді қамтитын бастапқы, ... ерте ... және ... ... ... ... әлеуметтенуге бөлуге болады. Өмір тізбектері
әлеуметтік рөлдердің алмасуымен, жаңа мәртебеге ие ... ... ... достық байланыстардан бас тартумен, өмір
салтын өзгертумен ... Ескі ... ... ... ... ... ұмыту әлеуметсіздену деп аталады. Содан кейінгі ескі
құндылықтардың орнына жаңа құндылықтарға, нормаларға, ... мен ... ... ... ... әлеуметтену деп аталады.
Әлеуметтенудің мәні ... өз ... ... ... Кез ... ... өзінің әлеуметтік, мәдени, діни,
этикалық мұраттарына барынша сай ... ... ... бір ... ... келген және тырысады. Алайда бұл мұраттардың мазмұны
тарихи дәстүрлерге, әлеуметтік-экономикалық және мәдени ... ... ... ... ... әр ... ... Дей тұрғанмен қазіргі заманда
қоғамның ... ... ... көп, ... ... әр ... үшін ... үйлесетін сипаттамасы бар екенін айтуға
болады. Соған сәйкес әлеуметтену ... де әр ... ... ... ... ... отырып, әмбебап және үйлесімді сипаттамаға ие ... ... ... ... және жалпы әлемдік ... мен ... ... және ... ... ... процесінің мазмұны кез келген қоғам ... ... ... ... рөлін сәтті меңгергеніне (яғни жыныстық-рөлдік
әлеуметтенуге), өндіріс қызметіне білікті қатыса алуына және ... ... ... ... ... ... (отбасылық рөлдерді
игергеніне), заңды сыйлайтын азаматтар ... ... ... ... мүдделі екендігінде. Мұның бәрі адамды әлеуметтену объектісі ретінде
сипаттайды. Алайда адам әлеуметтену объектісі болып қана ... ... ... де ... ... ... бола алады. Субъект ретінде адам
әлеуметтену процесінде өз белсенділігін ... ... ... ... ... ... көрсетуімен етене бірлікте әлеуметтік нормалар мен
мәдени ... ... де ... ... ... ... ... болса, онда ол
адам үшін сәтті әлеуметтену болады. Әлеуметтену кемшілігінің ... ... ... ... ... “Девианттік мінез-құлық” категориясы
мазмұнының үш қырын ... ... ... - біріншіден, девиация деп
нормадан кез келген ауытқуды, ... ... ... ... ... дәстүр бойынша девианттік деп әлеуметтік “жамандықтың” жағымсыз
көрінісі ретіндегі девиацияны ... ... ... тар ... ... деп ... ... соқтырмайтын, басқаша
айтқанда құқыққа қайшы болмайтын ауытқуларды ... ... ... ... тән ... ... релятивизм болып
табылады: мәселен бір іс-әрекет бір қоғамда дұрыс саналуы, ал басқа қоғамда
- әлеуметтік патология ... ... ... ... әр түрлі
халықтардың отбасы құқығы мен отбасылық ... ... ... ... ... еді. Егер де ... ... Норвегия
сияқты елдерде гомосексуалдық некелерге рұқсат етіп, мұндай жұптардың бала
асырап алу құқығын мемлекет ... ... ... ... ... ... ... қоғамында да мұндай ... ... ... да, заңнама тұрғысынан да мүмкін емес. Тіпті біртұтас заңнама
қолданылатын, бірақ тұрмыста әр түрлі салт-дәстүрлерді ... ... ... бұл ... діни ... сақталатын бір
мемлекеттің өзінде қиындықтар пайда болады. Мысалы Қазақстандағы ... ... бір ... ... мен ... ... көп әйел алу
дәстүрі арасындағы қақтығыс осындай. Мәдени релятивизм екі түрлі қоғамның
ғана емес, ... бір ... ... екі немесе бірнеше ... ... ... ... бола алады. Мұндай топтардың
мысалы - саяси партиялар, үкімет, әлеуметтік тап ... топ, ... мен ... ... аз ... мінез-құлықтың социологиялық түсіндірілуі объективті
әлеуметтік бағыттылықты және тұлғаның, әлеуметтік топтардың, ... ... ... ... атқаруы және дамуы тұрғысынан алғандағы мінез-
құлқының қоғамдық нәтижелері ... ... ... ... мен ... ... ... пікірге
берілген бағалар мен әлеуметтік санкцияларды қамтиды.
Қоғам түрлі тәсілдер мен құралдарды пайдалана ... ... ... ... ... басып тастап отыруға
тырысады. Әрбір әлеуметтік топта өз ... ... ... ... ... ... ... бақылау жүйелері болады.
Жалпыға ортақ ... ... ... ... ... ... ... болады. Санкция - әлеуметтік бақылау
элементтерінің бірі. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ретінде анықталады, солардың арқасында тұлғаның мінез-
құлқы қабылданған мінез-құлық үлгілеріне ... ... ... ... ... жүйе ретінде қоғамның тұрақтылығы
мен үйлесімді қызмет атқаруын ескере отырып, қоғам қабылдаған мінез-құлық
нормалары мен ... ... ... ... жеке ... ... етуді мақсат тұтатын түрлі әрекеттер мен ... мен ... ... ... ... Басқаша айтқанда,
әлеуметтік бақылау топтағы конформизмді қалыптастырады. ... кез ... мен ... ... жата ... Әрбір адамның қоғамның
түріне, топтағы қоян-қолтық қызметке, оның институттарының сипатына, ... ... ... ... ... кең ... тар ... белгілі
бір жеке аясы болады. Осынау іс-әрекет тұтас ... ... ... ... оған ... қуғын-сүргін де соншалықты салмақты болады.
“Әлеуметтік бақылау” - термин, оны ... ... рет ... ... қылмыскердің қоғамдық қызметке қайта оралуының құралы ретінде
қарастырған болатын [12]. Шет ел ... ... ... ... еңбектерінде әлеуметтік бақылау проблемасы әуел
бастан индивидтердің мінез-құлқындағы қоғам үшін ... жоқ ... ... және ... ... ... жасаумен жалғасқан болатын.
Әлеуметтік бақылау проблемасын бұл социологтар әлеуметтік ... ... ... ... ықпалдар және адамдардың мінез-құлқын
сол әлеуметтік жүйенің ... ... ... ... ... ... өзгерістер деп түсінді [13]. Әлеуметтік
бақылау теориясын Э.Росс пен ... ... ... пікірінше әлеуметтік
бақылау дегеніміз “салауатты” әлеуметтік тәртіпті қамтамасыз ету мақсатында
қоғамның индивидтің мінез-құлқына ... ... ету. ... ... әлеуметтік күштер мен адам табиғаты арасындағы белгілі бір
арақатынасты ... ... ... деп ... Ол әлеуметтік бақылаудың
үш нысанын бөліп қарайды: 1) қарапайым (мәжбүрлеуші) санкциялар; ... ... 3) ... институттар [14].
Т.Парсонс әлеуметтік бақылау проблемаларына және әлеуметтік жүйенің
орнықтылығы мен интегралданушылығын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... Ол әлеуметтік бақылаудың үш құралын бөліп
қараған:
1. Оқшаулау нормаларды бұзушыға (девиантқа) қатысты қолданылады және
оны оңалтуды ... ... ... ... делінген қылмыскерлерге
ықпал жасалады.
2. Шеттету құқық бұзушының байланыстарын шектеумен байланысты, бірақ
оны қоғамнан толық ... ... Бұл оған ... ... нормалары
мен заңдарын ұстануға дайындығы мен қабілетін байқаған ... ... ... ... береді.
3. Құқық бұзушыны оңалту, қалыпты өмір мен ... ... ... қайта оралуына дайындау. Көптеген түзету орындарында, психиатрлық
емханаларда оңалту бағдарламалары ... ... ал ... ... ... ... түрлі қоғамдық
ұйымдарда ынтымақтаса отырып, құқық бұзушыларды оңалтумен ... ... ... ... бас ... ... ... айырмашылығы,
девианттік мінез-құлықты қаскүнемдік жауыз ниет емес, әлеуметтік ... ... және өзге ... ... ... ... ... бейім, әрқашан құқықтық санкцияларды емес, қолдауды, жанашырлықты,
мейірімділікті, көбінесе емдеуді талап етеді. ... олар ... ... және өзге алдын алу шараларына, тұлғаға
әлеуметтік көмек көрсетуге ... ... ... ... ... ... бірқатар деңгейлерді -
адамның биологиялық, психологиялық, әлеуметтік және ... ... ... ... болып табылады. Әлеуметтену
институттары адамға мінез-құлық үлгілерінің мәдени нормаларын үйретіп ... ... ... мен ... ... берік, терең және
дұрыс меңгерілгенін де бақылап отырады.
Әлеуметтік мәртебелер және рөлдер
Адам әлеуметтік тіршілік иесі ... ... ... ... ... Ол ... бір топтың ғана мүшесі болатын жағдай іс
жүзінде кездеспейтіндіктен индивидтің әр түрлі топтарға ... ... оның ... топқа қатысты функционалдық мүмкіндіктерін талдау үшін
социологияда әлеуметтік мәртебе мен әлеуметтік рөл ұғымдары пайдаланылады.
Әлеуметтік ... деп ... ... ... ... позициясын,
жағдайын айтады. Әлеуметтік мәртебе индивидтің жан-жақты және сонымен бірге
жалпылама ... ... ... ... ... ... материалдық жағдайын, саяси ықпалын, ... ... ... жасын, отбасылық жағдайын, туыстық байланыстарын және т.б.
қамтиды.
Барлық әлеуметтік мәртебелерді ... екі ... ... ... және қол ... мәртебелер.
Тұлғаның күш-жігері мен сіңірген еңбегінен тыс ... ... ... этникалық шығу тегі, туған жері, отбасы, жынысы мен
жасы т.б. факторлармен байланысты. Қол жеткен ... ... ... ... ... (мысалы, жазушы, генерал, студент, директор және
т.с.с.).
Адамның қандай да бір мәртебеге ие ... (кей ... ... ... осы мәртебемен теңестірілуі) сәйкестендіру деп аталады. Және де
сәйкестендіруге туғаннан ие болғанына ... ... ... қол ... ... ... болған күнде де оны ... ... ... ... ... ... ... процесі
арқылы меңгереді.
Мәселен, бір адам көптеген ... ие ... ... көптеген
топтар мен ұйымдарға қатысады. Ол - еркек, әке, ұл, ... ... ... ... және ... Бір адам ... барлық мәртебелер
жиынтығы мәртебелік жиым деп аталады. Әдетте, адамды басқа ... ... оның ... ... ... ... мәртебе, сол адамның өзіне тән болады. Басты мәртебе ... ... - ол ... жынысына, нәсіліне немесе кәсібіне байланысты
емес. Өмірдің сәні мен ... ... ... ... ... ... басты мәртебе болып табылады. Мұндай мәртебе көбінесе
негізгі жұмыс орнындағы лауазымына байланысты болады.
Бір адамда әлеуметтік ... және жеке ... ... болатынын
ажырата білген жөн. Жеке басының мәртебесі - ... өз ... ... позициясы, оған туысқандарының, әріптестерінің, достарының берген
бағасы. Бірдей мәртебеге ие болған адамдар әр ... ... ... ие болуы мүмкін және керісінше. Мынадай айырмашылығын көрсетуге болар
еді: жеке басының мәртебесі -адамның ... ... ... ... ал ... ... - ... әлеуметтік қауымдастықтағы
позициясы. Әлеуметтік мәртебенің сипатты белгісі оның жеке ... ... ал жеке ... ... ... жеке ... ... мәртебенің және жеке басының мәртебесінің ... өзі ... ... ... ... ұйымның құрылымында ие болатын
беделі мен ықпалынан айқын көрінеді. Жеке басының мәртебесіне қол ... ... ... әлдеқайда жеңіл.
Қоғамдық пікірде басқаларға қарағанда көбірек бағаланатын ... ... ... ... ... ... ... бірақ ешбір
құжатта белгіленбейді. Мұндай иерархиядағы орын “дәреже” деп аталады [16].
Индивид бір топта жоғары, ал екіншісінде төмен ... ... ... ... бір мәртебенің құқықтары мен міндеттері басқа мәртебенің құқықтары
мен міндеттерін ... ... ... ... ... жасайтын болса, онда
топтар арасында немесе топтар ішінде қарама-қайшылықтар туындауы мүмкін.
Қоғамның адамға ... ... ... ... ... байланысты. Әлеуметтік жүйеде берілген мәртебені иеленетін
адамның орындайтын іс-әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... бірқатар рөлдерді қамтиды. Осы мәртебеден
шығатын рөлдердің жиынтығы ... жиым деп ... ... теориясында екі негізгі көзқарас кеңінен көрсетілген.
Рөл ұғымының өзін ең ... ... ... 1930 ... бас ... ... ... негізін салушы Дж.Г. Мид
пайдаланған. Ол рөлдерді адамдар ... ... және ... ... ... бар ... ... өнімі деп сипаттаған.
Мидтің әлеуметтік философиясы әуел бастан балалардың ... ... және ... ... ... яғни өз ... - ... аналарының, мұғалімдерінің, дәрігерлердің
рөлдерін салыстыра ... ... ... ... ... ... танытқан. Ересектер де өз мінез-құлықтарында өздерінің рөлдерін
жасау үшін ... ... ... өз ... ... көруді” пайдаланады.
Символикалық интеракционизм теориясына ... ... рөл ... ... қарым-қатынасты қамтиды; мысалы, “мұғалім” рөлін “оқушы” рөлінсіз
түсіну мүмкін емес және ол ... ... тән ... мен арақатынасы
тәрбиешінің өзіне тән мінез-құлқы ретінде ... ... ... ... ... ... өз рөлдерін атқара отырып, басқалардың рөлдеріне
қатысты қалыптасқан азды-көпті тұтас үғымды және басқалар рөлінде іс-әрекет
жасайтын адамдардың шынайы жауап ... ... ... ... ... ... ... туғызатынын білдіреді. Бұл өз
кезегінде адамдарды өздерінің ... ... ... немесе
өзгертуіне жетелейді.
Екінші көзқарас Р.Линтоннан бастау алады (1936). Кейіннен бұл ... ... ... - ... заманғы социологияның неғұрлым
ықпалды мектептерінің біріне айналды. Функционализм рөлдерді маңызды
белгіленген және ... ... ... ... ... қарайды.
Бұл ұғымдар қоғам өмірінде тамыр жаяды және мінез-құлықты ... ... ... нормалардан көрініс табады. Жаңа көзқарас рөлдер басқа
рөлдермен жиі байланыста анықталуы мүмкін екендігін ... ... ... ... өзі жаңа рөлдер туғызуы ... ... ... деп есептемейді. Әрине, жеке адамдар басқа рөлдерді
атқарушы адамдармен ... ... өз ... ... туралы
және олардың атқарылуы қаншалықты сәтті екендігі туралы ... ала ... ... екі ... ... жөн: ... күту және ... Осы екеуінің арасында толық дәлме-дәл келу ешқашан болмайды. ... ... ... ... ... маңызы бар. Біздің
рөлдеріміз ең алдымен бізден басқалардың не ... ... ... сол ... ие ... ... шендеседі. Егер кімде-кім біздің
күткенімізге сай келетіндей рөл ... онда ... ... ... ұшырайды.
Рөлдік талаптар (күтулер) әлеуметтік мәртебе төңірегінде топтасқан
нақты әлеуметтік нормаларға айналады.
Рөлдің нормативтік құрылымында 4 ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтың түрін сипаттау;
берілген мінез-құлықпен байланысты алдын ала белгілеулер (талаптар);
белгіленіп қойылған рөлдің орындалу бағасы;
санкция - әлеуметтік жүйе талаптары ... ... да бір ... салдарлары.
Айта кететін бір жайт, кез келген рөл ... таза ... ... Жеке ... ... рөлдік күтулер мен рөлдік мінез-құлықтар
арасындағы басты байланыстырушы буын қызметін атқарады. Бұл ... ... таза ... ... ... сөз. Ол бірегей, өзіне ғана тән
рөлдерді өзінше түсіну және ... ... ... ... табылады.
Әлеуметтік орта адамдарды өз рөлдерін дұрыс орындауға қалайша ... ... ... ... ... ... ... бір мәртебеге ие
болған адам өзін біз күткеннен бөлек ұстайтын болса, әрине, біз ... ... ... ... қанағаттанбайтынымызды, ашу-ызамызды білдіреміз; ал
егер де керісінше ... өз ... өз ... ... онда ... ... ... ынталандыратынымызды білдіреміз. Сол
арқылы социум адамдарды жалпы қоғам үшін ең болмағанда әлеуметтік жағынан
жақын ортаға ... ... ... ... ... сан алуан түріне қарай қандай да бір
тиімді зерделеу олардың кем ... ... ... ... ... Мұндай
әрекетті Т.Парсонс жасап көрген. Ол негізгі бес ... ... ... ... кез ... ... ... болады.
1. Эмоциональдік деңгейі. Барынша әділ мінез-құлық күтілетін рөлдер
болады, Мысалы құқық ... ... ... рөлдері. Сонымен
қатар, егер де әйелі өзін-өзі эмоциональді сабырлы ұстаса, онда ... ... ... ... ... мүмкін.
2. Алу тәсілі. Рөл дегеніміз белгілі бір ... ... ... ... ескере отырып, біз мәртебе сипатының рөлдің сипатына да
ықпалын тигізетіндігін күтуге құқылымыз. Іс ... ... ... ... мәртебелеріне қосып жазылған сипатымен негізделеді; басқа
рөлдер ие ... ... қоса ... ... ... да бір рөлдерді
дұрыс атқару үшін оларды иеленушілердің “оқып-жаттығуына” тура келеді).
3. Көлем. Рөлдердің ... ... ... ... ... едәуір қатаң шектелген. Мысалы, егер де жоғары оқу орынының
оқытушысы емтиханда студент білімінің ... ... ... ... ... меңгергеніне қызығушылық танытып қана қоймай, ... ... ... ... ... ... ... болса, онда бұл
оның рөл шеңберінен ... ... оны ... ... ... қатар, мысалы, әке рөлі мен бала рөлі арасындағы
арақатынас шеңбері неғұрлым кең, ... ... бала ... әр ... ... ... ... деңгейі. Көптеген рөлдердің атқарылуы ресмиленген, яғни
оның өзіндік сипаты бар. Іс ... ... ... ... ... бюрократиялық, әскери және жартылай әскери ұйымдарда рөлдердің
барлығы осындай. Бұл ... ... ... ... ... ... ... онша үлкен емес (ұйымдар теориясы көрсеткеніндей
толық алынып тасталмаған). Басқа бір шеті - ... ... ... ... әлсіз шектелген рөлдер, мұнда жеке басқа тән сәттерді енгізетін
диапазон ауқымы неғұрлым кең.
5. Уәждеу. Түрлі ... ... әр ... ... ... Біз
бизнесменнен өзінің ақшасын, уақыты мен қажыр-қайратын өз қауымдастығының
гүлденуі немесе өзі жалдаған қызметкерлерінің баюы үшін ... ... ... оның негізгі мақсаты - барынша көп пайда табу (алдымен -
одан да көп пайда табу үшін ... іске ... және ... Саясаткер
жеке билігінің ауқымын ұлғайтуды басшылыққа алады. Әлеуметтік қамсыздандыру
қызметкерлері болса клиенттерінің әл-ауқатын жақсартуды мақсат етеді. Бұл
уәждердің ... ... кей ... өз бағыттылығы бойынша ішінара үйлесім
тауып жатса, кей жерде бір-біріне қайшы ... ... ... қарым-
қатынастармен астарласып жатады. Рөлдерді жіктеудің барлық белгілерінің
ішінде уәждеу белгісі тікелей ... алу мен ... оңай көне ... адам көптеген әр түрлі жағдайларда бірнеше рөлдер атқаратын
болғандықтан ... ... ... пайда болуы мүмкін.
Жалпы алғанда рөлдік қақтығыстардың екі түрін бөліп қарауға ... ... және бір ... ... ... екі және одан ... ... көбіне тұлғаның бір-біріне сәйкес келмейтін, қақтығысатын
міндеттерін қамтиды. Мысалы, жұмыс істейтін әйел ... ... ... оның үй ... міндеттерін орындаумен қақтығысқа ... ... ... қақтығыс рөлдер арасындағы қақтығысқа жатады.
Ішкі шиеленістер мен ... ... ... ... таза
болатын рөлдер көп емес, Мысалы индивид жағдайдың әсерімен оның мүддесіне
не болмаса оның ішкі ұстанымдарына жауап ... ... ... кезді
алайық. Егер де қақтығыс насырға ... онда ол ... ... бас ... сол ... ... ішкі жан ... әкеп соғуы
мүмкін.
Рөлдік шиеленістің төмендеуіне көмектесетін әрекеттердің бірнеше түрін
бөліп ... ... ... ... - ... қандай да бір
жағдайды қиын қабылдауына қарсы оған ... ... және жеке ... ... ұғымның көмегімен қорғанатын тәсілдердің бірі. ... ... ... ... ... қол ... рөлдің жағымсыз
жақтарын санадан тыс іздеу арқылы жасырады.
Рөлдерді бөлу рөлдік ... ... ... ... ... алып
тастау және оны жеке адамның санасынан ажырату, бірақ сол рөлге тән рөлдік
талаптар ... ... ... ... ... ... қалу ... реттеу - формальді рәсім, оның көмегімен индивид қандай да бір
рөлді орындау салдары үшін жеке жауапкершіліктен босатылады. Бұл ұйым ... ... ... ... ... ... ... рөлдер үшін жауапкершіліктің басым бөлігін өз мойындарына
алатынын білдіреді. Тәжірибеде бұл индивидтің ... бір ... ... ... ... ... ... жасағаны сияқты көрінеді [17].
Адам өзінің мәртебесіне және тиісті рөлдеріне өзін әр түрлі деңгейде
теңестіреді. Рөлімен ең көп ... ... ... ал ... ... аз ... - рөлден алшақтау деп атайды. Қоғам қандай да бір мәртебені
қаншалықты ... ... ... ... де ... ... болады.
Әлеуметтік стратификация
Теңсіздіктер мен әлеуметтік стратификация проблемасы іс ... және ... ... ... да ... ... ... ұғымының қазіргі заманғы ғылыми ойлаудың категориялық
аппаратындағы ... ... ... ... ... жүйесін сипаттау үшін социологияда
“әлеуметтік стратификация” ұғымы пайдаланылады. “Стратификация” ... ... ... ... Ағылшын тілінде “strata” ... сөзі ... ... ... деген, ал “stratіfісatіon” сөзі
қабатталу, қатталу деген ұғымды білдірген. ... ... ... ... зерттей бастаған кезде [18] осы терминді алған,
сөйтіп ол жаңа мағынаға, қоғамды белгілі бір топтарға бөлу ... ... ... ... ... болатындықтан [19], ондағы адамдар түрлі
негіздер бойынша жіктеліп отыратын болған.
Алайда теңсіздік табиғаты ... сөз ... кез ... ... ... ... өзі ... процесі мен әлеуметтік
жинақылық проблемалары зерттеушілер арасында осы ұғымның ... ... ... бірыңғай көзқарастың жоқ екендігіне көз жеткізеді. ... ... ... ... әлеуметтік тап, топ, страта,
мәртебелік топтар сияқты ... ... де ... ... ... ... тап - ... стратификация теориясындағы ірі
таксонометриялық талдау ... Бұл ұғым ... ... көп
бұрын пайда болған [20]. Әлеуметтік құрылымды талдаудың ... ... ... ... ... Оның ... әлеуметтік қарым-қатынастар
мен материалдық өмірдің әр түрлі ... ... ... ... ету құралдарын өндіру процесі анықтаушы болып табылып, ал
оның бастау алатын жері еңбек ... ... ... өндіріс
жүйесінде әр түрлі орынды иеленетін адамдардың топтары басым әлеуметтік
элементтер болады. Тап ... - ... ірі ... ... ... ... ... шегіне жеткен жалпы өзгерістерді зерделеуге арналған
және қазіргі ... ... ... ... ... Сондықтан сарапшылар талдаудың неғұрлым нақты және ... - ... ... топ ... ... қараған. Топтар - еңбек
сипатындағы ... ... ... қанағаттандыру
құралдарындағы және өндірістен тыс қызметі құрылымындағы айырмашылықтарға
әкеп соғатын ... ... және ... емес ... ... ... ... қауымдастық.
Сонымен қатар, стратаны бөліп қарауға негіз болатын кез келген ... тек ... ... яғни ... ... ... ... “жоғары
- төмен”, “жақсы - жаман”, “мерейлі - мерейсіз” сияқты ... ... ... ... ойда болуы қажет.
Тек жіктелген, бірақ мәртебелілік емес топтарды бөліп қараудың ... ... ... ... ... ... ... музыкасын ұнататындар
немесе футбол командасының жақтастары көбінесе белгілі бір ... ... ... ... жоқ ... ретінде қарастырылады. Алайда орын
иелену қоғамда маңызды сипат алатын белгілі бір ... ... ... позициямен сәйкес келетін болса, онда бұл топтар ... Бұл ... ... топ ... - ... әлеуметтік қабатқа
қарағанда азырақ анықталған және белгіленген бірлігі. Кей ... ... ... “топ” деген ұғымды кездестіруге болады. Бірақ қабат ретінде
анықтауға болмайтын, тек топ ретінде ғана анықталатын ... ... ... - шағын әлеуметтік топтың неғұрлым тұрпатты үлгісі. Алайда
кірісі жоғары (немесе кірісі аз) отбасыларының өкілдері зерттеулерде қабат
ретінде ... ... ... ... ... ... ие болады. Ол
страталардың өмір сүруінде бағалау факторлары: адамның қандай да ... ... ... оның өзін және ... көмектесетін белгілерге негізделген бір нәрсеге, ... ... рөл ... ... ... - бұл ... ... жүйесінде адамның
жағдайының өзгеруіне байланысты әлеуметтік стратификациялар механизмі.
Адам туылғанда аскриптивті немесе маңдайға ... ... ... ... ... ... алады. Ата-аналары, туыстары және
отбасына жақын адамдар баланың бойына өздерінің мінез-құлық нормаларын,
тиісті және ... ... ... түсініктерін сіңіреді. Алайда адам өзі
қызметінің белсенді кезеңінде бұл ... ... ... ... ... ... және қол жеткізуі мүмкін. Соңғы жағдайда ол қол жететін
мәртебеге ие болады. Егер де ... ... ... ... жақсы
мәртебеге өзгерсе, онда жоғарылау ... орын алды ... ... адам өмірде кездесіп тұратын алапаттар (жұмысынан ... ... ... ... ... ... тобына өтуі де мүмкін - ... ... ... орын ... [21]. ... әлеуметтік
мобильділіктің барлық түрлерін (ұрпақаралық, кәсіптік және т.б.) бөліп
қарауға мүмкіндік беретін статистикалық ... мен ... ... бұл ... ... ... ... әр алуан түрлерін
талдауға мүмкіндік береді. ... орын ... ... ... ... басқа көлденеңінен орын ауыстырулар ... ... ... (бір ... екінші жұмысқа мәртебесін өзгертпей
ауысу) және аумақтық ... (бір ... ... ... ... ... мен ... түйісіп отыратын, аралық жағдайда
және көбіне қандай да бір себептермен ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... алмайтын немесе бейімделгісі келмейтін
адамдардың, қандай да бір ... ... ... ... деп ... (от латынның margіnalіs - ... ... ... ... Олардың мәртебесінің шығу тобы мен басымдық ... ... ... ... ... болады, сондықтан бір жақты өзін-өзі
сәйкестендіруге келмейді [22].
Өз ... бұл ... ... өтпейтін әрбір социолог
өзінің қоғамдық ... ... ... ... бөліп
қараған, алайда барлық ғалымдар мұндай бөлінудің ... ... деп ... Стратификациялық белгілердің жинақталымы мен
иерархиясы ... бір ... өз ... ... бір ... ерекше
әлеуметтік, экономикалық, этникалық сипаттамаларына байланысты.
Социологиядағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі топтардың,
адамдардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... социологиялық сөздігінде мынадай анықтама ... ... ... да бір ... ... ... тізілгенде әлеуметтік жіктелу әлеуметтік стратификацияға айналады”
[23]. ... ... ... ... ... стратификация тұтас
қоғамдық құрылымдағы көлденең топтар жүйесін білдіреді” деп санайды. Нейл
Смелзер ... ... бір ... бір ... ... ... ... бұл ретте қоғамның әр түрлі топтары
пайда ... ... ... жасайды [24].
“Әлеуметтік стратификация” ұғымының теориялық-әдістемелік ... ... үлес ... ... К.Маркстің, П.Сорокиннің, У.Л.
Уорнердің, Д.Дж. ... ... ... ... ... ... социолог ғалымдардың жұмыстары ... [25]. ... ... проблемасын қақтығыстар теориясының
өкілдері де назардан тыс қалдырмаған. ... ... ... ... әр ... ... топтарға бөлу принциптерін
сипаттайтын неғұрлым ... ... бірі ... ... ... ... ... идеялар маркстік стратификация
мен таптар теориясынан алынған, онда таптық құрылымның, ... ... ... ... күші ... ... күрестің жан-жақты
тұжырымдамасы баяндалған.
Барлық әлеуметтік құбылыстардың дамуындағы экономиканың негіз қалаушы
рөлі туралы өзінің негізгі ... ... ... Карл ... ... негізгі сипаттамаларына сүйеніп, өзінің ... ... ... ... ... ... К.Маркс экономикалық
ұйымның кез келген түрінде өндіріс құрал-жабдықтарына ие ... тап ... ... ... ... тап бар деп ... Ол сол сияқты люмпендердің
- қоғамнан толық шығып қалған адамдардың болатынын да ескерген [26].
Әлеуметтік ... ... ... ... ... Макс ... қалаған болатын, ол әлеуметтік құрылымды таптармен және
оларды тудырушы меншік қатынастарымен қатар әлеуметтік мәртебе мен билік ... орын ... көп ... жүйе ретінде қараған. М.Вебердің К.Маркстен
айырмашылығы, ол ... ... ... ... деп
санамай, экономикалық сипаттамалардың бастапқылығы тезисінен бас ... ... үш ... ... туралы өз ұғымын тұжырымдады
[27].
Ол теңсіздіктің негізгі үш құрамдас бөлігін бөліп қарап, оларды ... ... ... бірге елеулі қатынастарда тәуелсіз деп есептеді:
мүліктік теңсіздік, мәртебелік мерей және ... ... деп ... ... ... ... іске ... іс-қимыл жасау немесе белгілі бір
саясатты тіпті ... ... мен ... ... ... ... ... қабілетін айтады.
Стратификацияның үш тобы да бір қоғамның ішінде, бір адам ... әр ... ... бір ... бір қоғамға және бір
тарихи кезеңнен бір тарихи кезеңге көшіп жүре береді.
Қарама-қайшы көзқарас У.Уорнердің “бедел теориясында” баяндалған ... ... ... ... қаралған страталарын “әлеуметтік тап” деп
атаған. Бірақ бұл біздің тарихи материализмнен білетін тап емес: ... ... ... ... ал ... ... әлеуметтік мерейі бойынша,
яғни берілген қоғамдағы оның мүшелеріне қатысты бөледі. Алғашында ол қандай
да бір ... ... ең ... экономикалық өлшемдермен (өндіріс пен
бөліністегі кірістер мен функциялар) ... деп ... яғни ... ... ... ... ... алған. Алайда бірінші
кезеңдегі зерттеу нәтижелері оның болжамдарын теріске ... Ол ... ... табатын бір кәсіптің өкілдері “әлеуметтік ... ... әр ... ... ... ... ... адамның
қоғамдағы экономикалық өлшемдерге негізделген жағдайымен қандай да ... ... ... ... сонда да болса бәрінен де күшті
адамның өндіріс пен игілік бөлінісіндегі орнымен ... оның осы ... ... яғни өмір ... ... және ... ... ұстанымдарымен байланысты. “Өмір салтының негізінде ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
жиынтықтың мәдениетінде немесе кіші ... ... ... айқын”. Осылайша эмпирикалық материалдың көмегімен У.Л. Уорнер іс
жүзінде Макс Вебердің “мәртебелік топ” деп сипаттаған стратасын ашты. ... ... ... ... ... ... ... орнын анықтайтын “әлеуметтік мәртебе” ұғымы берік қалыптасқан,
оның өлшемін өз кезегінде “әлеуметтік ... деп ... ... ... “тап” ұғымының анықтамасын береді: “Тап деп әлеуметтік
жағынан неғұрлым жоғары ... ... ... ... болады деп
ұйғарылатын және сол қоғамның мүшелері ... тура ... ... екі ... одан да көп ... деп түсінген жөн. Осы таптың
мүшелері жұбайларын өз табының ішінен ... ... ... та ... жоғары не төмен орналасқан топтан жұбай таңдауға жол береді.
Сонымен ... жүйе ... ... жеткен мәртебеге ие болатынына
кепілдік береді. ... ... ... мен ... ... мен ... неғұрлым жоғары және неғұрлым төмен жағдайларға
қатысты бірқалыпты бөлмейді. ... ... ... ... саты ... ... және ... қозғалыстарды құндылық деп
қарастырады.
У.Л. Уорнер өзінің әлеуметтік стратификация ... ... ... ала ... қандай да бір адамдардың таптық
тектерін олардың мәртебелеріне қоғамның басқа мүшелері ... ... ала ... яғни ... беделін басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде қоғам туралы функционалдық ұғымды ... ... ... ... ... ... бір жағынан
еңбек бөлінісіне және әр түрлі топтардың ... ... ... ... ... ... да бір ... мәнін анықтайтын және
марапаттар мен ынталандыруларды бірдей бөлмеуден пайда болатын қалыптасқан
әлеуметтік теңсіздіктерді ... ... ... ... ... ... жүйесінің іс-әрекетінің нәтижесі. Т.Парсонс ... ... ... әлеуметтік стратификацияның әмбебап
белгілерін ұсынған:
“Сапа”, яғни жеке адамға белгілі бір сипаттаманы, позицияны таңып жазу;
“Атқару”, яғни жеке ... ... ... адамдардың қызметімен
салыстыра отырып баға беру;
материалдық құндылықтарға, ... ... ... ... т.б. “ие болу”. Осы жерде Т.Парсонс бұл үш ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге
асырылатындығын атап көрсеткен.
Функционализм тұжырымдамасы неғұрлым анық және толық түрде К.Дэвис пен
У.Мурдың “Стратификацияның кейбір принциптері” атты ... ... ... ... тезисі - “кез келген қоғамдағы
стратификация ... (ал ... кез ... қоғамда болады)
қоғамдағы жағдайды қоғам үшін неғұрлым өмірлік маңызы бар аса ... ... ... ... ету ... ... [29].
Сөйтіп, Уорнердің эмпирикалық тәжірибелерінен, ал ... ... Д. ... және ... ... ... бастап
“әлеуметтік рөлді” социологтар жеке ... ... ... ... ... ретінде емес, дербес айнымалы мінездеме ретінде
қарастырады.
Қақтығыстар теориясын жақтаушылар ... ... ... ... ... ... ... деген ұғыммен келіспейді. Олар
функционалистік көзқарастардың кемшіліктерін көрсетіп қана ... ... ... тырысу ғана деп сендіреді. Олардың
пікірінше, “теңсіздіктің мәні: қоғамдық құндылықтарды (бастылары байлық пен
билік) бақылайтын ... ... ... ... ... ... болып табылады”.
Жоғарыда сипатталған теориялардан мүлде өзгеше ... - ... ... ... ... тұжырымдамасы. Олардың түсініктері
социологиялықтан гөрі ... ... ... ... ... - ... ... жақын адамдар; бір-бірін жек көретін адамдар -
әлеуметтік ... ... ... Бұл ... теориясы
социологиялық болмағаны үшін сынға ұшыраған - оны ... ... ... деп ... ... ... әлеуметтік арақашықтықты
“жақсы көру” мен “жек көру” ... ... ... арқылы өлшейді
[30].
Бернард Барбер мәселені ежелгі дүниеден біздің ... ... ... ... ... батыс қоғамы әлеуметтік стратификациясының
алты өлшемін бөліп қараған [31]:
1. Кәсіп рөлі. ... - ... ... да ... ... ... уақытын арнайтын “өндіруші” рөлде қоғамға қосатын функционалдық үлесі
тұрғысынан жіктеліп бағаланып келген. Осы ... ... ... ... үлесінің шамасы бойынша әр түрлі болады және тиісінше
дифференциалды бағаланады, яғни мерейлері әр ... ... ... пен ... ... ... ... Билікті әлеуметтік
жүйелерде мақсатқа жетудің заңды қабілеті деп, ал күш-қуатты оның заңсыз
ұқсастығы деп ... ... Кез ... ... кейбір рөлдер басқа
рөлдерге қарағанда үлкен билік пен күш-қуатты қамтиды, нәтижесінде ... осы ... ... ... ... ... ... Қоғамдағы әр түрлі кәсіптік рөлдердің пайда
табу мен байлық жинауға ... әр ... ... ... орай мұраға ие болу жолымен байлыққа ие болу ... дәл ... әр ... ... да, қазір де ақша бірқатар мобильділік
процестерінде үлкен орын ... Бұл ... ... ізін ала Б.Барбер
мерейдің, биліктің және ... ... ... ... ... ... Кейбір рөлдер (мысалы, Рим Папасы) жоғары мерей ... ие, ал ... - ... ... ... ... мерейі онша
жоғары емес. Бұл орайда табыс ... да одан әрі ... және ... бағаланатын рөлдерге қол жеткізу (мысалы, білімді, атақты сатып алу,
неғұрлым жоғары саналатын ... ... ... ... және т.б.)
құралы болған.
4. Білім беру немесе білім алу. ... ... ... және
білім алуға әрқашан қолдары бірдей жете бермейді, ... ... ... ... әр ... рөлдерін атқаруы үшін ғана емес, бір рөлден
екінші рөлге өту мүмкіншілігі үшін де маңызы зор.
5. Діни ... ... ... ... да бір ... ... діни идеялар категориясына адамдар азды-көпті дәрежеде ... діни ... ... ... ие болуы мүмкін.
6. Туыстық және этникалық топтар бойынша дәрежелеу. ... ... ... ... қоғам үшін және өздері өмір сүретін жергілікті
қауымдастықтардағы өздерінің ... ... ... әр түрлі, атап айтқанда олардың кәсіптік мерейлерінен, билік пен
күш-қуаты дәрежесінен, табысы мен байлығы ... ... ... ... ... ... бағаланады.
Б.Барбер жоғарыда аталған алты өлшем түріндегі мағынасында өзіндік
стратифициялық құрылымның тәуелсіз өлшемі емес ... ... ... ... ... ... ... қоғамда жасалатын
мобильділіктің көлемі мен дәрежесіне едәуір ықпал етеді деп есептейді.
Б.Барбер ... ... ... ... фигуралар
терминімен сипаттайды, бұл әлеуметтік ... өтіп ... ... елестетуге және әлеуметтік стратификацияның қазіргі
заманғы батыстық жүйесін түсінікті баяндауға мүмкіндік береді.
Иерархия ... ... ... ... бөлген кезде
пайда болатын негізгі екі фигура Б.Барбердің ойынша пирамида мен ромб болып
табылады. Бұл екі фигура ... ... ... ... иеленетін
азшылықтың - “элита” немесе “элиталар ... ... ... ... Б.Барбер осылай атайды. Пирамидалық фигурада, сонымен ... ... аз ... орта ... бұқара халық төменгі дәрежеде
болады. Бұған керісінше ромб тәріздес фигура адамдардың ... ... орта ... ... ... көп ... ... де төменгі дәрежеде фигураның үшкірлігін жасау үшін ... ... ... ... кез ... ... ... топ әрқашан әлеуметтік
стратификацияланған деп есептейді. “Жазық” болатын және барлық мүшелері тең
дәрежелі ... ... ... ... топ болмаған және болмайды
да. Қабатталмаған, мүшелері шынайы тең дәрежелі болатын қоғам - ол ... ... әлі ... көрмеген нәрсе”. Питирим Сорокиннің
стратификациялық ... ... ... ... ... ... көп және әр алуан болса да, олардың
барлық санқырлылығы негізгі үш нысанға: экономикалық, саяси және ... ... ... ... бұл үш ... тығыз байланысқан,
жоғары топқа қандай да бір қатысы бар адамдар бұл қабатқа әдетте ... ... да ... ... ғой; және ... ... ала отырып, П.Сорокин әлеуметтік стратификацияның
әрбір нысанын жеке-жеке талдауды ұсынады және оларды былай анықтайды:
1. Егер де ... да бір ... ... ... ... ... олардың арасында байлығы барлар да, жоқтар да болатын болса, онда
мұндай ... ... ... ... ... капиталистік
принциптермен құрылғанына қарамастан ... ... де ... да бір ... ... ... мен ... атағы мен
мәртебесі мағынасында иерархиялық әр түрлі дәрежелер болатын болса, онда
бұл берілген ... ... ... ... ... ... ... жіктелгенін білдіреді.
Егер қандай да бір қоғамның мүшелері өз қызметінің, айналысатын
шаруаларының түрі бойынша әр ... ... ... ... ал кейбір
кәсіптер осы ретте басқалармен салыстырғанда неғұрлым мерейлі ... және ... да бір ... топтың мүшелері әр түрлі рангтегі
жетекшілерге және бағыныштыларға бөлінетін болса, онда ... ... ... ... тағайындалатынына, оларға лауазымдар мұраға
қалатынына немесе жеке ... ... ... кәсіби
жіктеледі. П.Сорокин өзінің теориясының көмегімен мынадай сұрақтарға жауап
табуға тырысады: “әлеуметтік ғимараттың ... ... ... ... ... ... қашықтық қандай”, “оның беткейлері тік
пе көлбеу ме”. Бұл ... ... ... ... ... - ... ... сыртқы көрінісін бағалауға көмектеседі.
Оның ішкі ... оның ... - ... ... ... ол ... ... кіріп, оның ішкі құрылыстарын: ... ... ... бір ... ... ... жеткізетін лифтілер мен
баспалдақтарды және басқа да бір қабаттан бір қабатқа көтерілу және ... ... ... ... Басқаша айтқанда, әлеуметтік
мобильділік механизмдерін ... ... ... ... ... ... проблемаларымен Әженов М.С., Аитов
Н.А., Тәжин М.М., Елизова Л.М., Майсюк А.В., ... Б.Ғ., ... ... Л.Т., Садовская Е.Ю., Бейсенбаев Д.Э. және т.б. сияқты ғалымдар
айналысады [33].
Мысалы, М.С. ... Д.Э. ... ... ... ... атты ... әлеуметтік
стратификацияның әр түрлі теориялары қамтылады, кеңестік дәуірден кейінгі
Қазақстандағы жіктелу мәселелері қарастырылады, ... ... ... ... ... процестер талданады.
“Қазіргі Қазақстандағы жүріп жатқан стратификациялық процесте қандай да
бір этносқа жату ешқандай рөл ... ... ... ... ... ... белгілері - бұл табыс пен билік. Білім беру,
мәдениет, кәсіптерге келер ... олар ... бұл ... ... рөл ... ... стратификация процесі, әсіресе қазіргі біздің қоғамымыз
бастан кешіріп отырған күрделі өзгерістер кезеңінде ... ... ... ... ... ... даму ... кей кездері оны зерттеу
қарқынынан озық келеді. Егер де біздің ... ... ... ... ... ... ... дамуының негізгі үрдістерін жалпы
сипаттауға тырысар болсақ, онда оны ... ... ... ... ... мен ... жаппай төмендеп бара жатқан мобильділік
[35].
Тоталитарлық дәуірден кейінгі қоғамның әлеуметтік ... әр ... ... ... ... ... ... -
экономикалық, саяси, мәдени, білім беру инстиуттарының қоғамдық нысаны және
де ... ... ... пен ... институттары өзгереді.
Терең қоғамдық төңкеріс және әлеуметтік ... ... ... мен ... түрлену процесі жүреді. Әлеуметтік
құрылымның негізгі құрамдас бөліктері - топтар мен ... ... олар ... пен ... субъектілері ретінде қайта қалпына
келтіріледі.
Әлеуметтік страталарды толтыру механизмдерінің өзі өзгереді. ұрпақтар
сабақтастығы немесе ... ... ... ... бұрынғы әлеуметтік ұдайы өндіру механизмдерінің орнына ұлттық және
оңтайлы экономикалардың ... ... ... атап ... пен ... шарттарының өзгеруі механизмдері келеді.
Әлем қауымдастығы әлеуметтік құрылымның үш түрін біледі:
1. Орта таптың ... ... ... ... ... нарықтық қоғам.
Онда әлеуметтік топтардың бөлінісі орталық бөлігі дамыған (орта ... тап (бай ... пен ... тобы ... онша ... емес ... дамыған, бірақ нарықтық экономикаға аяқ ... ... ... ... ... еске ... пирамида түрінде (кедей
топтар орналасқан кең ауқымды үлкен табан).
3. Бұрынғы социалистік елдердің қабатталу моделі ... аса ... еске ... оның көп ... “еңбекшілер” қабаты, ал төбесін -
“билік адамдары” алып жатыр. Орта тап іс жүзінде жоқ.
Біздің ... ... ... келер болсақ, оның
стратификациялық жүйесі ... ... ... ... [36] ... ... ие - ... жақтары ойыңқы пирамида. Бұл пирамиданың төбесінде
негізінен ірі ... ... ... ... және мемлекет
қайраткерлерінен тұратын жоғары тап орналасқан.
Кәсіпкерлік болса қызметтің бір түрі ретінде - тек ... ғана ... ... ... ... өзін ақтап отыр. Бизнесмендер өз ... ... ... мен ... ... ... ... тастап,
неғұрлым құрметті және танымал адамдарға айналуда. Бизнестің банктер, қаржы
компаниялары, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... әр түрлі сарапшылардың пікірі бойынша жалпы
халықтың 3%-дан 10%-ға дейін құрайтын ... ... ... тобы
(әлеуметтік пирамиданың ұшы) ... ... ... түбі де
(пирамиданың табаны) пайда болды, олардың ... ... ... ... Eнді ғана орнап келе жатқан нарықтық экономика үшін қалыпты жағдай
болатын мүліктік теңсіздіктердің ... ... ... ... ... кедейленуіне әкелді, экономистердің есептеулері бойынша
халықтың 70%-дан 85%-ға ... ... ... деңгейіне немесе ол
деңгейден төмен қоюға болады.
Біздің ойымызша ... және ... ... ... ... пен ауыл ... ... байланысты
жұмысшылар мен колхозшылар кедейлік жағдайды бастан кешуде.
Қазіргі Қазақстан қоғамының ... ... ... әлі аз. ... ... тиіс орта ... ... енді ғана басталып келеді.
Қазақстандық орта тап негізінен жеке адамдық жолмен емес, ... ... ... жасақталатын болады және әлеуметтік пирамиданың орта
бөлігі біртіндеп қоғамның бизнеске, кәсіптік еңбекке және ... ... ... топ ... ... ... орта тапты жасақтау бүгінгі қоғамның мынадай ... ... ... ... жұмысшылардың, өндірістік
шаруалардың, фермерлердің есебінен жүретін болады.
Егер де даму процесі ... ... ... ... ... ... ... онда экономикалық құрылымдағы өзгерістердің
салдарынан орта тап ескі әлеуметтік топтар мен таптарды жұта ... ... ... күшке, азаматтық қоғам дамуының өзіндік кепіліне айналады.
Әлеуметтік топтар
Әлеуметтік топтар мен әлеуметтік қауымдастықтар қоғамның әлеуметтік
құрылымының маңызды элементтері ... ... ... - салыстырмалы тұтастығымен ерекшеленетін және
әлеуметтік іс-әрекеттің дербес ... ... ... өмірде бар,
эмпирикалық белгіленетін жеке ... ... ... ... ... ... ескерген жөн [37]:
Біріншіден, әлеуметтік қауымдастықтар ғалымдар жіктеп бөлетін ойша
құрылған ... ... ... өмір ... ... ... және
тексеруге болады.
Екіншіден, әлеуметтік қауымдастықтар - жеке ... ... ... өзге де ... құралымдардың жиыны емес, тұтас жүйелік
сипаттамалары бар тұтастық.
Үшіншіден, ... ... ... ... болып табылады. Бұл олардың өз дамуының және өзін-өзі ... ... ... ... Әлеуметтік қауымдастықтың қалыптасуы және
қызмет атқаруы әлеуметтік байланыстар, әлеуметтік іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... қауымдастықтарды неғұрлым кең
ауқымды екі ішкі тапқа, бұқаралық және топтық қауымдастықтарға ... ... ... мынадай белгілерімен сипатталады:
белгіленбеген сапалық және сандық құрамы бар ... ... ... ... ... болып табылады;
оларға жағдайға қарай өмір сүру тән, яғни олар қандай да бір ... және ... ... ... ... ... тыс болуы
мүмкін емес, сондықтан да тұрақсыз, бір жағдайдан екінші жағдайға дейін
өзгеріп ... ... ... ... ... әртектілігі, топаралық табиғат тән, яғни ... ... ... ... және өзге де шекараларды бұзады;
өзінің аморфтық құралуы салдарынан олар ... ... ... ... ... құрылымдық бірлігі болуға қабілетсіз. Бұқаралық
қауымдастықтардың типтік үлгісі қалың саяси немесе экологиялық қозғалысқа
қатысушылар, ... ... бас ... ... ... және ... қауымдастықтардың басқа бір маңызды түрі әлеуметтік топтар
болып табылады. Әлеуметтік топ ұғымының ... ... мәні ... кең ... ол тұтас қоғамды, тіпті барлық адамзатты қамтиды.
Неғұрлым тар мағынасында бұл ұғым қоғамның ... ... бір жеке ... және ... ... мен мақсаттарды жүзеге асыру үшін бірлесіп
қызмет атқаратын адамдардың азды-көпті жиынтығы болып табылатын ішкі ... ... ... ... ... Бұл орайда “әлеуметтік топ” ұғымына
адамдардың аса көп санды бірлестігі ретіндегі әлеуметтік қауымдастық және
адамдардың сан ... ... ... ... ... ... өзі де ... (ал әлеуметтік топтардың өздері де үлкен және ... ... ... ... топты үшінші, бұдан да тар мағынасында
түсіну қажеттілігі келіп ... ол ... ... болады да.
Бұл ретте ойда болар маңызды ... ... бір ... ... пен ... ... ... арақатынасын
анықтаған кезде біріншісін негізге алып, әлеуметтік қауымдастықты үлкен,
бұқаралық әлеуметтік топ ретінде ... ал ... - ... ... ... ... ... әлеуметтік қауымдастық деп есептейді.
Сондықтан аталмыш ұғымдарды бөлу неғұрлым шартты түрде алынады, өйткені бұл
орайда тапты да, ... да, ... да ... ... ... де,
әлеуметтік топ ретінде де қарастыруға болады.
Әлеуметтік ... ... ... қауымдастықтардан өзгеше:
1) олардың кеңістікте және ... өмір ... ... ... ... ... ... өзара іс-әрекетімен; 2) салыстырмалы
түрде алғанда жоғары топтасу дәрежесімен; 3) құрамының айқын көрініп тұрған
біртектілігімен, яғни топқа кіретін ... жеке ... тән ... 4) құрылымдық құралым ретінде неғұрлым қалың ... ... ... ... - адамдардың топқа бірігуінің кез келгені
әлеуметтік топты құрай ... ... ... біз ... ... өзара байланыстар мен ... ... ... мерзімділігі, тарлығы тән ... ... ... ... және т.б.) ... жиі ұшырасамыз.
Олар шынтуайтына келгенде әлеуметтік топтар болып санала алмайды, сондықтан
да көбіне квазитоптар деп аталады.
Социологтар “әлеуметтік топ” ... әр ... ... ... ... белгілі бір жолмен бір-бірімен қарым-
қатынаста ... ... сол ... ... ұғынатын және басқа
адамдардың көзқарасы бойынша оның мүшесі болып ... ... ... ... ... оның үш ... белгісін бөліп
көрсетеді - өзара іс-әрекет, мүшелік және сәйкестілік. Ұқсас анықтама бере
отырып, Н.Смелзер адамның мінезін ... оның ... да бір ... ... түсіндіретінімізді айтады. Фролов С.С. әлеуметтік топты оның
әрбір мүшесінің ... ... ... бір ... ... жеке ... жиынтығы деп түсінеді. Бұл анықтамада жиынтықты ... ... үшін ... екі ... ... көруге болады: 1) оның мүшелері
арасындағы өзара іс-әрекеттің ... 2) ... ... ... ... ... ... болуы.
Әлеуметтік топтар өзінің шамасы, саны бойынша шағын (екіден он ... ... және ... болып бөлінеді. Шағын әлеуметтік топты ажырату
белгілері: 1) құрам санының аздығы; 2) мүшелерінің ... ... өмір сүру ... 4) ... ... ... және мінез-
құлық үлгілерінің ортақтығы; 5) топқа кірудің еріктілігі; 6) адамның мінез-
құлқын бақылаудың ... ... ... ... қандай түрлерге және типтерге бөлуге болады? Зерттеу
мақсаттарына қарай бір емес, бірнеше типология болуы ... Егер де ... ... ... ... тереңдік дәрежесі
қызықтыратын болса, онда топтарды ресми және бейресми топтарға бөлеміз.
Олардың ... - ... ... ... болатын ресми ұйымдардың
түрлері:
- ол оңтайлы, яғни оның негізінде орынды, белгілі мақсатқа қарай саналы
түрде қозғалу принциптері ... ол ... ... ... яғни ... ... бойынша
араларында жетілген қарым-қатынастар орнайтын абстрактілі жеке адамдарға
арналып есептелген. Мұндай топты, әдетте, ... ... ... жүйе ... оның ... да, құрылымдарын да береді.
Мұндай топтағы көшбасшының беделі, мәртебесі тек қана оның жеке ... ... ... сырттан алатын лауазымымен де анықталады.
Бейресми топқа келер болсақ, оның мүшелерінің бір-біріне тұлғалық,
эмоциональдық ... ала ... көру ... ... ... құрылады;
спонтанды (өзінше еркін), оны құрайтын жеке адамдардың бастамасы бойынша
жасақталады. Шағын топтардың қызметінде ұйымдардың ... ... ... табатын болғандықтан, бейресми топтар да ... тыс ... ... ... және ... ... жерде пайда болатын) болып бөлінуі мүмкін.
Типологияның маңызды түрі шағын ... ... және ... деп ... табылады. Мұндай бөлудің салыстырмалы екендігін әуел бастан ... жөн. ... топ ... ... байланысуларының жоғары (кейде
неғұрлым жоғары) жиілігімен және ... ... ... ... топ ... ... шағын топтың құрамдас бөлігі болып ... ... ол ... ... ... ... ... топ болады. Егер де
біз мысал ретінде студенттік (академиялық) топты қарастырар болсақ, онда ... ... ... ... ... ... ... бастауыш топ
болады.
Г.С. Антипинаның көрсеткеніндей бастауыш шағын топтың өзіне ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру
ұзақтығы, мақсат бірлігі, топқа кіруге еріктілік және мүшелерінің мінез-
құлқына бейресми бақылау. ... ... ... ... топ ұғымын
енгізе отырып, оның интимдік, жүзбе-жүз (face-to-face) байланысумен және
ынтымақтастықпен сипатталатынын атап өткен.
Кейбір ... ... ... ... ... ретінде
сипаттауға болады, олардың ең кем ... ... ... ... ... барлық мүшелері бөлісетін нормативтік жүйесі және
қандай да бір ... ... ... бөлісетін корпоративтік өмір сүру
мағынасы болады.
Қоғамда шағын топтар ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Конт бір ... ... ұясы деп ... еске ... та ... - бұл ылғи да ... топ және де ... ... ... басқа топтар мен ұйымдарға қатысты бастауыш топ
болады. Төменде атап ... сол ... адам ... ... рөл ... ... ... басты агенті
болып табылады. Дегенмен, отбасы ғана емес, өзіміз құрамына кіретін басқа
көптеген бастауыш және ... ... да ... өмірбаянымызда маңызды
әлеуметтендіруші рөл атқарады: құрбы-құрдастар топтары, ... ... ... командалары - біз дәл осылар арқылы
замандастарымыз бен ... кең ... ... ... және ... ... ... Көптеген
зерттеушілердің бастауыш түріндегі байланыстардың жетіспеушілігін адамның
тұлғалық қасиеттерінің нашарлауына және ... ... ... бір ... ... ... ... деп ұйғаруы кездейсоқ емес.
Жеке адам үшін өзі жататын бастауыш топ өте маңызды ... бірі ... ... Бұл ... құндылықтар мен нормалар
жүйесі жеке адам үшін ... ... ... ... ... ... ... Адам әрқашан - ерікті немесе еріксіз түрде - өзінің ой-ниеттері
мен іс-әрекеттерін өзі ... ... ... адамының қалай
бағалайтынымен салыстырады. Жеке адам осы сәтте ... тап та, ... ... топ та және ... болғысы келетін топ та ... ... ... ... ... ... ... бейнелері “ішкі
аудиторияны” құрайды, адам өзінің ойға алғандары мен іс-әрекеттерінде ... ... ... ... ... ... ... ондағы динамикалық
процестерді зерделеу болып табылады. Бұл зерттеулер микросоциология ... ... ... өмір сүру және даму ... ... ... ... әрекеттес және бірін-бірі ... ... ... бағыт болып бөлінген. “Топтық динамика”
терминінің өзін ғылыми айналымға 1930 жылдары Курт ... ... ... қағидалардың бірі топтық қызметтің жүйелілік сипатын атап өтуден
тұрады: тұтас алынған топ оған кіретін жеке адамдардың жай ... ... ... ... ... ... ... жүретін құбылыстар мен
процестерді ... ... одан да ірі ... ... ... ... ... динамика теориясының дамуына американдық (тегі - ... ... ... Морено маңызды үлес қосқан. Ол шағын топты
зерттеудегі екі ... ... ... ... ... ... ... қалаушы ретінде танымал. Социометрия - эмоционалдық
және тұлғааралық өзара ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыстарды айқындау және сандық өлшеу
әдістерінің жүйесі.
Кез келген шағын ... оның ... ... ... ... динамикалық
процестерді қысқаша тізбектеп шығуға тырысар болсақ, онда мынадай негізгі
құбылыстарды түйіндеуге болады:
топтық интеграция - топ ... ... ... ... ... біртұтас нәрсеге айналуы;
құрылымдалу - көшбасшылар мен басқа да мәртебелік позицияларды бөліп және
тиісінше сол мәртебелерге ... ... ... ... ... ... жасақталуы.
Берілген топқа тән нормалар мен құндылықтар жүйесі қатар дамиды; кей
кезде бұл ... ... ... ... өткізетін кезде қатар
болатын ерекше ритуалдарды жасаумен қатар жүреді. Бұл ... ... ... үшін топ ... топтық қысым жасалады. Ол оң ... әр ... ... ... көмегімен жүзеге асырылады.
Әлеуметтік топтарды жіктеу топтарды шағын және ... ... ... деп ... ғана ... ... ... әлеуметтік
жағдайлары бойынша өзгешелігі бейнеленетін қоғамның әлеуметтік құрылымының
сипаттамасы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... балалар, ата-
аналар және т.б.); этникалық әлеуметтік қауымдастықтар (ұлттар, ... ... және ... ... ... ... ... аймақ); әлеуметтік-кәсіптік қауымдастықтар және т.б. сияқты
әлеуметтік топтарды бөліп қарау ерекше маңызды.
Әлеуметтік институт
Әлеуметтік институттар ... ... ... ... ... кез ... ... болған. Оларсыз қоғам өзін құрайтын адамдарға
қатысты өзінің негізгі функцияларын - ... ... ... ... ... рухани және мәдени даму, т.б. орындай алмас еді.
Адамдардың әлеуметтік ... ... мен ... мінез-
құлықтың жалпы ережелері мен қоғамдық мүддеге және жеке ... қол ... ... ... ... тәсілдерінің негізінде
құрылады. Ең алғашқы институттардың бірі жыныстық қатынастарды, қандас
туыстар мен тайпаластар ... ... ... мен ... ... мәдени сабақтастықты, әлеуметтік тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа беру
нормаларын ... ... ... және неке ... болып табылады.
Социологтар “институт” ұғымын құқықтанушылардан бай ... ... ... Ол ... ... ... ... табылады, теориялық тұжырымдамаларды құру мен шынайы ... ... ... оны айналып өту мүмкін емес.
Ағылшын социологі Г.Спенсер “әлеуметтік институт” терминін ... ... Кез ... мекеме (әлеуметтік ... ... ... ... ретінде қалыптасады [38]. Ол институттар
қоғам өмірін реттеу мен ... және ... ... ... ету
ісінде маңызды рөл атқаратынын атап өткен. Ол ... ... ... ... талдаған: өнеркәсіптік, кәсіподақтық, саяси, әдет-
ғұрыптық, шіркеулік, ... ... ... - ... ... деп ... ... орнату, қоғамда қалыптасқан әдет-ғұрып, тәртіп дегенді
білдіреді. “Институт” ... ... мен ... заң ... ... ... білдіреді. Әлеуметтік институт әлеуметтік жүйенің
тұрақтылығын қамтамасыз ететін қоғамдық байланыстар мен ... ... ... ... дегенді білдіреді.
Әлеуметтік құрылғы ретінде институт адам қызметінің әр түрлі ... ... және ... ... ... ... ... кешенін білдіреді. Олардың негізінде топтар мен
адамдардың қарым-қатынас жасау жүйесіндегі ... ... ... анықтайтын әлеуметтік рөлдер мен мәртебелер жүйесі ұйымдастырылады.
Әлеуметтік институттың жеке адамнан гөрі жоғары сипаты, өзіндік ... ... бар, ... сапасы болады. Құндылықтар, үлгілер және
нормалар жүйе ретінде жеке адамдардың қандай да бір ... ... ... ... ... ... институт деп көбінесе адамдардың бірлескен қызметінің тарихи
қалыптасқан орнықты нысандарын айтады. Институттардың ... ... ... ... ... және жалпы қоғамның іргелі қажеттіліктерін
қанағаттандыру. ... ... ... ... ... қауымдастығының өмірін
сақтауға мүмкіндік береді, оларды топтар мен қоғамға біріктіреді, олардың
өмірін ... ... Дәл осы ... институттар ұйымдардағы бірлескен
корпоративтік қызметті үйлестіреді, әлеуметтік қатынастар сипатын анықтайды
және оларды сақтап отырады.
Әрбір институт:
- белгілі бір қызмет аясын;
- белгіленген ... мен ... ... қоғамдық, ұйымдық немесе
басқару функцияларын орындауға өкілетті адамдар тобын;
- ресми тұлғалар арасындағы қарым-қатынастың ұйымдық нормалары мен
принциптерін;
- қойылған ... ... ... ... ... (қоғамдық
ғимараттар, құрал-жабдықтар және т.б.) қамтиды.
Мысалы, әділет органдары ... ... ... ... ... мен ... реттеу саласын білдіреді. Оған жататындар белгілі бір
адамдар тобы (прокурорлар, соттар, ... ... ... ... ... да заңнамалық актілер, сондай-ақ құқықтық ... ... ... ... ... ... прокурордың,
адвокаттың және т.б. рөлдері); мекемелер (прокуратуралар, соттар, тұтқындау
орындары және т.б.) және әділетті қаржыландыруға арналған ел ... ... ... мен ... ... ... және ... процесі институционалдандыру деп аталады.
Қоғамның белгілі бір байланыстардың әлеуметтік ... ... ... сол ... ... алатын әлеуметтік
нормалар, ережелер, мәртебелер мен рөлдер ... ... ... ... ... жалпы мақсаттар, топтар және ұйымдар
қалыптасады, институттың ... ... ... ... ... қолдану ресімдері, мәртебелер мен рөлдер жүйелері құрылады.
Неғұрлым маңызды ... ... ... ... бес ... түрі бар ... бала туу, өсуі ... және неке институты);
- қауіпсіздік және әлеуметтік тәртіп ... ... ... ... ... ... ... институттар, өндіріс);
- білімді беру, өскелең ұрпақты әлеуметтендіру, кадрлар даярлау (білім
беру, ғылыми және мәдени институттар);
- рухани ... ... ... ... ... ... институттың қанағаттандыратын қажеттіліктеріне тәуелді ерекше
қасиеттері бар. Бұл ұстанымдар мен мінез-құлық ... ... ... ... мәдени белгілер; ауызша және жазбаша кодекс;
идеология. Бұл институционалдық белгілер әлеуметтік қатынастарды ... ... ... ... элементтер, түсініктер,
үлгілер, санкциялар, мәдени бейнелер, қоғамдық идеялар арқылы ... ... ... ... ... толық жинақталымына ие бола
бермейді, бұл олардың жеткілікті дами ... ... ... ... институттарының белгілері [40]
|Отбасы |Мемлекет ... ... беру |Дін ... ... мен ... үлгілері ... ... асу ... ... ... ... ниет ... ниет |Үнемділік ... | ... ... |Табыс алу ... ... ... ниет ... | | | ... ... ... ... ... ... ... |Ту ... ... |Мектеп |Крест ... ... |Мөр ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... |
| ... гимн | | ... ... ... мәдени белгілер ... ... ... ... ... ... ... |ғимараттар |Жабдық ... ... ... |Қоғамдық ... мен ... ... |
| ... ... | ... |
| ... мен | | ... |
| ... | | | ... Ауызша және жазбаша кодекс ... ... ... |Оқушылар |Сенім ... мен ... ... ... |Шіркеу ... | | | ... ... ... ... |Мемлекеттік |Монополиялар |Академиялық |Православие ... ... ... ... ... ... ... |Демократия |Еңбек ету құқығы|Прогрессивтік |Протестантизм |
|Дарашылдық ... | ... беру | |
| | | ... | |
| | | ... | ... әлеуметтік институттар маңызды қоғамдық құндылықтар ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымдар
мен қоғамдағы тәртіпті ұстап ... ... ... ... ... құндылықтар, нормалар және мінез-құлық ... ... ... ... ... мақсатқа бірлесе қол жеткізуді
қамтамасыз ететін белгілі бір әлеуметтік маңызды ... ... ... ... ... алып ... ... [41].
Әр түрлі бағыттағы социологтар қоғамдағы ... ... ... ... ... ... мектеп өкілдері (С.Липсет, Д.Ландберг
және т.б.) берген институттардың жіктелуі назар ... ... ... ... төрт ... ... орындайды: қоғам
мүшелерінің өсіп-өркендеуі; әлеуметтендіру; өндіріс пен бөлініс; басқару
мен бақылау.
Экономикалық институттар (меншік, алмасу, ... ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз етеді,
экономикалық өмірді басқа ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар, кәсіподақтар) саяси
биліктің белгілі бір нысандарын орнатуға және ұстап тұруға ... ... және ... ... ... және ... ұдайы өндіруді, жеке ... ... ... ... ... ... Нормативтік-бағдарлаушы
институттар жеке адамдардың мінез-құлқын моральдік ... ... ... институттар жеке адамдар мен топтардың
белгілі бір мінез-құлқын заң ... ... ... ... ... ... ... ала ұйғарып отырады. Рәсімдік-символикалық және
жағдайлық-конвенционалдық институттар топтық және топаралық мінез-құлықтың
әр алуан ... ... ұзақ ... ... ... нормалар мен ұйғарымдарды қамтиды.
Институттардың мойындалған мақсаттары ретінде оңай танылатын айқын
функциялары және ... емес ... ... ... ... ... ... базалық қоғамдық функциясын жүзеге асыру үшін әрбір әлеуметтік
институт қажеттіліктерін ... ету ... ... ... ... ететін функцияларды атқарады. Ең алдымен, институт
қоғамдық қатынастарды бекітеді және ... ... Бұл ... әрбір
мүшесінің қызмет ететін шеңберлерді белгілейтін мінез-құлықтың ережелері
мен стандарттық нормалары ... ... ... ... ... қызмет атқаруы қоғам мүшелері арасындағы өзара қарым-
қатынасты рөлдік талап-күтулер арқылы реттеуді қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... ... сақтауды
қамтамасыз етеді.
Институттардың интегративтік қызметі де маңызды болып табылады.
Институттандырылған нормалардың ... ... ... ... өзара тәуелділік пен ... ... ... ... ... ... жүреді.
Әлеуметтік институттың трансляциялаушы қызметі қоғамда жинақталған
әлеуметтік тәжірибе ... ... ... Жеке адамды әлеуметтендіру,
тәрбилеу және ... ... ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігінің тәжірибесі игеріледі.
Институттардың коммуникативтік мүмкіндіктері арқылы олардың ішінде
туған ақпарат оның құрамына енген жеке ... мен ... ... ... ... да таралады.
Әлеуметтік институттардың айқын функциялары күтілетін және қажетті
болып табылады. Егер де ... ... ... ... онда ол ... және өзгерістерге ұшырайды. Алайда әлеуметтік институттардың іс-
әрекеттерінің жоспарланған нәтижелерімен қатар жасырын, ... ... ... ала жоспарланған нәтижелер де болады.
“Дисфункция” ұғымын алғаш енгізген американдық социолог Р.Мертон
болатын, ол ... бір ... ... ... ықпалының теріс
салдарларын бейнелеуге және қандай да бір жүйенің біртұтастыққа ... ... ... Ол ... пен мінез-құлықтың барлық
институцияландырылған үлгілері қоғамның бірлігі мен ... ... ... ... және де дисфункцияларды зерделеуді маңызды деп
ұйғарған [42].
Мысалы, бұқаралық ақпарат ... ... ... оқиғалар
туралы неғұрлым жылдам және толық хабардар болуын ... ... ... ... ... көтеруге тырысуы сенсация қууға және
ақпараттарды бұрмалауға әкеп соғуы мүмкін. Ал бұл ... ... ... ... ... талаптарына қоғамның сезімталдық қасиетін
төмендетеді.
Сырт көзге әлеуметтік институттардың дисфункция құбылысы ... ... ... ... ұйымдастырудағы
кемшіліктерден және т.б. болатын ... ... ... ... ... ... мақсатының айқын еместігінен,
функцияларының анық еместігінен, сол ... ... ... мен
беделінің түсуінен, жекелеген функциялардың бастапқы оңтайлы мақсаттарды
орындауға емес, өзінің ... ... ... ... ... табады.
Әлеуметтік институттардың өзгеруі едәуір ұзақ та күрделі процесс.
Олардың даму ... ... ... біртіндеп қазіргі заманғы түрге
айналатындығын көрсетеді. Мысалы, отбасы, ... дін, ... ... ... жаңа ... ... ... болуы жаңа әлеуметтік
байланыстар мен ... ... ... ... Мысалы,
индустриалдық қоғамда жаңа - нарық, еңбек келісім-шарты, жарнама, бұқаралық
мәдениет, ғылым, денсаулық сақтау, қоғамдық ... ... ... ... ... тұруы және басқа институттар пайда болды.
Институттардың қоғамдық рөлін терең талдаған алғашқы социологтардың
бірі ... атап ... ... ... ... өмір ... ретінде өзгермейтін нәрсе емес. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... “табиғи
іріктелу” процесі ретінде орын алады. Институттардың өзгеруі өз кезегінде
мінез-құлқы қоршаған ... ... ... және көп ... ... одан әрі ... әкеп соғады.
Әлеуметтік институттардың дамуы эндогендік (ішкі) және экзогендік
(сыртқы) факторлардың ықпалымен жүреді. ... ... ... ... ... жаңа құндылықтардың, мәдениеттің дамуы, адамзаттың
жаңа білімдерді жинақтауы жатады. ... ... ... ... ... ... ... ықпалымен де қатты
өзгеруі мүмкін. Мысалы, Лютер ... ... ... ... болады.
Өзгерістер тудыратын ішкі факторларға жеке институттардың өзінің
қоғамдық функцияларын тиімді ... ... бір ... ... мен ... ... асыру қабілеттері жатады. Егер ... ... ... ... ... ... ... қалса немесе
жоқ болса, онда бұл институттың өмір ... ... ... ... ... ... ... да институттар өзгеріп жатқан әлеуметтік
шынайылыққа сәйкес келетін қайта жаңғыртуды, мамандандырылуын ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік шығыстарға арналған бюджетті қысқарту жағдайында
Қазақстанда әлеуметтік қорғау институты қайта құрылды. Бұрын ол ... ... ... ... қорғауға бағытталған болатын,
алайда өтпелі ... ... оның ... ... ... ... де, ... да жоқ. Сондықтан 2000 - 2001
жылдары атаулы әлеуметтік көмек институты болып ... Бұл ... ... және ... топтарына тиімді әлеуметтік қолдау көрсетуіне
мүмкіндік береді және де ... ... ... ... ... жеке ... ынталандырылады.
Қоғамның дамуына қарай бір әлеуметтік институттар басқа институттарға
өзінің негізгі функцияларын береді немесе бөліседі.
Егер де ... ... ... ... ... өз ... ... ал индустриалдық қоғамда бұл функцияларын дін ... ... ... ... ... және ... ... берумен,
бұқаралық ақпарат құралдарымен, қоғамдық ұйымдармен және басқалармен де
бөліседі.
Социологияда социологиялық зерттеулердің жеке ... ... ... орнықты әлеуметтік қатынастар ретінде зерттеу ... ... ішкі ... ... ... ... ... экономика, саясат, мәдениет, күнделікті өмір ... ... ... ... білімнің дамуына маңызды
үлес қосуда [43]. Микродеңгейдегі зерттеулер қалыптасып ... ... ... ... және ... ... береді, олар одан әрі
институттандырылады және әлеуметтік шектеулердің және ... ... ... ... ... желілік маркетингке адамдарды
барған сайын көп жұмылдыру адамдардың жаңа ... ... сән ... ... ... ... таратады.
Макродеңгейдегі зерттеулер қоғамның социетальді табиғат беретін және
тікелей экономикалық, саяси және ... ... ... ... шеңберін қалыптастыратын базалық институттарды
бөліп қарайды. Нарықтық институттардың қалыптасуы ... ... ... ... ... ... және ... жүріп жатқан өзгерістер
тереңдігін түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, нарықтық ... ... ... әлеуметтік социологиялық зерттеулері қоғамның
социалистіктен нарықтыққа шын мәнінде өзгерген бе, ... ... ... ... ... ... жаңа ресми ережелері
жұмыс істейді ме, бұл нормалар екі жақтың да мүдделерін қамтамасыз ... міне ... ... ... ... ... социологиялық танымда белсенді
пайдаланылатын базалық санаттардың бірі болып ... Бұл ... ... ... ғылымдардың әлеуметтік институттар мен
қоғамдық өмірді зерттеуі толықтыра түседі.
Әлеуметтік ұйымдар
Әлеуметтік ... ... ... тығыз байланысты.
Н.Смелзер ұйымды қысқаша былай анықтайды: бұл “белгілі бір ... ... үшін ... үлкен топ” [45]. Формула қысқа әрі ... ... ... ... ... ... ... өзінің әр түрлі мағынасы
болады.
Біріншіден, қоғамда белгілі бір орын ... және ... ... ... ... ... ... сипатындағы
жасанды бірлестікті ұйым деп атауға болады. Бұл мағынасында ұйым ... бар ... ... ... табылады және автономдық объект
ретінде ... ... ... ... ... ... Мысалы,
кәсіпорынды, билік органын, ерікті одақты және т.с.с. атауға болады.
Екіншіден, “ұйым” термині функциялар бөлінісін, орнықты ... ... және т.б. ... ... жөніндегі белгілі бір
қызметті білдіре алады. Бұл жерде ұйым объектіге ... ... ... ... ... ұйымдастырушы мен ұйымдасатындар ... ... ... табылады. Бұл мағынасында ... ... ... ... келеді, әйткенмен түпкілікті емес.
Үшіншіден, ұйым дегенде қандай да бір ... ... ... келуі мүмкін. Онда бұл терминмен белгілі бір ... ... ... әр түрі үшін ... ... ... ... біріктіру
тәсілі ретіндегі байланыс түрлерін белгілейді. Бұл мағынасында объектіні
ұйымдастыру - объектінің қасиеті, бір белгісі. ... ... ... ... және ... жүйелер, қоғамның саяси ұйымы, тиімді
және тиімсіз ұйым және т.б. туралы сөз болғанда қолданылады. ... ... ұйым ... дәл осы мәні ... ... бірқатар өзіне тән белгілері бар [46]:
1. Ол белгілі бір мақсаттарға қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... Бұл ... бөлек-бөлек, жалғыз дара қол
жеткізе алмайтын мақсаттар үшін ... ... және ... функцияларын қамтамасыз ету құралы мен аспабын білдіреді.
2. Мақсатқа қол жеткізу ... ... ... ... мен
мәртебелері бойынша бөлінуге мәжбүр болады. Демек, әлеуметтік ұйым оған
кіретін мүшелерінің әлеуметтік ... мен ... ... күрделі
өзара байланысқан жүйесін білдіреді. Әлеуметтік ұйым адамның ... ... оның ... ала ... ... ... рөлдерімен, сол әлеуметтік ұйымдағы ... ... және ... ... шекте қанағаттандыруына
мүмкіндік береді.
3. Ұйым еңбек бөлінісінің және оның функционалдық белгілері бойынша
мамандандырылуының ... ... ... ... ... ... әр
түрлі көлденең құрылымдар орын алады. Алайда ұйымды ... үшін ... ... ... ... - олар ... тік ... белгі
бойынша құрылады, онда басқарушы және бағынушы ішкі жүйелер айтарлықтай
айқын білініп тұрады. ... ... ... ... құрылымдардың әр
алуан бағыттағы қызметін үйлестіру қажеттігінен туған. ұйымды құрудың
иерархиялылығы мақсат ... қол ... ... етеді, оны орнықты
және тиімді етеді.
4. Басқарушы ішкі жүйелер ... ... ... және бақылаудың
өзіндік ерекше құралдарын жасайды. Бұл құралдардың ішінде ... ... деп ... ... яғни ... ... ... институттардың қызметімен жасалатын нормалар елеулі рөл атқарады.
Аталмыш институттар нормативтік талаптарды іс ... ... ... ... билігімен және ықпалымен ұстап тұрады, олардың жүзеге асуын
бақылайды және өз ... ... ... ... ... бір ... жүйені білдіреді. Ал тұтас
жүйе, жоғарыда атап өтілгеніндей, өзі ... ... ... ... әр түрлі элементтерін біріктіру базасында ерекше ұйымдық немесе
синергетикалық әсер ... ... ... синергияның көрініс
табуы олардың қатысушыларының жеке күш-жігерлерінің қосындысынан ... ... ... ... ... әсер оның ... үш ... құралады:
ұйым өзінің көптеген мүшелерінің күш-жігерін біріктіреді; жай бұқаралық,
яғни көптеген күш-жігерлердің бірмезгілділігі энергияны өсіреді;
бірліктердің өзі - ... ... оған кіре ... ... олар ... ... демек тек ... ... ғана ... ... ... айналады. Жеке адамның
әрекетінің бұл мамандандырылған бірбағыттылығы да оның ... ... ... бір ... шоғырланады;
басқарушы ішкі жүйенің арқасында адамдардың әрекеттері ... ... ... ... энергиясының артуының қуатты көзі болады.
Ұйымға тән белгілерді бөліп қараумен қатар олардың белгілі ... ... ... ресми және бейресми болып бөлінеді.
Ресми ұйым. Бұл әлеуметтік ресмилендіру, яғни құқықтық, ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... түрде қалыптастыру негізінде құрылған ұйым. Ресми ... ... - ... ... ... ... және мақсаттарымен бір
тұтастыққа біріккен гетерогендік жүйені ... ... ... ерекшеліктерін былай сипаттауға болады.
1) Ол оңтайлы, яғни оның негізін мақсатқа сай, ... ... ... ... қозғалыс құрайды.
2) Ол принципті тұлғасыз, яғни араларында алдын ала жасалған бағдарлама
бойынша “стандартталған” (“мұрат”) қарым-қатынастар орнайтын абстрактілі
жеке ... ... бұл ... жеке ... ... ... ... қарым-қатынастар, онда функционалдықтан
басқа ешқандай ... ... Өзі ... ... ... ... ұйымның бұл ерекшеліктері оның бюрократтық жүйесіне
өзгереді және оған ... жеке ... мен ... абсолюттендіру,
оларды дербес құндылықтар дәрежесіне көтеру және қызмет ету ... ... тән ... ... ... ... ... ресми ұйымның орасан
артықшылықтарымен қатар, оның шектеулілігін атап өткен жөн, өйткені ... ... ... қарым-қатынастарды қамти алмайды. Сондықтан оның
шегінен тыс немесе ... оның ... ... ... түрі - ... ұйым
құрылады.
Бейресми ұйым қандай да бір топтың ішіндегі ұзақтығы ... ... ... ... ... әлеуметтік байланыстардың,
нормалардың, әрекеттердің спонтанды қалыптасқан жүйесін білдіреді. Бейресми
ұйым ресми ұйымның принципінде ... ... ... барлық
жақтарын, барлық процестерін қамтуға және оған енетін жеке адамдардың
барлық әлеуметтік қажеттіліктерін ... ... ... ... қатысты алғанда бейресми ұйым ең алдымен өтемдік деп аталатын
функцияны орындайды, яғни ... ... ... ... Сонымен
қатар, жеке адам ұйымның мұндай нысанына қатысуды ресми ұйымның шектеуші
ықпалынан қорғану механизмі ... ... ол оған әр ... ... ... - өзін іс ... ... өзі сенімді болуына, қоғамда танылуына және т.б. үлкен мүмкіндіктер
береді. Кей ... ... ... ... мақсаттарға қол жеткізуге қарсы
әрекет жасап, беделін “түсіріп” және т.б. ... ... ... ... дисфункционалдық (яғни ресми ұйымдардың қажеттіліктеріне ... ... ... ... де ... ұйым өзін екі негізгі: ресмиліктен тыс және әлеуметтік-
психологиялық нысанда көрсетеді.
Ресмиліктен тыс ұйым - бұл ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың ұйымдастыру міндеттерін ресми
түрде ... ала ... өзге ... ... ... ... ... әрқашан да автономиялықтың, өзі орындайтын функциясына қатысты
тәуелсіздіктің белгілі бір ... ... Осы ... арқасында
ресми ұйымның қызметкері қызметтік мінез-құлықтың нақты нысандарын ... ... бір ... ... ие ... Басқа сөзбен айтқанда,
адамдар ресми ұйымның ... ... ... қол ... үшін өз
бетінше, ресми ұйымның ықпалынсыз осы ... ... ... үшін және
бұл ретте берілген, ресми ұйым “алдын ала ... ... ... ... ету үшін біріге алады.
Әлеуметтік-психологиялық ұйым - бұл тұлғааралық қатынастардың спонтанды
пайда ... ... ... ... ... көбірек эмоционалды)
және бір-біріне өзара қызығушылық таныту ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін - араласуға,
танылуына, топқа жатуына деген қажеттіліктерін ... ... ... ... ... бұл ... ... адамдардың,
олардың жеке қызығушылықтарына негізделген қауымдастығы.
Әдетте, бұл топтар саны жағынан ... ... онша ... ... ... мәліметтері бойынша - 3-тен 10 адамға дейін),
бұл тікелей жеке байланысуларды ... ... ... ... ... ресми ұйымдардың шекараларымен дәлме-дәл келуі немесе
олардан өзгеше болуы мүмкін, ресми ұйымның әр ... ... ... ... оның ... тыс ... ... алады.
Көбінесе, топтың шеңберінде өзінің әлеуметтік қажеттіліктерін
қанағаттандыруға тырыса отырып, адам оған ... ... ... ... топ
қандай да бір жолмен өз мүшелерінің мінез-құлқын бақылап отырады. Бұл үшін
ықпал ету құралдарының біразы ... ... ... ... т.б. ... ұйым өзіндік мінез-құлық нормаларын
жасайды және оның әрбір мүшесі оны сақтауға ... ... ... ... ... оның ... мерейлік өлшем бойынша бөлінеді, ол ресми ... ... топ үшін ... ... дәреже құрылымымен
парапар келе бермейді. ... ... пен ... ... ... пайда болады. Бұл сәттердің барлығы қандай да бір
дәрежеде топтың жасаған бақылау ... ... ... ... ... ... ұйымның иерархиялық байланыстар жүйесімен дәлме-дәл келе
бермейтіндліктен, бұл көбінесе ұжым ... ... және ... ... әкеп ... Кей ... осы ... қарсы
тұрулар пайда болуы мүмкін: бөлімше - топ, лауазым - ... ... ... және ... ... мұндай жағдайы тұрақсыздыққа, бүлдіруге
соқтырмай тұрмайтынын түсіну қиын емес.
Ресми ұйымды қарастыра отырып бюрократия ... ... ... ... ... Тарихи тұрғыдан бұл ұғым мемлекеттік органдар мен үкімет
шенеуніктерінің қызметімен байланысты, бірақ социологтар оны кең ... ... ... ... басқарудың белгілі ... ... ... ... ... ... ... М.Вебердің есімімен
байланысты. Ол оған дәл анықтама берген және ... ... ... тиімді қол жеткізу үшін ең жақсы әкімшілік нысан болып табылады ... ... ... түрі әр ... ... ... ... дәрежесі және ресми міндеттер ретінде бөлінетін
міндеттері бар, анық ... ... ... ... ету және жауапкершілік аясы нақты белгіленген биліктің иерархиялық
құрылымы; ұйымның ... ... ... ережелердің ресми жиынын
белгілеу;
жазбаша құжаттарға негізделген әкімшілік жасау;
ұйым мүшелерінің өзара және клиенттермен байланысының тұлғасыз сипаты;
қабілеттері мен ... ... ... адам ... ... тұлғаларды даярлаудың ресми рәсімі;
ұзақ мерзімді қызмет, жасының үлкендігіне немесе сіңірген еңбегіне қарай
жоғарылау; ұйым ... ... ... және ... ... ... қызметкердің ұйымға қатысты ниетінің ... және ... ... орындауға тырысу (ал мұның өзі басшыға немесе басқа
кез келген қызметкерге жеке басының берілгендігіне ... шарт ... ... барлығы бірге алғанда қызметкерлер мен ресми
ұйымның мінез-құлықтарын алдын ала болжауға ... ... ... ... ... нәтижелері тұлғасыздық болмақ.
Сонымен, адамдарды ұйымдарға біріктірудің негізгі факторы ең ... ... ... ... ... ... күшейтуде тұр. Бұл
осынау адамдар жиынтығы ... ... мен ... тиімділігінің
қосымша көзі болады. Бұл қоғам алдында ... ... шешу ... ерекше құрал ретіндегі ұйымдар құруға түрткі ... ... ... атты ... атқаратын қызметінің бірі болып табылады деуге болады.
Сондықтан ұйым өзі жүйелік құрылым бола отырып, белгілі бір дәрежеде ... жүйе ... ... ... ... ... ... қатар ұйымдардың қоғамдық мақсаттарға ғана құрылмайтынын естен
шығармаған жөн. Егер де бұл ... ... ... ... ... онда олар ұйымдарға онша кіріге қоймас еді. Сондықтан
да ұйымдарға біріктірудің ... ... бір ... қол ... ... ... асыру арқылы ғана мүмкін болатындай болуға тиіс.
Ұйымға қатысушы өз ... ... бар ... ... ... ... ғана
қол жеткізе алады; және керісінше - ұйым өзінің алдында ... ... ... және ... ... ... өз қатысушыларының
қажеттіліктерін де соншалықты толығырақ ... ... ... ... тек бір ... ... емес, іс жүзінде көп ... де ... ... ... Тощенко Ж.Т. О понятийном аппарате социологии // СОЦИС. - 2002. - (
8. - ... ... ... ... ... Учебное пособие / Под ... ... - М.: ... 1998. - С.102-105.
3. Социология. Учебное пособие. - М.: Изд-во “Знание”, 1995. - ... ... Г.П. ... ... // СОЦИС. - 2001. - 6. - С. 96-
98.
5. Социология. - М.: Мысль, 1990. С. 37-39.
6. Социология. ... ... - М.: ... ... 1995. - ... ... ... общей теории. Учебное пособие / Под ред.
Г.В.Осипов, Л.Н.Москвичева. - М.: “Аспект-Пресс”, 1998. - С. ... ... К.К. ... и развитие личности. - М., 1986. - С. 173.
9. Кравченко А.И. Социология. Учебное пособие для ... ... - ... ... ... 1998. - С. ... ... Основы общей теории. Учебное ... / Под ... ... - М.: ... 1998. - С.174.
11. Джаманбалаева Ш.Е. Общество и ... ... ... ... - ... ... университеті”, 2002. - С. 10.
12. Современная западная социология. Словарь / Под ред. Ю.Н. Давыдова.
- М.: Политиздат, 1990. - ... ... М.И. ... ... и ... ... - М.: ... - 310 с.
14. Современная западная социология. Словарь / Под ред. Ю.Н. Давыдова.
- М.: Политиздат, 1990. - С.140.
15. Социология ... - М.: ... 1966. - С. ... ... А.И. ... Учебное пособие для студентов ... - ... ... ... 1998. - ... ... С.С. Социология. Учебник для высших учебных заведений. - М.:
Издательская корпорация “Логос”, 1998. - С.103-105.
18. The Concіse Oxford ... of ... Edіted by ... Oxford ... Press, 1994, p.512; The Penguіn Dіctіonary ... L. 1988. р. ... ... - ... по ... и ... // Тадевосян
Э.В.М.: Знание, 1996.- с.158;
см, ... ... ... ... в ... / Под ... ред. ... - К.: Политиздат Украины. -
1990. - С. 63. ... - это ... ... ... ... общности, социальные институты в некоторую целостную ... ... ... деятельности и культуры”.
20. Социология. Основы общей теории: Учеб.пособие / Под ... ... - М.: ... ... - ... Кожамкулова Л.Т. Средний класс и нисходящая социальная мобильность
// Рөл социологии в ... ... / ... ... ... ... Ч.1. Алматы, 1997.
22. Тадевосян Э.В. Словарь-справочник по социологии и политологии. -
М.: Знание, 1996. - с.127
23. Gіddens A. ... L. 1989. - С. ... ... Н. ... пер. с ... - М.: Феникс, 1994. С. 274
25. См.: Вебер М. Основные понятия стратификации ... - 1994. - (5. - ... ... К. ... ... ... Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения, т. 25, ч.2. -
С.387; Сорокин П. Человек. ... ... / Под ред. ... ... с ... ... 1992.- 395 с.; Worner L., Meeker M., Eels K.
Socіal class іn ... A manual socіal status. ... ... ... ... ... и тенденции социальной мобильности//
Американская социология: перспективы, проблемы, методы: Общ. ред. ... ... пер. с ... - М.: ... - ... Parsons T. ... aspects of socіal ... and process // Varіetіes of polіtіcal
theory. Ed. D.Easton. - Englewood Clіffs: Prentіce - Hall, ... ... К., ... Ф. ... Т.25, ч.2. - ... ... М. Основные понятия стратификации // Социологические
исследования. - 1995. - (5.- ... Worner L., Meeker M., Eels K. Socіal class іn ... A manual ... status NY - 1969. p. ... K. Davіs & W. Moore Some ... of ... // ... іn Socіologіcal Perspectіve / edіted by Davіd Grusky,
Westvіew press, 2001. ... Park R.E. Burgess E.W. ... R.P. The Cіty. Chіcago 1925. ... 1970.; Park R.E. Human ... Park R.E. ... ... Man. // Theorіes of Socіety.Op.cіt.Vol.2., p.945; Парк Р.
Социальный контрөл и ... ... ... ... ... как
социальная лаборатория // Рабочие тетради. Выпуск 1. ... ... ... ... Г. Мид, ... Э. Парк - ... - 1994. С. 64.
31. Barber B. Socіal stratіfіcatіon N.Y. Harcourt, Prace and Co., 1957,
p. 45-52.
32. Pіtіrіm A. Sorokіn Socіal and Cultural ... // ... іn ... ... / edіted by Davіd ... press, 2001. p.303-309
33. См.: Аженов М.С., Бейсенбаев Д.Э. Социальная стратификация в РК.
Алматы. - 1997 г. - 111с.; ... ... ... и ... в ... ... плюрализма. На материалах центрального
Казахстана //Елизова Л.М., Касенов Б.К., ... А.В., ... ... ... г. - 140с.; ... Б.Г. Политические трансформации и изменения в
социальной структуре Казахстана (1946 - 90 гг). - МНО, ... - 1994 г. ... с.; ... М.С. ... в ... процессах современного
Казахстана. - Алматы. - 1999. - 117 с.; Садовская Е.Ю. Актуальные ... ... ... и ... ... ... 1993. -
32 с.; ... З.Х Возраст как фактор стратификации в период становления
рыночной экономики // ... ... и ... процессы в
Центральной Азии. Алматы, 2002. - 500 с.
34. Аженов М.С., ... Д.Э. ... ... в РК. ... 1997 г. - С.110
35. Кожамкулова Л.Т. Социальная структура крупного города (на примере
г. Алматы). Автореф... дис. канд. ... ... ... 2000. - 28 ... ... М.С., ... Д.Э. Социальная стратификация в РК. Алматы.
- 1997 г. - С.102
37.Радугин А.А., ... К.А. ... Курс ... - М.: “Владос”,
1995. - С. 77-78.
38. Громов И., ... А., ... В. ... ... - СПб: ... 1996. - ... ... А.И. Основы социологии. - М.: Академия, 1997. - ... ... С.С. ... - М.: ... 1996. - ... Радугин А.А., Радугин К.А. Социология. Курс лекций. - М.: Владос,
1995. - С.121.
42. Громов И., ... А., ... В. ... ... - СПб: ... 1996. - ... Кирдина С.Г. Социокультурный и институциональный подходы как основа
позитивной социологии в России. // Социс. - 2002. - (12. - ... ... Н.У. ... ... как форма социально-трудовых
отношений / Материалы международной социологической конференции ... и ... ... в ... ... ... ... Қазақ университеті, 2002. - С.278-279.
45. Смелзер Н. Социология. М., “Феникс”, 1994. - С. ... ... А.И. ... ... М., ... ... СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ
Қазақстанда социологиялық көзқарастардың
қалыптасу негіздері
Социологияның ғылым ретінде пайда болуына алдымен әлеуметтік-саяси және
социологиялық идеяларды қалыптастыратын әлеуметтік ойдың даму кезеңі ... ... ой ... оның ... байланыстары, әлеуметтік
қатынастар, әлеуметтік шынайылықтың ... ... ... көзқарастардың, ұғымдардың жиынтығын білдіреді, ол белгілі бір
тарихи уақыт ішінде ... бір ... және ... ... Ол ... механизмдердің, зерттеу амалдарының
айқын ресмиленген және қатаң жүйесін қалыптастырудың негізі болып табылады.
Батыстың социологиялық ... ... мен ... ... ... ... табатын өнеркәсіптік капиталистік
қоғам дамуының тарихи кезеңдерімен байланысты. Ресейде ... ... сана ... ... айналды. Социологиялық ойды
зерттеушілер жазғанындай, орыс социологы ... ... ... ... әлеуметті” және т.б. сирек ... ол ... ... абстрактілі ұғымдарды қолданған кезде де бұл ... ... ... ... саналы немесе еріксіз құрмет болатын, ал
іс жүзінде ол не Ресейді, не ... ... ... ... ... [1,
255-б.]. Орыстың социологиялық ойы ... ... ... ... - бұл оны ... және ... жағынан қазақ
ағартушылығымен және қазақстандық ойшылдардың әлеуметтік-саяси ілімдерімен
жақындастыра түседі.
Қазақстанда әлеуметтік ойдың қалыптасуы қазақ ... ... ... ... дүниетанымының, әлеуметтік құндылықтар жүйелерінің
айрықша нысандарына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар. ХІХ ... ... ... басындағы әлеуметтік және әлеуметтік-саяси ілімдер
қалыптасуының объективті ... ... ... ... 1. ... - ... ... жаратылыстану, әдебиет өркендеді, сондай-ақ
халықтың ... және ... ... ... жаңа деңгейге көтерілгені
атап өтілді; 2. әлеуметтік-саяси даму - ... ... ... ... сот нормалары арқылы қоғамдық құрылымның ... ... әкеп ... ... ... ... ... ойында қазақ ағартушылығы
қалыптасты, оның жарқын өкілдері Шоқан Уәлиханов (1835 - 65), ... (1845 - 1904), ... ... (1841 - 89) ... ... философиялық мұрасы Қазақстан ғылымында кеңінен зерттелген,
онда қазақ ағарту ісінің екі кезеңі қарастырылады:
1. Классикалық ... - ... ... және
Ы.Алтынсариннен бастау алады;
2. Дамыған ағарту ісі кезеңі. Оның өкілдері ... ... - 1920), ... [2].
Белгілі ғалым С.Зиманов ағарту ісінің даму процесі кезең-кезеңімен
өтеді: білім беруді насихаттаудан бастап саяси ... ... ... ... қол ... үшін күресуді талап етуге дейін деп жазады. Сонымен ... ... баға бере ... ... ... да бір ... “негізде”
пайда болған кез келген ... ... ... мәні бойынша
интернационалдық болып табылады, себебі ең ... ... ... ... ұлттықтан жоғары проблемаларды, яғни буржуазиялық ... ... ... ... әлеуметтік проблемаларды күн
тәртібіне қояды деп жазады. ХІХ ғасырдағы қазақ ойшылдарының қызметі жалпы
ағартушылық, әлеуметтік проблемаларды өз ... ... ... және ... ... ... шешуге бағытталды [2, 10-б.].
Ағарту философиясына тән белгі бұқара халықты білімге, білім беруге,
мәдениетке, озат идеяларды қабылдауға және т.б. ... ... ... кездегі қоғамдық ой алдында тұрған басты мәселе қоғамның әлеуметтік
прогресі және оны ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың даму деңгейі, меншік ... ... ... ... және ... ... жіктелуі,
әлеуметтік теңсіздіктер және оны жоюдың жолдары, мемлекет және ... ... ... және ... ... және жеке тұлға туралы
мәселелер, сондай-ақ оқыту, тәрбие және педагогика мәселелері ... ... ... ... ... пен ... айрықша құзырлығын, қоғамның
саяси ұйымын және ондағы режимді талқылай отырып, ... ісі ... ... ... тұра ... және ... билікке сөзсіз
қарсы келеді. Егер де ол ... ... ... ... ... онда ол оған ... болады [4, 8-б.].
Қазақстандағы социологиялық көзқарастардың қалыптасу процесі Батыс
Еуропада социологияның ғылым ... ... ... ... ... ... мұраларын шартты түрде үш бағытқа ... ... ... ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсыновтың (1873 - 1938) білім (білім беру) ... ... және ... ... Олар ... оның ... мен ... насихаттауды мақсат етті. Ыбырай Алтынсарин бұл
проблемаға адам ... ... мен ... ... тұрғысынан
қарады.
Шәкерімнің философиялық, социологиялық, психологиялық көзқарастары оның
“Үш анық” атты еңбегінде көрсетілген, онда үш сәтті бөліп ... ... ... ... ... ... еңбектерін сын көзбен зерделеп,
Спенсердің, Конттің еңбектерін талдайды, олардың көзқарастарына қатысты
позициясын ... 2. ... ... ... өз ... әрекеттенеді; 3. Ақиқат ғылымды іздеу - басқа жат ... ... деп ... ... еркін, жалтақтамай шұғылдану қажеттігін
айтады [5].
Екінші бағыт - таныммен, танымдық қызметпен, ... ... ... ... ... бір ... ... нақты
қызметімен ұштасуына байланысты. Бұл кезеңде қазақ даласында мектептер
ашыла бастады, қоғамда Ыбырай ... ... ... байланысты
білім беру жүйесінің институттану процесі басталды. Оның ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық
принциптерін жасағанында, инспекторлық бақылаудың негізін қалап, мұғалімдер
даярлау жүйесін енгізуінде.
Үшінші бағыт - “Адам ... ... ... ... атты ... ... шұғылданды. Білім беру социологиясы бұл проблеманың кейбір
қырларын өз зерттеулерінің пәні ... ... Осы ... ... “Үш ... атты еңбегі аталмыш проблеманы зерттеу құралы болып
табылады.
Қазақ ойшылдарының әлемдік қоғамдық ойға ... және ... ... ... ... ... ... қабылдауы Қазақстанда
социологиялық көзқарастар ... ... ... Бұл ... пайда болуының қажетті шарттары болды. Теориялық ... және ... ... ... ... ... Прогрестің
өзін О.Конт адам ақылының ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік динамикасы қоғамның күйреуін,
жойылуын емес, ... оның ... ... қозғалысын қамтамасыз ететін
өзгеріске негізделеді, адам қоғамын жануарлардан, биологиялық бірліктен
ажырататын да осы ... ... ... - ... ... ... - эволюция.
Спенсер “үлкен эволюцияны” үш сатыға бөледі: бейорганикалық,
органикалық және ... ... ... - ... ... өзара іс-әрекетін, салдары жағынан кез келген жеке ... асып ... ... ... қызметті білдіретін
органикаүстілік эволюцияның бір бөлігі [6, с.65].
Орыс ... М.М. ... ... ... үдемелі қозғалыс және
оның барысында адам баласы сан ғасырлардан бері жасап келе ... ... деп ... және бұл ... ... ... күрт
секірулер мен дүмпулерге жол бермейді: ол қоғамның өз ... ... ... ... мен ... ... басшылыққа ала отырып
әлеуметтік үдеткіштерсіз (төңкерістер, революциялар) жүзеге ... ... ... қозғалысқа әлемнің барлық халықтары атсалысады,
тарихи даму барысында олар барлық өркениеттің ... және ... ... ... табылатын құндылықтарды жасайды. Прогрестің алдыңғы
шебіндегі ... - ... ... да, басқа халықтар мен
ұлттардың жасаған құндылықтарын да игеріп, олардың ... ... көре ... және бұл ... ... экономикалық, мәдени және
саяси өмірдің нақты көрінісіне айналдыра білгендер [7, 65-б.].
Абай ілімінде қоғам мен адамның даму ... үш ... ... - төменгі саты, онда белгілі бір ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... бақытсыз өмірі, ол адамды
Абай ... ... ... ... ... белгілі бір тәртіпке ие болады,
оны нығайтады, материалдық молшылыққа қол жетеді, ақыл-ой ... ... ... ... ... негізі танылады. Бұл деңгейде Абай
индивидті “адам” деп атайды. Үшінші ... адам таза ... ... ... ... Бұл ... ... және мәңгілік қанағаттандыруға
апарар жол, оған “толық адам” жетеді. Алайда бұл деңгейге жалпы қоғам ... ... ... оған тек ... ... қол жеткізе алады,
сондықтан да ол ... ... ... қала ... ... прогрестің
қозғаушы күші тұлға болып табылады. Қазақ ойшылы үшін ... - ... ... оның ... ... әлеуметтік тәртіп пен жоғары парасатты
тұлғаны қоса қамтиды. ... саты - ... және ... адам.
Ортаңғы сатысы - тұлғаның материалдық молшылығы мен ... ... ... ... [8] ... ... мынадай бөліктерге
бөлінеді:
• адам, оның әлеуметтік мәні;
• білім, білім беру, ғылым;
• әлеуметтік мәдени ... ... ... ... ... көрінісі ретіндегі индивидтің
әлеуметтік-экономикалық және саяси қызметі, адам тыныс-тіршілігінің
механизмдері, тәсілдері мен әдістері.
Зерттеулердің орталық фигурасы ... оның ... ... ... ... береді де. Қазақ ағартушылары жеке адамды ғана емес, ... ... да адам ... ... ала ... ... құрылыстың артықшылықтары мен кемшіліктері ... ... ... ... ... оның табиғатына сәйкес келуімен
немесе ... ... ... Мәні адамның мәніне қарама-қайшы
келетін қоғам ақыл-оймен жаңаруға тиіс [2, 58-б.]. ... ... ... ... ... иесі және рухани бастау ретіндегі адам
болып табылады.
Іс ... ... ... ... ... табиғатын, оның
әлеуметтік мәнін түсінуге арналған. Ол былай дейді: “Дүниеде жалғыз қалған
адам - адамның ... [9, 78-б.]. ... ... тұлғаның өліміне теңей
отырып адам ... ... ... ... адам ... бәрі - дос, адам ... адам баласынан
әділ, ғылым, ар, мінез, деген нәрселерден озады” [9, 78-б.]. Бұл жерде Абай
ойлары А.Тойнбидің пікірімен үндеседі, ол таза жеке ... ... ... ... жалаң абстракция деп есептейді. Өйткені “мен” жалғыздықта, жеке
оқшау қалғанда және тұйықтықта емес, қоғамда, ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады [10, 251-б.].
Абай бойынша жеке тұлға - қоғамның және қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... кімде-кім жаман болса,
замандасының бәрі виноват” [9, 78-б.].
Абай ... ... оның ... және ... процесі көрсетіледі және сипатталады. “Нәресте дүниеге
келгеннен кейін оның келешек ... ... үш ... байланысты екенін
білдірген. Олар баланың ата тегі, дүниеге келу ортасы және ... ... ... ... ол ... ... деп білді:
“Адамның адамшылығы - ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, ... ... ... ... ... ... былай дейді: “Жас бала анадан туғанда екі
түрлі мінезбен ... ... - ... ... ұйықтасам деп тұрады. Бұлар -
тәннің құмары, бұлар болмаса, тән жанға ... үй бола ... һәм ... қуат таппайды. Біреуі білсем екен демек. Не көрсе соған ... ... ... оған ... ... ... ... татып қарап,
тамағына, бетіне басып қарап, сырнай-керней болса, дауысына ұмтылып, ... ит үрсе де, мал ... да, ... ... де, ... ... да
тұра жүгіріп, “ол немене?”, “бұл немене?” деп, “ол неге үйтеді?” деп, ... ... деп, көзі ... ... ... бәрін сұрап, тыныштық
көрмейді. Мұның бәрі - жан құмары, білсем екен, көрсем екен; ... ... [9, 21-б.]. Абай ... ... пен ... айқын бөліп
қарайды, олардың табиғи бастауы мен әлеуметтік дамуын талдайды: “Адам ... ... есті ... естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі
жақсы, жаманды таниды-дағы, ... ... ... көп ... адам
білімді болады” [9, 42-б].
Әлеуметтік құндылықтардағы басты орынға білім мен еңбекті қоя ... ... ... ... атап ... Мысалы, өзінің игілігі
үшін еткен еңбекті ол ... ... жоқ ... деп ... ... үшін еңбек ету - бұл адамдық борыш: “Өзің үшін еңбек
қылсаң өзі үшін оттаған ... бірі ... ... ... үшін
еңбек қылсаң, алланың сүйген құлының бірі боласың” [9, 78-б]. ... ... ... ... ... Адал ... құндылықтар өлшемінде
қарияның сақалынан жоғары тұрады: “Алдау қоспай, адал еңбегін сатқан ... ... ... ... ... ... ... сатқан бала артық”
[11, 9-б.].
Өз халқының әлеуметтік сорының түбірін Абай қазақтардың ... ... ... менмен, ақымақ және еріншек деп айыптады. “...Надан ел
қуанбасқа қуанады. һәм қуанғанда не айтып, не қойғанын, не ... ... есі ... бір ... ... кез болып кетеді. һәм ұялғандары
ұялмас нәрседен ұялады, ... ... ... [9, ... ... ... адамзаттық құндылықтардың маңыздылығы,
бірыңғай қазақ қоғамының тұтастығы туралы қағидасы ... ... сәт ... Өзінің философиясын Батыс пен Шығыстың дүниетанымы негізінде
құрған Абай Қазақстанның қоғамдық ой-пікірінде ... рет ... даму ... ... және ... ... Осы көзқарас тұрғысынан ол өз халқының тағдыры мен
болашағын, қазақтардың ... ... ... ... ... ... және жартылай көшпенділік шаруашылық
тәсілдерін оймен таныды, ... ... және ... ... ... жай-күйін сынға алды [12, 6-б.]. Абай кең байтақ ұлы далада әрқашан
әлеуметтік өмірді ұйымдастырудың уақыт пен ... ... ... ... ... және жеке ... материалдық және рухани қырларындағы
жалпыға ортақ ... ... ірі ... ... ... ... Бұл ретте қоғамдық өзара байланыстардың жалпыға бірдей
маңызды рухани нысандары ерекше мәнге ие ... және ... ... ... ... ... ... осынау әлеуметтік
таратушылары оның рухани құндылықтардың, идеялардың, бағдарлардың, нормалар
мен символдардың бірлігі ... ... ... ... Бұл ... қауымдастық қоғам дамуындағы сабақтастықты, оның болашақпен
байланысын қамтамасыз етеді, қоғамды ... ... ... ... ... ... гүлдену, тоқырау және т.с.с. кезеңдерінде көрінеді [12,
29-б.].
Абайдың рухани мұрагері - Шәкерім ... және ... ... ғылымилықты енгізді, яғни Батыс пен ... ... ... негізделе отырып тұлға мен қоғамның прогресі мен дамуы идеясын
дамыта түсті. Шәкерім ... ... ... ... оның өзі түсіндіргеніндей, “туған жерден, ана ... ... ... ... мәдениетінен келе жатқан нәрсе”. “Мен шығыспен ерте
қауышқаннан дүниені айнадан өзімді ... ... ... ... тілі мен әдебиетін оқып-үйренуімнің арқасында тазардым” деп ... ... ... философиясы, батыстық-еуропалық
қоғамдық ой, ағартушылық ... ... мен ... ... ... [13, ... ... пен биологиялық нәрсені Шәкерім бірге алып қарайды.
Бұл жерде ол Чернышевскийдің “Философиядағы антропологиялық ... ... ... ... ... және жоғарыда өзіміз қарастырған
Абайдың идеяларын жалғастырады. Ол адамда екі қажеттілік бар, - деп ... тән мен жан ... ... өз ... ойлау, өзін-өзі жақсы көру,
маңғаздық - бұл тәннің қажеттіліктері. ... адал ... ... ... ... ... бірінші қажеттілік жеңсе, ол баю үшін, пайда табу
мен даңққа жету үшін кез келген зұлымдыққа баруға дайын ... ... ... еңбек пен ізгі әрекеттен танбайды [13].
Мұнда білім және ... ... ... құндылықтар да маңызды.
Алайда, батыс қоғамдарының тарихи дамуын көре отырып және жатырқау, шеттету
проблемаларымен ... келе ... ... адамзат қоғамын игілікке
жетелер жалғыз ... ... ... ұғымға тоқтайды. Ол мәселені
М.Вебердің ұғымындағы әлеуметтік еңбек пен әлеуметтік мінез-құлыққа ... ... ... ... ... ... тиісінше еңбек - адам
үшін бастапқы әлеуметтік құндылық. Бұл ... ... ... ... ... негізгі сипаттамалары маңызды. “Оларға ... ... ... ... қабат оқу-білімге жетілдіру қажет. Жоғарғы
айтылған жаман әдеттерді жоюға бұлар ... ... ... ... ар ... ... ... “Бұл
ғылымды ақылды адамдар ойластырып, пән ретінде жазып, ... ... ... жеке ардың қожа болып қалу жағын көздеу керек. Адам бойындағы ... ... ... ... [14, ... ... одан әрі даму ... үнемі ізденуде болды. Ол
адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысал ... ... адам ... ... ... ... ... десе, кейбіреулері
үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді. Ал, біреулер оқу
біліммен, ... ... адам ... ... ... ... ... теңеумен түзеледі десе, біреулері тәрбиемен түзеуге ... ... өзі - ... ... ... адам өмірін жаралыстың өзі солай
жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек ... де ... өзі бұл ... ... адам ... ... ... болды. Жақсы өмірдің негізін ол “адал еңбек, ақ жүрек,
арлы ақыл” деп ... Жеке ... ... ... осы
мінездемелердің болуымен анықталады, ол жеке ... ... ... болса солай бейнелеуге жол бермейді. Кез келген әлеуметтік
әрекет әлеуметтік мәнділігін ұғынумен және ... ... ... қатар
жүреді. Қазақ қоғамындағы жеке адамның социумда өмір сүруі мен мәртебелік
позициялары социумның ... ... ... ... ... ... етеді. “Бай мен кедейді теңеу, байдың малын
кедейге бөліп беру - кедейді ... ... мал ... дағдыландырып
жіберетін жол” [14, 138-б.].
Шәкерім қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси дамуының бірнеше ... деп ... ... ... олардың әдемі үндеулері мен
ұрандарына көзсіз ере бермеу, олардың мүдделері үшін ... мен ... ... ... онда ... тек қара ... Халық өзінің адал
еңбегіне сүйене отырып, партияның жаршыларына қарайламай, сенімді де түзу
жолмен алға басуға тиіс. ... ... ... ... мал ... ... және басқа да теріс қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ... ғылымға ұмтылуға тиіс, мұнда
байлардан үміт жоқ, олардың ойындағысы тек баии ... ... соң ... елге ... - бұл олардың өмірлік мақсаты. Үшіншіден, оқуға,
еңбекке жағдай туғызылған ... елді ... ... ... ... ... ... қажет, бұларсыз, - деп жазады ... ... ... күш жоқ, ... бар, ... ... құндылықтарын
дамытуда мақсатқа ұмтылу жоқ, демек қазақтар әлі өзін ... ... ... ... бір ... мен ... бар ... ұлт ретінде өзін
бекіте алған жоқ [15, 52-б.].
Шәкерім өзі діндар адам болған, бірақ бұл оның дін мен ... ... оның ... ... ықпалын талдауына кедергі болған жоқ.
Ол қазақтардың заңнамалық жиыны “Ескі жолын” ... ... ... ... шариғатты қатып қалған ... ... ... ... бейімделген құралы дейді. Қасаң қағида ... ... ... ... ... ... мақалдарды салыстыра отырып, Шәкерім
тарихи процесс барысындағы қоғамдық ... ... ... ... ... ғалымдарының қоғам ... ... ... ... ... ... сәтті болуы әділ ... ... ... деп ... “Әкімшілік басына арлы, ақылды адамдарды
қойып, сол адамдардың ... ... ... ... ... ... ... қарауына алуға заң шығару керек те, ол заңды бұзғандарды
жазалау керек” [14, ... мен оның даму ... ... еңбектерінде көрініс тапқан.
Прогресшіл идеяларды таратушылар болған ХХ ғасырдың ... ... шоқ ... осы ... бастау алады. Сол кезеңнің ойшылдары
мен қоғам қайраткерлерінің айрықша белгілері ... ... ... ... ... ... қоса өз ... терең
берілгендігінде. Ш.Уәлиханов ағартудың философиялық принциптерін әлеуметтік
қатынастар саласына жүйелі ... ... ... Бұл оған ... ... ... ... аса айрықша шешімдерін беруге,
өзінің социологиялық тұжырымдамасын ... ... ... [16, ... ... ... ... табиғаттың бір
бөлшегі болып ... ... ... ... әлем сияқты
заңдылықтармен дамитынын түсінуге құрылған. Бұл ... ... ... қоғам арасында принципті айырмашылық жоқ және ... та ... ... ... ... ... ... сияқты қоғам да өзінің
кедергісіз дамуы үшін қолайлы жағдайды талап етеді. ... ... ... мен ... ... айырмашылықты ажыратып көрсетеді. Табиғаттың
дамуы физикалық заңдарға негізделсе, қоғамда олар ... ... яғни ... ... әр ... ... тайпалық организм
өмірінің шарттарымен толығады.
Ш.Уәлиханов Орта ... ... ... ... құрылысын, мәдени нормативтерін зерттейді.
Қоғамдық даму туралы сөз ете отырып, ол “табиғи-тарихи” ... ... адам мен адам ... ... ... ... ретінде
қарастырады, тарихтан тыс және ... ... ... ... ... теріске шығарады. Адамдардың түсінігі мен көзқарастары ... ... ... және ... орта мен ... ... ... анықталады. Ағарту идеяларын таратушы Ш.Уәлиханов әлеуметтік
құндылықтар мәселелеріне олардың әлеуметтік маңыздылығы мен тарихи ... ... ... ... ... ... ... о киргизах”)
атты еңбегінде қазақтардың тыныс-тіршілігінің жан-жақты қырларын тәптіштеп
зерттейді. Этникалық ... ... ... нормалары мен
құндылықтарына дейін. Қырғыздың генеалогиялық ... ... ... ... тәртіппен сипаттайды, мәртебелік-рөлдік позицияларын ашып
береді. “Генеалогиялық естеліктер ... ... әр ... ... ... ... - күн ... жаралған тектілер және қаралар -
ешқандай артық тылсым қасиеті жоқ қарапайым құл-құтандар” [17, ... ... ... ... ... ... “Халық сословиелерге бөлінген сияқты екі кастаға бөлінеді:
манаптар мен қара ... ... пен ... ... ... орда
негізін салушының ұрпағы ... ... ... ... Бұл билік біртіндеп “өсіп, ақыр-соңында құл иеленушілер мен
құлдардың рақымсыз қатынастарына айналды” [17, 3-б.]. ... ... ... қара ... толық қожайыны, оларды сата да, ... ... ... қатынастары үрей мен қаталдыққа құрылған, манаптың жоғары
тектілігі қарапайым халықты (demos) ... ... өмір ... ... ... ... табылады. “Барлық түрік текті көшпенді халықтар неғұрлым
патриархалдық ... ... ... нысанға ие болып келген және қазір
де солай, ал моңғол немесе моңғолдық қол астында болған орда халықтары ... екі ... ... - ақ және қара ... [17, ... ... ... қоғамы тарихи ретроспективада және
нағыз шынайылықта зерделенеді. ХІХ ... аяғы - ХХ ... ... ... жан-жақты талданған.
Қоғамдағы әлеуметтік қарама-қайшылықтардың негізгі көзі материалдық
өндіріс тәсілдері мен соның негізіндегі таптарға бөліну ... ... ... оның қате ... мен ... “Сот реформасы
туралы жазбаларында” Уәлиханов ақталған реформаларды енгізуді жақтайды.
Экономикалық, саяси және ... ... ... ... етуі тиіс,
“өйткені әрбір адам жеке немесе жалпы адамзат ұжымдасып өз ... бір ... - ... ... ... ... ... дегеннің мәнісі осында жатыр” [15, 35-б.]. “Реформалар
дұрыс болғанда, яғни олар ... ... ... ... ... ... ... прогресс заңдарына негізделгенде ғана сәтті болады”
[18, 198-б.].
Ш.Уәлиханов ... ... ... ... қояды. Ол Азия жағдайында
рақымсыз нысандағы, ешкім де, ештеңе де ... ... ... ... оның ... ... ... және оның есебінен мықтап байиды деп
есептейді.
Ағарту идеялары Қазақстандағы ... беру ... ... ... ... нақты іске асты. Білімді тек құндылық қана емес,
әлеуметтік прогресс ... деп те ... ол ... беру ... ... ... де оқытудың өзіндік әдістемесімен және құрылымымен
институттандыра білді. Ғалым әрі ... ... ... ... ... қалыптастыруға, жаңа салауатты өмір салтын құруға ... ... ... оның жолдары мен әдістерін өз заманындағы көшпенді
халықтың қоғамдық ... ... ... ... және ... ... ... негізінде таңдап
алды. “Қазақтың соры” (“Горе киргиза”) (1882) атты ... ... ... ... мен оны ... ... әлеуметтік базасы
сәйкес келмейтіндігін көрсетеді. Мәселен, жер мәселелерін шешуде халықтың
жерді пайдалану тәсілдерімен санаспайды. Патшалық Ресейдің заңдарына ... ... ... одан да ... ... болды. Ы.Алтынсарин
сайлаудың Қазақстанда бұрын да болғанын көрсете отырып, ... ... іске ... ала ... ... емес, әрбір ру ... жасы мен орны ... ... ... ... ... да бір ... ... ... салыстырғандағы артық
қабілеттерімен өзінен-өзі мойындалған [4, ... ... ... ... үкіметінен 1868 жылғы Уақытша
ережені ... ... ... ... ... және
көзқарастарын ескере отырып, “жеке билейтін орыс немесе қазақ бастықтардың
билікқұмарлығына жол ... үшін ... өзі ... сот пен ... алуы үшін” қайта қарауды сұрайды [4, 124-б.].
Қазақтардың әлеуметтік жағдайын қарастыра отырып, ... ... пен ... ... ... ... негізі болып
табылатын малға ие болу ... ... ... ... ... төрт ... малдың санымен өрнектелетін ... және ... ... ... атап ... жөн. ... тілмен айтқанда
мұны кедейлік пен байлықтың деңгейін ақшаға шаққандағы ең ... ... ... ... ... зерделеу деп атауға болар.
Мұндай зерттеулерді патшалық, кейіннен ... ... ... ... орта шаруашылықтың негізгі тобын кулактар деп
жоюға әкеп соқты. Алтынсариннің айтуы бойынша қазақтардың орта ... - 400 бас ... 400 - 500 ... 20 - 40 ... және 50 - 60 ... [19, 98-б.], бұл ... ... мен шаруашылық жүргізу
әдістерімен таныс емес жаңа басқарушылардың көзіне орасан көп боп ... ... ... ... өз заманы үшін ... ... ... ... және ... асыруға арналған мәлімет
ретінде маңызды ... ... ... ... оның ... ... ... да бір
натурализмді, механицизмді, эволюционизмді қалыптастырды. Мысалы, Уәлиханов
қоғам мен оның дамуы ... ... ... ... екіншіден
“тайпалық организм шарттарына” шешуші мән береді.
Белгілі қазақ ақыны С.Торайғыров ... ... ... қазақтарға
қысқа тарихи кезеңде материалдық және рухани дамудың жоғары деңгейіне қол
жеткізуге мүмкіндік береді деп ... [20]. ... ... ол ... болашақтың қоғамы және оны құру үшін ... ... бар ... теңесу қажет деп ... ... ... ... ... ... үшін мың жыл ... бар-
жоғы жиырма-отыз жыл қажет. Бастысы - Еуропа ... ... ... ... қайталамай, тек жетістіктерін пайдалана отырып жүру. ... ... тән ... ... туралы, адамдардың өзара қарым-
қатынастары туралы, туыстық пен мемлекет туралы ұғымдар мен ... ... ... ... ... бастау алады.
Абстрактілі ойлар адам болмысына барынша ... ... мәні ... ... ... мен ... ... түсіндіріледі. Бұл
орайда қазақтың әлеуметтік дәстүрі қазақ қоғамының шынайы мүмкіндіктерімен
және әлеуетті күштерімен қоян-қолтық астасып жатыр.
Сонымен, Қазақстанның социологиялық ойы ... ... ... ... мына ... Бірінші негізгі қабатта өз ... ... ... Абай мен Шәкерімнің мұралары. Олардың
дүниетанымында шығыс философиясының, адам мен ... тану ... ... ... ... Олар ... қоғамының дамуына рухани және
ізгілік бастауларын, жалпы адамзат ... жол ... ... ... маңызы және шығармашылық мұрасы қоғамдық сананың
орнықты принциптерімен сипатталады. Олар Қазақстан қоғамы дамуының қазіргі
кезеңінде ерекше өзекті.
Екінші ... және ... ... ХІХ ... аяғы - ХХ ғасырдың
басындағы ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов пен
Ы.Алтынсариннен бастап қазақтың ... ... шоқ ... оның ... ... ... дүниетанымының ұлттық
нысандары мен зайырлы білімдерінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... білімдерін,
патшалық режим жағдайындағы ресейлік еркін ой иелерінің демократиялық
идеяларын, Шығыс ... ... ... және ... ... өтуі ... ... ерекше нысандары мен қоғамды
зерделеудің белгілерін қалыптастырды.
Қазақстанда социология ғылымының қалыптасуы
(ретроспективті шолу)
Отандық ... ... ... ... бұл ғылымның кеңестік
қоғам дәуірінде дамуымен байланысты. Социология ... осы ... мен ... ... ... атап өтейік.
ХХ ғасырдың басында Ресейдегі социологияның дамуы өрлеу үстінде болды.
1917 жылғы революцияға дейін ... ... ... ... қалыптасты. Ол мыналардан көрінді:
а) академиялық социологияның теориялық зерттеулері басым маркстік ... - Н.И. ... П.А. ... К.М. ... және ... ... ... социологияны радикалдандыру басым марксистік дәстүрмен
- А.А. Богданов, В.И. Ленин, Е.А. ... және ... [21, ... ХХ ... ... басталған социологияның институттану
процесі 1922 жылы Лениннің “Жауынгер материализмнің ... ... ... ... материализма”) мақаласы жарық көргеннен кейін тоқтап
қалды, онда оқыту процесіне коммунистік бақылау туралы ... ... ... - 20 жылдары құрылған ... ... ... ... П.А. ... Г.Д. ... ... және т.б. қоғамтанушы көрнекті
ғалымдар елден көшіп кетті, бұл социологияның ғылым ... ... ... ... өмір сүру және ... дәстүрлерін үзіп
алу қаупін төндірді. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы ... бір ... ... болды. Саяси өкіметтің жаңа түрі орнағаннан
кейін өтпелі кезеңдегі революциялық ... ... ... ... ... ... - ... алғышартын жасау үшін
қажет нәрсенің бәрі деп есептелді. Бұл тұрғыдан да кеңестік социология
жаңашыл ... ие ... оның ... ... ... ... қоғам болды [21, 73-б.].
Әлеуметтік еңбектер мен социологиялық зерттеулерді қатаң ұстау, ал
кейіннен тыйым салу ... ... ... іс ... ғана емес,
теориялық жағынан да жүріп жатты. “Бүкілодақтық коммунистік (большевиктік)
партиясы тарихының” ... ... (1938) ... И.В. ... ... және тарихи материализм туралы” ... ... ... бір ... - ... ... - ... білімнің
аясына “қайтарылды”. Н.Н. Бухариннің тарихи ... ... ... ... ... ... өмірдің жеке саласын емес, барлық
күрделілігімен бірге жалпы қоғамдық өмірді қарастыратын екі аса ... бар. ... ... бірінші жағынан, тарих болып табылады, екінші
жағынан - ... ... ... бір ... ... бір уақытта
қоғамдық өмір ағыны қалай өтетінін баяндайды... Социология жалпы ... ... ... не? Оның ... ... ... ... болады? Қоғамдық
құбылыстардың әр түрлі қатарлары (шаруашылық, құқық, ғылым және т.б.) ... ... ... ... ... дамуын немен түсіндіруге болады?
Қоғамның тарихи нысандары ... ... ... немен түсіндіруге
болады? және т.с.с. Социология ... ... ... ... ... тарих социологиялық қорытындылар мен жалпылаулар үшін
материал береді... Социология өз кезегінде... тарих үшін зерттеу ... ... ... ... ... тұжырымдар негізінде социологияның маңызды құрамдас
бөліктері - оның ... мен ... ... тек қана ... қарастырылатын болды. Қоғамды нақты ... ... ... ... тасталды. Әлеуметтік өмір процестерін,
құбылыстарын нақтылай зерттеуге қатаң ... ... ... көп ... ... ... ... ретінде өмір сүруін тоқтатты.
Социологияның біршама бой көтеруі ХХ ... 60-шы ... ... дейтін кезеңде ғана атап өтілді. 1962 жылы Кеңестік
социологиялық ассоциация құрылды, ол ... ... ... еді. ... және ... ... ... социологиялық лабораториялар құрыла бастады (Ю.В. Арутюнян
және В.А. Ядов), 1960 жылы КСРО ҒА ... ... ... ... оны Г.В. ... басқарды. 1968 жылы Нақты ... ... және оның ... ... бөлімдері жұмысын бастады [21, ... ... 1964 жылы ... ҒА ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық проблемаларын ... топ ... оны заң ... ... ... Топ қылмыс социологиясы саласындағы проблемалармен шұғылданды.
ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Р.Мертонның, Т.Парсонстің келуі болды (1958 - 64).
1970-ші жылдары Қазақстанда мына ... ... ... ... құрылып, жұмыс істеді:
• ұлттық қатынастардың дамуын басқару проблемаларын зерделеу жөніндегі
топ (1970), жетекшісі - Сужиков М.М.;
... ... (ҒТР) ... ... ... топ (1974), жетекшісі - Черняк В.А.;
• Қазақ политехникалық институты жанындағы өнеркәсіптік ... (1975), ... - ... М.Б. ... даму кезеңінде социология марксистік әдістеме шеңберінде белгілі
бір тәжірибе ... Осы ... ... ... - ... А.А. Рогачев, У.М. Ысқақов, А.Ш. Алтаев, Н.А. Аитов сияқты
ғалымдардың ... ... ... ... ... ... социалистік қоғамның, еңбек ұжымының, қала мен ауылдың
әлеуметтік ... ... ... социологиялық зерттеулер
әдістерін қолдану жөніндегі әр түрлі әдістемелік ұсынымдары жарыққа шықты.
Л.А. Байдельдиновтің, Ө.К. ... Д.А. ... және т.б. ... ... қолданбалы жақтары қарастырылды. Социологиядағы жеке
тұлғаның проблемалары Ғ.Ғ. Ақмамбетовтің, Т.М. Дәуітовтің [24] және т.б.
еңбектерінде қаралған.
ҚазКСР ... ... ... ... ... ... ... мерзім ішінде социологиялық зерттеулердің тұтас сериялары жүргізілді,
олардың нәтижелері В.А. Сапрыкиннің, В.А. ... Т.С. ... және т.б. ... ... Бұл ... ... ... жасағанында. Зерттеушілер бір мезгілде
социологиялық зерттеулердің бірнеше ... ... В.А. ... өзінің
социологиялық зерттеулерінің материалдары негізінде атеизм социологиясының
негізін салушы болды, оның зерттеулерінің әдістемесі мыналарды ... ... ... мен тұрмысын іріктеп тексеру; 2) ... ... ... еніп бақылау; 3) әлеуметтік ақпаратты айқындау, белгілеу
жөніндегі іс-шаралар кешені, оның ... ... ... фокус
топтық зерттеу; 4) құжаттарды - қолжазба материалдарды, мұрағат көздерін,
мерзімді баспасөзді зерделеу; 5) қоғамдық ... ... [26]. ... ... ... және ... сипаттамаларымен ерекшеленді,
бұл қазіргі заманғы жаппай ... ... ... ... өзіне назар аудартады. Алайда әлемдік социологиялық
практикадан, атап ... ... ... ... ... ... ғалымдарды зерттеулерге өте сақтықпен қарауға және ... ... ... ... ... етті, бұл зерттеулердің
сандық әдістерін, олардың инструментарийлерін жасауға және ... ... ... кезеңде Қазақстан ғылымында қоғамның әлеуметтік құрылымын
зерделеудің әдістемелік негіздері ... ол 90-шы ... ... ... одан әрі дами ... ... 80-ші ... социология қоғамға саяси және экономикалық
дағдарыстан шығуға көмектесетін ғылымға айналды. Партия ұйымы кәсіпорындар
мен ... ... ... социологиялық зерттеулерді қолдану
жөнінде нұсқаулар берді және т.с.с. 1988 жылы “Қоғамдағы түйінді әлеуметтік
проблемаларды шешудегі маркстік-лениндік ... ... ... ... ... ол ... практикаға кеңінен тартудың ресми бастамасы
болды. 1988 - 89 жылдары Одақ ... 13 ... оқу ... халық
шаруашылығы мамандарын даярлайтын, қайта даярлайтын және ... ... ... мен ... ұйымдастырылды. 1988 -
89 оқу жылында социологиялық мамандықтар бойынша елімізде барлығы ... ... пен 85 ... білім алды [27, 6-б.].
1987 жылдың жазында Кеңес социологиялық ассоциациясының Қазақ бөлімшесі
құрылды. С.М. Киров атындағы ҚазМУ-дың философиялық-экономикалық ... ... ... ашылуы Қазақстан социология ғылымының
қалыптасуында шешуші болды және ... ... ... ... 1988
жылдың екінші жартысында екі ... ... ... Қоғамдық пікірді
зерделеудің республикалық орталығы (ҚПЗРО) - Бүкілодақтық ... және ... ҒА ... ... жанындағы социологиялық
орталық. 1988 жылы С.М. Киров атындағы ҚазМУ-дың БКИ ... ... ... ... ... ол екі ... бойынша
қызмет көрсетті: жеке ұйымдардың тапсырыстары бойынша социологиялық
зерттеулер ... және ... ... ... социологиялық
біліктілігін көтеру.
Қазақстандағы социологияның институттану мәртебесін ҚР ... ... ... ... ... кадрлар даярлауға,
докторлық және кандидаттық ғылыми дәрежелер алу үшін ... ... ... ... 1991 ... ... әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың жанында
социология ғылымдарының ... және ... ... ... алуға
іздену үшін диссертациялар қорғау жөніндегі диссертациялық кеңес жұмыс
істейді. ... мен ... ... ... ... ... институттар мен процестер мамандықтары бойынша жүреді.
Қорғауға шығарылатын диссертациялардың ғылыми тақырыптары әр алуан, ... ... ... ... социумның проблемалары көрініс тапқан.
Диссертациялық кеңес жұмыс істеген кезеңде қырықтан аса ... ... ... оқу ... ... ... мен дамуына 1996 жылы
социологиялық ғылымдардың докторы, профессор К.Ғабдуллинаның жетекшілігімен
құрылған “Социологтар академиясы” социологиялық орталығы үлкен рөл атқарды.
Қазақстандық социологияның ... мен ... ... ... ... үлес ... Ол ... ғылыми еңбектер, алғашқы жаңа буын
оқулықтарын жазған. А.Ә. Аитовтың жаңа ... бірі ... ... ... ... және ... заманғы әдістемелердің өзіндік
ара жігін ашушы болды.
Қазақстанда қазіргі заманғы социология ғылымы
дамуының негізгі бағыттары
Ғылымның ... ... ... ... және бағыттардың бар
екенін білдіретін тұжырымдамалардың, ғылыми бағыттар мен парадигмалардың
бекуінен көрінеді.
Қазақстандық кәсіптік-ғылыми социологиялық ... ... бұл ... қалыптасуы кезеңінде әр ... ... мен ... ... олар: тарихшылар, философтар,
экономистер, психологтар, филологтар, саясат танушылар, инженерлер,
математиктер және ... ... ... ... ... ... жобалары,
іргелі және қолданбалы зерттеулер процесінде, әдістемелер мен ... ... ... ... мен ... ... - мамандардың, ғалымдардың және тәжірибешілердің болуы.
Қазақстандағы ғылыми және тәжірибелік социологиялық қызметтің ұйымдық-
құрылымдық тұрғысынан мынадай құрылымдары бар:
1. Жоғары оқу орындары ... ... ... ... ... ... ... және оқу-әдістемелік база
2. Қолданбалы социология
• Зерттеу орталықтары
• Кәсіби кадрлар
• Материалдық-техникалық және бағдарламалық қамтамасыз ... ... ... ... ... ассоциациясы
• Қоғамдық пікірлер мен нарықты кәсіби зерттеушілердің қазақстандық
ассоциациясы.
Жоғары оқу орны социологиясы ғылымның өмір ... мен ... ... ... ... ... ... беру жүйесін жасақтайды,
сабақтастықты қамтамасыз ... ... ... беру екі ... ... ... - жалпы гуманитарлық. Қазіргі уақытта социология жоғары оқу
орнының міндетті оқу пәні ... ... ... ... алуға талапкер
студенттердің барлығы осы пән бойынша жалпы гуманитарлық даярлықтан өтеді.
Екінші деңгей - ... ... көп ... даярлау. Ол бакалавриаттағы,
магистратурадағы, аспирантура мен докторантурадағы іргелі базалы дайындыққа
негізделген.
Білім және ғылым министрлігінің ... ... 2002 - 2003 ... ... ... ... ... республиканың 10 жоғары оқу
орны даярлауда (1-кесте).
1-кесте
Қазақстан Республикасының “Социология” мамандығы бойынша кадрлар даярлайтын
жоғары оқу ... ... оқу ... атауы |Аспирантура|Магистратура|Оқыту |Бейімдік |
| | ... ... бар- ... |немесе |
| | ... ... | ... |
| | | | | ... ... |Қазақ мемлекеттік қыздар |- |бар ... ... |
| ... институты | | ... | ... ... ... ... |- |- ... ... |
| |экономикалық | | ... | |
| ... | | | | ... |Л.Гумилев атындағы Еуразия|- |- ... ... |
| ... ... | | ... | |
|4. |Е.А. Бөкетов атындағы |- |бар ... ... |
| ... мемлекеттік | | ... | |
| ... | | | | ... ... ... |- |- ... ... |
| ... ... | | ... | ... ... ... |- |- ... ... |
| |мемлекеттік университеті | | ... | ... |Х.А. ... ... |бар |- ... ... |
| ... қазақ-түрік | | ... | |
| ... | | | | ... ... атындағы Қазақ |бар |бар ... ... |
| ... университеті | | ... | ... |М.Х. ... ... ... |- ... ... |
| ... ... | | ... | ... |Шығыс гуманитарлық |- |- ... ... |
| ... | | | | ... мамандық бойынша жоғары оқу орындарында барлығы 522 адам ... 2002 - 03 оқу ... ... ... ... ... оқу бітіргендердің саны 138 адам болған.
Елімізде “Социология” мамандығы ... ... ... ... ... 2002 - 03 оқу жылына 30 мемлекеттік білім беру гранты
мен 20 несие бөлінді.
Кеңестік білім беру ... ... ... оқу ... ... ... жоқ. ... әлеуметтік процестерді, әлеуметтік-таптық
қатынастарды ғылыми зерделеу “ғылыми коммунизм” курсында көзделген болатын.
Социологиялық мамандықтар дәрежесінен ... ... ... ... аннотацияда былай делінген: “Қоғам ... ... ... ... да ... Бұл мамандықта оқыған
болашақ социологтар жеке институттардың, процестердің, қоғамдық топтардың
заңдарын, ... мен ... ... ... күштерін қоғамдық-экономикалық
формациялар мен жалпы тарихи процестер шеңберінде зерделеудің марксистік
көзқарастарын меңгереді” [28, ... ... ... ... ... ... мақсаты - социология
ғылымы туралы толық, жүйелі түсініктерді, сондай-ақ әлеуметтік шынайылықты
зерделеу саласындағы тәжірибелік, аспаптық ... ... ... ... ... берудің жоғары міндеті тағы да бір мүмкіндік
жасау арқылы - ... ... ... ... ... өзгеріп
отыратын ортаға сәтті бейімдей отырып, әлеуметтік процестердің, құбылыстар
мен фактілердің, олардың пайда болу ... ... етуі мен ... ... ... ... ... социологияландыруда.
Социологиялық білім берудің негізгі қызметі - Қазақстан қоғамының жабық
қоғамнан ашық ... өту ... ... өйткені қоғамның ашық
түрінде ғана өзгерістер мен жақсаруларға деген әлеуеттер болады.
Социолог мамандарды даярлау әлем ... ... ... өтуді көздейтін “Болашақ” бағдарламасы шеңберінде де
жүргізіледі. 1994 ... ... бұл ... ... “Социология”
мамандығына 6 адам АҚШ пен Ұлыбританияның мына жоғары оқу орындарында оқып
шықты:
АҚШ:
- ... ... (1994 ... ... ... ... (1997 жыл);
- Луисвиль университеті (1998 жыл);
- ... ... (2000 ... ... университеті (1999 жыл);
- Дархум қаласының университеті (1999 жыл).
Социология бойынша кадрлар даярлау ... ... ... құралдар және т.б. болып табылады. Социологияны ... ... ... ең ... ... авторлардың оқулықтарына
негізделді. Соңғы уақытта отандық оқулықтардың саны өсіп келеді. ... бұл ... ... ... ... ... ... Мына бағыттардың қарқынды ... ... ... Н.А., ... К.У. ... ... для ... факультетов вузов” (Алматы, “Қазақ университеті”, 2002.
- 293 с.)
• Общая социология. Альбом для схем. Учебно-методическое ... М.С., ... С.К., ... З.Ж. - Алматы, “Қазақ
университеті”, 2001. - 41с.
• Новейшие теории и концепции социологической науки / ... ... ... Астана, 2001, 100 с.
• Социологялық сөздік /Жалпы ... - ... К.У. - ... университеті”, 2003. - 167 б.
• Қоғамның әлуметтік курылымы / Аженов М.С., Садырова М.С. - Алматы,
“Қазақ ... 2002. - 160 ... ... Экономическая социология. Учебное пособие. Аженов М.С., Биекенов
К.У., Пузиков М.Ф., Садырова М.С. - ... ... ... - 79 ... ... ... Курс лекций / Рук. Автор.колл. - Гуревич
Л.Я. - ... ... 2001. 253 ... ... по экономической социологии: Учебно-методическое пособие /
Касымова Л.Н. - ... ... 2002. - 134 ... ... ... ... / Оспанов С.И. Алматы, “Раритет”, 2002.- 336 с.
• Ғабдуллина Қ. Құқық социологиясы. Оқулық. - Алматы, 2003. - ... ... ... әлеуметтік жұмыс. Оқу құралы./ Биекенов К.У., ... - ... ... университеті”, 2001. - 133 б.
• Социология семьи. Учебно-методическое пособие / Жаназарова З.Ж. ... ... ... 2001. - ... ... ... ... общественного мнения. Учебно-методическое пособие.
Биекенов К.У., Жаназарова З.Ж., Нурбекова Ж.А. - ... ... 2001. - ... ... ... настроений. Социологический практикум / Маканов
Ж.К., Лосев В.В. - г. ... 2001. 360 ... ... с ... в системе государственной службы: методика,
основные проблемы и казахстанский опыт / Под общ. ред. ... - ... ... ... службы при
Президенте Республики Казахстан, 2002. - 403 ... ... ... ... ... ... ... аспирантура мен докторантура ... ... ... ... ... кадр құрамында 14 социология
ғылымдарының докторы, 30-дан астам социология ғылымдарының кандидаттары бар
(2-кесте).
2-кесте
Социология бойынша ... ... ... ... ... |Диссертациян|Қорғаған|
| | ... ... мен ... ... |жылы |
| | | | ... | ... ... М.М. ... ... - ... |1990 |
| | ... ... ... | |
| | ... ... |ҚазҰУ | |
| | ... ... ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... ... | | ... |Ғабдуллина Қ.Г.|Өндірістік ұжым және|22.00.04 - ... |1991 |
| | ... ауыл ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... |әлеуметтік | | |
| | ... ... | | |
| | ... рөлі ... процестер | | ... ... К.Ү. ... ... - |Әл-Фараби |1993 |
| | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... және | | | |
| | ... ... | | ... ... Б.А. |Нарықтық экономика |22.00.03 - |Әл-Фараби |1994 |
| | ... өмір сүру ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | | ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... | | ... | ... О. ... ... беретін |22.00.04 - |Әл-Фараби |1995 |
| | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | | |
| | ... |институттар | | |
| | | ... ... | | ... ... Н.Ж. ... ... беру ... - |Әл-Фараби |1996 |
| | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... |ҚазҰУ | |
| | ... ... | | |
| | | ... | | |
| | | ... ... | | |
| | | | | | ... |Раисов Е. ... ... - ... |1997 |
| | ... ... |атындағы | |
| | ... ... ... ... | |
| | ... еңбекке |және | | |
| | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | | ... ... С.Т.|Қазақстанда |22.00.05 - ... |1998 |
| | ... ... ... | |
| | ... |социология |ҚазҰУ | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... ... С.В. ... ... - |РФ |1998 |
| | ... ... ... ... |
| | ... және |социология |ң ... ... |
| | ... ... | ... ... | ... | ... ... ... М.С. ... түрленулер |22.00.04 - |Әл-Фараби |1999 |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... |әлеуметтік | | |
| | ... ... | | |
| | ... |және процестер | | |
| | ... | | | ... ... Т.Ж.|Мектепке дейінгі |22.00.06 - |Саратов |2003 |
| | ... ... ... өмір |Мемлекеттік |жылы |
| | ... ... ... ... |
| | ... | ... | ... | | ... | ... | | | |
| | ... | | | ... |Шәукенова З.К. |Қазіргі Қазақстандық|22.00.04 - |Әл-Фараби |2003 |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... |ҚазҰУ | |
| | ... ... ... | | |
| | ... |институттар | | |
| | | ... ... | | ... ... ... ... - ... |2003 |
| |Ш.Е. ... ... ... ... |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | | |
| | ... ... ... | | |
| | | ... ... | | ... ... ... ... |22.00.04 - |Әл-Фараби |2004 |
| |Л.Т. ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... |ҚазҰУ | |
| | ... және ... | | |
| | ... ... | | |
| | | ... ... | | ... және ... ... талдау негізінде отандық
социологиялық зерттеулердің негізгі бағыттарын бөліп ... ... ... ... және ... ... Әженов М.С.,
Ғабдуллина Қ.Г., Икенов А.И., Тәжин М.М., ... М.Р., ... ... З.А., ... М.С., ... А., ... Л.Т.,
Валитова З.Х., Әйтімбет Л. [29].
Қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттеу - ... ... ... Социология ғылымының дәл осы бағыты кеңестік дәуірде
қызу қолға алынған болатын. Ғылымда осы ... ... бұл ... ... ... ... сөз ... мүмкіндік беретін белгілі бір әдістеме
қалыптасты. Сонымен қатар, ... ... ... ... кезекте
әлеуметтік құрылым проблемаларын қозғайды: ол мәселенің марксистік
қойылымында ... ... ... ... Сондықтан
зерттеушілер қоғамның әлеуметтік құрылымын зерделеудің жаңа ... ... ... ... ... ... қатынастар мен қоғамның даму
жүйесіндегі әлеуметтік процестер, сондай-ақ жеке әлеуметтік топтар - ... оның ... ... де бар және ... ... базистің, өндірістік қатынастардың жалпы жүйесінің сапалық
өзгерістері сөзсіз әлеуметтік құрылымдардың ... ... ... ... ... ... нақты эмпирикалық дәлелін тапқан.
Әлемдік және отандық социологиялық әдебиеттерді талдау және ... ... ... ... ... ... ... түрін қалыптастыру, қалалану процесі мен оның
салдарлары, ірі қаланың ... ... ... қоғамының әлеуметтік
құрылымы дамуының қазіргі заманғы үрдістері проблемаларын зерттеудің жаңа
әдістемесін жасаған. Ғылыми-санаттық ... ... және ... ... ... қауым”, “қалалану”, “кәсіпкерлік”,
“кәсіпкер”, ... ... атты ... анықтамалар тұжырымдалған.
2. Жеке тұлғаның әлеуметтік проблемаларын зерттеу: Сапарбеков И.Ж.,
Биекенов К.Ү., Никитенко Е.В., Әбдікерова Г.О. , ... Н.М. ... ... ... ретіндегі жеке тұлға ұғымы әлеуметтік
ғылымдардың бірқатарында кеңінен баяндалған. Социологияда бұл ұғым ... ... ... түрлі салаларындағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ғылымда жеке тұлға
көбінесе еңбек және саяси ... ... ... ... мен ... нысандарының ерекше сипаттамаларына ие болған
жеке тұлға мен ... ... ... ... ... ... ... саяси әлеуметтену процестерін, саяси мәдениетін, саяси
басқаруды, саяси мінез-құлықты, саяси сананы, азаматтық сананы, ... және ... ... ... ... ... ... жеке тұлға проблемаларын ... ... ... ұлғайтты.
Жеке тұлғаның саяси мәдениетінің мазмұны негізгі ... ... жеке ... ... демократия мәдениетімен,
саяси позициясымен, саяси бағалануымен және саяси мінез-құлықпен байланысы
қарастырылады.
Басқару қызметінің тұжырымдамасында қазақстандық ұйым ... ... ... ... ... басшы мен
қарамағындағының жаңа тұлғааралық қасиеттеріне ерекше көңіл бөлінген. Жалпы
ғылыми ... ... ... қатынастарды
қалыптастыру механизмдерін социологиялық диагностикалауға негізделген
қазақстандық ұйымдарды ... жаңа ... ... бастама
қаланған.
3. Жастардың әлеуметтік проблемалары: Золотухин С.А., Нұсқабаев ... Л., ... Л.И., ... Г.С., ... Р.С., Царева
Т., Қазымбетова Д.К., Ляднева Ж.М. [31].
Жастар ... ... ... ... ... бір ... әлеуметтік топ ретінде өзіне ерекше назар ... Бұл ... осы ... ... ... ... әрекет ету нысандарына,
жоғары жинақылық дәрежесіне және белгілі бір тұтастыққа ие ... ... Бұл ... ... ... әлеуметтік топтың жасының,
білімінің белгілері, әлеуметтік-кәсіптік бағдары, жұмыспен ... ... ... ... қарастырылған. Жастарды әлеуметтендірудің әр
алуан түрлеріне көп көңіл бөлінген - саяси, құқықтық, ... ... ... көбінесе студент жастар болып келеді. Бұрын ... ... ... ... ... едәуір көңіл бөлінген.
Базалық “әлеуметтену” санаты қазіргі заманғы ... ... ... ие ... ... деп ... ... ұдайы өндірісті
ұғынады, оның барысында жеке адам ... ... мен ... ... ... өзін бөліп көрсету қабілетіне ие
болады, ол сол арқылы әлеуметтік жүйені ұстап тұруға, сақтауға және ... ... қана ... оның өзгеруіне де жағдай жасайды. Осылайша
жеке адам әлеуметтік өрістің ... ... ... ... ... ... ... болып табылмайды. Бұл жағдайда
әлеуметтену өзара ... ... ... ... ... қарастыруда әлеуметтенудің авторлық ... ... ... бұл - жеке адамның белсенді, пәндік-түрлендіруші, инновациялық
қызметі. Бір-біріне жақын ... ... ... ... ... ... ұғымдары қарастырылады.
Саяси және құқықтық әлеуметтену мәселесі ғалымдардың ықыласын ерекше
аударады. “Саяси мәдениет”, “құқықтық ... ... ... ... ... азаматтық қоғамды қалыптастыру
принциптері аясында нақтылануы ... ... ... ... ... мүмкіндік берді, бұл қазақстандық социумнің маңызды
проблемасы болып табылады.
4. Әлеуметтік ... ... және ... ... ... Б.А., Климова Т.В., Биекенова С.К., Әбілқасова Д.Б. [32]
Социологиялық ... бұл ... ... ... ... ... теориялық базасымен ерекшеленеді. Әлеуметтік статистиканың,
әлеуметтік болжамның, әлеуметтік саясаттың, демографиялық ... ... ... ... ... түсіндірілген және
тұжырымдалған. Әлеуметтік статистика деп статистиканың қоғам ... ... ... ... ... ... жай-жапсарды және
адамдардың өмір салтын кешенді зерделейтін саласын түсіну керек. Әлеуметтік
процестерді талдаудың ғылыми әдістері жүйесіндегі ... ... ... да бір ... әлеуметтік индикаторларын айқындау,
олардың тұрақтылығы мен өзгергіштігін, олардың белгілі бір уақытқа, ... ... бір ... жатуын бағалау мүмкіндіктерімен белгіленген.
Әлеуметтік болжаудың, әлеуметтік статистиканың ... және ... ... ... ... жүйесін құру әдістемелері жасалған,
өмір сапасын, тіршілік деңгейін өлшеу индикаторларының жүйелері жасалған.
Кедейлік деңгейі көрсеткішінің ... ... ... Маңызды
сипаттамалар - шығыстар мен кірістер немесе шығыс бабы өлшенетін ... ... ... дамуына тән жалақының тұрақсыздығымен, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-демографиялық қырларын зерттеуде
әлеуметтік саланың жай-күйінің демографиялық ахуалға әсері ... әр ... ... нарықтық шарттарға әлеуметтік бейімделуінің
ерекшеліктері ашып көрсетілген. Бұл жұмыстардың маңыздылығы ... ... ... анықталған. Әлеуметтік, демографиялық, гендерлік
саясат жасау жөніндегі республика басшылығына нақты ұсынымдар социологиялық
ғылымның қоғамды ... ... ... аударуы мен үлес қосуының
көрсеткіші болып табылады.
5. Ауыл ... ... ... Дәрменова Б.К., Матаев
Ғ.М. [33].
Ауыл шаруашылығы проблемаларын зерттеудің өзектілігі дау туғызбайды.
Алайда бұл бағытта қандай да бір ... ... ... айта ... Керісінше, алдындағы кезеңмен салыстырғанда ауыл ... ... ... ... ... ... отандық ғалымдарымыз
Н.А.Аитовтың, Қ.Ғ.Ғабдуллинаның, С.Н.Соскиннің, А.А.Рогачевтың және т.б.
бірқатар ... ... ... бір ... ... ... көрсетеді. Дәстүрлік көзқарастың әдістемелік ерекшеліктерін толық
көлемде ... ... жоқ ... қазіргі заманғы кейбір
маңызды сипаттамаларға тоқталамыз.
Біріншіден, шаруаларды екінші дәрежедегі тап деп тануды ... ... ... ... ... ... ... табын “гегемон” таптың,
жұмысшы табының көлеңкесінен шығарамыз: оны ешкімнің гегемониясын қажет
етпейтін айрықша, ... ... дара күш деп ... [33, ... ... ... ... мәселелері, ауылдық көші-қонның
әлеуметтік салдарлары көтеріледі, ауылдық еңбек ... ... ... ... баға берілген, фермер
қожалықтарының ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік топ ретіндегі қазіргі заманғы отбасы мен әйелдердің
әлеуметтік проблемалары: Жаназарова З.Ж., Шеденова Н.У., ... ... Ж.А. ... ... ... әлеуметтік отбасы елеулі орынға ие. Отбасы мен
әйелдер проблемасы жөніндегі зерттеулердің іргелі негіздерінің шет ... ... ... ... келе ... дәстүрі бар. Сонымен қатар,
бұл жұмыстардың маңыздылығы қазіргі ... сай және өз ... ... көзқарасты қалыптастыруға тырысу ғылыми-
категориялық ... ... ... ... ... ... ... талдауды қалыптастырды.
Отбасы қоғамның даму процесінде тұтас әлеуметтік құрылым ретінде елеулі
өзгерістерге ұшырағанын ... атап ... ... ... ... талдау адам өмірінің осы маңызды саласындағы ... ... ... ... ... ... ахуал мен балалар тәрбиесіне әсер ететін экономикалық, саяси,
мәдени факторлар қарастырылған. ... ... ... ... жеке ... ... ... мен механизміне, олардың
арасындағы эмоционалдық байланыстар, отбасының өмір салты деңгейіне және
ата-аналарының мінез-құлықтарына ... ... ... ... ... ... проблемаларына ерекше ықылас
қоюы азаматтық қоғам принциптері мен ... ... ... анықталады. Қазіргі кезде әйел проблематикасы социология,
экономика, философия, демография, саясат тану және т.б. сияқты ... ... ... аясынан өзінің пәні мен мазмұны бар
елеулі, іргелі ... ... ... ... әлеуметтік жағдайын
зерделеудің жаңа кезеңі әлеуметтік процестерді түсінудің ... ... ... ... ... ... ... Бұл
тұжырымдама әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... ерлер мен әйелдердің ... жеке ... мен ... ... ... ... және
еңбек салаларындағы) айырмашылығы мен ұқсастығының шеңберін, қызметіндегі,
қабілеттеріндегі және ... ... мен ... ... ... жаңа әлеуметтік шарттарға әлеуметтік бейімделу проблемалары,
жұмыспен қамтылуы, отбасындағы орны мен рөлі әйел ... ... ... мен ерлердің рөлдері туралы ұғымдардың ... өсу ... ... ... ... өлшеудің
берілген өлшемдерінің өзгеру динамикасы, олардың ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылуының
әлеуметтік саясатының бұрынғы негіз қалаушы ... ... ... ... ... ... өзгерістерге сәйкес келетін
тең мүмкіндіктер стратегиясына көшу, әйелдерді әлеуметтік қорғау жүйесіне
өзін-өзі қорғау принципін енгізу ... бар деп ... ... және ... ... ... Ш.Е., Көшербаева
А.Б., Қазымбетова Д., Әлиев Д.М. [35].
Девианттік мінез-құлықтың әлеуметтік қырларын ... ... ... ... ... жаңа ... ... девианттік мінез-құлық
социологиясының зерттеу объектісін, пәнін ... ... ... социологиясының объектісі - санада жазылатын
білімнің, ... ... ... ... ... ... жүзеге асуы (нысаны мен мазмұны бойынша) ретіндегі
адамдардың шынайы қызметі, шын мінез-құлқы.
Ауытқушы ... ... ... және пайда болу себептерін
қарастыра отырып Жаманбалаева Ш.Е. ... ... ... ... жеке ... әлеуметтік топтар мен жалпы қоғамның
қызмет етуі мен дамуы ... ... ... ... мен ... ... мінез-құлықтың әлеуметтік нормалар мен
құндылықтарға сәйкестігі; қоғам және әлеуметтік санкцияларға баға беру.
Қазымбетова Д. ... ... ... ... мінездемелерді
(парасаттылық, тәрбие) енгізеді. “Девианттік мінез-құлықтың негізіне жеке
бастық және қоғамдық мүдделердің үйлесуі ... ... ... ... мінез-құлық” дейтін базалық
санаттар қазіргі ... ... ие ... ... арақатынасы
анықталды. Бұл бағытта осы әлеуметтік құбылыс туралы ұғымдарды кеңейтуге
және тереңдетуге мүмкіндік ... оқу пәні ... ... кеңінен
қолданылады.
8. Әлеуметтік және саяси институттарды социологиялық талдау: Асылов
Н.Ж., Қарабаев Ш.Қ., Сейдуманов С.Т., Илеуова Г.К., ... Л.А. ... ... ... процестері социологияның алдына теориялық та,
практикалық та ... ... ... ... социология социология білімі
саяси биліктің, саяси институттардың және ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Саяси кеңістіктің құрылымдалуы саяси партиялардың, құралымдардың және
саяси элитаның қалыптасуы процесін зерттеулерде келтірілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... плюрализм батыстың саяси құрылымдарының құбылысы ретінде
отандық ғылымда қарастырылмаған.
Әлеуметтік-саяси құбылыс ... ... ... ... ... зерттеулерде көппартиялылықтың
қалыптасуының типологиясы мен ... ... ... ... бағдарламалық ұстанымдарының жіктемесі, көппартиялылықтың
дамуына кедергі ... ... ... қарастырылады, сондай-ақ
саяси плюрализмнің жеке ... мен ... ... ... ... ... құралымдардың ерекшеленген этникалық әлеуметтік
құрылымдарының қалыптасу себептері талданады.
Билеуші саяси ... ... мен ... ... бастапқы қағидасы қоғам әрқашан да билікке ие болып отырған
азшылыққа және қолында билігі жоқ ... ... ... ... және
бөліне беретінін түсінуде. Бұл позиция отандық ғылымда әлемдік классикалық
дәстүрлерді қайта ұғынудың және қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... ... туралы
тұжырымдамалық қағидалар да қазіргі ... ... ... ... ... ... позицияны иеленген әлеуметтік бір
топтарға өз ... ... ... және ... ... ... ету ... беретін биліктің саяси институттардың жиынтығы
ретіндегі классикалық түсінігі қазіргі ... ... ... ... ... заманғы қоғамда билік барлық әлеуметтік ... ... ол ... ... ... ... және ... кеңістіктердің
қарым-қатынасын білдіреді (П.Бурдье тұжырымдамасы).
Саяси социологияның ғылыми-санаттық аппараты ... ... ... ... ... және т.б. Саяси
социологияның оқу пәні ... ... ... ... ... ... ... береді, бұл ғылыми ізденістің
өзінше ... ... ... ... болып
табылады.
9. Әлеуметтік- өнеркәсіптік қақтығыстар: Есмұханова Г.Г. [37].
Зерттеудің теориялық-әдістемелік базасы ... ... осы ... ... да ... ... еңбектері
негізінде қалыптасқан. Әлеуметтік қақтығыс тұжырымдамасы ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
маңызды элемент ретінде ұғынуға негізделген. Қақтығыстың қазіргі заманғы
тұжырымдамасының мынадай белгілері бар: ... кез ... ... ... деп тану; “әлеуметтік қақтығыстың” және оны тудыратын
факторлардың кең қамтылған ... ... ... мен ... мойындау; өнеркәсіптік қақтығыстың ұғымына
жаңаша түсінік беру. Кеңестік ... ... ... ... атап ... ... мен ... ғылыми социологиялық
бағасын алды, Қазақстандағы өтпелі кезеңдегі өнеркәсіптік қақтығыстардың
себептері, өту механизмдері және ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік қақтығыстардың
институттануының негізгі тәсілдері мен механизмдері анықталған, ... ... ... ... ... ... әзірше біреу ғана және ... ... ... ... туралы сөз қозғау қиын екендігін
айта кеткен жөн. Сірә осы әлеуметтік-экономикалық қатынастар ... ... жаңа ... пайда болуын сәл тежеген болуы
керек, жалпы бұл қазіргі заманғы отандық социологияға тән ... ... ... индустриалдық қатынастар жүйесінде әлі де
шешілмеген проблемалар баршылық, оларды жүріп ... ... ... ... ... қатынастар мен процестердің этникалық шақтары: Қарабаев
Ш.Қ., Хан М.М., ... Б.Ж., ... А.К., ... ... К., ... З.К. ... ... социология ғылымының дербес бөлімі ретінде енді
ғана бөлініп келеді, зерттеулер ... ... ... айқындалуда,
ғылыми-ұғымдық аппараты жасалуда. Қазіргі заманғы Қазақстан қоғамының
полиэтникалылығын осы ... ... ... ... Біздің бөліп
қараған жұмыстарымыз саяси түрленулердің этникалық ... ... ... ... ерекшеліктеріне, өндірістік ... ... ... ... ... ... этникалық топ социологиялық зерттеудің нақты
объектісі ... ... ... мәселесі отандық социологиялық ойда қаралған жоқ деп айтуға
болмайды. М.С. Әженов, И.А. Әйтімбет, С.К. Өтешов, ... ... және т.б. ... ... бұл бағыттағы белгілі бір дәстүрді
қалыптастырған. Социологияда дәл осы бағыт қазақстандық социумның ... ... ... ... ... ... ... топ”, “этникалық өзіндік сана”, “этникааралық
қатынастар” ... ... ... ... ... және ... заманғы
қойылымында қарастырады, бұл ұғымдарға толық және ... ... ... ... ... деп ... ... қойылымында біртұтастығы
генетикалық анықталған биологиялық популяцияны ғана ... ... ... ретінде мыналар бөлінеді: әлеуметтік-демографиялық
ахуал, экономикалық сипаттама, аумақтық орналасу, рухани және ... ... ... ерекшелік жеке тұлғаның құрлымдық құндылығының
құрамдас ... ... ... ... ... нивелирленуі және олардың ... ... ... ... ... ... ... қатынастар жүйесі элементтерінің
бірі ретінде ... ... және ... ... ... ... ... береді, қазіргі Қазақстандағы
әлеуметтік реформаларды жүзеге асыру үшін оған күш салу қажет.
11. Қазақстандағы социологиялық ойдың ... ... ... К.Ү., ... А.К. ... ... ... бірі, өйткені социологиялық қауымдастықтың
өзіндік рефлексиясын көрсетеді, социологияның ғылым және оқу пәні ... ... және ... ... институттану тұрғысынан
қарастырады, бұл ғылымның ішкі және сыртқы қалыптасуы мен дамуының ... ... ... ... Бұл ... ... социологияға
көбірек келеді, социологиялық ... ... ... ... ... дамуын және қазақстандық социологтардың ғылыми
ізденістерін бақылай отырып жүйелендіреді және байытады.
Социологияның ғылым ретіндегі дамуы ... ... ... ... ... монографияларының, тұжырымдамалық ғылыми
еңбектерінің өсуімен ерекшеленеді. Мысалы, 2000 - 2003 ... ... ... ... Казахстанская молодежь на рубеже веков / А.С. Сарсенбаев, Г.Т.
Телебаев, Д.А. Калетаев, А.Т. Шайкенова. - ... ... 2000. ... ... как ... ... / ... Л.А. Алматы:
Институт развития Казахстана, 2000. 169 с.
• Национальные процессы в ... ... ... А.П.
Семипалатинск: СГУ им. Шакарима, 2000 - 252 с.
• Казахстан и современный мир / ... К.Г. - ... ... - 108 ... ... ... и ... / Габдуллина К. - Алматы, 2002. –
167 с.
• Казахстанская культура сегодня: ... ... ... ... Г.Т., ... А.Т., ... А.К., ... А.А.,
Куцик Л.В. - Астана: Елорда, 2002. 232 с.
• Этническое взаимодействие в Казахстане / Сейдуманов С.Т., Калмыков
С.К., ... З.К. ... ... ... ... 2002 -
95 ... Социальное взаимодействие этносов в современном казахстанском
обществе. Шаукенова З.К. ... 2002, 128 ... ... и ... ... ... ... поведения /
Джаманбалаева Ш.Е. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. - ... ... ... ... ... состояния, предупреждение и
противодействие / Н.А.Сартаева - Астана, 2002. - 224 с.
Социология ғылымының қолданбалылық маңызы ... ... ... саясатты жүзеге асыруда пайдаланылуынан көрінді.
Мемлекеттік органдардың жанынан социологиялық зерттеулерге ... ... және ... ... ... ... Республикасы
Президентінің жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер инстиутты,
Қазақстан ... ... ... ... қызмет
академиясының Мемлекеттік басқару мен мемлекеттік ... ... ... ғылыми-зерттеу институты, Қазақстан Республикасы
Парламентінің Ақпараттық-талдау қызметі, ... ... ... және қоғамдық келісім министрілігінің Талдау және мониторинг
орталығы, бұларда ... ... кең ... ... және ... ахуалдар мониторингі жүруде.
Социологиялық қызмет көрсету рыногының дамуы қазақстандық саяси ... ... ... ... ие болды. Мемлекеттік
орталықтармен қатар талдамалық ақпарат беру және қоғамдық сауал салу ... ... ... ... ... көрсететін бірқатар жеке
меншік орталықтар бар: BRІF Research Group, ... ... - ... ... ... ... БИСАМ-ЦЕНТРАЛ ЭЙЖА, Алматы
тәуелсіз социологтар мен саясаттанушылар ассоциациясы, КИСЭИП, КОМКОН ... және т.б. Бұл ... ... ... мен интервьюерлер
желісі түріндегі құрылымдары, ғылыми-әдістемелік ... ... ... жаңа компьютерлік технологиялары бар. Жеке меншік компаниялардың
коммерциялық негізде қызмет ететіндігінен қымбат тұратын ... ... ... ... ... ... қалыптасу процесіне әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ социология кафедрасының бастамасымен 1996 жылы ... ... ... ... атты ... ... ғылыми-
тәжірибелік конференция, 1997 жылы Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... болашағы”
атты халықаралық семинар жаңа серпін берді.
2002 жылғы 17 - 18 мамырда Алматы қаласында өткен “Қазақстандық ... ... жаңа ... мен жаңа ... атты ... ... конгресі Қазақстан социологиясының жаңа кезеңі
болды. Бұл конгресте ... ... шешу үшін ... ғалымдарын біріктіру мақсатында тәуелсіз кәсіби ... ... ... ... құру туралы ... ... ... ... елдің социологиялық
қауымдастығының интеллектуалдық және ғылыми-ұйымдық әлеуетін ашуды ... ... етіп ... ... ... ... ... социология ғылымдарын докторы, профессор М.М. Тәжин
сайланды.
2003 жылдың қаңтарында Ассоциация ... ... жас ... ... ... социологтары ассоциациясының сыйлығын
ізденуге арналған байқау ұйымдастырды. Байқаудың алғашқы жеңімпаздары ... ... Ш.Е., ... Л.Т., Әбдірайымова Г., Нұрбекова
Ж.А., Шеденова Н.У., Валитова З.Х., Сәдуақасова А.К. болды.
Осылайша, Қазақстанның социология ғылымы шынайы ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. История теоретической социологии. Под ред. Ю.Н.Давыдова. - ... 1997. - Т.2. - 560 ... ... Р.Е. ... формирования и развития казахского
просвещения вт. пол. ... ХХ в. Дис. ... ... ... ... 1985. - 167 с.
3. Чокан Валиханов и современность / Сборник материалов Всесоюзной
научной ... ... ... со дня ... - ... ... КазССР, 1988. - 320 с.
4. Атишев А.А. Политическая мысль Казахстана вт. пол. Х1Х-нач. ХХ в. ... ... 1970. - 161 ... ... І. Қазақстанда социологиялық көзқарастардың қалыптасуы //
Ақиқат. - 1994. - ( 10. -32-42 б.
6. История теоретической социологии / Под ред. И.Ф. ... - ... - ... ... А.В. ... ... жизни в русской социологии в кон.
Х1Х - нач. ХХ в. Б.Н.Чичерин, М.М.Ковалевский. Дис. ... ... ... - М., 1993. - ... ... Д. Абай ... ... ... - әлеуметтік өмірінде қолдану
жолдары // Культурные контексты ... ... и ... ... семинара, посвященного 100-летию
М.О.Ауезова. / Сост. А.Кодар, ... ... по ... ... ... ... ... - Алматы, 1988. - С.194-
199.
9. Абай. Қара сөздер. ... - ... Ел, 1993.- 270 ... ... А. Дж. ... ... - М.: Прогресс, 1991.- 736 с.
11. Өміралиев І. Абай афоризмі. - Алматы: Қазақстан, 1993. - 124 б.
12. Орынбеков М. ... ... ... - ... ... 1995. ... ... Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстана 1917-1940 г.г. - Алматы:
Ғылым, 1991. - 256 с.
14. Шакарим. Зеркало подлинного ... Сады ... ... ... // ... - 1989. - ( 8. - ... Шәкерім Құдайбердиев. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара
сөздер. - Алматы: ... 1988. - 560 ... ... Т.К. ... казахской общественной и философской мысли. -
Астана, ЕАУ им. Л.Н.Гумилева, 2000.- 150 с.
16. Сегизбаев О.А. Казахская философия ХV - начала ХХ вв. - ... - 472 ... ... Ч. ... ... в пяти ... - Алма-Ата: Казахская
советская энциклопедия, 1985.- Т.2 - 416 с.
18. Валиханов Ч. Избранные произведения. ... ... ... 643 ... ... Ы. Шығармалар. ұш томдық. - Алма-Ата, 1976. - Т.2. ... ... С. ... 1918. // ... - ... Жазушы,
1971. - 256 с.
21. Капитонов Э.А. Социология ХХ века: история и технология. - Ростов-на-
Дону: Феникс, 1996. - 512 ... ... ... ... - М. : ... Социологические центры СССР (1976) / Под ред. ... - ... - 309 ... ... С.Н. О преодолении социально-экономических и культурно-
бытовых различий между городом и деревней в ... ... - ... Казахстан, 1967. - 223 с.; Соскин С.Н.
Социальная структура современного села. - ... ... 1978. -
23 с.; ... С.Н. ... структура села и народное образование.
- Алма-Ата: Казахстан, 1979. - 287 с.; Рогачев А. А. ... ... - ... ... 1987. - 158 с.; Рогачев А. А.
Использование ... ... ... - Алма-Ата: Кайнар, 1970. -
128 с.; ... А.А. ... ... ... ... - Алма-Ата: Кайнар, 1981.- 207 с.; Искаков У.М.
Города Казахстана: проблемы ... ... ... ... -160 с.; ... А.Ш. Социальное развитие
рабочих Карагандинского угольного бассейна в ... г.г. - ... ... 1990. - 133 с.; ... Л.А. Статистика в
социологическом исследовании. - Алма-Ата: Наука, 1965.- 126 ... У.К. ... в ... быта ... - ... 1973. - 167 с.; Дорж Д.А. ... в лекционной пропаганде. - Алма-Ата: о-во “Знание”,
1987. - 20 с.; ... Г.Г. ... ... ... - ... ... 1971. - 215 с.; Даутов Т.М. Личность
как социологическая проблема. - ... ... 1970.- 254 ... ... В.А. Урбанизация. Атеизм. Религия: проблемы формирования
научно-материалистического атеистического воспитания в ... ... - ... ... 1981.- 287 ... В.А. ... научно-материалистического атеистического
мировоззрения (социологические проблемы). - Алма-Ата: Наука, 1969. -
372 с.; Черняк В.А. Планы социального ... ... и ... ... Казахстан, 1974. - 183 с.; ... Н. ... ... в ... - ... ... 1965. - 328 с.;
Сарсенбаев Т.С. Проблемы ... ... ... ... - ... Казахстан,
1973. -129 с.
26. Черняк В.А. Социология атеизма и исторический материализм. - ... ... 1989. - 175 ... ... С.Т. ... информационные службы:
ретроспективно-аналитический обзор. - Талды-Курган, 1990. - 38 ... ... для ... в ВУЗы СССР в 1988 г. - М.: Высшая школа,
1988. - 448 с.
29. Габдуллина К.Г. ... ... и его ... рөл ... ... ... ... Дис. ... д-ра социол.
наук. - Алматы, 1991. - 291 с.; Икенов А.И. Гуманистический ... ... ... Дис... д-ра социол. наук. -
Алматы, 1992. - 327 с.; ... М.М. ... ... ... различий. Дис... д-ра социол.
наук. - Алма-Ата, 1990. - 291 с.; Хамитова М.Р. Социальные изменения
учителей Казахстана. Дис. ... ... ... ... - ... 1992. ... с.; ... Е. ... факторы отношения рабочих Казахстана в
труду в современных условиях. Дис. ... доктора социол. наук. ... 1997. - 285 с.; ... З.А. ... ... ... Дис. ... ... ... наук. - Алматы, 1997. -
127 с.; Садырова М.С. ... ... в ... ... ... Дис. ... ... наук. - Алматы, 1999. - 259 с.; Абжалиева А.Т. Урбанизация и
ее социальные последствия. Дис. ... ... ... ... - ... - 143 с.; ... Л.Т. ... структура крупного
города (на примере г. Алматы). Дис. ... канд. социол. наук. ... 2000. - 141 с.; ... З.Х. ... тенденции развития
социальной структуры казахстанского общества. Дис. ... канд. социол.
наук. - Алматы, 2000; Айтимбет Л.И. ... ... ... ... ... ... Дис. ... канд. социол. наук. -
Алматы, 2000
30. Сапабеков И.Ж. Авторитет руководителя в ... ... ... ... ... наук. - Алматы, 1992. - 156 с.; Биекенов К.У.
Методологический и социологический ... ... ... ... Дис. ... доктора социол. наук. -
Алматы,1993. - 325 с.; ... Е.В. ... ... ... ... ... ... Дис. ...
канд. социол. наук. - Алматы, 1997. - 190 с.; ... ... ... проблемы политической социализации личности.
Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы, 1997. - 140 с.; Кудро Н.М.
Социальное ... ... ... как ... ... Дис. ... ... ... наук. - Алматы,
2000.
31. Золотухин С.А. Молодежь в социальной структуре общества. Дис. ... ... ... - Алматы, 1993. - 116 с.; Нұсқабаев О. ... ... ... ... ... ... ... ғыл. док. ... дис. ізденіс. - Алматы, 1994. - 247 ... Л.Н. ... ... ... ... молодежи
сельского происхождения в условиях переходного периода. Дис. ... ... ... - ... 1997. - 148 с.; ... Л.И.
Қазақстан жастарын нарық жағдайындағы өнеркәсіптік еңбекке бағыттау.
Социол. ғыл. канд. .... дис. ізденіс. - Алматы, 1998. - 130 ... Г.С. ... ... как социальная группа. Дис.
... канд. социол. наук. - Алматы, 1999. - 142 с.; ... ... ... ... культуры студентов. Дис. ...
канд. социол. наук. - Алматы, 1999. - 134 с.; ... ... ... анализа правовой социализации студенческой
молодежи. Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы, 1999. - 134 ... Д.К. ... ... ... как ... ... Дис. ... ... социол. наук. -
Алматы, 1999. - 161 с.; ... Ж.М. ... ... поведения молодежи Казахстана. Дис. ... ... ... - ... ... Амирханова М.М. Методология и методика построения системы
индикаторов социальной статистики. Дис. ... ... ... ... ... 1999. - 165 с.; ... Б.А. ... жизни в контексте
рыночной экономики. Дис. ... доктора социол. ... - ... 1994. ... с.; Климова Т.В. Социально - демографические отношения как
предмет социологического исследования. Дис. ... ... ... ... Алматы, 1997. - 171 с.; Биекенова С. К. ... ... ... ... ... Дис. ... канд. социол.
наук. - Алматы, 1999. - 149 с.; ... Д.Б. ... в ... ... и ... ... Б.К. Социально - экономические проблемы ... ... ... ... в ... ... Казахстана.
Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы, 1993. - 147 с.; Матаев ... ... ... самоуправления. Дис. ... канд.
социол. наук. - Алматы, 1994. - 150 с.
34. Жаназарова З.Ж. ... ... ... ... ... Дис. ... канд. социол. наук. - ... 1998. ... с.; ... Н.У. Женский труд в условиях ... ... ... Дис. ... ... ... ... - ... 1998. -
132 с.; Кылышбаева Б.Н. Социальная адаптация женщин к современным
рыночным ... Дис. ... ... ... наук. - Алматы, 1998.- 165
с.; Нурбекова Ж.А. ... ... ... в ... . Дис. ... ... ... наук. -
Алматы, 2000.
35. Джаманбалаева Ш.Е. Социальные проблемы ... ... ... РК). Дис. ... ... ... ... - ... 1996.- 121
с.; Кошербаева А.Б. ... ... ... аспект). Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы,
1999.- 149 с.; Казымбетова Д.К. ... ... ... ... ... исследования. Дис. ... канд. социол. наук. -
Алматы, 1999. - 161 с.
36. Асылов Н.Ж. Военная социология как ... о ... и мире / Сб. ... Вып. 2(7). - ... ВИ ПВ, 1996.; ... ... структура общественно - политических ... ... ... в ... ... Дис. ... канд. социол. наук.
- Алматы, 1995.- 138 с.; ... С.Т. ... в ... политико- социологический анализ.
Дис....доктора социол. наук. - ... 1998. - 297 с.; ... ... ... ... и ... политической элиты
Казахстана. Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы, 1997. - 140 ... Р.Б. ... ... ... ... ... Дис. ... канд. социол. наук. -
Алматы, 2001.
37. Исмуханова Г.Г. ... ... ... и их ... в
теории Р.Дарендорфа. Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы, 1996. -
149 с.
38. Хан М.М. Этно-региональные ... ... ... Дис. ... ... ... ... - ... 1993. - 139 с.;
Смагамбет Б.Ж. Взаимоотношения ... ... и ... в
многонациональных трудовых коллективах: социологический анализ. Дис.
... канд. социол. наук. - Алматы, 1998.- 159 с.; Есенгалиева А.К.
Социальная ... ... ... к ... рынка. Дис. ...
канд. социол. наук. - Алматы, 2000. - 162 с.; ... ... ... ... ... и ... в ... период. Дис. ... канд. социол. наук. -
Алматы, 1995.- 138 с.; ... С.С. ... ... как ... ... в ... Казахстан:
социологический анализ. Дис. ... канд. социол. наук. - Алматы, 2002;
Жайшибекова К. ... ... ... ... ... ... Дис. ... ... социол. наук. - Алматы, 2001;
Шаукенова З.К. Социальное взаимодействие ... в ... ... ... ... ... - ... 2003.
39. Биекенов К.У., Садвокасова А.К. Институционализация социологической
мысли в Казахстане // Саясат. - 2000. - ғ 6; ... ... ... ... в ... Дис. ...
канд. социол. наук. - Алматы, 2000.
ІІ бөлім. СОЦИОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ
1-тарау. КЛАССИКАЛЫҚ ӘЛЕУМЕТТІК ТЕОРИЯ ПРОТОСОЦИОЛОГИЯ РЕТІНДЕ
Әлеуметтік ... ... ... ... ... және оның пайда болуын қай ... ... ... Бұл ... жауабы көп жағдайда социология пәнін
түсіндіруге байланысты: социология пәні неғұрлым ... және ... оның ... да ... ... ... шығады. Екінші жағынан, бұл
пән неғұрлым кең қамтылған және белгісіздеу ... ... ... ... да ... ... қойнауына тереңдей түседі.
Адамды қоршаған ортада пайда болуы ғана емес, оның қоршаған ортадағы
басқа адамдардың арасында өмір ... ... да ... қызықтырып
келеді. Неге адамдар басқа адамдардың арасында өмір сүруге ұмтылады? Оларды
топтарға бірігуге, жеке мемлекеттерге бөлінуге не ... ... ... ... мән-мағынасы мен құндылығы неге байланысты?
Осы сияқты сұрақтар ... ... әр ... ... ... ... ерте ... ғалымдар мен ойшылдар өз
көзқарастарын адамға және ол өмір ... ... ... ... ... ... құрылған математика ғылымының шынайы объектілерді
өлшеуден басталғаны сияқты, социологияның ... да ... ... ... болады.
Мұндай ой-тұжырымдарға ертедегі қытай философиясынан бастап адамды
қазіргі заман философиясында ... ... ... ... ... адам ... ойға түсінік беруге әрекеттену мысал бола алады.
Социологиялық білімнің даму ... ... ... және ... ... ... түсіну үшін әлеуметтік білімнің ... ... ... ... ... келгенін білу маңызды.
Социологиялық ойдың дамуын кезеңге бөлу
Социологиялық ой дамудың бірнеше кезеңдерінен өткен. Үш кезеңді бөліп
қарауға болады - ... ... ... ... Орта ғасырлардың және
Жаңа заманның әлеуметтік білімі), КЛАССИКАЛЫҚ (ерте және кейінгі классика)
және ... ... ... ... және жаңа ... [1].
СОЦИОЛОГИЯНЫҢ АЛДЫҢҒЫ ТАРИХИ КЕЗЕҢІ - ең алдымен социологиялық ... ... ... туралы, әлеуметтілік туралы, әлеуметтік
шынайылық туралы түсініктердің қалыптасу прроцесі. Бұл алғышарттар ХІХ
ғасырдың ортасына қарай ... ал осы ... ... ... ұзақ ... бойы әр ... әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың:
философияның, тарихтың, саяси экономияның, құқықтану мен ... және т.б. ... ... дамыды. Адам мен қоғам
проблемасы, өте жақсы қарым-қатынастар мен сол қоғамды дұрыс құру ... ... ... ірі ... ... орын алған. Оқиғаларды
уақытын, орнын және қатысушы адамдарын көрсетіп, қарапайым тіркеу ... ... ... білім біртіндеп талдамалық ой-тұжырымдармен де байи
түсті. Әлеуметтік танымдағы жаңа талдамалық деңгейдің пайда болуына адамзат
әуелі ежелгі қытай ... ... соң көне ... борыштар.
Социологияның бастауларын Мао-цзы даос мектебінің ғұламалары мен
даналарының әр ... ... ... ... ... ... мен ... және қоғамдық өмір тәртібін анықтайтын
үндінің “Махабхарата” ... ... ... ... ... “Саясат” атты жұмыстары әлеуметтік
білімнің дамуына жаңа ... ... және жеке ... ... ... ... отбасы, құқықты зерделеуге жол ... ... ... алғаш рет қоғамдағы адам орнының проблемасына ... ... мен ... ... ... ... ... қойды. Адамдардың
дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын, өнегелері мен өзара қарым-қатынастарын
зерделей, ... ... ... ... ... ... жөніндегі тәжірибелік ұсыныстармен қисынды ... ... ... ... ойдың аса көрнекті өкілдері
әл-Фараби, әл-Бируни, Ибн-Сина болды. Шығыста ... ... ... әр ... ... күштердің тарихи шынайылықты игеруінің ерекше
түрі ретінде дамыды және Шығыс халықтарының, ... ... ... ... санасының қалыптасуында орасан зор рөл атқарды. Ежелгі ... ... ... ... ... бірақ әлі
социология бола қоймаған элементтерін ... ... ... біздің
протосоциологиялық идеяларды социология ретінде қабылдауымыз ... ... ... ... ... ... ... басқа
уақытта және басқа жерде қалыптасқан ғылымның ... ... ... ... ... ең ... ... алғышарттары Жаңа дәуір
кезеңінің (ХVІІ - XІХ ғ.) әлеуметтік ойлары болды. Оның өкілдері Англияда
Джон Локк, Адам Смит және ... Юм; ... - ... Поль ... Дени
Дидро, Шарль Монтескье, Анри Сен-Симон; Ресейде - М.В. Ломоносов, А.Н.
Радищев, Н.И. ... ... - ... ... ... Гердер,
Иммануил Кант, Иоганн Фихте және т.б. болды.
Ағарту кезеңінің әлеуметтік ... ... сан ... ... негізгі идеяларды біріктіреді: адам бостандығын ажырамас ... ... ... ... ... адамдарға білім беруге және қоғамды
жетілдіруге пайдалану қажеттілігі; философиядағы метафизикалық ... ... мен ... арқа сүйейтін ... ... ... адам мен ... ... оймен жасалатын
конструкцияларды сынау.
Социология ғылымының ерте және ... ... ... ... құнды идеялар аз емес. Әйтсе де олар
шектелген және ... ... ... ... ... мен ... бөлудің кем дегенде екі
осындай негіздемесі бар:
Біріншіден, протосоциологтардың көбісі үшін әлеуметтік проблемаларды
зерделеу негізгі, ... іс ... ... ... және ... бір ... және де философиялық, тарихи және ... ... ... ... болды.
Екіншіден, протосоциологтар өздерінде жоқ зерттеудің арнайы ... ... ... ... олардың тұжырымдамалары жүйелі
эмпирикалық зерттеулерге негізделмеген және көп ... ... мен ... ... ... ... ... дәрежеде
шартты. Ғылымның бір күйден екінші күйге өтуі - құбылыс ... аса ұзақ ... ... процесс. Социологияның пайда болуы белгілі бір тарихи кезеңде
және әлемдік мәдени кеңістіктің белгілі бір нүктесінде ... ... және ... ... ... ... болды.
Бұл кезең ХІХ ғасырдың алғашқы жартысы, ал болған жері ... ... ... жер ... әр ... ... ареалдарында
дамып, тарады.
Осы жерде ғылымның алдыңғы тарихы аяқталып, оның тарихы ... ... (ХІХ ... ... ... болған сәттен Екінші
дүниежүзілік соғысқа дейін) пәннің салыстырмалы ... ... ... және ... мекемелер шеңберіндегі институттану
процестерімен сипатталады. Ерте және кейінгі классика арасындағы ... - ... ... ... және ... Октябрь революциясы
болды. Ерте классиканы шартты түрде “бір фактор” мектебі деп атауға болады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... процестің
бағыттарын анықтайтын басты, шешуші факторды табуға тырысты. Бұл ... кең ... ... ... ... ... ... дарвинизм, нәсілдік-антропологиялық теориялар,
психологиялық мектеп сияқты мектептер ... Бұл ... ... ... ... тән ... ортақ әдіснамалық белгілері
болды. Олардың барлығы эволюционизм методологиясына негізделеді. Бұл ... ... ... ... да бір ... кез келген ғылыми
емес түсініктерінен бас ... ... ... да, алдын ала жазылып
қойылатын құндылықтар да, апологетика да әлеуметтік ғылымдарда орын ... ... ... бірінші дүниежүзілік соғыстың қорытындылары мен
Қазан социалистік революциясынан бастап қоғам үшін ... ... ... да ... дүниежүзілік соғыспен ... ... ... ... ... кезеңі деп атауға болады.
Бұл уақытта социологиялық методология айтарлықтай алға жылжыды. Бұл кезең
социологизмнің әлеуметтік ... ... ... ... ретінде қалыптасуымен ерекшеленеді (Э.Дюркгейм).
Социологиялық ділдің ... ... үлес ... мен оның ... мектебі, М.Вебер және оның социологиясы;
В.Парето және ... ... ... марксизм еңбекті жатсыну
теориясымен бірге; ... мен ... ... ... ... ғылымды пайдалану кең етек жаюда.
Бұл ретте ... ... мен ... ... ... ... ... мысал бола алады. Осы кезеңнің
соңына социология ғылымының жоғары ... ... ... тарапынан
қоғамның қауіпсіздігі мен қорғанысы үшін шешуші мәні бар ... алу ... ... ... ... ... ғалымы Г.Лассуэлдің
Гитлер мен Сталиннің саяси портретін ... ... ... ... ... ... мен АҚШ-та жүзеге асырылған
авторитарлық тұлға жасау факторларын зерделеудің халықаралық ... ... ... ... кезең өзінің тарихын екінші дүниежүзілік соғыстың
аяқталуынан бастайды. Оның бірінші кезеңі “орта ... ... ... мен қарқынды дамуы аясында ... Жеке ... ... ... тәжірибесі социологияның жаңа сапасына секіруге -
салалық теориялардың құрылуына ... ... ... ... ... кез ... ... дамытуда және басқаруда тек кәсіптік,
мазмұндық қырларын ғана емес, ... ... ... да ... ... ғылымның, медицинаның, технологияның және бірқатар басқа
да әлеуметтік қызмет салаларының мысалында көрсеткен ... ... ... ... ... ... жаңа ... ХХ ғасырдың 60-шы жылдарынан
басталады. Бұл уақытта кеңес ғалымдары мен басқа да ... ... ... социологиялық ғылымға қосылды. Академиялық ортаның
және жалпы қазіргі заманғы қоғамның өміріне жастар мен студенттердің жаппай
әлеуметтік наразылық танытуы ... ... ... ... ... кезеңді методологиялық плюрализм дәуірі деп атауға болады.
Ғылымның барлық салалары мен тікелей социологияны қозғаған ғылымның
институттануының ... және өте ... ... ... ... ... де ... көріне бастады. Ғылыми қауымдастық
бірыңғай әмбебап ... ... ... ... ... ... бет
бұра бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... құру ғана емес, теориялық және тәжірибелік
тұрғыдан социологияның алдында тұрған әр ... ... ... бар
және жаңадан пайда болған әрбір тәсілдердің ... ... ... ... сипаттамалары:
Классикалық кезең. Ерте классикалық кезеңінде социология алғаш рет
университеттерге енгізіле бастады, ... ... ... кейіннен
Солтүстік Америкада, Ресейде және кейбір басқа ... ... ... ... ... журналдар, кәсіптік, ұлттық және
халықаралық қауымдастықтар ... бола ... ... ірі белесі болғандар: 1983 жылы Парижде Халықаралық
социология институтының негізі қалануы, 1901 жылы ... ... ... ... ... мектебінің шеңберінде ашылуы, L’Annee Socіologіque
және The Amerіcan Journal of Socіology журналдарының ... ... ... 1916 жылы М.М. ... ... Орыс ... қоғамының
құрылуымен аяқталды.
Кейінгі классика кезеңі әлемнің жетекші ... ... ... ... дамуымен, дербес социологиялық ... ... ... социологтардың халықаралық
ынтымақтастығының одан әрі нығаюымен және ... ... ... шеңберінен шығуымен сипатталады. Соңғы тенденцияның мысалы Франкфурт
мектебі бола алады, оның жолын ... ... ғана ... ... ... және АҚШ-та бар. КСРО-да бұл кезең 1918 жылы ... ... ... ... және әлеуметтік
проблемалардың кең ауқымды спектріне маманданған инститтуттардың ашылуымен
басталды.
Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... асып шығады, кәсіпқой социологтардың едәуір саны салалық зерттеу
орталықтарында шоғырланады. Басқару ... ... ... ... ... ... әр ... әдістемелері, мысалы,
сараптамалық бағалау және брейнсторминг сияқты танымал әдістері пайда
болады және ... ... ... ... ... ... ... кеңінен
дамиды, салыстырмалы халықаралық зерттеу жобалары кең қанат жаяды,
халықаралық ... ... саны ... ... ... ... ... алғанда осындай.
Социологиялық ойдың дамуы кезеңдерінің мазмұнымен нақтырақ танысу ... ... мен ... ... ... ... пен Ежелгі Греция мемлекеттеріндегі
әлеуметтік ілімдер
Ежелгі Қытайдағы әлеуметтік ... ... ... ойының гүлденуі б.з.д. VІ - ІІІ ғасырларға
жатады. ... ... ... ... әлеуметтік-саяси ілімдері даосизм,
конфуцийшілдік, моизм және легизм болды [2].
Даосизмнің пайда болуы жартылай ... ... дана ... (б.з.д. VІ
ғ.) есімімен байланысты. Ол “Дао дэ цзин” ... және дэ ... ... ... ... деп ... Ілімнің негізінде “дао” (сөзбе-сөз
алғанда - жол) ұғымы ... ... ... ... ... Дао ... дүниенің бастауы. Ол аспан әміршісінің ізашары және өзінің күш-
қуаты жағынан одан асып ... Дао - ... ... ... бастау
көзі, табиғи пайда болулардың және ... ... ... ... ... екінші нәрсеге өтуінің шексіз ағыны, туу мен ... ... ... ол ... билейтін тылсым заң ретінде ... ... бұл ... ... ... тек ... бишаралығын сезінуден және
құштарлықтан босану жолымен өзінің өмірін ұзартуға тырысудан ... ... ... ... ... табиғи қарапайымдылығын қалпына
келтіруге деген үмітін “даоның керемет құпиясын” көре алады және ... ерте ... ... ... ... шыққан ақылды көсемдермен
байланыстырады. Даостардың пікірінше, данышпан ... елді ... яғни ... ... ... ... ... өзін-өзі ұстай
отырып басқарады. Лао-цзы өз заманындағы билеушілердің тым әрекетшілдігін,
салықтар мен ... ... ... ... ... ... басып отырды. “Билеушінің жақсысы ол туралы халық
оның бар екенін ғана білетін адам” [3].
Қытайдың әлеуметтік ... ... аса ... доктриналардың бірі
конфуцийшілдіктің негізін қалаушысы КОНФУЦИЙ (б.з.д. 551 - 479 жылдар)
болып ... ... ... ... асыл ... ... сүю және ... ережесі ұғымдары болып табылады. Бұл санаттар
өзара тығыз байланысты, өйткені оны алып жүрушілердің көзқарасы ... ... ... ... жалпы принциптер мен ... ... әр ... ... ... ... ... басшылығымен асыл текті
қайраткерлер басқаруға жаралған. Конфуций ... ... ... деп бөлу ... деп ... және асыл ... шығу
тегіне байланысты емес, моральдік қасиеттері мен біліміне ... ... ... асыл текті қайраткер - кемел өнегеліліктің үлгісі, өзінің
бар мінез-құлқымен мораль нормаларын ... ... ... ... ұсынуға дәл осы белгілерді алуды ұсынды.
Асыл текті қайраткерлердің басты міндеті - адамды сүюге өзін тәрбиелеу
және жан-жақты ... Бұл ... ... ... ... заманғы дәлме-
дәл келмейтін мазмұн ... ... ... ... ... қауымдастықтардың өнегелілік құндылықтарына сай келетін мінез-
құлық деп түсінді. Адамды сүю: ... ... ... жасы ... перзенттік құрмет көрсету, сондай-ақ бір-
бірімен туыстық байланыспаған адамдардың әділ ... ... ... ... бұл ... жалпы басқару жүйесінің іргетасы
болуға тиіс еді. Оны қайта құруды Конфуций атауларын ... ... ... ... мен оның ... ... шын мәніндегі,
бастапқы мағынасын қалпына келтіруден ... ... өз ... ... ... көру міндеттелді. Ол елдегі азық-түліктің
жеткілікті болуын ... ... оны ... қорғауға және халықты
тәрбиелеуге тиіс. ... ... - ... ... іс, оны өзі
үлгі көрсету арқылы жүзеге асыру қажет. Өз ... ... ... ... көрсетіп, оларға қалтқысыз бағынуы қажет. ... ... ... бейнесі Конфуций үшін отбасылық ... ... ... (патронимия) басқару болды. ... ... ... ... негіздеуге ең ерте жасалған
әрекеттердің бірі ... ... ... юй” ... ... егер ... ережелерін барлық адам сақтайтын болса, онда мемлекеттік басқаруға
деген қажеттілік ... ... ... ой ... ... мен оның
ізбасарлары сол бақытты шақтың тууы үшін бағынбайтындарға қарсы жазалау
жорықтары қажет ... ... ... Ең ... ... ... өкімдерді билеушілері немесе уделдердің сановниктер емес, асыл текті
және өз халқын сүюші тақсыр ... ... ... ... ... ... қолдану қажет.
Eрте конфуцийшілдіктің әлеуметтік-саяси бағдарламасы жалпы алғанда
консервативтік деп бағаланады. Билеуші сословие ... ... ... ие емес топ ... ... мемлекеттегі
түбегейлі қайта құруға алып келе алмады, өйткені ... ... олар ... ... қорғаштайтын билік ұйымының белсенді
қорғаушыларына айналды. Әділ адамдарды ұсыну тұжырымдамасы ескі және ... ... ... ... ғана ... Сонымен
бірге, доктринаның жеке қағидалары, жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... ең ... ... білімдер мен адамдарды қай
сословиелікке жататынына қарамастан оқыту идеяларын жатқызған жөн. ... оның ... ... ... ... ... ... орасан
рөл атқарды.
Мұрагерлік аристократияның билеуіне сын айтқан моистер мектебінің
негізін қалаушы МО-ЦЗЫ (шамамен б.з.д. 479 - 400 ... ... Оның ... ... қуушылар “Мо-цзы” кітабында баяндаған. Моизм әлеуметтік жағдайы
тұрақсыз, қарама-қайшылықты ұсақ ... ... - ... ... ... саудагерлердің, мемлекеттік аппараттағы
төмен шен иелерінің мүддесін білдірді. Бір жағынан, олар еңбекші ... ... және ... бір ... ... ... қабылдады,
ал екінші жағынан - қоғамда белгілі бір орынды ... ... ... топқа жақындауға тырысып бақты, жоғары сословиенің артықшылықтарын
өздеріне ... ... ... ілімін осындай қарама-қайшылықтар жайлаған
болатын.
Әлеуметтік төменгі топтың кейбір түсініктерін қайта ... ... ... ... шығу тегі мен туыстық принциптері бойынша
иеленуді айыптады. Олар ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік қызметке шығу тегіне қарамастан ... ... ... ... Олар осы ... ... аристократтарда
білім туа бітеді деген ойға жол беретін және ақылдылардың ұсынылуын білім
деңгейімен шектейтін ... ... ... да ... ... ... көзі туа ... ізгіліктер мен кітап оқу ғана
емес, қарапайым халықтың ... ... ... деп ... ... ... ... етпейді. Адамның мемлекеттік басқаруға қабілеті оның
іскерлік ... - ... ... қызмет етуді қалауымен, іске
қажырлылығымен және т.б. ... ... ... қызметтің басында ақылды билеушісі бар
мемлекетті биліктің ... ... деп ... ... ... мен ... шенеуніктердің тақсырдың еркін бірдей етіп
орындауында деп түсінді. Мемлекеттің толық біртұтастығын ... үшін ... ... ... ілімдерді жою ұсынылды.
“Әрбір адам жақсы немесе жаман нәрсе ... ... ... ... тиіс, жоғарыдағылар дұрыс деп тапқанды барлығы да
дұрыс деп мойындауға, ал жоғарыдағыдар дұрыс емес деп ... ... ... емес деп ... ... [4]. Бұл ... жасалған қылықтарға сай
жазалаулар мен марапаттаулардың көмегімен сақтау ... ... ... ... ... ... іс ... сырт қалды;
тұжырымдама халықтың басқаруға қатысу ғана ... ... ... ... ... де болдырмайтын деспоттық-бюрократиялық
мемлекетті мадақтаумен аяқталды. ... ... ... ... ... ... идеяларына жақын болды.
Ерте легизмнің ірі өкілі ШАНЬ ЯН (б.з.д. 390 - 338 ... ... ... жобалары мен жарлықтары “Шань цзюнь шу” трактатына
(“Шань облысының әміршісі кітабы”) енген. ... ... оның ... ... ... болды. Легистер саясатты дәстүрлі моральдік
баяндаудан бас тартып, билікті атқару техникасы туралы ілімді жасады. ... осы ... ... ... ... ... ... тәртіпті жоюға
қол жеткізген мемлекеттік міндеттерді атқарған ақсүйектер мен ... ... ... ... ... теориядан олар
басқаларға қарағанда ізгілікті ақыл-өсиеттерді аз күтті. Оларға ... ... ... ... тексерілген бағдарламасы
болатын.
Легизмнің ерекшеліктерін қоғамдық құбылыстарға тарихи ... ... Жаңа ... жеке ... ... қауымдық
өмірдің архаистік ұстанымдарына қайшы келгендіктен, оның идеологтарына
дәстүрдің беделіне емес, әлеуметтік ... ... ... шағынуына тура келді. Ежелгі тәртіптерді ... ... ... конфуцийшілдерге және моистерге қарсы легистер ескіге
қайта оралудың мүмкін еместігін дәлелдеп бақты.
Легистер қауымдық өзін-өзі басқаруды ... ... ... ... ... ... ... қажет деп есептеді.
Шань Ян қауымдық өзін-өзі басқаруды теріске шығармастан, ... ... ... ... ... ... ... (елді аудандарға бөлу, жергілікті ... ... және т.б.) ... Бұл ... ... ... ... аумақтық бөлінуінің бастауы болды.
Барлық мемлекет үшін біртұтас заңдар белгілеу ұсынылды. Басқа да ерте
легистер сияқты Шань Ян әдет-ғұрып ... ... ... ... жоқ. ... ол қуғын-сүргін саясаты (қылмыстық заң) және үкіметтің
әкімшілік өкімі деп түсінді.
Билік пен ... ... ... Шань Ян ... бір-біріне қарсы тұруы деп қарады. Үлгілі мемлекетте әміршінің
билігі күшке арқа сүйейді және ... ... ... Шан ... ... ... ... кепілдері туралы және т.б. ... Заң, оның ... ... ... ... жасаушы террор болып
шығады. Тақсыр қызметінің жоғарғы мақсатын Шань Ян басқыншылық ... ... ... ... күшті билік құру деп есептеді.
Легистік тұжырымдамаларды іс жүзінде қолдану қатыгездіктің күшеюімен,
бодандардың санасына әмірші ... ... ... сіңірумен және жаппай
сезіктенумен қатар жүрді. ... ... ... тәртіпке наразылықтарын
ескере отырып, Шань Янның ізбасарлары неғұрлым жексұрын жағдайлардан бас
тартып, легизмді моральдік ... ... оны ... ... ... ... ІІ - І ғасырларда легизм идеясымен
толықтырылған конфуцийшілдік Қытайдың мемлекеттік діні ... ... ... ... ... кетеді. Даосизм буддизммен ... ... ... ... ... ие бола ... және
уақыт өте келе саяси идеологияның дамуына ықпалын жоғалтады. Конфуцийшілдік
1911 - 13 жылдардағы ... ... ... ... ... ... болып келді.
Ежелгі Үндістанның әлеуметтік-саяси көзқарастары
Ежелгі Үндістанның саяси және құқықтық идеологиясының жетекші бағыттары
брахманизм мен буддизм болды [5]. Олар ... І ... ... ... ... ... ... ежелгі ритуалдық кітаптары - ... ... ... ... ... мен ... ... алшақтықтар дін құрметтеген мифтер мен мінез-құлық
ережелерін түсіндіруде пайда ... ... төрт ... ... - ... ... (брахмандар),
жауынгерлер варнасы (кшатриилер), жер өңдеушілер, қолөнершілер және
саудагарлер варнасы ... және ... ... ... ... үш
варнаның мүшелері толыққанды қауымдастар болып саналды. Шудралар оларға
бағынышты ... ... ... негізінде жаңа идеология -
брахманизмді құрды. Брахманизмнің әр түрлі мектептерінің ... ... көп ... және саяси трактаттарында көрсетілген. Олардың
ішінде неғұрлым беделдісі б.з.д. ІІ ғасыры - б.з. ІІ ... ... ... ... - “Ману заңдары” болды.
Брахманизм дінінің негізгі қағидасы жанның жаңа ... енуі ... ... ... оған ... ... жаны ... кейін тексіз адамдардың,
жануарлардың және өсімдіктердің денелерінде адасып жүреді не ... ... ол адам адал өмір ... онда ... ... жоғары орындағы адам
немесе көктегі өмір сүретіндер болып қайта туылады. Брахмандарға ... ... ... және оны ... үйрету белгіленді; кшатриилерге
әскери іспен ... ... ... ... және қоғамдық істерді
басқару екі жоғары ... ... ... Жат жұрттықтар мен
варналарға бөлінбейтін тайпалар үшін құлдық табиғи құбылыс ... тегі ... ... өмір бойы сақталды. Брахмандар
жоғары варнаға өтуге адам өлгеннен кейін, оның ... ... ... ... ... ... мен момындығы үшін марапат ретінде жол
беріледі деп ойлады. Брахманизмде касталық жазмышты қамтамасыз ететін құрал
құдайлардың ... ... ... деп ... ... ... тақсырлардың зайырлы заңнан діни заңның жоғарылығын
мойындауына үміттенді. Брахманизм теориясы бұл ... ... ... ... ... ... гегемондық үшін күресті.
Ежелгі үнділік саяси ойдың тарихындағы ерекше орынды “Артхашастра” атты
(“Пайда туралы өсиеттер”) ... ... Оның ... ... ... ІV
ғ.) болып саналады. Трактат брахманизмнің касталық жазмыш ... ... ... ... ... ... қажеттігі туралы, абыздардың
басқа сословиелерден басымдығы, діни табынушылықты атқару монополиялары
туралы ережелерін дәл береді. ... ... ... ... келе
отырып, мұрагерлік ақсүйектердің үстемдігі және зайырлы билеушілердің
абыздарға бағынуы идеяларын ... ... ... ... ... әкесіне, малайлар қожайындарына” ... ... ... ... тиіс ... ... ... абыздықтың дәстүрлі ілімдеріне сай келе
бермейтін идеялар бар. Трактат авторларының дін ... ... ... ... ... айырмашылығы - олар
заңнамалық қызметтегі басты рөлді тақсырға берді. ... ... ... - ... жарлығының, қасиетті заңның (дхармашастраның), сот
шешімінің және салт-дәстүрдің - ... ... ... күші ... ... ... күшті орталықтандырылған патша билігі
қойылған. Трактатты жасаушылар негізгі ... ... ... ... ... ... басқарудың тәжірибелік ұсынымдарына аударады.
“Артхашастра” - үнді әдебиетіндегі саясат туралы қолданбалы білімдердің
неғұрлым толық жинағы, ... ... өнер ... ... қарсы күресте буддизм қалыптасты. Ол б.з.д. VІ - V
ғасырларында пайда болды. Оның негізін ... ... ... ... ... ... ... Сиддхартха ГАУТАМА болды. Бізге жеткен будда
канондары жинағының ең ежелгісі - “Типитака” (Сөзбе-сөз “Үш ... - ... ... ... жағынан үш бөлімге бөлінгендігінен осылай
аталса керек). “Типитака” б.з.д. ІІ - І ... ... ... ... идея ... ... дүниелік қалаулар себепші болатын
күйзелістерден азат ету ... ... ... алдын ала шарттарын
буддистер адамның дүниеден шығуы және монахтар қауымына кіру деп ... ... ... ... екі жүйесі болды: бірі ... ... ... ... - ... ... арналған.
Буддалық монахтар қауымына еркін адамдар ғана ... ... ... кірген адам отбасынан және меншігінен бас тартуға, өз
варнасының ұйғарымдарын ... ... тиіс ... ... өмір ... реттелді.
Қарапайым адамдардың ережелері егжей-тегжейлі жасалмады және көп
жағдайда ... ... ... дәстүрлі нормаларынан алынды. Касталарға
буддалық көзқарастың өзіндік ерекшелігі оның ... ... ... ... ... ... ... Буддизмнің
әлеуметтік талаптары істің шын мәнінде діни саладағы касталарды ... ... және ... ... ... қозғамады. Өзінің көрініп
тұрған бар шектеулілігімен бұл ілім ... ... ... олардың
қоғамды идеялық және саяси басқаруға ұмтылуына нұқсан келтірді. ... ... ... ... оның ... ... касталарға
бейжайлығы, күйзелістің алдында адамның ... ... ... - ... барлығы үлестен құр қалғандар мен кедейлер арасында ... ... ... ... қарапайым жер өңдеуші қауымда мен қала кедейлерінің
көзқарастарын білдірді. Соңынан буддизм едәуір өзгерістерге ұшырады. ... ... ... ... қауымдарының жетекшілері ілімді
қайта қарады. Онда ... және ... ... ... уәжі ... ... ... талаптары жұмсартылған, қарапайым адамдарды
құтқару идеясы пайда болған. ... ... өз ... ... ... қарсы күресте пайдалана бастады және буддалық қасаң
қағидаларды ресми ... ... ... ... ... одан ... тарихы брахманизмнің, буддизмнің
және басқа да бірқатар нанымдардың элементтерін сіңірген дін - индуизмнің
пайда болып, ... ... ... негізінен Үндістаннан тыс
жерлерде - Оңтүстік Шығыс Азия елдерінде, Қытайда, ... және ... кең ... Б.д. ... ... ... әлемдік діндердің
біріне айналды.
Ежелгі Грецияның әлеуметтік білімі
Көне ой әлеуметтік саланы зерттеулерге ... ... ... ... негіздерінің іргесіне бірқатар элементтер ... ... ... Аристотельдің “Саясат” атты еңбектері ... ... ... жекелеген әлеуметтік институттарды зерделеудің бастауы
болды. Көне философтар алғашқылардың бірі болып адамның қоғамдағы ... ... ... ... ... пайда болуы мен ... ... екі ... ... ... ... ... сәйкес, қоғам -
табиғи құрылым; адам - табиғаты бойынша және әуел ... ... ... ... иесі; ол ара немесе құмырсқа сияқты қоғамнан тыс өмір
сүре алмайды. Адамның ... ... ... ... жоқ ... оны
адамға дейінгі кезең деуге болар еді. Бұдан шығатын, қорытынды - ... пен заң ... ... және ... бір ... ... ... біріктіретін мемлекет тек адамның табиғи әлеуметтік жағдайының
жалғасын, дамуы мен нығаюын білдіреді (АРИСТОТЕЛЬ, СЕНЕКА).
Басқа дәстүрге сәйкес, ... - ... ... адам - ... ... бастан әлеуметтікке қарсы және өзімшіл тіршілік иесі; адамның табиғи
күйі - қоғамнан тыс және ... ... - ... жеке ... ... үшін ... ... жасанды
механизм. Адамдар мен күшке сүйенетін мемлекет осы механизмнің өзі ... ... оны ... және тиімді етудің басты құралы болады: ол өз
бодандарын өзіне ақыр соңында олардың өз ... және өз ... ... ... ЭПИКУР, ЛУКРЕЦИЙ).
ПЛАТОННЫҢ (б.з.д. 428/427 - 348/347 жылдары) ... ... және ... ... ... зор. Оның назарын ортақтасып
өмір сүру қандай болуы қажет және мұндай ортақтасып өмір ... ... ... ... ... тәрбиемен дайын болуы керек деген мәселелер
аударды. Қоғамдық-саяси мәселелерге Платон өзінің ... ... ... ... көп бөлігі кемел шағында және ұзақ ... ... ... және ... туындысы “Заңдар”. Ол ... ... ... ... ... ... ілім платондық идеализмнің негізгі
ілімімен - “идеялар” теориясымен тығыз байланыста жасалған - бұл ... ... ... ... және ... ... эмпирикалық шындыққа
қатаң түрде қарама-қарсы қойылады. Сонымен қатар, бұл қарама-қарсы қоюдың
барынша ... ... ... ... ... ... қатты
сынаған және теріске шығарған эмпирикалық шындықты керемет білетіндігі және
түсінетіндігі айшықталған [6].
Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... Жанда үш бөліктің бар болуы сияқты мемлекет те
азаматтардың үш ... үш ... ... ... ... ақылды бөлігіне
билеуші-философтар, қайсар және батыл бөлігіне - әскерлер-сақшылар тобы,
төменгі бөлігіне - жер ... мен ... ... ... ... сословиелік бөлінуін Платон азаматтардың бірлескен тұрғылықты
жерлері ретінде мемлекет беріктігінің ... деп ... ... жоғарысына өз бетінше өтуге жол берілмейді және ол үлкен ... ... ... ... адам ... табиғатынан белгіленіп қойылған
іспен айналысуы қажет. “Өз ісімен айналысу және бөтендерге килікпеу ... ... ... ... ... ... ... теңсіздікті,
адамдардың туғаннан жоғары және төменгі болып ... ... ... ... ... ... игілікке қатысы бар және идеялардың
көктегі әлемін жердегі өмірде іске асыруға қабілетті философтарды қою ... ... ... ... ... жобасында Платон ... ... бас ... оны ... аристократиясымен”
алмастырады. Бұл идеяны негіздей отырып, ол билеуші философтарға ... ... ... - интеллектуалдық ерекшелік, өнегелілік, кемелдік
және т.б.
Мемлекеттің ... ... ... ... Платон оларды
мұратпен салыстырғанда ретімен орналастырады. Даналар аристократиясының
азғындауы, оның ... жеке ... ... және ... ... жер ... ... айналуына әкеп соғады. Мемлекеттің
криттік-спартандық ... ... ... ... ... ... - ... осылай пайда болады. Тимократиялық басқарудағы ел өмір
бойы соғысып өтеді.
Мемлекеттік құрылыстың ... түрі - ... - жеке ... ... ... пайда болады. Бұл құрылыс мүліктік шекке
негізделген. Билікті аз ғана ... ... ... ... ... ... мен ... жауласуымен алакөздікке душар болған
олигархиялық мемлекет үнемі өзімен-өзі шайқасып ... ... ... - ... ... ... ... Демократия кезіндегі қоғамдық лауазымдар жеребе арқылы ... ... ... бостандыққа шектен шығып мастанады. Демократияда
әркімнің өз еріктілігі мен бостандықтары ... ... тым ... ... ... - ... құлдыққа айналады.
Мемлекеттік құрылыстың ең нашар түрі тирания орнайды. Тирандар (қатыгездер)
билігін сатқындықпен және ... ... ... ... ... -
мемлекеттің ең ауыр кеселі, онда қандай да бір ... ... өз ... ... ... - демократияны, тиранияны,
олигархияны және ... ... ... ... осынау
барлығы дұрыс емес дейтін нысандарына “керемет ... ... ... өзі кейіннен Платон туралы социалистік және тоталитарлық ... ... деп ... негіз болды.
Платон жетілген мемлекеттік құрылыс деп демократия мен монархияның
бастамалары бірлескен ... ... ... ... ... ... ... принциптері (көпшілік дауыс бойынша
сайлау) және монархиялық геометриялық теңдік принципі (сіңірген ... ... ... ... Платонның керемет мемлекетінде жеке меншік
болмады және әркімнің ерекше айналысатын істері мен ... ... ... ... ... бастамалары халық жиналыстары
қызметінде көрініс ... ... ... ... ... ... көрінісі осындай.
АРИСТОТЕЛЬ (б.з.д. 384 - 322 жылдары) мемлекетті, жеке ... және ... да ... ... ... ... ... деп қарастырды. Мемлекет пен құқықты зерттеу ... бұл ... ... ... ... мен жетілуі ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қауымдасуға табиғи ұмтылысы
салдарынан пайда болады. Қауымдасудың кей жерлері жануарларға да ... түрі ... ... ... ... ... ауыл немесе ру пайда
болады; ақыр соңында бірнеше ауылдардың бірігуі адамдардың ортақтасып өмір
сүруінің жоғары ... - ... ... ... ... ... берілген бірлесіп өмір сүруге ұмтылу толығымен ... ... ... ... адам “өзінің табиғаты бойынша ... ... деп ... ... ... ... және әкенің билігіне
негізделген отбасылар мен ауылдардан өзгешелігі - ол ... ... ... ... ... және құл иеленуші қоғамның істерін
бірлесіп басқаратын еркін ... ... ... [8].
Аристотель мемлекетке мынадай анықтама береді: мемлекет - “бір-біріне
ұқсас адамдардың мүмкіндігінше жақсы өмірге қол ... үшін ... ... ... бұл ... ... ... мазмұн
енгізді. Бұл жерде адамдарды тек грек полистерінің ... ... ... ... мен ... ол ... азаматтарымен қатынаста
болуға лайық адам деп санамады. Рухани жағынан ... ... ... ... ... ... - ... құлы болу.
Аристотель осылайша саяси теориясында құл иеленушілердің мүддесін ашық
қорғады. Мемлекет оған құл ... ... ... ... ... азаматтардың бірлестігі болып көрінді [9].
Аристотель құлдықты негіздеуге бірнеше уәждер келтіреді. ... ... - ... ... ... ... ... құлдықты табиғат жаратқан, варварлар болса ... ... ... болғандықтан тек дене еңбегіне ғана қабілетті екендігі бірнеше рет атап
өтіледі. Құлдықтың “табиғаттан ... ... ... ... толықтыра түседі. Бұл көзқарас ... ... ... және өндірістік қызмет қажеттіліктерінен туады. Егер де
тоқымашылардың құралдары өздері тоқитын болса, ал плектрлер кифарада ... ... онда ... де ... зәру ... еді, ... құлдардың қажеті болмас еді” [10].
Құлдық сияқты жеке меншік тамырын табиғаттан ... және ... ... ... ... ... ... мүлікті қоғамдастыруға
батыл түрде қарсы болды. Сонымен қатар ол мүліктің қоғамдасуын ... ... ... шаруашылық бейімдіктерге кедергі келтіреді деп
тапты.
“Саясаттағы” мемлекет нысандарының жіктелуі екі ... ... ... адамдардың саны және мемлекеттегі жүзеге асатын мақсаттар.
Билеушілер санына қарай Аристотель бір адамның, аз ... және ... деп ... ... ... ... ... өкімет азаматтардың жалпы
игілігін мақсат тұтатын дұрыс ... және ... өз ... ... ... болып бөлінеді. Бұл жіктелімдерді бір-бірімен
салыстырғанда мемлекеттік құрылыстың алты түрі ... ... ... ... аристократия және полития; бұрыс мемлекетке - тирания, олигархия
және демократия жатады.
Олигархияда билік ... ... - ... ... ... мен олигархия туралы сөз еткенде, ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы орынға
қояды. Байлар мен кедейлер екі полюсті, кез ... ... ... ... ... ... ... қай жағы басым болса,
билеу нысаны да соған сәйкес болады деп ... ... ... бүліктердің және мемлекет ... ... ... тиісті теңдіктің жоқтығынан болады. Олигархия орын алып отырған
теңсіздікті күшейте түседі, ал демократия байлар мен ... ... ... ... ... ... демократия мен олигархия туралы ой-
тұжырымдарында құл иеленуші мемлекеттің дамуын ... ... ... ... ... көңіліне жағатыны - полития, олигархия мен демократияның
қосылуынан ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
орта мөлшердегі меншіктер басым болатын құрылысты білдіреді, ... ... ... ... етіп қана қоймай, байлар мен
кедейлер арасындағы қарама-қайшылықтарды да ... ... үй ... ... ... білу ... ... немесе
баюды көздейтін жинақтау өнеріне қарсы қояды. ... ... ... ... ұлғайтылған сауданы, өсімқорлықты және ... ... ... ... ... ... ... ауқатты
азаматтар мен ерікті кедейлердің ынтымағын қамтамасыз ететін бірлесе
тамақтану мен ... да ... ... ... жеке ... ал ... көпке ортақ болғаны жақсы”, - деп тұжырымдайды Аристотель.
Политиядағы билік әлеуметтік ... ... ... иелері болып табылады.
Платонның “Заңдарында” ... ... ... ... дене ... ... ... тастайды. Азаматтық айбын “күнделікті
тамақтану үшін қажетті жұмыстан құтылғандарға ... ... деп ... ... де жер ... қолөнершілер мен күндеп жұмыс істейтін
мемлекетке ... ... оның ... бөліктері әскерлер мен билеушілер
болып табылады. Политияда билік “өз есебінен қаруланатын әскерлердің қолына
шоғырланады”. Олар азаматтық құқықты ... ... ... ... ... құқықтары жер өңдеуші демос - шаруаларға да беріледі.
Саяси жағынан бұл құрылыс ... іске ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы әлеуметтік таным
Еуропадағы қоғамдық-саяси көзқарастар
Орта ғасырлар Еуропа тарихында V ғасырдағы Рим империясының күйреуінен
бастап Қайта өрлеу дәуіріне (XІV - XV ғ.) ... ұзақ ... ... ... қалыптасқан философияның екі өзіндік негізгі қалыптасу
көзі болды. Оның біріншісі - ... грек ... ең ... ... және ... ... Екінші көзі - ... ... ... жазу.
Орта ғасырлардағы әлеуметтік-философиялық жүйелердің көпшілігінің
идеологиялық бағдары христиан дінінің ... ... ... ішіндегі аса маңыздылары жаратушы құдайдың тұлғалық ... ... ... мен құдайдың дүниені “жоқтан бар етуі” туралы ... ... ... ... ... осындай қатал діни парыз жағдайында
философия “діннің ... ... ... оның ... ... ... ... креационизм, провиденциализм тұрғысынан
шешілді.
Теоцентризм - (грекше theos - Құдай) дүниені бар нәрсенің көзі мен
себепшісі құдай ... ... деп ... Ол ... ... ... оны жасаушы бастауы. Теоцентризм принципі танымға да таңылады, ... ... ... ... ... одан төмен - теологияның
қызметіндегі философия; одан да төмен - әр ... ... және ... - (латынша creatіo - жасау, құру) бұл принципке сәйкес
Құдай тірі және өлі, ... ... және ... өзгерісте болатын
табиғатты жоқтан жасаған.
Провиденциализм - (латынша provіdentіa - көрегендік, ... ... оған ... барлық әлемдік құбылыстарды, соның ішінде
тарих пен жеке адамдардың мінез-құлықтарын құдайдың құдірет күші ... - діни ... ... ... жан ... оның ... философ және теолог АВРЕЛИЙ АВГУСТИН (Августин Блаженный)
(354 - 430) “Құдай Шаһары туралы” трактатында адам ... ... ... мен ... тарихы бір және бір-бірінен ажырамайды, ... ... ... ойды айтады. Құдай Шаһары адамзаттың аз ... ... ... бар, ал Жер ... ... олай ... болмайды.
Әйтсе де Жер Шаһары - Құдайдың жаратқаны, бірақ ол Құдай ... ... ... яғни ... ... қызмет етуге тиіс. Жердегілермен,
күнәһарлықпен күресте Құдай Шаһары өзінің қоғамдық-саяси дамуында ... ... оған ... ... шіркеуі ықпал етеді. ... ... ... өз ... ... - ... ал прогресс
идеясы - діни-теологиялық болып табылады.
Осы кезеңнің ең көрнекті өкілдерінің бірі Фома ... ... (1225 - 1274) - ... және теолог, ол бастапқы ... ... ... және ... ... сипатталатын құдай
болмысының 5 дәлелдемесін тұжырымдаған. ... ... пен адам ... дербестігін мойындай отырып (табиғи құқық тұжырымдамасы және
т.б.), табиғат - рахатта, ақыл - ... ... ... ... таным мен табиғи теология - табиғаттан тыс тылсым
аянда ... деп ... ... ... ... ... Фома ... билік туралы ілімін шіркеулер туралы христиандық іліммен
қоғам ... ... ... тыс ... ретінде біріктіруге тырысады.
Мемлекеттің ... мен ... ... ой тұжырымдай отырып, ... ... ерте ... ... мемлекет өз бастауын құдайдан алады
деп ... Кез ... ... ... бір ... атқарады, өз
алдына гегемонсыз айналып өте алмайтын белгілі ... ... ... біреудің осы қоғамды басқаруына және оны мақсатқа жетелеуіне деген
қажеттілік туады, дәл осындай басшы мемлекет ... ... Фома ... ... ... ... алайда олардың бәрі бірдей дәрежеде ... мен ... ... ... ... Ол ... монархияға,
тиранияға және оның бір түрі - демокаратияға бөледі. Биліктің ең ... ... ... және демократиялық элементтер бірігетін
мемлекет болып табылады.
Фома Аквинский биліктің мәні мен ... ... ... ... құдайдан беріледі, яғни тәртіпті қамтамасыз ететін және
адамдарды белгілі бір мақсатқа жетелейтін ұйым бар болуға тиіс. Нысан ... ... ... ... ... Демек, әйтсе де кез келген билік
құдайдан келгенімен, одан келмеуі де мүмкін. Соңғы жағдай мынадай ... ... а) ... ... арам ... ... ә) ол әділ ... яғни шіркеу мүдделеріне қарсы келгенде. Бұл ... ... ... ... ... ... жаман билік орнатқан
кезінде болады.
Фома Аквинский құқықтарды ... ... ... ... ... ... мен нормалардың жиынтығы ретінде бодандарды
билеушінің ақылды өкімін ... Оның ... - ... жалпы игілікке
жетелеу. Мәңгі құқық - әлемді билеудің барлық ... ... деп ... жоғары құқық.
Табиғи құқық. Мәңгі құқық құдайға қатысты болғандықтан орын алатын табиғи
құқықтың бастау көзі ... ... Ол ... тыс, ... ... ... ... ие, яғни оған өз интеллектерінің көмегімен танитын
ақылды тіршілік иелерінің ғана қолы жетеді.
Адами ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірге
қолдану. Ол мәңгі құқықтан тікелей емес, ... жол ... ... ... болып табылады. Аквинский, сондай-ақ мына жағдайларда мемлекеттік
билікке қарсы көтерілу құқығы туралы айтады: а) билік құдай ... ... ... ... ... ... бұл жағдайда бодандар оларға
бағынудан бас тартуы тиіс; ә) билік өз құзыретін асырып жіберген ... ... ... билеуші әділдікті бұза бастаған жағдайда.
Демократиялық элементтердің сырт көрінісін ғана ... ал іс ... ... ... ... туралы Фома Аквинскйдің ілімі осындай
[11].
Сонымен, ортағасырлық Еуропада ғылым теология мен ... ... ... ... заңы ... дүниетаным үшін қол жетпейтін
және белгілі бір дәрежеде өмірде жоқ ... ... ... ... ... ең
алдымен діни сипатқа ие болды - ол католик шіркеуі мен ... ... ... ... ... ... Орта ... адам мен қоғамды
социологиялық ұғынуда айтарлықтай жаңа ештеңе бере алған жоқ.
Араб шығысының социологиялық ойы
Шығыстың ... ... ... ... осы ... ... өздерінің қоғамдық-саяси көзқарастарын тұжырымдай отырып жеке
тұлға мен мемлекеттің ... ... әділ ... және т.б. ... Кей ... ... ұғымдары “азаматтық
қоғам” ұғымының мазмұнымен үндес болды. Ислам үстемдік еткен кезеңде ... ... діни ... ... ... не болмаса олармен
пікір таластырды. VІІ - ІX ғасырлардың өзінде-ақ араб ... ... бір ... ... ... адам ... туралы
ұғымдарды дәлелдейтін ағымдар пайда бола бастады.
Орта ғасырлардағы неғұрлым кешенді және ... ... ... ... ... ... және жаратылыстанушы ӘБУ-
НАСЫР ӘЛ-ФАРАБИ (870 - 950 жылдар шамасы) ... ... ... ... ... ... ... шығу тегімен,
мәнісімен және нысандарымен байланысты мына проблемаларды қарастырады:
Қоғамдық бірлестіктердің шығу тегі, құрамы, ... және ... ... ... ... ерекшеліктері мен
тіршілігі;
Мемлекет және оны басқару ... ... орны мен ... оның ... ... құбылыс
ретінде, еңбек қызметі, парасаттылық және тәрбие мәселелері;
Мемлекеттік бірлестіктің түпкілікті мақсаты, бақытқа жетудің жолдары мен
тәсілдері.
Көтерілген ... ... мен ... өзі ... ... ... үндесетін адам мен ... ... ... олардың құқықтары мен бір-біріне ... ... ... ... етіп ... ... ... ғылымның міндеттеріне шынайы бақытқа жетелейтін
өнегелі қылықтар мен ізгілікті ... ... бір ... ... ... ... іске асатынын сипаттау жатады. Ұйым ... ... ... ... мен ... ... және оларды сақтау
жөніндегі шараларды іске асыру болып табылады” деп атап өтеді [12].
Шынайы бақытқа қол жеткізудің негізгі ... ... жан ... ... ... табылады, ал бұған қарама-қарсы әрекеттер -
жамандық пен ... ... ... жан ... және т.б.
болу тәсілі қалаларда белгілі бір тәртіппен пайда болуы, таралуы ... ... асуы ... ... сөзбен айтқанда, дәл осы ... ұйым ... ... ... ... жасайды.
Әл-Фараби қоғамның шығу тегі туралы өзінің қайталанбас тұжырымдамасын
ұсынады: “Әрбір адам ... ... ... етуі және ... үшін ... өзі қол жеткізе алмайтын және қол жеткізу үшін әрқайсысы
оған жеке-жеке оның қажет еткен нәрселер ... ... бір ... ... ... ... қауымдастығын керек ететін көптеген
нәрселерге ... боп ... Бұл ... әрбір адам бір-біріне қатысты
дәл сондай жағдайда болады. Міне, осылайша әрбір адам ... ... ... ... үшін ... нәрсенің кейбір үлесін ... ... көп ... бірлестігі арқылы ғана адам ... ... тиіс ... ие бола ... Мұндай қауымдастықтың
әрбірінің қызметі өз жиынтығында оның әрқайсысына өмір сүруге ... ... ... ... ... [13]. ... ... адам қоғамының шығу тегі туралы табиғи теорияны ... - адам ... ... ... өзара байланыста өмір сүре алады және болғанда ғана
моральдік ... жете ... ... XVІІ - XVІІІ ғасырлардағы еуропалық философтар мен
ағартушылардың дүниетанымдарымен көп ... ... атап ... шығу тегі ... ... ... ... “табиғи келісім-
шарт” туралы ілімімен ортақ.
Әлеуметтік ұйымның құрылымында әл-Фараби ұлы, орта және ... ... ... Ұлы қоғам - жерді мекен еткен барлық адамдардың, ... орта ... - ... да бір жеке ... ... ұлыстың қоғамы;
шағын қоғам - қала қоғамы. Қала ... ... ... сатысы болып
табылады және қандай да бір халықтың мекендейтін жеріндегі белгілі бір
бөлігінде ... ... ... ... бірлестіктерге бөлінеді, ал барлық
адамзат қоғамы халықтарға бөлінеді. Әл-Фараби қала-мемлекеттерді ізгі
немесе ... және ... деп ... ... ізгі ... органдары тіршілік иесінің өмірін сақтау және оны ... ету үшін ... ... ... және ... адам ... ... Әл-Фарабидің көзқарасы бойынша
қала-мемлекеттің барлық ... адам ... ... ... ... әр ... ... бір-бірін толықтыратын міндеттерді атқара
отырып бір-біріне тәуелді болады. Бұл мемлекетте ізгілік пен ... ... ал ... пен зұлымдық айыпталады.
Шынайы бақыт туралы түсінік жоқ және оған ... тек ... ... және ... ғана ... ... ... тұрпайы
болып табылады.
Әл-Фараби ізгі қалада оның тұрғындарының күрделі ... ... деп ... - ... өз ... айналысады”. Дегенмен де, мұндай
иерархияның негізіндегі нәрсе - әрбір нақты адамның қабілеттері, ең алдымен
ақыл-ой ... ... ... мен ... ... процесінде
алған білімдері.
Мемлекеттің ішкі міндеті әл-Фарабидің ойынша оның тұрғындарының шынайы
бақытқа қолын жеткізетін ... ... ... ... ... ... ... халық ағарту, оларды болмыс туралы негізгі ғылымдарға
оқыту, өнегелілік және ... ... ... қол ... пен ең ... ... тарату. Қалған барлық - экономикалық,
саяси және т.б. проблемаларды шешу ... ... ... оның ... ... ... Бұл көзқарастар әл-Фарабидің азаматтық
қоғам идеяларына жақын позициясын да сипаттайды.
Өзінің әлеуметтік-саяси ... ... ... ... бір ... да ... Барлық тұрпайы мемлекеттердің ішінен
ізгілікке ең жақыны тұрғындары барынша тең ... ... ... ... келетін қала деп есептеді. Әл-Фараби бостандық пен тең
дәрежелілікті қоғамдық ... ... ... ... деп ... ... ... жалпы бақытқа анархияны тұқыртып, ізгі қасиеттердің дамуына
жағдай жасауға қабілетті берік мемлекеттік басқарусыз қол ... ... деп ... басқарудың үш нысанын бөліп қарады, олар монархиялық,
аристократиялық және ... ... ... Фараби
басқарудың үш нысанын да тең дәрежелі, бір мақсатқа - халық ағартуға, халық
үшін жалпы игілікті әл-ауқат пен ... өмір ... ... ... ... Әл-Фарабидің бұл көзқарастары белгілі бір дәрежеде азаматтық
қоғамның ... ... ... рет ... ... ... ... рухы туралы” кітабында баяндалған басқару нысандары
туралы іліміне ... ... ... ... көп ... ... мәнімен ортақ. Бұл қасиетті әл-Фараби қоғамдық өмірдің нормасы ... және ... ... тұрғындары пайдаланатын ортақ игіліктердің
бөлінісі және олардың арасындағы бөлінген нәрселердің сақталуы деп ... ... ... ... ... және оларға қатысты жағдайлар ... де ... ... ... ... әрбірі осы игіліктердің
өздерінің сіңірген еңбектеріне тең үлесіне ие, онда ол үлес аз ... ... ... ... ал көп ... - қала ... ... болады. Яғни, әл-Фараби бойынша - бұл ... ... ... ... ... ойшыл және жаратылыс зерттеушісі ӘЛ-БИРУНИ
(973 - 1048 жылдар шамасы) өзінің әлеуметтік-саяси көзқарастарын әр ... ... ... мен арабтардың мәдениеттерін зерттеу және
қатар қою ... ... Ол әр ... ... ... ең жақсы
жақтарымен гуманистік ... ... ... ... Ол ... діні мен индуизмнің философиялық негіздерінде принципті
айырмашылықтар жоқ деп есептеді. Әл-Бируни барлық ... ... ... бойынша тең дәрежелі деп тапты.
Әр түрлі ... ... ... ... ... ... ұғымға, ал сайып ... ... ... ... түсінуімен тікелей байланысты.
Көрнекті ғалым және философ ИБН-СИНАНЫҢ (Авиценнаның, 980 - 1037 жылдар
шамасы) [14] ... ... ... ... орнын гуманистік
ұғынуымен тығыз байланыста қалыптасты. Ибн-Сина өз заманындағы феодалдық
қоғамды едәуір дәрежеде ... адам ... ... ... ... феодалдыққа қарама-қарсы жетілген мемлекет деп ғылымдары
гүлденген мемлекетті есептеді. Ол әр түрлі ... мен ... ... байланыс болу қажет деп есептеді.
Ибн-Сина былай деп ұйғарды: “адам өзінің жеке басының ... ... ... ... ... Егер де ... бәрін өзі істесе, онда қайсысының иығына ауыр, шамасы жетпес күш ... ... ... ... ... қажет” [15].
XІІІ ғасырдағы араб философы ИБН-РУШД (Аверрех) ізгі қоғам мен ... ... ... нәрселер деп есептеді. Әділеттікті философ
биліктің тірегі, ал қанауды оның жарасы деп атады. Өз ... ... ... ал - ... ... жемісі болып табылады. Ибн-Рушд
адамды қоғамдық жануар және ол қоғамның басқа мүшелерімен өзара ... ... ғана ... қол ... ... деп есептеді.
Ибн-Рушдтің әйелдердің жағдайы туралы ой-тұжырымдары ... тең ... ... ... дамуына қосқан елеулі үлес болып
табылады. Ол бұл мәселеде өз заманындағы қоғамдық құрылысты сынға алды. ... деп атап ... ... әлеуметтік құрылысымыз әйелдерге өз
қабілеттерін танытуға мүмкіндік бермейді; біздіңше ол бала ... және ... ... ... және оның құлдық (күңдік) жағдайы ондағы
қандай да бір парасаттылыққа деген ... ... ... [16].
Осылайша, Ибн-Рушд барлық адамдардың тең дәрежелілігін олардың қабілеттерін
ашудың алғышарты ретінде жақтады.
XІV - XV ... ... өмір ... ... (1332 - 1406) ... арасынан бірінші болып қоғам дамуын талдады. Ол әр ... ... ... ... ... ... түрі - бұл психологиялық құбылыс, ол сезімтал, ... және ... жеке ... мен ... ... сипатын анықтайды. Екінші түрі - экономикалық құбылыс, табиғи
және географиялық жағдайлармен, ... ... және өнер ... болады. Себептердің үшінші түрі - саяси құбылыстар, яғни билікке
иелер мен ... ... ... ... меншік құру,
өкіметтің, мемлекеттің пайда болуы. Ибн-Халдун қоғамның ... ... ... ... ... ... Ол адам ... және
меншік иесі болған кезде ғана қоғамдық тіршілік иесі ... деп ... ... әрекеттерін табиғи, материалдық қажеттіліктерге
негізделген әрекеттермен ... ... Ол ... деп ... ... ерекшеліктері қоғамдық өмір болып табылады. ... ... ... ... ... жерлердегі бірлескен қоныстану, бұл
адамдардың ... ... ... ... ... ... бейімділіктерімен түсіндіріледі, өйткені адам
табиғатына өмір сүрудің қажетті ... ... ... ... тән [18]. ... ... қоғамдық өмірдің негізін адамдардың
өндірістік қызметі, олардың өзара көмектері, өзара әрекеттестігі құрайды.
Осы екі ... ... өмір ... және ... мүмкіндік береді.
Өндірістің өсуі мен артық азық-түліктің жинақталуы қоғам прогресінің басты
факторлары болып табылады.
Ибн-Халдун қоғам мен ... ... ... олардың ара-
қатынастары мен ... ... ... тырысты. Оның
тұжырымдамасына сәйкес адамдар қоғамды тіршілікке қажетті ... ... үшін ... ... бір ... ... оның ... қажеттілігін қанағаттандыруға жеткіліксіз. Еңбек бөлінісі - бірігудің
ең алғашқы факторы; ... ... ... ... - ... төнетін қауіп-
қатерден қорғану және қоғамдарға біріккен адамдардың өздерінің алакөздік
табиғатының пайда болуынан ... ... ... ету. ... пен ... да ... ... ықпал етеді, бірақ ең бастысы -
шаруашылық нысандары, өндіріс тәсілдері. Осыған ... ... екі ... ... бөліп қарайды:
1) қарапайым немесе “ауылдық”. Бұл кезеңде адамдар тек қажеттілерді
ғана өндіреді және бұл ұйымның алдында азық-түлік ... ... ... ... нысаны толық тең дәрежелілік негізіндегі қандас туыстар
ұйымы болып табылады.
2) өркениетті ... ... ... ... ... ... Еңбек бөлінісінің дамуы және көптеген адамдардың күш-жігерлерін
біріктіруі ... пен ... ... ... ол ... ... ... ұйымның пайда болуына әкеп соғады. Екінші кезеңге,
әміршілік (қоғам) ... ... ... ... ... мәні ... ... бойынша пікір
таластырады, оның әл-Фарабиден айырмашылығы ол оны ... ... ... ... ... ... ... туындысы емес, ұдайы
қозғалыс пен дамуда болатын қоғамның табиғи дамуының қажетті күрделі және
қарама-қайшылыққа толы өнімі деп ... ... ... де адамдар
сияқты өз өмірі бар деп ұйғарды. Олар өседі, дамиды, ... ... ... ... ... Бұл ... ... озбырлығынан емес,
объективті себептер бойынша болады. Осылайша, Ибн-Халдун кез ... ... ... ... ... қорытынды жасайды, оның орташа
жасын ол 120 жыл деп анықтайды және де тиісінше ... ... ... алмасады: бірінші буынға тағлым қарапайымдылығы мен ... ... тең ... тән; ... буын үлде мен ... оранған,
теңсіздік пен өзара жауласу жағдайында өмір сүреді, қорқақ, өзін-өзі қорғай
алмайды, жалдамалы әскер мен күзетті ... ... ... буын ... ... мемлекет күйрейді, ұсақ мемлекеттерге бөлініп кетеді
немесе басқа мемлекет басып алады.
Орта ... ... ... ... ... мол мұра ... ... ойының дамуы барысында адам тұлғасының
құндылығы, қоғамның барлық мүшелерінің заң алдында бірдей ... ... және ... ... ... ... ... сияқты
азаматтық қоғам үшін іргелі идеялар біртіндеп қалыптасты. Араб ... ... ... ... ... ... ... Өткен ұлы ойшылдар
Араб Шығысының ғана емес, Еуропаның да шығармашылық біліміне өлшеусіз үлес
қосты: ... ... ... ... ... ... бір
дәрежеде Жаңа Дәуірдегі еуропалық философтардың көзқарастарын алдын ... ... еді ... қоғамның пайда болуы мен мемлекеттік
басқару ... ... ... социологиялық ойлары
Жаңа дәуір - XVІ - XІX ғасырларды қамтитын үлкен тарихи кезең. Бұл
кезеңде ... ... ... ... Осы кезеңдегі еуропалық
философияны классикалық деп ... ... ... ... ... ... ... философиялық зерттеулердегі таным теориясы мен
әдістеменің рөлі артты, тәжірибелік-саяси бағыттылығы ... ... ... ... әлсіреді, философияның әлеуметтік базасы
мен философияшылықтың стилі өзгерді, ... ... ... мен ... ... ... өрлеу дәуірі
Қайта өрлеу дәуірін (XV - XVІ ғасырлар) әлеуметтік ой дамуының жаңа
кезеңі деп ... ... ... ... және мәдениетке қатысты теология
үстемдігінен бостандық алу әлеуметтік-саяси теориялар жасау саласында да
толық ... ... ... оның ... ... және ... деген
құқықтары жердегі өмірдің жоғарғы құндылықтары, ал мемлекет оны қамтамасыз
ете аталатын ұйым деп ... ... сол ... ғалымдар жасаған
әлеуметтік теориялардың өзегі мемлекет болды.
Жаңа дәуірдегі алғашқы теоретиктердің бірі ... ... (1469 - 1527) ... ... тақырыптағы (“Тит Ливийдің бірінші
декадаға ой-толғаныстары)”, “Әмірші”) және тарихи тақырыптағы (“Флоренция
тарихы”) шығармаларынан ... оның ... ... ... ... ... Ливийдің бірінші декадаға ой-толғаныстары”,
“Әмірші”, “Әскери өнер туралы” және т.б.) ... Жаңа ... ... ... ... болды. Оның әлеуметтік-саяси ілімі
теологиядан азат болды; ол өз ... ... ... ... ... ... ... өмірге қатысушылардың мүдделері мен
ұмтылыстары туралы Маккиавеллидің ұғымдарына негізделген. Маккиавелли
өткенді ... ... ... ... көнелердің мысалымен осы шақтағы
пайдалы іс-әрекеттердің құралы мен тәсілдерін анықтауға ... ... ... мемлекетті (оның нысанына қарамастан) үкімет пен азаматтары
арасындағы олардың қорқуы мен жақсы ... ... ... ... Егер де ... ... мен наразылықтарға итермелемесе,
егер де қол астындағы ... ... ... ал ... көруі жек
көруге айналмаса, онда мемлекет мызғымайды [19].
Маккиавелли назарының өзегінде - үкіметтің қол астындағы ... бере ... ... ... ... ... және ... да
шығармаларында италиялық және басқа да ... ... мен ... ... ... ... мен ... топтардың құштарлықтары
мен ұмтылыстары туралы тұжырымдарына ... ... ... ... ... мемлекет мұраты мен оның беріктігінің негізін жеке тұлғаның
қауіпсіздігі мен меншіктерінің мызғымастығы деп ... Жеке ... сол ... жеке ... ... ... ... деп атады, мемлекеттің мұраты мен оның ... деп ... Оның ... ... ... ... республикада
неғұрлым жақсы қамтамасыз етіледі. Маккиавелли Полибийдің мемлекеттің ... және ... ... ... ... ... ... антикалық авторлардың ізімен аралас (монархиядан,
аристократиядан және ... ... ... ... көреді.
Маккиавелли ілімінің ерекшелігі оның аралас республиканы күресуші
әлеуметтік топтардың ұмтылыстары мен ... ... ... ... деп есептегенінде.
Маккиавелли халықтың бұзылғандығы туралы тарихшылардың ортақ пікірін
жоққа шығаруға тырысты. ... ... ... гөрі ... дана және ... Егер де жеке билеуші әмірші заңды жақсы
құрса, жаңа құрылыстар мен жаңа ... ... ... ... ... құрылысты артық сақтайды. Халық жалпы мәселелерде көп ... жеке ... өте ... ... Ақсүйектердің халықтан
айырмашылығы бар, оны ... ... ... ... және ... деп ... Аристократтар қатарынан мемлекеттік ... ... ... ... ... мемлекет халық пен ақсүйектердің ымыраласуына негізделуге тиіс;
“аралас республиканың” мәні де ... - ... ... ... және ... ... қамтиды, олардың әрқайсысы
халықтың тиісті бөлігінің мүдделерін таныта және ... ... ... ... бөлігінің қол сұғуын тежеді.
Маккиавелли саясаттың маңызды құралы деп дінді ... ... ... ... ақыл-ойы мен парасатына ықпал етудің күшті құралы ... Нақ осы ... ... негізін қалаушылаыр мен
данышпан заң шығарушылардың барлығы құдайдың әміріне жүгінген. Жақсы дін
бар ... ... құру ... ... ... қол ... ... басқару
үшін пайдалануға тиіс.
Маккиавелли өз заманындағы мойынсұнуды, өзін-өзі ... ... ... ... уағыздайтын христиандықты жақтамады [20]. Маккиавелли
католик шіркеуі мен ... елді ... ... ... ... ... адамдарды басқару құралдарының бірі ... ... оның ... ... ... мен ... қызмет ететіндей түрленуіне
болады деп есептеді. Құқық пен ... ... ... христиан этикасына
бағындырғысы келетін католиктік дін ... ... ... ... ... қарады. Саясат (мекеме, ұйым және ... адам ... ... ... бар ... аясы ретінде
қарастырылды, олар әулие жазудан ... ... ... ... және ... тиіс. Мемлекетті зерделеуге деген ... ... ... ... орасан ілгерілеу болды.
Маккиавеллидің шығармаларында саясат моральдан бөлініп қана қоймай,
жалпыға ортақ тараған ... мен ... ... ұят пен ... пен ... жатпайтын, масқара мен құрмет туралы
ұғымдарға қарсы қойылды. Мемлекет қызметін ол жеке адамдар ... ... ... мораль нормаларына сәйкес келмейтін айрықша ережелер
орын ... ... ... ... мен ... сезімдерін, көңіл-күйлерін айқындайтын сала ретінде зерттеді.
Жалпы мемлекет негізін қалаушылардың, жаулап ... ... ... заң ... ... ... ... істері
мораль тұрғысынан емес, олардың нәтижелері бойынша, ... ... ... ... ... тиіс.
Маккиавелли шығармалары әлеуметтік ойлардың кейінгі дамуына орасан зор
ықпал етті. Онда буржуазияның басты бағдарламалық талаптары ... жеке ... ... жеке бас пен ... “бостандық игілігін” қамтамасыз ... ең ... ... ... феодалдық дворяндықты кінәлау, дінді ... және ... ... ... ... ... көреген
идеологтары Маккиавеллидің әдістемесін, әсіресе саясатты діннен арылтуын,
мемлекет пен құқықты жаңаша тиімді ... ... ... ... ... ... жоғары бағалады.
Маккиавеллидің аталған қағидаларын кейінгі теоретиктер (Спиноза, Руссо және
басқалар) қабылдап, ... ... ... дамуы Платонның “Мемлекет” кітабына деген
қызығушылықты арттыра түсті. Платонның ортақ меншік идеясы жаңа ... ... ... ... шығармалардың пайда болуына
алып келді. Ерте социализм теориясында жаңалық ретінде ортақ меншік барлық
азаматтарға қолданылатын ... (Ал ... ол тек ... ... қатысты еді). Сонымен қатар мемлекеттерде қоғамдық мүлікке
негізделген демократиялық мекемелер құру кең ... Бұл ... ... Доменико) Кампанелланың (1568 - 1639) шығармаларында дамытылды.
Оның ең жақсы ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде
жақсы жазылған. Кампанелла да Платон сияқты ... ... ... ... ... ... Ол Күн Қаласында ... ... ... ... ... ... ... деп есептеді. Кампанелла
еңбекті барынша дәріптеп құлдықты сынады, ... да Күн ... ... ... тартылмайды.
Кампанелланың ойынша, ортақ меншікке негізделген қоғамда мемлекет
сақталады. ... ол ... ... ... ... мен ... ... белгілі болып келген мемлекеттен мүлдем өзгеше еді. Күн
Қаласында билік пен басқару үш принципке негізделеді:
• жаңа ... ... ... ... мен ... ... ... арқылы басқару;
• мемлекеттің бұл міндеті ... пен ... ... ... ... рөлі ... көрсетеді;
• жаңа қоғамдық құрылыс мемлекетті басқаруға халықтың қатысуын талап
етеді.
Күн Қаласында құқық, әділ сот және жаза ... ... көп ... қысқа
әрі нұсқа жазылды. Заңдардың мәтіндері сот жүргізілетін ғибадатханалардың
колонналарына ойылып ... Сот ... ... ... және тез ... процестерге тән азаптау мен сот тартыстарына жол берілмеген.
Жазалау әділеттілік принципімен және ... ... ... ... мен ... ... ... “мемлекеттік қажеттілік”
ұғымын моральге жат нәрсе деп есептеді, оның ойынша билікке қол жеткізу
және оны ... қалу үшін кез ... ... ... ... ... қағида тек
соларға ғана тиімді деп есептеген.
Ағылшын ағартушылығы
Жаңа дәуірде қоғамдық ойдың ... ... ... (1588 - 1679) адам,
мемлекет және құқық туралы ілімі зор ... ... ... ... ... ... бар ... иесі деп біледі. Адам - мәдениет әлемін жасаушы, мораль
мен саясаттың нағыз субъектісі. Өзінің “Адам табиғаты” атты ... ... деп ... “Адам табиғаты оның тамақтану, іс-қимыл жасау, өсіп-өну
сияқты, ... ... ... тағы ... ... қабілеттері мен күш-
қуатынан тұрады. Бұл қабілеттерді біз бір ауыздан табиғи деп ... ... ... ақыл-ойы бар жануар ретінде қарастырамыз” [21].
Адам өзінің еркіндігін сезінбесе оның әрекет етуі мүмкін емес. “Шіркеу
иелерінің” теоцентристік дүниетанымында ... ... ... ... аяқ асты ... ішкі сезімдерін қасиеттерін түсіндіру ... ... ... ... адамдарды күнәкәрлік әрекеттерге
итермелейтін, адамның индетерменистік қылықтарын ақтау жолы ... да, ... ... ... ... ... ... қояды, еркіндік және қажеттіліктің белгілі бір тұтастығы ... үшін ... деп ... ... бұл ... бойынша
Спиноза Гоббстың ізін басушы болды. Ол “еркіндік және қажеттілік ... деп ... Дене ... ... ... сол ... еркіндік те
қажеттіліксіз өмір сүрмейді. Еркіндік түсінігі қажеттілік ... ... ... ... су ... ағып ... ... түрде өзен арнасымен ағады, яғни су ағыны арнамен ... ... ... ... де ... ... ... жүріп отырады. Бірақ адам еркіндігі тікелей еркіндік
пен белгілі бір қажеттілік үйлесімділігіне тәуелді. Бұған көз жеткізу үшін
Гоббстың ... ... ... ... саналатын әлеуметтік-
саяси білімін қарастыруға болады.
Гоббстың әлеуметтік-саяси тұжырымдамасы жеке-дара ұстанымдар тұрғысынан
әлеуметтік өмірді талдау негізінде қаланған. ... ... ... ... ... ... ... адам мүддесінен туындайтын әрекет ретінде
қарастырады. Мұнда адам ... ... тән ... ... ... қарсы, қоғамға қас болып отыр. Гоббстың ... ... - ... ... ... қоғамдық мемлекеттікті -
туындаушы және ... ... ... ... ... ... ... жеке мүдделерін қанағаттандырылуына тікелей тәуелді.
Қабілеттер теңдігі өз ... ... ... ... ... Бұл ... ... бір-біріне сенімсіздік әкеледі. Өз мақсаттарына
жетуге ұмтылған адамдар бірін-бірі жоюға немесе бағындыруға тырысады. ... ... ... - ... адам ... соғыстың үш негізгі себебін көрсетеді:
бақталастық, сенімсіздік және атаққұмарлық [22].
Бірінші себеп пайда табу ... ... ... ... ... ... - өз ... мақсатында, ал үшіншісі - абырой ... ... ... ... ... бір ... қарсы жаугершілік күйі”,
“табиғи жағдай” деп ... мұны ... ... жоқ ... Гоббстың “табиғи жағдайы” - алғашқы қауымдық қоғам емес. ... адам ... ... ... ... ... абстракцияны құрайды. Ондай жағдайда мораль шеттетіліп, адам
өзінің құштарлық пен ... ... ... ... Бұл ... ... шексіз бостандық болып есептеледі.
Алайда бұл бостандық елес ... ... ... ол ... ... онымен шектелмеген. Мұндай бостандық “адам адамға қасқыр”
жағдайын және адамның өзін-өзі жоюы қаупін тудырады. Осыдан Гоббстың табиғи
жағдайдан ... ... ... өту ... ... қажеттілігі
пайда болады, бұл қажеттілік бейбітшілікке жетуде адамның барлық табиғи
құқықтарын шектейді. ... ... ... және ... ... ... орнату туралы қоғамдық келісімді бекіту арқылы қол
жеткізуге болады. Гоббс бойынша бұл келісім ... бір ... ... ... ол ... ... қажеттілігі туындағанын сезіну процесі.
Гоббстың мемлекет жайындағы ілімінің прогресшілдік ... ... - ... ... ... адамзаттық деп қарастыруында жатыр.
Халық ... мен ... ... - мемлекеттің негізгі заңы мен
“табиғи құқықтың” ... ... ... ... орнына қоғамдық
заңдарды алға тартады, табиғи құқықтарды азамат құқықтарымен шектейді.
Алайда табиғи құқықтар еш ... ... ... құқықтары
да шектелмейді. Бұл арқылы Гоббс мықты мемлекеттік билік қажеттілігін
негіздейді және оның ... жол ... ... ... ... ол ... ... деп есептейді.
Гоббс мемлекет туралы ілімінде мемлекеттік басқарудың үш ... ... ... және ... ... ... қолайлы формасы ретінде монархияны, яғни заңдармен ... ... ... ... басқару формаларын бөлудің маңызы жоқ, өйткені
Гоббстың ойынша кез келген мемлекетті ... ... ... үшін ең
маңыздысы - ол ... ... ... ретінде мойындау. Күшті
мемлекетті дәріптей отырып, ол Англияда ... ... ... ... ... ... ... теоретиктерінің алғашқыларының
бірі болды. Гоббстың мемлекет туралы ілімі XVІІ - XVІІІ ... ... ... ... үлкен ықпал етті.
Джон Локктың (1632 - 1704) социологиялық көзқарасында ... ... ... ... ... ... идеясы жатыр. Ол ағылшын
буржуазиялық либерализмінің алғашқы өкілдерінің ... ... ... ... ... Оның ... ... табиғи құқықтар мен қоғамдық келісім туралы ілімі жатады. Локктың
“табиғи күйі” Гоббстың ... бір ... ... ... ... Ол бүкіл билік пен заңдылық өзара тепе-тең жағдайды көрсетеді
деп есептейді. Локк бұл ... тең ... ... ... ... ... жиынтығы деп көрсетеді.
Адамдардың бақылауға келмейтін бостандықтарын табиғи заң шектейді, онда
былай деп жазылған: “ешбір адам ... ... ... ... не оның ... ... ... [23]. Бірақ біртіндеп табиғи заң
бұзыла бастады. Табиғи күйден “адамдардың бір біріне қарсы соғыс күйіне”
ауысу ... ... бола ... Мұның себебін Локк халықтардың өсуімен
түсіндірді. Мұндай жағдайда адамдар мемлекетті орнатып, ... ... ... ... ... бір ... беруді қажет деп
санады. Билік адамдардың жеке бостандығы мен мүлкі ... ... ... ... Сонымен қатар билік абсолютті бола алмайды, оның ... ... ... Егер ... ... ... ... етіп, құқықты
бұзса, онда халық өзіне егемен құқығын қайтарып, үкіметпен келісімін бұзып,
басқа үкімет ... оған ... бере ... Бұл жағдайлар Локк
заманындағы Англияда жүріп жатты. Осылай ол В.Оранскийдің буржуазиялық-
дворяндық партиясының билікке ... ... ... ... тырысты.
Локк өзінің “Басқару туралы екі трактатында” ... ... ... Оның ... ... құрылған мемлекет
биліктің үш элементіне ие болады: заң шығарушы (парламент), атқарушы (сот
және әскер) және ... ... ... ... мен ... ... басты рөл заң шығарушы биліктің қолында ... ... ... бөлу ... ... монархияға қарсы бағытталған және
бұл бөлініс буржуазия мен ... ... ... ... ... ... ішінде оның қоғамдық келісім
идеясы және билікті ... бөлу ... ... ... неғұрлым алда. Оның ілімдерін кейін ... ... мен XVІІІ ... ... ... Юм (1711 - 1776). ... ... теориясының утопизмін
көрсетуге тырысып, адамзат тарихын табиғи және ... ... ... ... ... Юм ... адамдардың қоғамға дейінгі ... оның ... ... тарихи дәуір ретінде өтуі де мүмкін
емес. Алғашқы кездің өзінде адамдар қоғамдық жағдайдың ... ... ... ... Алайда қоғам мен мемлекетті бірдей тең көру ... ... ... трактатында” Юм адамзат қоғамының саяси ұйымға өтуі
отбасы институты ... ... деп ... Яғни әлі дамымаған
тайпалар өмірінде отбасы түріндегі ... ... ... ... ... ... алдындағы билігі мемлекеттік биліктің бейнесі
ретінде қарастырылды. Отбасы ... ... ... ... ... ... ... саяси билікке өту жолын Юм мемлекеттіліктің
құрылуы мен даму жолы деп ... ... ... ... ... ... ... қатысты
адамдар мен оның конституциялануына себепкер ... ... ... ... ... ойы ... Сонда мұның өзі ... ... ... да бір уәде ... келісім де жасамай-ақ екі адамның қайық есіп
отырғанындай” “үнсіз үндестігі” ... ... ... ... ... ... ағартушылығы
XVІІІ ғасырдағы Франциядағы феодалдық дүниетанымға қарсы ... ... ... ... ... ... классикалық мысалы
бола алады. Осы күрес барысында ерте антифеодалдық революциялар дәуіріндегі
әлеуметтік-саяси ойдың дамуын анықтайтын ... ... мен ... ... ... ... ... бағдарламасын әр түрлі
саяси бағыттағы өкілдер: ағартушылар, революциялық демократтар және ... ... ... ... ... ... ... заңды орны бар. Ағартушылардың қозғалысы елде революциялық жағдай
әлі орнамаған кезде, буржуазиялық құрылымға өтуде, ... ... ... ... ... Ағартушылық ілімдер білім мен реформалар
тарату арқылы қайта құруға үміттенген әлеуметтік тап мүдделерін ... ... ... ... ... ағартушылықтан қоғамдық
ойдың революциялық демократиялық бағыты ... ... ... ... ... танымал көшбастаушысы аса көрнекті
жазушы әрі философ Вольтер (лақап аты, шын аты ... ... 1694 - ... Вольтер деизм философиясын жақтады. “Христиандық пен ... ... өмір сүре ... - деп ... ол. ... адамдар христиандық
жаңалықтарды қажетсінбейді. Жазалаушы құдайға ... ... ... ... қатар санасыз басқарушыларға) мінез-құлықтың
имандылық бейнесін үйрету үшін ғана сақтап қалу керек.
Вольтер феодалдық ... ... ... ... ... көзқарасы бойынша қатал басқарудың орнына әр адамға табиғи
құқықтары жеке басының бостандығы, жеке мүлікке ие болу ... ... және ... ... және т.б. ... ... ... үстемдік құратын болады. Вольтер бостандықты адамның ... жеке ... ... ... ... ... деп ... Ол бостандықты азаматтардың зорлық-зомбылықтан ... деп ... ... бостандығы тек заңдарға ғана тәуелді ... ... ... ... ... жою бағдарламасы шіркеу мен
мемлекетке кіріптар болған крепостной ... азат ... ... Ал
помещиктік шаруаларға келетін болсақ, Вольтердің пікірінше, оларды иесінің
келісімімен ғана, онда да сатып алу ... ... ... Ілімнің бұл
бөлігінде оның дворяндықпен ымыраласуға ұмтылысы байқалады.
Болашақ “ақыл-ой ... ... ... ... ... ұмтылған жоқ. Ол билікті жүзеге асырудағы заңды және либералдық
тәсілдер идеясын насихаттауға назар аударып, мемлекеттің ... ... ... ... басқа ағартушыларға қалдырады. Вольтер үшін бір
нәрсе анық - мемлекетті тек меншік иелері ... ... ... ... ... ... барлық адамдарды тең деп есептеген Вольтер
әлеуметтік тендікке де, саяси теңсіздікке де ... ... ... ... ол ... қолдады, бірақ республика тәжірибе ... ... деп ... ... ... ... мекемесін
өз заманындағы мемлекеттік ұйымның үлгісі деп атады. Ал саяси идеал
ретінде, ... ... ... ... бөлу идеясына жақын келді [26].
Қоғамда өтіп жатқан өзгерістерді философ білімнің дамуымен ... ... ... ал бұл оның ... ... ... мойындататын болады.
Басқарушыларды ... ... ... ... ол ... ... болып, Екатерина ІІ-мен хат алысуға кірісті.
Вольтердің революцияға ... ... XVІІІ ... ... тән ... Мұның алдындағы революцияларды ақтау (мысалы,
ағылшын королі Карл І-ні жазалау), тирандарды ... ... қан ... ... ... зиянды зардаптары туралы ойлармен, т.б. ... ... ... ... бұл ... еңбекшілер
бұқарасының бас көтеруінен үрейлену де болды. Ағартушылар реформалардың
жоғарыдан біртіндеп жасалуынан ... ... ... тарихи орны оның француз ағартушылығының
бағдарламасын жасауымен, бірнеше іргелі-методологиялық мәселелерді қоюымен
және дінді ағартушылық сынаудың ... ... ... Вольтердің
әлеуметтік идеялары француз буржуазиясының сауда-өнеркәсіп иелерінің
мүдделерімен сәйкес ... ... ... ... оның ... ... болды: олар қоғамның прогресшіл күшін феодалдық
тәртіпті жоюға және абсолютизмді құлатуға бағыттады.
Вольтер өзінің ... ... ... ... ... ... әрі ... негіз дайындаған идеологтардың қатарына ... ... ... ... ... бәрі ... сезінді.
Аса көрнекті француз философы, жазушысы, педагогиканың теоретигі Жан-
Жак РуссоНЫҢ (1712 - 1778) ... ... оның ... ... немесе саяси құқық принциптері” трактатында (1762 ... бұл ... ... ... және ... ... ... пайда болуы
және негіздері” деген тарихи очеркінде неғұрлым толық негізделді.
Өзінің әлеуметтік-саяси ілімінде ... XVІІІ ... ... ... философтар сияқты табиғи (мемлекетке дейінгі) ... ... оның ... ... ... ... қарағанда едәуір ерекше
болды.
Руссоның суреттеуінше алғашқы кезде адамдар аңдар тәрізді өмір ... ... ... еш ... ... жоқ, мүлкі немесе моралі ... де ... ... ... ... ... және еркін өмір сүрді.
Сонан соң адамның дағдысы мен білімінің, еңбек құралдарының жетілуіне қарай
қоғамдық қатынастар ... ... ... ... - ... ұлыс
пайда бола бастады. Еркіндігін сақтай отырып, адамның жабайылық қалпынан
қоғамдық ... өту ... ... “ең ... дәуір” деп есептеді. Оның
пікірінше өркениеттің әрі қарай дамуы қоғамдық теңсіздіктің ... ... ... ... ... кері ... байланысты болды [27].
Уақыт жағынан алғанда алғаш мүліктік теңсіздік пайда болды. Ілімге
сәйкес ол ... жеке ... ... ... қалыптасты. Табиғи
жағдайдың орнына осы уақыттан ... ... ... ... Жеке ... ... ... байлар мен кедейлерге бөліне бастады.
Қоғамдық өмірдің келесі сатысында саяси ... ... ... ... ... ... ... басқарушылар мен бағынушыларға
бөлінуімен толықтырылды. Қабылданған ... ... ... ... еркіндікті қайтып келместей етіп ... ... ... ат төбеліндей азшылықтың пайдасына бола “бүкіл адамзат баласын
еңбекке, құлдыққа және кедейшілікке кіріптар етіп қойды”.
Ақырында теңсіздіктің ең ... шегі ... ... ... ... ... ... басқарушылар да, заңдар да жоқ - тек
тирандар ғана ... ... ... жеке ... ... ... ... өйткені деспоттың алдында олар мүсәпір. Бәрі осымен шектеледі, -
дейді Руссо, - халық жаңа табиғи жағдайға аяқ ... оның ... ... - ... ... түседі [28].
Руссоның теңсіздіктердің пайда болу туралы ілімі бұрынғы әдебиетте
кездеспеген ілім. Табиғи құқық ... ... мен ... ... жағдай, азаматтық қоғамға және мемлекетке өту) пайдалана отырып,
Руссо мүлдем жаңа бір ... ... ... ... құрылымын ол тарихи мазмұнмен толықтырады. Руссо қоғамның пайда
болып дамуын бақылай отырып, осынау процестің ішкі динамикасын ... ... ... ... ... есебінен қоғамның
дамуы туралы ілімінде тарихи диалектиканың элементтері ... ... ... ... ... (біріншісінде де,
екіншісінде де болсын) құқық деген болмайды. ... ... ... ... ... құқықтары идеясын қабылдамады. Философтың ойынша адамзат
тарихының ертеректегі сатыларында құқық пен ... ... ... ... ... Жеке ... пайда болар алдында жазылған “ең ... ... ... ... “табиғи құқық” терминін қолданады. Бірақ бұл ... ... яғни ... ... берген моральдік таңдау еркіндігін
және осының негізінде пайда болатын ... ... тән ... ... ... ... үшін қолданады. Оның пайымдауында табиғи құқық
пен табиғи заң ұғымдары өзінің құқықтық мағынасынан айрылып, тек моральдік
категориялар болып ... ... ... ... ... жағдай жөнінде айтатын болсақ, мұнда
барлық ... ... ... демек, мұнда да құқық жоқ. Деспотқа тек
деспотия заңдарымен ғана қарсы шығуға болады, бірақ та ... ... ... орнай салмайды. Ойшылдың айтуы ... тек ... ... құқық негізі бола алады. Ол табиғи құқыққа балама ретінде саяси
құқық идеясын, яғни келісімдерге ... ... ... ... ... тең және еркін индивидтер ассоциациясы
немесе республика құрылады. Руссо ... ... мен ... шарт ... ... ілімді мойындамайды. Оның ойынша,
келісім - тең ... ... шарт ... ... ... отырып, индивид жеке өзі ешкімге бағынбайды, ендеше “ол бұрынғысынша
еркін ... қала ... ... ... ... мен еркіндігі
халықтың мүдделері жеке адамдардың мүдделеріне ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Қоғамдық келісімнің шарттары бойынша халық егемен болуы тиіс. ... ... ... ... ... ... мәні - халықтық
егемендікті республикалық құрылымның негізге алынатын ... ... ... ... оның заң ... ... ... асыруынан
байқалады. Либералдық буржуазия ... ... ... ... ... ... тек ... заң шығаратын мемлекетте ғана мүмкін деп
дәлелдеді.
Халық билігі ... ... бір ғана ... - ... ... ал ... ... санына байланысты үкіметті ұйымдастыру
формасы ... ... ... ... бола алады. XVІІІ
ғасырдағы философтардың көпшілігінің пікірімен келісе ... ... ... ... ... ... ғана ... бола алады деп
топшылады. Руссо халық билігінің бейнесі Рим Республикасындағы ... ... ... ... ... ... деп ... тұжырымдамасы Ұлы Француз Революциясы кезеңіндегі қоғамдық
санаға да, оқиғалардың ... да ... зор ... ... ... ... ... соншалық, оның идеяларына ... ... ... ... дейінгі сан алуан ағымдардың өкілдері ден
қойды. Руссоның идеялары мемлекет пен ... ... ... ... ... да ... рөл ... Оның әлеуметтік доктринасы, И.Кант
пен Г.Гегельдің мойындауынша XVІІІ ғасырдың аяғы - ХІХ ғасырдың басындағы
неміс философиясының ... ... ... көзінің бірі болды. Ол жасаған
мемлекеттік билікті түбегейлі өзгерту жолымен әділетті ... ... ... радикализм идеологиясының негізін қалады. Осы тұрғыдан
алғанда Руссоның көзқарастарын теориялық доктринаға енгізу XVІІІ ... ... ... ... ... ... ағартушылығында мемлекет пен қоғамның аса көрнекті теоретигі -
Шарль Луи де Монтескье (1689 - 1755) болды. ... ... ... алғашында “Парсы хаттары” романында, сондай-ақ ... мен ... ... ... ... деп ... ... және т.б. шағын еңбектерінде көрсетті. Заң шығару тарихын ұзақ
жылдар бойы зерттеуінің нәтижесінде оның ... ... - ... ... ... (1748) жарыққа шықты.
Өзінің зерттеулерінде ол әлеуметтік-саяси ... ... ... заң ... мен ... ... ... сөйтіп жинақталған материалды қорыта келіп, тарих заңдарын
анықтауға ... ... ... жолы ... ... не түрлі
жағдайлардың салдарымен емес, ол белгілі бір ... ... деп ... ... еңбектерінде зерттеудің эмпирикалық
тәсілдері рационализм методологиясымен қатар пайдаланылады ... ... ... ... ... Монтескьенің алғашқы қауымдық
құрылысты зерттеуі оған мемлекеттік ... ... ... ... түсінуіне көмектесті. Табиғи (азаматтыққа дейінгі) жағдай ... ... ... ... ... ... талаптарынан туындады
деген рационалдық конструкцияны ... ... ... ол ... ... да қабылдамай қойды.
Саяси ұйымдастырылған қоғамның пайда болуын Монтескье тарихи процесс
ретінде қарастырғысы келеді. Оның ойынша ... пен ... ... ... ... ... ... жалпы теориясын жасайтын
материал жеткіліксіз болғандықтан ойшыл бұл процесті нақты әлеуметтік және
құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты ол тарихи фактілерге ... ... ... және ... ... ... әлеуметтік құбылыстарды табиғи жағдайға
жатқызған теоретиктермен пікір таластырады. Монтескье ... мен ... ... ... ... ... бірі
болып табылады.
Қоғамдық өмір заңдылықтарын Монтескье ... ... рух ... арқылы
түсіндіреді (оның негізгі еңбегінің аты осыдан шыққан). Оның іліміне сәйкес
ұлттың жалпы рухына, әдет-ғұрпы мен заңдарына көптеген себептер әсер ... ... ... және моральдік болып екі топқа бөлінеді [29].
Социология тарихына ... ... ... ... ... ... қалыптасуы Монтескьенің есімімен байланысты. Монтескье
табиғи себептер арасынан географиялық факторларға жетекші рөл ... ... ... ... ... ... күйінен шыққан ең
алғашқы кезеңдерде анықтайды. Бұл себептерге: климат, топырақтың ... ... мен ... халықтың саны және т.б. жатады. Мәселен,
оңтүстікте климат ... ... ... ... ... және ... ... ғана жұмыс істейді. Ыстық елдерде “кәдуілгі деспотизм
орнайды”. Керісінше, солтүстікте климат қатал ... ... ... келеді, адамдары шыныққан, ержүрек және бостандық сүйгіш келеді.
Солтүстіктегі ... ... ... формасы тән. Саяси өмірді
анықтайтын табиғи ... ... ... табуға тырыса отырып,
Монтескье: “заңдардың түрлі халықтардың өмір сүру ... ... ... ... екенін айқын аңғарған [30].
Географиялық ортаның қоғам өміріндегі мәні туралы мәселесінің қойылуы
өте орынды болды, ... ол ... ойды ... пен ... ... ... бағдарлады. Бұл арада француз ағартушысы саясаттың
сабақтастығын түсінуге жақындайды. Сонымен қатар ... ... оны ... ... ... азия ... бағынуға, ал
еуропалықтар - басқаруға ... ... ... ... итермеледі.
Монтескьенің бұл идеяларын кейіннен геосаясат пен ... ... ... ... ... ... ... дамуымен
бірге пайда болады, деп жазды Монтескье. Оларға ... ... ... ... ... адамгершілік сенімдер, салт-
дәстүрлер және т.б. Моральдік ... ... заң ... ... қарағанда күштірек әсер етіп, оларды біртіндеп ... ... ... ... себептер ұлттың жалпы рухы
мен мінезіне көбірек әсер етеді және табиғи себептермен ... ... ... оны ... ... ... Монтескье өз ілімінде қоғамның тарихи дамуын объективті және
субъективті себептердің өзара күрделі байланысының нәтижесі деп ... ... ... ... ол ... ... факторлардың өсу
тенденциясын дұрыс байқай білді. Алайда ойшыл бұл қағидаларды идеалистік,
яғни объективті қажеттілік пен ... ... ... ... ... тұрғысынан түсіндіреді. “Заңдар рухы туралы”
еңбектің жазылуы ... ... ... ... ... түскенін”
көрсету мақсатын көздеген.
Моральдік принциптердің ішінде аса маңыздылары мемлекеттік құрылым
принциптері болып ... ... ... ... да ... Монтескье үшін қоғамның рационалды ұйымдасуының мәселесі -
әлеуметтік ... ... ... ... және ... ... ... идеологиясында еркіндік мемлекеттің дұрыс ... ... ... ... етілуін білдіретін. Вольтер сияқты Монтескье
саяси еркіндікті жеке бастың ... жеке ... ... ... ... ... құқықтармен
ұқсастырды. “Еркіндік - заңмен рұқсат етілген нәрселердің ... ... деп ... ... мұратына негіздеме беруді ойшыл мемлекеттің ... ... ... Ол ... үш ... ... ... және аристократия), монархия және деспотия. Олардың
әрқайсысы мемлекеттік билікті оның азаматтармен қарым-қатынасы тұрғысынан
іс-әрекетке қарап ... өз ... бар. Бұл ... ... - ... ... формалары түсінігін ... ... ... ... ... белгіленетін анықтамалармен толықтырды.
Республика дегеніміз билік не бүкіл халықтың (демократия) не оның бір
бөлігінің ... ... ... мемлекет. Республиканың қозғаушы
принципі - саяси ізгілік, яғни отанға деген сүйіспеншілік.
Монархия - ... ... бір ... дара ... оның ... - ... Монтескье монархиялық принциптің өкілі деп дворяндықты атайды.
Деспотия, монархиямен салыстырғанда заңсыздық пен ... бір ... дара ... Ол ... өмір сүреді және
мемлекеттің теріс формасы болып ... ... бір жан ... ... ... ... ... - деп жазды Монтескье. ... бір ... ... ... онда ... ... да, дәстүрлер
де көмектесе алмайды. Монархияның деспотизмге ұласуына жол бермеу ... ... ... ғана ... ... Ағартушының мұндай ойларын
замандастары Франциядағы абсолютизмді бүркемелеп, сынау және ... ... деп ... ... ... ... жалғастыра отырып, Монтескье
республика шағын мемлекеттерге (полис тәрізді) қолайлы, монархия - көлемі
жағынан орташа мемлекеттерге тән, ал ... - ... ... тән ... Бұл ... ... ол ... біреуін көрсетеді. Монтескье
республикалық басқаруды мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... деп көрсетті. “Заңдар рухы
туралы” трактатында республиканың ірі ... ... ... жүзінде болжам жасады.
Республикалық құрылымның орнауы әсте де ... ... ... ... - дейді Монтескье. Заңдылық пен еркіндікке қол
жеткізу үшін республикада болсын, монархияда болсын ... бөлу ... ... ... ... ... ... Монтескье биліктің түрлерін,
оларды ұйымдастыру жағын, арақатынасын нақтылап анықтайды.
Монтескье мемлекетте билікті - заң ... ... және сот ... ... бөлу ... ... көзқарасына сәйкес алдымен оларды
әр түрлі мемлекеттік органдардың құзырына беруде жатыр. Ал бүкіл билік ... ... ... топтың қолына шоғырланатын болса, онда ... пен ... ... ... ... ... ара ... бірге билікті бөлу принципі бірін-бірі шектеп әрі тежеп отыруы
үшін олардың әрқайсысына арнайы ... ... де ... билік
екіншісін тоқтата алатындай тәртіп керек” деп көрсетеді Монтескье.
Ойшыл бұл принциптердің дәйекті түрде ... ... ... ... ... ... ... заң шығарушы билік -
парламенттің, атқарушы билік - корольдің, ал сот билігі - сот ... ... бөлу ... ... ... ... ... жаңалығы болды. Біріншіден, ол еркіндіктің либералды
түсінігі мен билікті бөлу тетігін ... ... ... Ағартушы “еркіндікті тек заңдар, тіпті ... ... деп ... ... ... ара жігі ашылуға тиісті
биліктің құрамына сот органдарын қосады. Басқаша айтқанда, заң шығарушы
және ... ... ... ... ... әрі ... ... табылатын парламентаризмді ... ... ... ... Монтескье қарастырған үштік (заң шығарушы,
атқарушы және сот ... ... ... ... ... ... Өзінің ілімінде ол сол заманның либералды
буржуазиясының неғұрлым танымал ... ... ... ... ... ... ... бөлудің идеологиялық теориясы корольдік
абсолютизмге ... ... ... мен ... ... ... ... ойдың дамуына орасан зор үлес қосты.
Орыстың көрнекті социологы Н.Кареев былай деп жазды: ... де ... жоқ ... ... атына ие болу құқығы бар бір адам болса, ол құқық
Монтескьеге ... ... ... тұра ... ... орта ... ағартушылар арасында ... ... ... ... Бұл ... ... ... әлеуметтік институттар түрлі қарама-қайшылықтарға, ауыртпалықтар мен
келеңсіздіктерге ... ... және ... ... ... жетіле
түсіп өрлеумен болды. Осынау ... ... ... техниканың,
өнердің дамуын тездеткен адамзат ақыл-ойының жетістіктері жатыр. ... ... ... өзі сол адамның ... ... және ... ... ішінде әлеуметтік ортасының жетілдіруіне итермелейді.
Прогрестің рационалистік теориясы едәуір дәрежеде ... ... ол ... бірге әлеуметтік және адамзаттық прогресс теориясы болды.
Прогрестің рационалистік теориясы француз философы, математигі ... ... ... ... (1743 - 1794) автор қайтыс
болғаннан кейін ... ... ... ... ... ... нобайы” (1795) шығармасында жан-жақты дамытылып, бір ... ... ... ... ... шексіз екені және адамның
жетіле беру қабілеті туралы қағидаға ... ... ... ... шексіз мүмкіндіктеріне табиғатта да ешқандай шек ... ... ... ... өмір ... тоқтатқанда ғана барып тоқтауы
мүмкін.
Кондорсе адамзат тарихында адамзаттың прогрессивті даму кезеңдерін
құрайтын, бірін-бірі ... ... он ... ... ... ... негізінде ғылымның, техника жетістіктерінің, шаруашылықтың, саяси
режимдердің ... ... ... ... ... жатады. Ақыл-ой
прогресі түрлі адасушылықтармен, дерексіздіктермен, нанымдармен күресте
жүзеге ... ... да ... ... Кондорсе әлеуметтік дүниеде,
табиғаттағы сияқты, бұрыннан ... және ... ... бірден бір іргетасы болып табылатын” әлі таныла қоймаған ... ... ... деп пайымдайды. Ол адамзаттың болашаққа үмітін үш
маңызды жағдайға салды: ұлттар ... ... жою, әр ... таптар
арасындағы теңдік прогресі және адамның нақты жетілуі [32].
Кондорсе идеялары К.А. де ... мен оның ... ... ... К.А. де ... үшін ... - ... әмбебап заңы:
ол адамдарды тіпті еркінен тыс басқарады. Қоғамдық прогрестің негізі -
ғылыми білімнен, ... ... ... және осы ... ... асыратын адамдардан көрініс тапқан ақыл-ойда.
Сен-Симонның пайымдауынша қоғам ... ... ... ... ... ... ... Қоғам тарихында еңбек формалары
прогрессивті жолмен ауысып жатады: құлдықтан - крепостниктікке, одан ... ... ... және ең ... - ... Ғылымға негізделген, жаңа
қоғам мен жаңа мораль біріншіден - ... ... ... еңбектің
міндеттілігі мен әркімнің еңбек ету мүмкіндігін, екіншіден - бауырмал болу
және бір-біріне көмектесу ... ... ... христиандықтың” бұл
принциптері қазіргі адамзат жақындап келе жатқан қоғамдық прогрестің ... ... ... Сен-Симон “Осы уақытқа дейін көрсоқыр уағыз өтіп
кетті деп келген алтын ... әлі ... ... оптимистік болжам
жасайды. Әлеуметтік заңдардың, оның ішінде прогресс заңының болатынына
деген сенім ... ... ... ... және ... ... қайнар көзі болды.
Сен-Симонның еңбегі, бір мезгілде дүниетанымның екі формасының -
социалистік және ... ... ... ... ... ... де ол ... идеясымен біріктіреді. Социологиялық дүниетанымды ол
ерекше бір қуатты механизм немесе организм болып ... ... ... жаңа ... ... ... ... өткізу қажет болатын
әлеуметтік реализм рухында ... 1813 ж. ол ... деп ... “...Қоғам
дегеніңіз іс-әрекетінде ешқандай түпкі мақсат жоқ, себеп-салдары жекелеген
индивидтердің зорлық-зомбылығы ғана болатын бірден-бір ... - ... ... ... ... ... келетін тіршілік иелерінің жәй ғана
шоғырлануы емес”. Керісінше, қоғам ... ең ... ... ... ... ... ... жәрдемдесетін керемет қуатты машина.
Адамдардың бірігуі ... бір ... ... оның ... ... органдарының тапсырылған қызметін қаншалықты мінсіз орындалуына
байланысты” [33].
К.А. де Сен-Симонның мектебінде “әлеуметтік қозғалыс”, “социализм” және
“социология” түсініктері қалыптасты. Бұл ... ... ... ... серіктес, одақтас, “sjcіetas”, ... ... ... ... ... ... біртұтас нәрсе болған интеллектуалды
және реформаторлық бағыттар үшін ... ... ... “Социализм”
және “социология” терминдері сол сен-симонистік ортада пайда болды: ... ... Пьер Леру ... ... ... екіншісін Сен-
Симонның шәкірті Огюст Конт енгізді.
Сөйтіп, социология алғашында социализм сияқты, ... ... ... мен ... ... ... ... “әлеуметтік қозғалысының” бір бөлшегі ретінде қарастырылды. Қоғамның
онтологиялық мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... жасалған жасанды түрден ол адамның өмір сүруінің,
саясаттың, құқықтың, мемлекеттік өмірдің әр түрлі ... ... ... саласына айналды. Қоғамның, әлеуметтіліктің, адамның өмір
сүруінің әлеуметтік табиғатының алғашқы ... ... ... ... әр түрлі бағыттары социологияның объектісі
түсінігін қалыптастырып, оның ... ... ... Бұл ... таза ғылыми, социологиялық бола алмады: себебі, социология ... әлі ... ... ... және ... танымдық тәсілдерімен өз
қажеттіліктері мен мүмкіндіктерін дәлелдей алмайтын еді. Социология да,
социализм де ... ... ... ілім ... олар бір ... моральдік, діни, экономикалық, философиялық, ғылыми болды. Екеуінде
де реформаторлық, ғылыми, утопиялық, ... ... ... социализм мен социология екі түрлі ... ... ... коммунистік және ұжымдық тенденциялармен қосыла отырып,
реформаторлық, революциялық және ... ... ... ... ... ... бас ... жоқ. Екіншісі тез арада тек ғылыми салаға
ауысып, дүниетаным ... әрі ... әрі ... ... ... ... әділетті қоғам мұратын
(өздерінің түсінігіне қарай) құрастырып, жүзеге асыра бастаса, социологтар
болса ... ... мен оның даму ... ... ... ... ... философиясы қоғамдық теорияның дамуында үлкен ... ... ... сын тезінен өткізе отырып, неміс философтары
теориялық таным ... ... ... ... ... Бұл
тенденция классикалық неміс идеализмі ... ... ... жүзеге асты.
Неміс ағартушылығының көрнекті өкілі Иммануил Кант (1724 - 1804) ... ... ... мәселелері мен жалпы “метафизикадан”
адам мәселесіне дейінгі белгілі бір эволюцияны байқауға ... ... ... ол ... ... мақалалар топтамасында көрсетті,
оған “Жалпы тарих идеясына дүниежүзілік-азаматтық ... және ... ... ... Ал ... ... ... (1797)
трактатында тұжырымдады.
Адамның мінез-құлқы мәселелерін қарастыра келе, Кант долбарлы идеяларға
басты назар аударады. Оның пайымдауынша, егер табиғатты ... ... көзі ... ... онда ... заңдарын адамдар арасындағы
қатынастардан шықты деуге болмас еді. Сондықтан ... мен ... ... ұқсас ғылыми теориясын құру мүмкін емес. Ақыл-ой
тұрғысынан алғанда, моральдік ... ... - адам ... ... ... ... ... ережесін көрсету.
Кант қарастырған сыни рационализм методологиясының XVІІІ ... ... ... тұжырымдамалардан біршама ерекшелігі
бар. Кант алдымен ... ... ... ... түсініктемесімен
келіспейді. Оның көзқарасына сәйкес, ақыл-ой адамның ерекше қасиеті ретінде
толығымен жеке адамда емес, ... ... - ... ... ... ... легінде дамиды. Оның доктринасында ағарту
алғаш рет бүкіл ... ... ... ие ... осы ... адам ... ... арқылы табиғатқа тәуелділігінен арылып,
еркіндік ... Кант ... ... ... ... ... ... бірақ олардың көпшілігі адамзат дамуының жалпы жолдарын
түсінбей, өз мақсаттарын ұстана отырып, ойланбай әрекет ... деп ... ... ... ... ... ... емес, мәдениеттің
өскелең нәтижесі деген қорытынды шығады.
Осы идеяларды негіздеу - ... ... ... адамдардың
субъективті ниеттері тарихтағы объективті ... ... ... ... ... ... аса ірі алға жылжу болды. Канттың
пікірінше, ... және ... ... көзі ... ... еркін ерік-жігері болды. Ойшылдың ойынша, адам өзінің бүкіл адамзат
алдындағы жауапкершілігін түсінген жағдайда ғана моральдік ... ... ... ... ... тең ... әр ... басқа индивид
үшін абсолюттік адамгершілік құндылық болады.
“Әдет-ғұрып метафизикасында” табиғи құқықтың ... ... ... ... қуған Кант объективті құқық болмайтын
гипотетикалық ... ... ... ұстанды. Адамның өзінде о бастан-
ақ бір ғана құқық - парасаттылықты таңдау еркіндігі болды. Бұдан адамдардың
мынадай бөлінбейтін ... ... ... ол ... өз ... қабілеттілігі және т.б. Мемлекетке дейінгі күйде адам субъективті
табиғи құқыққа ие болды, соның ішінде меншік ... ... ол ... ... ... еш ... қамтамасыз етілмеген. Мұндай субъективті
өкілеттердің ... ... ... ... ... Кант жеке құқық
деп атады. Оның пікірінше, жеке құқық ... ... ... ... ғана ... құқықтық және кепілдемелік сипатқа ие болады.
Әлеуметтік-саяси құбылыстарды түсіндірудегі долбарлы ... ... Кант ... ... болуы жөніндегі мәселені шешуден
бас тартты. Осы арқылы ол ... ... ... ... ... ... ... бұрын да болған және болашақта идеалды
саяси биліктің құрылуына ... ... ... жоюға ұмтылады.
Канттың ойынша алғашқы келісім ойша құрылады, ол қоғамдағы феодалдық-
абсолюттік құрылымды ... ... ... ... ... ... ... осы заманғы ілімдердің ... мен ... ... ... ... құқықтық заңдарға бағынған көптеген адамдардың жиынтығы деп
көрсетті. ... ... ... ... ... заңның үстемдік құруы
аталады. Сонымен бірге Кант ... ... ... жайында емес,
“идеядағы, яғни таза құқықтық принциптерге ... өмір ... ... жайында айтып отырғандығын нақтылай түседі.
Тұрақты құқықтық тәртіпке кепілдеме беруші мемлекет қоғамдық келісім
мен халық егемендігі бастамалары негізінде құрылуы ... ... ... ... егер заң ... ... ... жүзеге асыратын болса, онда барлық
азаматтарға тең құқықтар ... еді деп ... ... ... ... етуді ойлау мемлекеттік биліктің міндетіне жатпайды.
Осы позициялар тұрғысынан ол мемлекеттік билікті үш басты ... ... ... ... (парламент), атқарушы (үкімет) және қорғаушы (сот). Кант үшін
мемлекетті құру жолында билікті бөлу мен ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін басты назарға
алынып, зерттеліп, талқыланып, пікірталас тудыруда. Канттың философиясы
адам мен ... ... ... ... ... ... нәрсе
біздің жанымызды әрдайым жаңа таңданыстар мен ізгілікке толтырады, деп
жазды Кант. Біз ... ... жиі ... ... толғансақ, олар да
соншалықты биікке көтеріле береді. Бұл - ... ... ... аспан
әрі біздің санамыздағы моральдік заңдар. Адамға мақсат ретінде қарау керек,
себебі әр адам ... ... мен ... ... таратушы
болғандықтан, ол ғарыш сияқты, соншалықты үлкен әрі шексіз болып табылады.
Осыдан барып, жеке ... ... ... ... ... және
барлығына тең еркіндікті қамтамасыз ету тәсілі ретінде ... ... ... ... осы ... ХІХ ... екінші жартысында тұлғаны
әлеуметтік қауымдар мен ... ... ... кең ... ... ... оны танымал етті.
Гегельдің (1770 - 1831) ұлы еңбегі ... ол ... рет ... ... және ... ... процесс ретінде қарастырып, оның ... ... ... ... даму ... ... көрсетіп және
осы қозғалыс пен дамудың арасындағы ішкі байланысты ашуға ... ... ... ... ... ... прогрессивті даму идеясы
көрініп отырады. Тарихи дамуды “әлемдік рухтың” өзіндік ... ... ... ол ... мәні - еркіндік санасындағы прогресс деп
дәлелдеді.
Гегель философиясының ... - онда ... ... мен
оған сәйкес диалектикалық зерттеу тәсілінің жүйелі ... ... ... ... ... ... ... табиғат болсын, қоғам
болсын, адам ойлауының болсын, қайнар көзі - өздігінен даму ... ... ... ... ... аса ... және мазмұнды еңбегінің бірі ... (1806) ... ... ... ... ... ... ол субъект пен объект қайшылықтарын қарастыратын жеке сана көзқарасын
жеңіп шығу мақсатын алға ... Бұл ... ... ... дамуы
жолымен жеңуге болады және бұл даму барысында жеке сана адамзаттың ... ... ... ... ... өтуі тиіс ... Сонымен, Гегель
өзінің басқа да көптеген классиктердің университеттік ... ... ... тарихи білімнің бай қазынасына философиялық мән ... ... ... ... ол белгілі бір мағынадағы сатыны
ұсынады, бұл саты ... ... жеке адам ... ... ... әлемдік мәдениетке араласып, қарапайымнан философиялыққа ... ... ... Осы сатыда кез келген индивид, данышпан болмаса
да, дүниеге және өзіне әлемдік тарих, субъект пен объект, “сана” мен ... ... ... ... ... және ойлау мен болмыс
үйлестігі болатын “әлемдік рух” тұрғысынан қарай ... мен ... ... жөніндегі диалектикалық қағида ... ... ... ... тануға болмайтындығы жайындағы ілімін
қабылдамады; табиғатта танып білуге ... ... ... жоқ ... ... ... дамуы - Гегель философиясының негізгі ... ... кез ... объектіні тек оның пайда болуы мен дамуы
тұрғысынан ... ... ... ... даму ... ... ... дамуымен себепті байланысты және үш негізгі ... ... ... және ... ... ... ... рухы тұрғысынан түсіндіріп, оның өзі
мүшелерінен тәуелсіз, өз заңдары бойынша дамитындығын ... ... даму ... қарастыратын әлеуметтік құрылымды Гегель ... ... ... ... ... және ... ... бойынша азаматтық қоғамға жеке ... ... ... ... ... ... ... сақтаушы заңдар мен
мекемелер (сот, полиция, бірлестіктер) кіреді. Гегельдің айтуынша азаматтық
қоғам үш топқа бөлінеді: жер ... ... - ... қалған иеліктер
мен шаруашылықтардың меншік иесі), ... ... ... өнер иелері) және жалпы (шенеуніктер).
Азаматтық қоғам индивидтердің, олардың ... мен ... әр ... ... ... мен ... ... қоғамда пайда болатын әлеуметтік қайшылықтарды үнемі қадағалап
отыра алмайды. Бұл үшін одан ... ... ... ... - ... құрылуы
тиіс. Гегель қоғамдағы түрлі әлеуметтік ... тек ... жою ... емес екенін түсіне отырып, қоғамдағы келісім
мәселелерін ... ... ... ... Оның ... ... ... нәрсе (идеялық-саяси бірлік) ретінде көрінеді де, онда
құқықтық ... ... орын ... ... ... Гегель
мемлекеттің объективті және субъективті жақтарын ашып көрсетеді.
Объективті жағынан, мемлекет жария ... ... ... ... ... ... ... Гегель конституциялық монархияны
жақтап, демократия идеяларын ... ... ... ... оның ... үш ... ие болады: заң шығарушы, үкімет және князь ... ... ... қарай саналған). Билікті бөлу принципін қолдана
отырып, Гегель сонымен бірге, олардың бір-біріне қайшы ... ... атап ... ... жекелеген түрлері тұтас, бөлінбейтін
билікті құруы керек. Оның жоғарғы көрінісі монархтың билігі болады.
Заң шығару мәжілісі, ... ... ... ... ... ... ... палатасы мұрагерлік принципі бойынша дворяндардан құрылады,
төменгі палатасы - депутаттар палатасы - ... мен ... ... заң ... ... ... - ... әр түрлі топтардың
мүдделерін жеткізу үшін қажет. ... ... ... рөл ... ... асыратын шенеуніктерге беріледі. Жоғарғы мемлекеттік шенеуніктер
түрлі тап өкілдеріне қарағанда, ... ... ... ... бюрократияны дәріптей отырып, Гегель оны “заңдылық
тұрғыдан алғанда” мемлекеттің басты тірегі деп ... ... ... ... ... етіп біріктіреді.
Философияның сөзімен айтқанда көркейген монархияда заң басқарады, ал монарх
“менің айтқаным болады” деп қана отырады.
Субъективті ... ... ... ... ... ... оның ... патриотизм рухы мен ұлттық бірлікті санасына
сіңірген. Гегель мұндай ... ... дін ... ... ... есептейді. Біз мемлекетті жердегі құдай ретінде құрметтеуіміз керек,
деп жазды ол. ... - ... ... салтанатты шеруі.
Гегель бұдан бұрынғы екі ғасырдағы философ-рационалистерге қарағанда,
қоғамды адамдардың ... ... ... деп ... ... ... мен ұмтылыстарының және олардың іс-әрекетінің шынайы
әлеуметтік нәтижелерінің арасында ... ... бар ... Ұлы ... ... ... методологиясы мен
теориялық мазмұны әлеуметтік ойдың дамуына ұзақ уақыт терең ықпал етті.
Гегельдің өз заманындағы ... мен ... ... ... оның ... ... ... туралы, қоғамдық құрылымның
еңбек бөлінісіне тәуелділігі туралы пікірлері социологияның дамуында үлкен
орын алады.
Қорытынды
Сонымен, біз әлеуметтік ... ... ... ХІХ ғасырдың бірінші
жартысына дейінгі эволюциясын қарастырдық. Жалпы, ... ... ... ... ілім ... бірқатар елеулі шектеулермен және
кемшіліктермен сипатталады:
- басым болған идеологиялардың үстемдігі;
- түрлі жағдайларда немесе құбылыстарды дәлелдеуге нақты ... ... ... ... ... ... және өзге де
дәлелденбеген нәрселерге жиі жүгінуі ол кездің білімі барлық қағидалар ... ... ... ... және ... талап
ететін ғылыми өлшемдерге жауап бере алмады;
- қоғамның қазіргі күйін ... оның ... ... ... ... ... диалектиканың болмауы. Қоғам әлдебір
сыртқы күштер ... ... ... ... немесе керісінше,
тәуелсіздердің ыңғайы мен ... ... ... ... ... ... ... кейбір өте ... ... ... ... ... ретінде емес, әлдебір ... ... ... ... зорлық-замбылығының жемісі ретінде қарастырылды.
- Жалпы теориялық тұжырымдардың шынайы өмірден қол үзуі ... ... да ... ... ... жүгінетін мәліметтердің
жоқ болуы. Сондықтан мұндай әлеуметтік ілім абстрактілі сипат алды.
Социологияның дербес ... пән ... ... ... ... ... шектеулер мен жетіспеушіліктердің орнын толтыруда пайда болған
қажеттіліктермен тікелей байланысты. Қоғамды социологиялық ... ... ... ... ... ... ол ... зерттеу объектісіне тікелей тәжірибелік ықпал
етуден бас тартуы керек. Екіншіден, ... сол ... ... ... ... ретінде есептеуіне мүмкіндік беретін белгілері ... ... ... тиіс болды. Басқаша айтқанда,
социологияның қалыптасуы жөніндегі алғышарттардың бірінің пайда болуына
қоғам ... мен ... ... ... ... бірігуі әсер етті.
Социологияның ғылым ретінде қалыптасуының келесі бір ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша қоғамды
былық пен зорлық-замбылық билемейді, керісінше, ... және ... ... ... бір ... басқа процестерге
себепші болу шарттары билейді. Әлеуметтік заңдар идеясы ... мен ... ... орын алады. Осы идеяға сәйкес әлеуметтік
құбылыстар табиғи құбылыстар ... ... ... көнбейді, олар
едәуір мықты және тұрақты болып келеді, сондықтан оларды белгілі бір ... тек ... ... сүйене отырып басқаруға болады; оларға ... ... және ... ... тән. ... барлығы әлеуметтік
құбылыстар жөніндегі ғылымның қажеттілігін айқындай түседі.
Белгілі бір мағынада, социология әлеуметтік дамуға жататын үш заңның
белгіленуінен ... деп ... ... даму бар және ол ... және ... ... ... кезең негізіне ғылыми білімнің өсуі жатыр, ол техника мен өндірістің
дамуымен жүзеге асады;
қоғам өзінің ... ... ... яғни онда ... заңы ... етеді.
Соңғы заң алдыңғы екеуін белгілі бір мағынада қорытындылай ... ... ... ... ... орын ... заң ... пайда болуымен бір мезгілде онтологиялық
және эпистинологиялық негізін білдірді. Сонымен қатар әлеуметтік заңдарды
танып білуде түрлі ... ... және ... ... ... ... Жаңа ... құру үшін оның методологиялық мәртебесін бекіту қажет
болды. Социологияның қалыптасуы алдындағы кезеңде методологиялық ... ... ... ... бір ... ... эмпирикалық,
тәжірибелік болып табылады. Дұрысын айтқанда, “табиғи”, ұтымдық-эмпирикалық
және ғылыми білім бірін-бірі қайталайды.
Жоғарыда айтылған барлық ... ... ... ... ... ... жалпы ғылыми өлшемдерге сәйкес социологиялық
білімнің негізгі өлшемдерінің пайда болуына алып келді. Бұл қауымдастық
және оның ... ... жаңа ... құру мүмкіндігі мен қажеттілігін
сезінді. Ол ғылым өзіндік сананы ... ... ... ... болды.
Көптеген ғалымдар мен әлеуметтік реформаторлар бұл кезде қоғам жайында
ғылымның пайда болуын ... ... ... Олар жаңа ... ... ... және оны қалыптастыруға шақырды. Әрине, бұл жеткіліксіз
еді. Жаңа ғылымды қалыптастыруға орасан зор күш-жігер ... ... ... ойдың пионерлері жүзеге асырды. Солардың арқасында социология
өзінің жеке ... бар ... ... пән ретінде қалыптаса бастады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Култыгин В.П. Специфика социологического знания: преемственность, традиции
и новаторство // ... - 2000. - (8 - с. ... ... и правовых учений. - М., 1999. - с.43-50
Из книг мудрецов. Проза Древнего Китая. - М., 1987. - с. ... книг ... ... ... ... 1987. С. ... философия. М., 1963
Большаков А.В., Грехнев В.С., Добрынина В.И. Основа философских знаний. ... ... ... ... ... древней и средневековой зарубежной философии. - М., 1980. - с. ... Ю. ... ... ... // ... ... - М., 1995. - т. 1. - с. 81
Там же
Аристотель. Политика // Аристотель. Соч.: В 4 т. - М., 1983. Т.4. - с. ... В.В. ... ... - М., ... ... ... В 4 т. - М., 1969. Т.1 ч. 2. - с. 728-729
Там же
Ибн Сина Абу Али, ... в ... ... ... известен под
латинизированным именем Авицена - один из наиболее ... ... ... А.В. Ибн-Сина. - М., 1985, - с.17
Шаймухамбетова Г.Б. Арабоязычная философия средневековья и ... - М., 1979, - ... ... ... - ... г. ... север Африки
Фролов И.Т. Человек: Мыслители прошлого и настоящего о его жизни, смерти и
бессмертии. Древний мир - ... ... - М., 1991. - ... ... ... - М., ... А.Б. Семь лекций по истории социологии: Учебное пособие для вузов.
- 5-е. Изд., испр. - М.: ... 2001. - ... Т. ... ... В 2 т. - М., 1964. - т.2 - с.127
Григорьев С.И., Ростов Ю.Е. Начало современной социологии. - М., 1999. - ... Дж. Соч. в 3 т. М., 1985. - т.2. - ... И.Т. ... Мыслители прошлого и настоящего о его жизни, смерти и
бессмертии. ... мир - ... ... - М., 1991. - ... П.П. ... понятия науки (XVІІ-XVІІІ вв.). - М., 1987
Фролов И.Т. Человек: Мыслители прошлого и настоящего о его ... ... ... Древний мир - эпоха Просвещения. - М., 1991. - С.301
Западная теоретическая социология. - М., Санкт-Петербург, 1996. - с. 10-11
Руссо Ж-Ж. ... о ... и ... ... ... // ... Ж-Ж. ... - М., 1965
Монтескье Ш. О духе законов // Монтескье Ш. Избр. произведения. - М., 1955
Арон Р. ... ... ... ... - М., 1993. - ... А.Р. ... успехи человеческого разума // Тюрго А.Р.
Избр. филос. произведения. - М., 1937. - с.133
Яхьяев М.А. ... ... ... ... ... и ... ... 1996. - с. 25-27
Изложение учения Сен\Симона. - М.; Л., 1957. - с. ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ӨКІЛДЕРІ
Огюст Конт
Огюст Конт (August Conte) (1798 - 1857) - француз философы, ... ... ... ғылым ретінде негізін салушы, философиядағы
позитивтік мектебін құрушылардың бірі.
1798 жылы 19 қаңтарда Монпелье қаласында, ... және ... ... ... болған қаржы шенеунігінің отбасында дүниеге келді. 1814
жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... бағытында дүниетаным жолына түсірді. 1816 ... ... ... ... ... ... Конт күн көру мақсатында
математикадан ақылы сабақ беруге мәжбүр болды. 1818 жылы ол ... ... ... ... ... ... тарихшы Огюстен Тьерридің
орнына жұмысқа тұрады. Жеті жыл бойы осы ... ... Конт ... ... ... қабылдайды. 1826 жылы Конт философиядан үйде
ақылы дәрістер оқуға кіріседі. 1830 - 1842 ... ол ... ... ... ... ... курсы” атты 6-томдық басылымын шығарады. 40-
жылдардың екінші жартысында интеллектуалды ... ... ... ... ... ... кірісіп, позитивизмді сынап, діни және
моральдік ілімді насихаттайды. 1847 жылы ол Адамзат дінін ... ... ... ... құрады. Өмірінің соңғы жылдарында Конт жаңа діни ілім
мен табынуды жүзеге асырумен шұғылданып, өзін ... ... ... деп жариялады. 1857 жылдың 5 қыркүйегінде Конт өзі шәкірттерінің
алдында ... ... ... Конт бірнеше тамаша афоризмдердің авторы болып қалды,
олар мыналар: “Тәртіп және прогресс”, “Болжай алу үшін білуің ... ... ... үшін ... ... ... ... нәрсе істеу үшін білуің керек,
іс-әрекет жасау үшін ойлау керек”, “Басқалар үшін өмір сүру”, ... ... ... ... ... ... тәртіп негіз сияқты, прогресс мақсат
сияқты болсын”, ... ... ... ғана қиратамыз”.
Конт шығармашылығын үш кезеңге бөлуге болады.
Бірінші кезең (1819 - 28), Сен-Симонмен бірге қызмет істеген ... алты ... ... ... жеке ... ... ... Конт бұл шығармаларды қосымша ретінде өзінің “Позитивті
саясат жүйесінің” ІV томына қосады (1854). Жеке ... ол ... ... ... интеллектуалды және әлеуметтік мәжбүр болып отырған
реформаларды жүзеге асыру ... мен ... ... Мұнда кейін
Конт дамытқан бірнеше маңызды идеялар орын алған, соның ішінде жаңа ... ... рөлі ... ... ... ... басты екі дәуірдің:
сындарлы және органикалық дәуірдің бөлінуі; “позитивті саясаттың” түсінігі
мен принциптері; және атақты “үш саты ... ... (1830 - 42) - бұл алты ... ... ... курсы”
жасалып, басылып шыққан кемелденген кезең (томдар 1830, 1835, 1838, 1839,
1841 және 1842 ... ... ... Бұл ... Конт позитивистік
дүниетанымның философиялық және ғылыми негіздерін зерттеді.
Интеллектуалды реформа әлеуметтік (сонымен ... ... ... ... алдында болуы керек деп есептеген ол ғылым ретінде
“объективті” ... ... ол ... және ... ... жалпы жүйесіне қосылуын, адам әрекеттері дамуының табиғи жолына
бағыныстылығын және ... ... ... жоғары тұрған
ілім ретінде) позитивті күйге ерте ... және ... ... ... негіздейді.
Үшінші кезең, Конт шығармашылығының қорытынды кезеңі ... ... ... Бұл ... төрт ... ... саясат жүйесі
немесе Адамзат дінін орнықтырушы социологиялық трактат” (1851 - ... ... (1852) және ... ... (1856) жасалды. Осы
уақытта Конт “субъективті” көзқарас пен “субъективті” тәсілге баса көңіл
бөледі. Оның ілімінде бірінші ... ... ... ... ... және
әлеуметтік өмірдің эмоционалдық факторлары шығады. Басты объектіге сәйкес,
оның назарына ... ... ... ... мен дін) жауап
беретін институттар ілінеді. Теориялық көрініс ... егер ... ... ... ... сипатын, оларды тану және оларға бағыну
қажеттілігін көрсетсе, ... ... ... “субъективті” көзқарасқа
сәйкес әлеуметтік дүниені адам сезімінің, ерік-жігері мен қызметінің жемісі
ретінде қарастырады. Сонымен қатар бұл ... ол тек ... ... ... ... де ... діннің моралисі, пайғамбары және бірінші попы,
саяси-әлеуметтік жобалардың авторы) алға шығады.
Конт көзқарастарының қалыптасуына ... ... ... Бэкон,
Декарт, Юм, Кондильяк сияқты философтарды, сондай-ақ өткен заманның
көрнекті жаратылыстанушыларын ... ... Конт ... дамуды тұтас
алып, “әмбебаптық рухқа” негіздеп қарауға ... ... ... ... Конт саяси экономиядағы либералдық бағыттың ықпалын
негізінен Адам Смит пен Жан-Батист Сэядан сезінді.
Конт ... ... ... ... принципін тұңғыш
рет таратып, бұл құбылыстардың жаратылыстану ... ... ... ... ... өте ... бағалайды. Конт
әлеуметтік ғылымның қалыптасуына Гоббстың маңызды үлес қосқанын мойындайды.
Дегенмен ол ... ... ... болған екі ойшыл - де Местра мен
Кондорсені ... ... ... Дәстүршілдік пен либерализмді,
консервативтік және революциялық рухты біріктіруге және ... ... ол екі ... ... ... ... нәрсе деп
қарастырады. Конттың басты әлеуметтік ұраны - “Тәртіп және ... ... ... ... ... әсіресе де Бональдтің) тәртіп
идеясына және өзінің “рухани әкесі” ... ... ... ... ... терең ықпал еткен Сен-Симон болды, бірақ Конттың өзі
мұны мойындаған ... ... ... ... ... таба қою ... Мұны, атап айтқанда Конт үшін маңызды болған
мынадай қағидалардан көруге ... ... ... “шиеленісті” және
“органикалық” кезеңдердің айырмасы; прогресс идеясы; осы заманғы ғылымның,
әсіресе ... ... ... индустриализм мен “индустриалдардың”
қазіргі және болашақтағы рөлі. Одан біз кейіннен Конт ... ... ... ... ... ... ... физиология” - жалпы ғылымның
бір бөлігі екені туралы тезисті де кездестіреміз; ... ... ... тиіс және оның ... ... ... әдістеріндей
болуы тиіс.
Бірақ та Конт Сен-Симонды жай ғана жалғастырушы деп санау қателік
болар. ... ... ... белгілі бір теориялық және әлеуметтік-
тәжірибелік алшақтық бар. Сен-Симон әлеуметтік прогресс ... ... ... Конт ... ... ... арта отырып, әлеуметтік тәртіп
проблемасына ... мән ... Конт ... билікті, әлеуметтік иерархия мен
субординацияны шоғырландыруды және ... ... ... ... ... ... ... және адамдар арасында
іргелі теңдік болатынын дәлелдейді. ... ... ... ... интеллектуалдық реформаның мәнін дәлелдей келіп, Конт ... ... деп ... ... әлі ... қоймаған сырқатты
елдегісі келеді деп көрсетеді. Екіншіден және де ең ... ... ... әлі көктемеген түрде бейнеленген, бұл көбіне жекелеген
пікірлер, тұжырымдамалардың нобайы, бірақ тұжырымдамалардың өзі ... ... осы ... өрістеген, жүйелі тұжырымдамалар мен теориялар
түрінде көрінген.
Жалпы Конт бір-біріне қайшы келетін идеялық ... ... ... ... ... мен дәстүршілдік, ағартушылық
рационализм мен ортағасырлық католицизм. Оған ... ... ... мен ... жоғары тұратын құрылым ұнады. ... ... ... ... деп ... ... христиан
дінін ескірген демейді. Ол құдайды дінмен алшақтатқысы келеді. Діннің ... ... ... ... ... оның ... - тек рационалды,
ойлау қабілеті бар жан ғана емес, сонымен қатар ол ... ... бар және ... болып табылады.
Оның дүниетанымында ең бастысы “позитивті” категория алға ... ... мен одан ... ... да ... Конт ... ... терминдер болып табылады. Конт бұл сөздің бес мағынасын
көрсетеді: 1) ... ... ... 2) тиімсіз нәрсеге қарсы
пайдалы нәрсе; 3) күмәнді нәрсеге қарсы нақты ... 4) ... ... дәл нәрсе; 5) бүлдіргіш нәрсеге қарсы біріктіргіш ... ... Конт ... ... ... ... қосады, ол - барлық
жерде абсолютті дегенді салыстырмалыға ... ... оның ... ... және ... жалпыға ортақ парасатты мағынамен тығыз
байланысы.
Конт жүйесінде позитивті ойлау орнын - өзінің ... ... ... ... ... “үш ... немесе “үш жағдай” заңымен байланысты түсінуге
болады. Осы ... ... жеке ... ... және ... ... ... дамуында міндетті түрде және біртіндеп үш сатыдан өтеді.
1) Теологиялық немесе жалған сатыда (адамзаттың пайда болуынан ... ... 1300 ... ... адам ... ... ... соңғы себептерін табуға тырысады, ол “абсолюттік білімге ұмтылады”.
Теологиялық ойлау, өз ... ... үш ... ... ... ... Бұл саты өз заманында қажетті болып есептелді,
себебі, ол адамның ... ... ала ... мен ... ... ... Метафизикалық немесе абстрактілі сатыда (1300 - 1800) адам санасы
құбылыстардың ішкі табиғатын, олардың бастамасын, ... ... ... ... ... теологиямен салыстырғанда метафизика
тылсым күштер факторымен емес, ... ... ... ... Бұл ... құбылыстарды “бақылаудың орнына дәлелдеуге
ұмтылудың салдарынан” спекулятивті және дерексіз ... өте ... ... ... ... ... ... қоймайтын сатыны құрай отырып,
өзінің табиғаты бойынша шиеленісті және ... ... ... ... не ... немесе ғылыми сатыда (1800 жылдан бастап)
негізгі белгісі - қиял бақылауға ... ... заң ... ... ... ... себептер мен мәндердің ақылға қонымсыз анықтамаларынан
бас тартып, оның ... ... ... ... яғни ... ... ... қатынастарға” жүгінеді.
Конт бүкіл болмыстың, соның ішінде адамзат болмысының бірлігі мен
иерархиялық құрылымы ... ... ... Мұндай түсінік негізінде
ол кеңінен таралған ғылымның өзі жасаған ... ... Бұл ... ... ... ... физика, химия, биология және
социология кірді.
Аталмыш ғылымдардың әрқайсысы бір-біріне қатысты өзіндік бір саты болып
табылады. Әрқайсысы ... ... ... ... ... ... объектісінің ерекшелігіне байланысты тәсілдерін қосады. Барлық
ғылымдар өзінің дамуында теологиялық, метафизикалық, позитивтік ... тек ... ... олар ... ... ... ... шыңында социология тұрады.
Конттың ойынша, социология кез келген басқа ғылым ... ... ... ... Оның пәні - маңызды әрі күрделі, сондықтан ол
ғылымдар патшасы іспетті болып ... ... ... ... ... ... зерттейтін басқа ғылымдардың жетістіктерін пайдалана алады
және ... ... Бұл ... ... ... ... социологияның алдында тұрған ілім) ... ... ... ... ... ... қатар олар социология үшін
теориялық-методологиялық үлгі ретінде қызмет ... ... ... ... ... ... күйге кешірек жақындады, онда әсіресе
көптеген теологиялық және метафизикалық элементтер сақталған; онда елестету
бақылауға қарағанда әлі ... ... ... жас ғылымды белгілеу үшін Конт түрлі терминдер ... ... ... ... ... ... ... физика”. Ол өзін соңғы терминнің авторы деп ... ... бір ... ... ден ... ... Алайда бұл анықтама, Конттың
пікірінше, “теріс” қолданыла бастады, соның ішінде бельгиялық ғалым Адольф
Кетле өзінің ... және оның ... ... ... ... ... ... деген еңбегінде (1835) бұл терминді “қарапайым
статистикаға” ... ... сөз ... ... ... жүйесінде
және қоғамда алуға тиіс болған үлкен орынға мүлдем сәйкес келмеді.
Алғаш рет Конт ... ... 1839 жылы ... ... (ІV том) ... ... ... Конт оған
мынадай анықтама береді: “Мен осыдан бастап, әлеуметтік құбылыстарға тән
іргелі заңдар жиынтығын позитивті ... ... ... ... ... бір атпен атау мүмкіндігіне ие болу үшін, ендігі жерде
өзім енгізген “әлеуметтік ... ... ... тең ... ... қолдануға шешім қабылдауым қажет.
Конт - әлеуметтік шындықты ашқан және оны түсіндіруде маңызды үлес
қосқан ... ... Ол ... шындық жайында әзірлеген кейбір
түсініктері кейіннен үлгі болып, социологияның одан әрі дамуына жол ашты.
Конттың ойынша, дербес әлеуметтік ... ... ... шарт - басқа
ғылымдарда зерттелмеген ... ... ... Осы ... ... ... түрлі терминдер қолданады: “қоғам”, “әлеуметтік организм”, “әлеуметтік
жүйе”, “әлеуметтік құбылыс”. Өзінің табиғаты жағынан адам әлеуметтік ... ... - оның ... ... Ал ... де - ... жағдай
болып келеді, сондықтан әлеуметтік білімді талап етеді және оны ... ... ... ... ... ... ... болған қоғам “жасанды
және ерікті тәртіпке” айналады.
Адам өз еркімен әлеуметтік құбылыстарды жасай алмайды, бірақ ол табиғи
заңдарды ескере отырып, ... ... ... ... Өмір ... жатқан
әлеуметтік тенденциялардың интенсивтілігін үлкейтуге немесе азайтуға
олардың ... ... ... ... олардың жүру тәртібін
ауыстыруға немесе аралық сатыларынан ... ... ... Әлеуметтік
құбылыстардың өзгермелілігін нәсіл, климат немесе әлеуметтік әрекет ... ... ... ... ... ... ... әмбебап
заңдардың әрекеті үстем болып қалады.
Қоғам жеке, бір-біріне тәуелсіз тіршілік ететін және ... ... ... ... ... деп ойлайтын индивидтерден тұрады.
Шындығында, олар жалпы ... ... ... ... ... ... Конт ... қарағанда қоғамның басым ... ... ... ... социологияда алғашқылардың бірі болып, қоғамды жүйе ... оның ... ... ... Конт ... организмді
көрсетеді. Жүйенің тұтастық, бөлінбейтін сипаты мен бөліктерінің ... айта ... ... ... кез келген бөлшектері бір-
біріне үздіксіз ықпал мен кері ... ... ... Конттың ойынша, қоғам
іргелі келісім мен сабақтастық негізінде құрылады; ... ... ... де бір ... ... тек ... - ... екіншісі - уақыт
жағынан алынған.
Конт әлеуметтік шындықтың мынадай ерекшеліктерін ... ... ... ... ... пен ... белсенділік;
өздігінен болатын және сонымен қатар жасанды тәртіппен реттеу.
Конттың әлеуметтік шындыққа ... тән бір ... бар, ... басқа әлеуметтік ойларға да тән болып келеді: ол ... ... ... ... ... ... кішкентай көрінісі ретінде,
ал адамзат - шегіне дейін ... ... ... қарастырылады. Соның
ішінде адамзат шынайы жоғарғы ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасы тұрғысынан қарастырады, оның ойынша
қоғамның шегі - адамзат; “аса ... ... ... құру ... өмір ... деп ... Қоғамның құрылымы мен дамуы сайып келгенде
“адамзат табиғатының іргелі заңдарымен” анықталады, ал ... ... ... ... ... ... мен ... арасын ажыратпау әмбебап прогресс пен ... ... ... күшейте түсті, осыған сәйкес барлық қоғам
өздерінің дамуында бірдей сатылардан өтеді. Ерте ме, кеш пе ... ... ... ... түсіну үшін “алдыңғы қатардағы” ... ... ... Сондықтан Конт тарихтың әр дәуірін ... ... ... ... ... ... таңдап, оның тағдырын
бақылайды. Жаңа заманнан бастап ол тек ... ... ... (ал ... ең ... ... ... өйткені оның пікірінше, солардың
тарихи жолымен бүкіл адамзат міндетті түрде жүретін болады.
Ғалым Конт пен ... Конт ... ... ... оның ... ... ... анық байқалды.
“Позитивті философия курсын” жазу барысында ғылыми этиканы ... ол ... ... зерттеуде ғылымнан тыс қалыптасқан
объективті тәсілге негіздеме жасайды. Бұл кезде ол ... ... ... жүйесінің элементі ретінде қарастырып, әлеуметтік ғылымның
ұтымды, “объективті” тәсілін ойлап табады. Ал Конт жаңа ... ... ... ол ... ... ... ... “субъективті”
синтездейтінді іске асырады.
“Объективті” социологияны қарастыра ... Конт оның ... ... басқа ғылымдарда пайдаланылатын тәсілдерді және өзінің жеке
әдістері мен тәсілдерін ... тиіс деп ... ... ... ... ... мен дедукция қолдану ... ... ... ... ... қарағанда қажеттірек. Алайда Конт ... ... ... ... ... мұнда зерттеу барысында
жалпыдан жекеге, жүйеден элементтерге қарай жылжу керек.
Фактінің қиялға бағынуына негізделген және абсолютті түсіндіруді талап
ететін метафизикалық ... ... ... ... ғылым
фактілер арасындағы үздіксіз байланысты бақылауға негізделген.
Конттың еңбектерінде “бақылау” сөзінің екі мағынасы (кең және ... Кең ... ... ... ... ол ... ... еркін құрылымға қарсы тұратын әмбебап амал ... ... бір ... ... ... ... осы бақылаудың түрлері
болып табылады. Тар мағынада бақылау социологияда қолданылатын ... үш ... ... бақылау”; эксперимент; салыстырмалы тәсіл) бірі
болып табылады.
Конт ... ... ... мен ... ... ... ол
түсініктер ұқсас деген пікірді қате деп ... ... ... ... ... ... табылады және осы тұрғыда ол ... орын ... ... ... ... ... сандық
тәсілдерді қолдануға қарсы шыққаны мәлім, ал нақ осы ... ... ... ... ... ... белгісі болған еді.
Зерттеудің екінші “объективті” тәсілі - тәжірибе болып табылады. Конт
социологияда, физикада сияқты құбылыстарды ... ету ... ... ... ... емес деп есептеген. Бірақ мұнда “жанама” ... оның мәні ... ... ... ... даму ... ... Социология, биологиядағы сияқты патологиялық құбылыстарды талдау
нағыз тәжірибе болып табылады.
Ауру биологиялық ... ... ... ... ... іргелі заңдарының бұзылуын білдірмейді. Қалыпты және патологиялық
құбылыстар - бір реттік, олар ... ... ... ... ... - ... ... әр түрлі қосымша факторлар (нәсілдік,
климат, саяси қақтығыстар) туғызатын кінәраты мен күйзелісі; патологиялық
құбылыстар ... ... ... ... ... соған сәйкес
олардың бақылаулары, яғни жанама тәжірибе осы ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерден немесе салыстыру
әдістерінен тұрады.
Біріншісі - адамдар мен ... ... ... ... ... әлеуметтік ынтымақтастықтың қарапайым және әмбебап
заңдарын анықтауға мүмкіндік беретіндігінде.
Екіншісі - жер ... әр ... ... қоғамдарының әр түрлі
болып келетін қатар өмір сүру ... ... оның ... ... ... ... тәуелсіз халықтарды алып қарастырады. Бұл тәсіл
планетаның әр түрлі бөлігіндегі қазіргі ... ... ... бұдан бұрынғы жай-күйлерін анықтап, “адамзаттың іргелі дамуының
қажетті және ... ... ... ... ... ... ... ойынша бір уақытта ... және ... ... бірінің артынан бірі келіп отыратын, әлеуметтік жай-күй ретінде
көрсететіндіктен, жетімсіз еді. Сондықтан адамзат эволюциясының ... ... ... шынайы сабақтастығын” байқауға мүмкіндік
беретін салыстыру тәсілі қажет.
Осыдан салыстырудың ... түрі ... Оны Конт ... әр ... ... тарихи салыстыру” немесе “тарихи тәсілі” деп атаған.
Әлеуметтік ғылымның “нағыз негізін” құрайтын бұл тәсіл тек ... ... оған ... ... ... биологиядан да айырмашылығын айқындайды.
Бұл тәсілдің мәні адамзат эволюциясының әр ... ... ... ... және ... әр ... ... жүйелі
баға беруінде жатыр.
Социологияны болжау мақсатында да тарихи тәсілдің маңыздылығы жоғары,
өйткені ол үшін ... ... осы ... ... өте маңызды: “...Біз
өткенді болжай алған жағдайда ғана болашақты ұтымды ... ... ... тәсілге келетін болсақ, бұл тәсілді Конт анық
сипаттамайды, өйткені Конт үшін ... ... ... ... “Субъективті” тәсілдің бастамасы болып табылатын субъектіге негізінен
индивид, немесе топ емес, бүкіл адамзат жатады.
Бұл тәсілдің бірінші белгісі - ... ... ... ... ... көзқарас.
Екінші белгісі - “объективті” ұтымды тәсілмен салыстырғанда, бұл тәсіл
өзінің мәні ... ... ... ... Бұл ... ... тәсілі. Ғылыми, моральдік, саяси идеяларды отанға,
адамзатқа бағытталған альтруистік ... ... ... ... ... ... ... жақын адамдар үшін өмір сүру, ... ... өмір ... ... ... үшін өмір ... ... бәрі “Басқалар үшін
өмір сүру” деген тұжырымға ... ... ... бұл ... қазір эмпатия деп аталатын тәсілге
қарағанда, жалпы және іргелі болып ... Конт мұны ... ... деп
атап, оны тек өмірлік емес, методологиялық принцип тұрғысынан атап
көрсетеді.
Конттың ... кез ... ... екі ... ... ... ... зерттеледі. Мұның әлеуметтік жүйені зерттеуде де
қатысы бар. Сондықтан социология оның доктринасында екі бөлікке ... ... және ... ... Екі пән де ... ... прогресс” деп аталатын ұранының екі бөлігіне сәйкес келеді. Әлеуметтік
статика үшін ... ... - ... ... заңдарын табу болса,
әлеуметтік динамика үшін - прогресс заңдарын анықтау. Әлеуметтік статика -
әлеуметтік организмнің ... ... ... ... ... динамика - оның жүзеге асуын қарастыратын әлеуметтік физиология.
Олардың біріншісінің объектісі - ... ... ... ... объектісі - “қозғалыс қалпындағы” қоғам болып табылады. ... осы екі ... ... ... ... ... отырады: “Позитивті философия курсында” ол ... ... - ... динамика деп есептесе, “Жүйеде” әлеуметтік статиканы
социологияның басты бөлімі деп ... ... ... тіршілік ету құрылымын” бөліп көрсетіп,
барлық адамзат ... тән ... ету ... және ... ... ... ... Бұл жағдайлар индивидке, отбасыға және
қоғамға (адамзатқа) қатысты.
Конттың ойынша, индивид табиғи ... ... өмір сүру үшін ... оның ... ерекшеліктері де табиғи сипат ... ... ... - ... ... отбасы болып табылады.
Отбасы - әлеуметтік өмір мектебі, мұнда индивид бағынуды және басқаруды
үйренеді, басқалармен үйлесім тауып өмір ... ... Ол ... ... мен өткен ұрпаққа тәуелділікті түсіну ... ... ... ... отырып “...Адамның өмірге кеше
келдім деп ойламауы әрқашан маңызды болады...” ... ... ... ... ... мен ... ... мұнда әйел еркекке,
кішілер - үлкендерге бағынуы тиіс. Отбасы - ... ... ... отбасылар жиынтығынан құрылады; мұнда отбасылық тіршілік ету
сатысы саяси тіршілік ету сатысына ауысады. Отбасы, ру, ұлт, ... ... бәрі ... ... ... ... ... кезеңдері болып
табылады. Бірақ отбасы - ассоциация ... ол ... ... ... ... ... табылады. Ал әлеуметтік құрылымдар
тұрғысынан алғанда, бұлар еңбек бөлінісіне негізделген ... ... ... ... тек ... емес, сонымен бірге
іргелі әлеуметтік факт және “біздің әлеуметтік өміріміздің басты ... ... ... бөлінісі әлеуметтік ынтымақтастықтың және әлеуметтік
организм көлемінің ұлғаюы мен күрделілігінің өсуі ... ... Ол ... басқаларға тәуелділік сезімі мен өзінің жеке маңыздылығы сезімін
туғызады, сондықтан әр отбасы өзін ... ... ... ... функцияны атқаратынын біле алады.
Ынтымақтастық барлық тірі жанға тән болғандықтан қоғамда ең жоғары
дәрежеге ие ... Осы ... және ... қоғамындағы әлеуметтік
ынтымақтастық ерекшелігін анықтау үшін Конт әлеуметтік консенсус (келісім)
түсінігін ... ... ... оның ... ... негізгі идеясы” болып табылады.
Сонымен қатар, еңбек бөлінісінің әлеуметтік организм үшін белгілі ... мен ... бар. Ол ... ... ... ... ... қаупін тудырады. Ол адамды бір жағынан шебер ... ... ... ... қабілетсіз” етеді. Өзінің жеке міндетін орындауға ұмтылған
адам, тек ... жеке ... ... да, ... ... селқос
болады.
Осы қауіптерді жеңіп шығу тұрақты пәннің, басқару және соған ... ... ... ... болады. Басқару - “идеялардың,
сезімдер мен мүдделердің таралуының қатерлі бейімділігін” ескерту мен ... ... ... ... ... Локк және ... ... Конт
басқаруды - адамдарды қоғамдық келісім мен ... ... ... ... ... күш ... қоғаммен бірге дамыған табиғи, қажетті
функция деп көрсетеді. ... ... және ... еңбек бөлінісімен тығыз байланысты; ол ... ... ... не ... ... сенімді талап етеді.
“Қалыпты” үкімет - әлеуметтік тұтастықты қамтамасыз ететін үкімет ... ... ... соң ... ... және қоғамдық пікірге
сүйенеді. Субординация заңға бағынады, ол бойынша іс-әрекеттің жеке ... ... ... ... ... ... - ... ішіндегі
ең жалпысы, сондықтан әлеуметтік функциялар осыған бағынады.
Конт әлеуметтік иерархияның табиғи, мәңгі және жойылмайтын сипаты ... ... ... теңдік идеясының табиғи емес сипатын көрсетеді.
Қоғамды таптарға бөлу ... мен ... ... ... шығады. Конт
таптарды әр түрге бөледі, олардың мәні екі жалпы ... ... ... ... ... қоғамда екі неғұрлым елеулі категория
бар. Ол патрициат және пролетариат. Олар өз ішінде ұсақ ... ... ... ... ... ... мен кәсіпкерлерден
тұрады. Кәсіпкерлер өз алдына өнеркәсіптік және ауыл ... ... ... та өз ... ... ... мұны ... отырып,
Конт олардың бірлігі мен біртектілігін баса көрсетуге бейім.
Билікті заң шығарушы, ... және ... ... ... ... ... ... билікті діни және зайырлы билікке бөледі. Бұл бөлу діни билік
зайырлы биліктен ... ... ... ... ... үшін шынайы және
игілікті. Ортағасырлық Еуропада діни билік дін ... ... ... ... ... Француз революциясынан кейін діни ... ... ... ... да ол ... мен ... ... көшті.
Қазіргі заманда позитивизмнің ... ... ... ... ал діни ... - ... ... мен
“социологтар”) өтті, оларды Конт алғашында бейнелі мағынада, кейін ... жаңа ... ... “жаңа абыздар” деп атады.
Конттың ойынша әлеуметтік статика зерттейтін қоғамның құрылымы
түбегейлі ... Ол тек ... ... ... ... ... ... прогрестің арқасында қайта қалпына келеді. Өйткені оның
формулаларының біріне сәйкес “прогресс - ... ... ... - прогресс теориясы. Прогресс түсінігі тек адамзат
қоғамына тән болып келді, олардың өзіне тән ерекшелігін жасап, ... ... ... ... береді. Жануарлар қауымдастығымен
салыстырғанда, бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жинақталған материалдық және
рухани ... ... ... ... ... ... ... Қоғам
мен адамзат арасында айырмашылықтың болмауы салдарынан және ... ... ... ... құрамына кіруі нәтижесінде
Конттың прогресс теориясы өзінің негізі ... ... ... ... ... шексіз өсуі мен адамның жетілуімен бірдей емес
екендігін ескертіп, бұл түсінікті “даму” ұғымымен ... ... ... ... ... мүмкіндігі мен қажеттілігін
мойындайтындықтан ... ... ... ... кезеңдер
“сыни” кезеңдермен сабақтастық бұзылған кезде алмасып отырады. Дегенмен,
Конт әлеуметтік дамуды жетілу, ... ... ... ... ... ... ... және сабақтастық сипатын ерекшелейді.
Кеңістікте әлеуметтік статика ынтымақтастықты қалай анықтаса, ... оның ... ... ... динамика қоғамның жүйелілік
күйін өткен шақтың нәтижесі мен болашақтың қажетті қайнар көзі ... ... ... ... ... “осы уақыт болашақты
тудырады”.
Дәстүршілердің көзқарастарына сәйкес, Конт ұрпақтар сабақтастығын
ерекше айта келіп, ... ... ... ұрпақтың дамуына үлкен ықпал
жасайтындығын айтады. ... ... ... ол былай дейді:
“Әрдайым тірілерді өлілер басқарып отыратын болады: бұл ... ... ... Бұл ... оның ... ... ... өлілерден
құралады және әлеуметтік байланыс “тірілер өлілерге қарсы шыққан” жағдайда
бұзылады деген тезисімен ... ... ... ... ... заңы - үш саты ... Барлық
қоғамдар ерте ме, кеш пе өзінің дамуында теологиялық, метафизикалық,
позитивті ... ... ... ... ... ойшылдары сияқты Конт та ... ... ... ... ... оның ... бірі ... күлкілі болса, бірі - негізделген әрі тура айтылған болып табылады.
Конттың өзі негізін ... ... ... ... ... ... Адамзат
Діні адамзаттың дініне айналады деген сенімі ақталмады. Ол бір жағынан
болжап, бір ... ... ... ... - ... - қатаң
иерархияға, субординацияға, белгіленген функцияны ... ... Осы ... ... ... ... ... (болашақ мемлекеттер
көлемі жағынан Швейцариядан немесе Бельгиядан аспауы керек) болып, біртұтас
шіркеуге ... Ұлы ... ... ... бағына отырып, Фурье
фаланстері мен монастырь арасындағы ... ... ... еді. Конттың
пролетариат пен әйелдердің одағы бір жағынан және позитивизм - ... орта ... ... әйелдің отбасылық-тұрмыстық рөлі жайындағы
болжамдары ақталмады.
Сонымен қатар адамзаттың бірігуі мәселесі бүгін де, ... ... ... ... өте ... ... бірі болып отыр.
Бірақ жалпы адамзаттың бірігуіне жету әлі алыс бола тұрса да, ... және ... ... ... ... жетістіктерге
жеткенін көруге болады. Конт ұлтаралық және ... ... ... болды, Бернарден де Сен-Пьермен бірге ол бірінші болып
“еуропалық үй” идеясын қорғады; Сен-Симонмен ... ол ... ... мен отарсыздандыру процесін болжады.
Конттың әлеуметтік-саяси көзқарасы мен жобаларында авторитаризм ... ... ... атап ... ... бостандықтар мен
жеке тұлғаның құқықтарын, сөз бостандығы мен ... ... ... ... ... институттарды мойындамау маңызды орын
алады. Конт мемлекеттің экономикаға және ... ... ... ... ... ... жақтаушы болды. Социалистердің ... ... оның ... ... ... режимнің алғашқы
бейнесі болып табылады.
Дегенмен де, Конттың социологиясында либерализм рухы ... Бұл ... ... ... ... басты мақсаты ретінде ... ... тану және ... ... ... сүйену болып
табылатын бөлігіне қатысты. Конттың теориялық жүйесінің осы жағы кейін
әлеуметтік ... ... дами ... ... ... ... ... ол табиғат сияқты айла-шарғыға және мәжбүрлеуге көнбейді, ... ... ... ... үшін ... ала ... ... бағыну,
соларға сүйену қажет. Міне осы идея либерализм негізінде жатыр.
Социология Конт үшін синтетикалық ... ... ... ... ... ... ... бөліктер, соның ішінде утопиялық жобалау
кіреді. Осының салдарынан “социология” сөзі біраз уақыт ... ... ХІХ ... ... мен ... жартысында көптеген әлеуметтік
ғалымдар оны фанатик позитивистердің әлеуметтік ... ... ... ... қолдану “позитивизм” немесе ... ... ... ... ... ... мен қоғам туралы ғылымын белгілеу үшін
олар басқа терминдерді, соның ішінде бейтарап “әлеуметтік ғылым” ... ... Тек ... кейін басқа да ғалымдардың еңбектері
нәтижесінде ... сөзі ... ... Ол тек Конттың әлеуметтік
доктринасын ғана ... ... ... құбылыстар жайындағы ғылымды
білдіретін болды. ... ... оның ... кішірейе түсті, өйткені
социологиядан оның ғылымнан тыс құрамдас бөліктері алынып ... ... ... ... ... яғни ... жайындағы басты түсініктерінің қалыптасуына зор үлес қосты. Ол
әлеуметтік ... - ... ... ... бір бөлігі деген тезисті
дәлелдеді. Ол “әлеуметтік тіршілік” автономиясы ... ... ... ... Ол ... ... ... организм” және
“әлеуметтік жүйе” сияқты іргелі түсініктерді ойлап ... Конт ... өз ... ерте ме, кеш пе бірдей кезеңдерден өтеді дегенді дәлелдей
отырып, эволюциялық парадигманы енгізді. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұл идеяны басқа социологтар
жалғастырып, дамытты. Оның идеялары индустриализм мен ... ... ... негізделген. Ол әлеуметтік өмір мен жаңа әлеуметтік
категориялардың: кәсіпкерлердің, банкирлердің, ... ... ... ... ... ... көрсетті. Ол басты
социологиялық ... бірі - ... ... ... ... ... анықталатын) зерттеу дәстүрінің
бастаушысы болып табылады.
Эпистемологиялық жағынан Огюст ... ... ... мен дамуы
заңдарға бағынады, ол ... ... ... ... әлеуметтік
тәжірибені құру қажет деген тезисінің маңызы зор болды. Оның ... мен ... ... ... бір ... социологияның бүкіл
тарихы бойында сақталып қалды. Социология тәсілдеріне қатысты ... ... ... ... ... оның ... ... да өз
мағынасын сақтап қалды.
Джон Стюарт ... ... ... (John Stuart Mіll) (1806 - 1873) - ... ... тарихшы және ойшыл, саяси және ... ... ... Әкесі Джеймс Милль, “Британдық Үндістанның тарихы” атты
еңбектің авторы, ұлына жоғарғы білім берген. Тоғыз жасында Джон Стюарт ... ... ... меңгеріп, он бір жасында әкесінің кітабын оқып ... - 1858 ... ... ... ... ... Өзінің
“Өмірбаянында” жастық шағына толық сипаттама береді. Жиырма ... ... ... ... оны ... таусылуы деп есептейді. Милльдің
философиялық және социологиялық көзқарастары ... ... ... қалыптасты.
Англияда Конт позитивизмінің методологиялық идеясын насихаттап, оны
сынады, қайтадан ой елегінен өткізді. Милльдің ... ... ... да, ... да ... ... бірі, психологияның
ойлау техникасын зерттейтін тармағы болып табылады.
Өзінің ... Конт және ... атты ... француз
философының зерттеу тәсілін ойлап тауып, нәтижелерін көрсетсе де, ... ... ... ... назар аудармағанын айтып ... ... біз тек ... пен бір ... ... ... себеп-салдарлық байланыс пен жағдайлардың тура ... ... таба ... Бұл, ... ... зерттеу барысында
заңдылықтар мен прогресс заңдарын анықтауды қиындататын көптеген факторлар
қолданылған кезде айқын ... Нақ ... ... ... ... соған сәйкес фактілерді тұжырымдау рөлінің мәселелері неғұрлым өткір
қойылады. Милль Конттың осы жөніндегі ... ... ... ... ... немесе дәуірлер терминінде адамзат табиғатының
заңдарынан әлеуметтік заңдар дедукциясының мүмкіндіктері жайында сөз ... ... үшін аса ... ... еңбегі “Силлогистик және
индукциялық логиканың жүйесі” (1843) деп аталады.
Бұл еңбекте социология үшін маңызды төрт тәсіл берілген:
1. Ұқсастық тәсілі: егер ... ... ... бір ... ... бір ғана ... ортақ жағдай табылатын болса, онда бұл
жағдай осы құбылыстың себебі (немесе салдары) болып табылады.
2. Өзгешелік тәсілі: егер де осы ... ... ... не жүрмей жатса,
бір жағдайдан басқасының бәрі ... ... ... онда ... осы
құбылыстың себебі (не салдары) болып табылады.
3. Қалдықтар тәсілі: құбылыстан бұрынғы индукцияларда ... ... ... ... ... ... факті қалған себептің салдары болып
табылады.
4. Ілеспе өзгерістер тәсілі: құбылыс әрдайым басқа ... ... ... осы соңғы құбылыспен себептік байланыспен сабақтасқан кезде
өзгеріп отырады.
Милль адамның ақыл-ойы әлеуметтік даму негізінде жетілетінін, ал ... ... - оның ... ... ... ... ... қатар, ол қоғамдық өмірде адамдар адамзат ... ... ... ие ... деп ... Ол ... ... тұлғаның орны позицияларын ұстанып, тарихи процестің
дамуында ... ... ... ... ... да Конт сияқты,
марксшілдердің қатаң сынына ұшырады, олар оны ... деп ... - ... ... ... ... ... көзқарастарын Милль адамдардың ақыл-ой құрылымы
мен мінезін зерттеу, яғни олардың психологиясы мен ... ... Ол ... ... қабілеті біртіндеп өзгеру мен даму процесінен
өтетін ... ... ... ... ... ... ... нақты қоғамдық ғылымдарға
өтетін ойлаудың дедуктивті қозғалысы ... ... ... ... ... ойлау үшін адамдар қоғамының шын даму
барысын бақылаудан туындайтын эмпирикалық ... ... ... ... бақылаулар өте қажет. Социология тек тарихи қорытындыларды
психологиялық және ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, социология қарапайым эмпирикалық заңды табиғаттың ... яғни ... ... ... ... ... үшін пайдаланатын
ғылыми заңға айналдырады. Нәтижесінде социология өткен уақыттың қоғамдық
өмірінің дәстүрлі мүдделерін ... ... жаңа ... ... ... ... ... және қоғамның тұтас нәрсе ретіндегі
ерекшеліктеріне орай байланыстыратын аралық бақылау пәні ... ... ... ... - ... адамзатты және әр түрлі
әлеуметтік-тарихи, жағдайларды эмпирикалық бақылаулардың сындарлы емес
әспеттеу ... ... және адам ... ... негізінде ғана қоғамдағы адамның шынайы мінез-құлқын сөз ету
қателіктерінен де қорғауды білдіреді.
Милль кез ... ... ... ... ... жай-күйдің тарихи
сабақтастығының қандай да бір ... ... ... шын заңы
ретінде қабылдаудан үнемі ... ... Оның ... көз
жеткізу үшін, социология ... ... ... ... неғұрлым
жоғары, өзінің фактологиялық базасына тәуелсіз негізделген және ... мен ... ... ... ... ... Ғылыми рәсім ретінде редукция қорытудың екі тәртібінің - ... ... ... ... ... ... мен нақты
тарихи айқын нәрсенің сәйкес келуін белгілеуі тиіс. Қорытудың осы ... ... ... ... ... оларды сын көзімен қайта қарау
қажеттігін көрсетеді.
Алғашқы ... және ... ... ... ... ... ... айналдыру Милльдің кері-дедуктивті немесе тарихи
тәсілінің мәні болып табылады, ол тәсілді Милль өзінің әлеуметтік ... ... ең ... және ... деп ... ... ... Милль өзінің кері-дедуктивті
тәсілінде жалпы ғылыми әдісті ұсынып, болжамдарды түсіндірудің ... ... ... ... ... мұны ... ... тәсілbr/ деп атайды. Болашақты болжау мен түсіндіруде болжамдарды
тексеру тәсілі ... ... ... ... ... мейлі ол әмбебап
заң болсын немесе бастапқы жағдайлар туралы қабылданған ойлар ... бір ... ... сүйеніп қорытынды шығарылады. Мұндай
болжамның көптеген бақылаулардың нәтижелерімен ... ... ал ... келмеушілігін - терістелуі деп есептейді. Алайда
болжамдық-дедуктивті тәсіл еш жерде оның ... ... ... ... ... ... бермейді.
Бір текті емес саналардың өзара іс-әрекетін қорытындылаған кезде қыруар
сандық ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру арқылы шешуді ойлады. Егер адамдардың іс-әрекеті адамзат
табиғатының ... ... мен оның ... ... ... ... әсерінің нәтижесі және адам мінезінің жеке ерекшеліктерінің мәні
болса, онда осы іс-әрекеттерді түсіндіру жалпыға ортақ, заңды нәрсені ... ... ... ... алу ... ... байланысты жемісті
болады. Белгілі бір шарттарды орындаған жағдайда статистика мұны ... ... ... ... мен ... кездейсоқ ауытқулар
бейтараптанып, ортақ тенденция туындайды. ... ... ... ... ... жеке ... мен топтардың
әрекеттерін алдын ала көруге мүмкіншілік бермейді, алайда адамдардың ... ... мен ... айқындайды. Милль сондай-ақ,
статистикалық тенденциялардың, тіпті ғылымның барлық ... ... заң ... ... ... ... болмайтынын ескертеді.
Олардың жинақталған нәтижесін бәрібір нақты болжау қиын, сондықтан ... ... ... ... ақиқат болып табылатын қандай да бір ой-
пікірлерді, яғни нағыз әмбебап заңдарды белгілеу мүмкін болмайды.
Милльдің адамның іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... психикалардың қарым-қатынасының жемісі
ретінде осы ... ... оның ... ... табиғатының
феномендерінен шығару керек еді. Психологизм дәстүрлердің қалыптасуы да,
дамуы да ... ... ... керек деген ... ... ... ... ... Осы ... ... психологиялық заңдарға ұштастыру талпынысы қисынды түрде
қоғамның қалыптасуы мен дамуын зерделеуге ... ... ... Милль адамзат өмірінің барлық жақтарының дамуы
адамдардың ақыл-ойының ... яғни ... ... ... өзгеру
заңына байланысты деп білді. Материалдық өркениетте кез келген маңызды
прогрестің ... ... ... ... және маңызды әлеуметтік
өзгерістердің жаршысы қоғам ойлары бейнесіндегі күрт өзгерістер болды.
Тұтас бір нәрсенің басқа нәрсемен ... ... ... ... ... ... ... Милльдің ойынша қоғамның жай-күйін түсіну
болды. Қоғамның жай-күйін ғылымның ерекше объектісі ... ... ... арасында әлдебір табиғи арақатынас болатыны ... ... - ... ... ... фактілер мен құбылыстардың да
жай-күйі. Қоғамның мұндай жай-күйін біртіндеп ауыстыру заңдары адам ... ... ... ... шын ... ... ... болжай алады.
Дж. Ст. Милльге қатысты барлық сыни ескертулер оның қоғамдық ғылымдар
методологиясына қосқан үлесін, ... ... оның ... ... қатысты дәлелдемелерін жоққа шығармайды. Ол ... ... ... өмір сүре алмайтынын және кейбір жекелеген
оқиға басқа бір жекелеген оқиғаның тек әмбебап ... ... ... ... көрсетті.
Карл Маркс
Карл Маркс (Karl Marx) (1818 - 1883) - неміс философы, социологы,
марксизмнің негізін қалаушы.
1818 жылы Трир ... ... ... ... ... ... ... Берлин университеті) білім алады, оқуын бітірген
соң, баронесса Женни фон Вестфаленге үйленеді. ... ... ... ... ... 1843 жылы ... ... Онда радикалды эмигранттар
тобына кіріп, социалист болады. Парижде ... ... ... ... ... кездеседі. Кейіннен олар өмір ... дос ... ... 1845 жылы Пруссия үкіметінің шешімімен Парижден жер
аударылып, ... ... ... 1848 жылы Француз ... ... ... ... оны ... ... қуады. Маркс
Парижге қайтып оралып, жаңа Коммунистер Одағының Орталық Комитетін құрады.
Осы жылдың сәуір айында Маркс пен Энгельс ... ... ... ... ... газетінің” бас редакторы болып істейді. 1849 жылы мамыр айында Пруссия
үкіметі газетті жауып, Марксті ... ... Ол ... ... ... одан
1849 жылы тамыз айында Лондонға кетуге мәжбүр болады. Мұнда ол өмірінің
соңына дейін, яғни 1883 ... ... өмір ... ... ... ... ... табыспен күн көреді. Оның отбасына негізінен Энгельс
қаржылық көмек беріп тұрды.
Британдық “The Penguіn Dіctіonary of ... ... ... ... дамуы үшін маңызды болып табылатын бес саланы көрсетеді: ... ... ... ... ... ойын ... ден қойды; бұл
тақырып оның кейінгі көптеген ... ... 2) ол ... өмір мен ... да ... ... ... байланысты
деген көзқарастарымен кеңінен танымал; 3) ол, ең ... ... ... ... ... ... ... мүдделі болды; 4)
әлеуметтік өзгеріс теориясы Маркстің еңбектерінде таптық күрес ... ... ... ... ... оның тұжырымдауынша “тарихтың
қозғаушы күші” болып ... бұл идея ... ... соншалықты
терең баурап алғаны, батыс ... ... ... ... ... ... theory) деп ... 5) Маркс негізінен
капиталистік қоғамның теоретигі болды.
Батыстың теориялық социологиясына еніп, ... ... ... ... немістің әлеуметтік философиясының басты
категориясы И.Г. Фихте кезінде пайда ... ... ... ... ... Адамдар арасында орнайтын қарым-қатынастың ерекше түрі иеліктен
айыру деп аталады. Ол адамның өз ... ... ... қасиеттерге
немесе заттарға бақылау жасаудан айырылу түрін ... ... ... мысалы, меншік және нарықтық айырбас қатынастарында айқын байқалады.
Мәселен, егер мен бір ... ... ... және оны жасауға өзімнің
білімімді, күшімді, ... ... онда ол ... өз ... ... Ал егер мен оны басқа біреуге сататын болсам, онда
ол затқа меншік құқығымды жоғалтамын, демек оның ... ... ... алмаймын.
Маркс өзінің бірқатар еңбектерінде, атап айтқанда “1844 ... және ... ... ... ... ... ... дамытып, өрістете түседі. Ол ... ... ... адамдардың өзіндік болмыстық табиғатына ... ... ... ... ... деп ... Ол ... болмыс-
бітімі еңбектен көрінеді, шығармашылық белсенділігі басқа адамдармен
бірлесіп әрекет ... ... ... сол ... ... ... ... құрады деген сенімде болды. Өндіріс процесі - “объективациялардың”
бірі, сол арқылы адамдар адамзат шығармашылығы болып ... ... ... алайда олар өздерін жасап шығарушылардан бөлек тұрған
болмыс болып көрінеді. Иеліктен айыру адам ... ... ... ... өзін көре ... ... сол ... өзіне жат
көрініп, “бұдан былай оның меншігі емес” және “оның өзіне ... ... ... орын ... ... ... иеліктен айырудың төрт түрлі көрінісін
көрсетеді.
1. Жұмысшы өз еңбегінің өнімінен айрылып ... ... ол ... затты
басқалар иемденеді, ал ол болса адам оның кейінгі ... ... ... ... ... иеліктен айырылған. Жұмыс іштей
қанағаттандырмайтын нәрсеге ... да ... ... ... ... ... ... Жұмыс іс жүзінде сауда түріне айналады және жұмысшы
үшін мұндағы ең басты құндылық - оған ... ... ... ... ... ... ... болмысынан немесе “әлеуметтік болмысынан”
алшақтайды, себебі осы екі нәрсе оны жануарлардан ерекшелендіріп ... ... ... ... ... ... ... себебі капитализм оның басқа
адамдармен қатынастарын рыноктық қатынастарға ... ... ... ... ... олардың адамдық қасиеттері бойынша емес,
нарықтағы орнына байланысты ... ... ... ... ... ... пен ... жұмысшы мен капиталист ретінде қарай
бастайды.
Маркс капиталдың өзі ... ... ... шеңберінде
оқшаулануының қайнар көзі болып табылады деп есептейді. Бұл капиталистік
қор өзінің ... ... және ол ... ... ... ... дейін төмендетудің салдарынан туындайды, ... ... ... мен мәніне қарай емес жұмыс берушіге
пайда әкелу ... ... ... ... экономикада қор жинауды
меңгеретін қағидалар - рынок қағидасы. Бұл қағидалардан бірқатар сүреңсіз
механизмдер құрылып, олар ... ... ... ... ... да) ... ... және рынок осы ... ... ... ие ... ... ... мен ... қордың
қажеттіліктері сыртқы бақылаушыға өз өмірімен жүріп ... ... ... бұл ... ... іс ... бір ... шығарған
нәрсесін екінші таптың иеленуіне мүмкіндік беретін ... мен ... ... қатысты тамырларын бұрмалайды деп көрсетті.
Жоғарыда капиталистік оқшаулану туралы айтылғандарды Маркс тарихи
процесс ... оны ... - ... ... яғни тарихи процестің
формасына байланысты қолданады.
Маркстің пайымдауынша ... ... ... ... “әмбебап”
адам пайда болады, оның дене күштері өнеркәсіп күштермен ... ... ... ... ... өседі, ал оның интеллектуалды
күштері ғылым күштерімен еселеніп, “жалпы интеллект” ... ... ... ойынша мұндай адамды жасау - капитализмнің тарихи еңбегі.
Капиталистік оқшауланудың даму барысында елеулі ... ... ... өзі ... ... ... ... жол жоқ: өндіріс
мұндай агентті қажетсінбейді.
“Экономика адамына” бағдарланған саяси экономия ... пәні ... ... ... ... құннан” айрылып қалу алдында
тұрады. Ең ірі өнеркәсіптің өзі жасаған ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз мәнсіз негіз болып көрінеді. Еңбек
өзінің тікелей формасында байлықтың қайнар көзі болудан қалған бойда, жұмыс
уақыты да ... ... ... ... ... айырбас құны тұтынушы
құнының өлшемі болудан қалады.
“Еңбекті жою” талабы - ірі ... ... ... ... ... ол ... өнеркәсіп табиғаттың “әмбебап күштерін”, адам
қатынастары мен ғылымды ... ... ... ... ... ... таратушы болып табылатын өндіріс агентіне деген қажеттілікке
мұқтаж ... ... ... “әмбебап адам” өндіріс үшін ең қажетті
болып табылады, ... ... ... - ... ... ... дамудың нәтижесі болып табылатын ғылым, ... ... ... яғни, осы “әмбебаптықты” “қабылдаған” адам. ... адам ... ... жаңа мүмкіндіктер аша алады, себебі олар
қазіргі өндірістің адамзат дамуының жаңа ... ... ... ... ... ойынша, ірі өнеркәсіп “әмбебап субъектіні”
қажетсініп қана қоймайды, сонымен ... ол ... ... ... (дамуы үшін “кеңістік”, бас уақыт) жасайды. Сонымен қатар,
машиналар жүйесі тәрізді ... ... ... бос ... ... ... ... тағы бір мүмкіндік беріледі.
Маркстің идеялық-теориялық эволюциясы барысында “оқшаулану” түсінігінің
өзгеруінің жалпы тенденциясы адамның ... ... ... ... ... ... ... терминімен анықталатын формасы барған
сайын жиі кездесе бастайтынын көрсетеді. Егер мәдениетті, адамдардың ғылым,
өнер, мораль сияқты сана формаларындағы ... ... ... ... ... онда ... ... пен жамандықты айыра алмай ... ... ... ... негізінен Маркстің социализмге
немістің классикалық философиясы арқылы келуімен түсіндіріледі. Ол жалпы
философиялық болмыс пен ... ара ... ... ... адамзат тіршілігінің адам ... ... ... тұжырым жасайды. Фейербах сияқты, Маркс те ... ... ... ретінде пайымдады. Алайда, онымен
салыстырғанда, Маркс ... ... ... туыстық” қатынастармен
байланыстырмайды. Сөйтіп, адамның ... ... ... ... Ал бұл ... - ... индивидінің тіршілік ... ... ... оның ... ... ... байланысты
екендігін білдіреді. Сонымен қатар, бұл әр ... ... ... және де одан тыс та бола ... ... және бұл оның ... біткен болмысы десек те, әр адам оны тек басқалармен қатынасында ... ... ... болмысы сонымен қатар, “жалпы болмыс” болып табылады
немесе ... das ... ... ... те ... ... адамзат мағынасындағы
және оған “қатынасу”, “қоғамдық”, әлеуметтілік” ұғымдары ... ... ... ... ... адам ... ... философиялық принциптердің белгілі бір ... ... ... ... ... яғни ... ... жеке индивидке
қатысты сөзсіз басымдығы бар “тектік” болмысын жалпы, ұжымдық болмыс
ретінде ... пен ... ... ... ... айтқанда құрып кетуі)
коммунизмнің материалдық алғышарты ретіндегі ... ... ... ... ... деп ... ... келмейтін” күш болу үшін,
яғни оған қарсы революция құратын ... ... үшін бұл ... ... бұқарасын меншіктерінен айрылған және байлық пен ... ... ... ... ... ал бұл екі шарт өндіргіш күштің
керемет өсуіне, оның дамуының жоғарғы дәрежесіне жеткізеді”.
Әрине, Маркс заманынан бері ... ... ... ... ... ... да, ... күні ол әлеуметтік
құбылыстарды кеңінен суреттеу үшін қазіргі ... ... ... Бұған индивидтің өзінің өмір сүріп отырған қоғамындағы кез
келген қанағатсыздық сезімдері және ... ... ... ... ... ... қатар әлеуметтік институттар алдындағы шарасыздығын
сезіну және ірі бюрократиялық әлеуметтік ұйымдардың азғындалған табиғаты,
осының бәрі оқшаулану түсінігіне ... ... ... ... ... дамуының бюрократиялық тенденциялары жайындағы пікірімен ұштасады.
Жалпы алғанда бұл түсінік ... ... ... ... ... ішінде марксшілдер Маркс өзінің кейінгі еңбектерінде
оқшаулану идеясынан бас ... ... ... ... ... ... ... мәні қалмады деп санайды. Ал көптеген ... ... ... ... тым ... ... кеткендігін айтады.
Маркс өзінің зерттеулерінде қолданған социологиялық тәсіл ... деп ... Оның мәні ... ... тарихтың материалистік
түсіндірмесін ұсынады, ол бойынша әлеуметтік, мәдени және саяси ... ... ... ... ... өндіру тәсілімен анықталады
(“табиғи-тарихи даму”). Тарихи процестерді түсіндіруде бұл тұжырымдама
қоғамдық санадағы ... ... ... келгенде экономикалық тұрмыс-тіршілік
шартының туындысы деп есептеп, ең алдымен экономикаға себепті ... ... ... ... араласатын барлық қарым-қатынастардың
ішінде Маркс материалдық игіліктер өндіру, ... және ... ... деп ... орынға қояды. Сөйтіп, оның ойынша, ... ... ... ... өлең ... гимн ... бұрын өздеріне
тамақ, киім, баспана жасаулары керек.
Осы үлгінің ... ... ... әлеуметтік өмірі мен басқа
әлеуметтік институттар арасында тым бір ... және ... ... орнатады. Маркс заманынан бері ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
қатынастар болып табылатын теорияларға қатысты ерекше мәні бар.
Осы теорияның негізінде Маркстің, ... пен ... ... ... кез ... ... әлеуметтік құрылымының талдамалық
схемасы жасалады. Бұл ... ... екі ... Оның ... негізі болып табылады. Жалпы алғанда бұл схема мынадай ... ... ... ... адамдардың барлық қарым-қатынастарын
қарастырады. Бұл саланың ұйтқысы және ... ... ... ... ... ... Бұл жалпылама атау білімі мен шеберлігі бар
қызметкерлерді (тұлғалық ... ... ... (заттық
элемент) бірігуін қамтиды. Бұған өңделуге тиіс ... осы ... ... да ... ... ... яғни ... пен материалдық игіліктерді бөлу жөніндегі барлық қарым-қатынастар
өндіргіш күштердің дамуы үшін ... орта ... ... ... ... ... жатады. Меншік қатынастарында
еңбек еткен адам ... ... не ... ... ... де ... ... иелене алады. Қондырғы, әдетте қоғамда бар мемлекет,
отбасы немесе әр ... ... ... ... ... ... ... пен қондырма арасындағы байланысқа келетін болсақ, марксшілік
позицияның басты ерекшелігі мынада: қондырманың ... ... ... Сондықтан, мысалы феодалдық саяси құрылымның капиалистік
құрылымнан үлкен айырмашылығы бар, ... бұл екі ... ... ... екі ... ... ... мен өндірістік қатынастардың
бірлігі өндіріс тәсілін құрайды. Өндіріс тәсілдері бір-бірінен өндіргіш
күштер мен ... ... ... ... ... ... ... өндіріс тәсілінде помещик шаруалардың
жұмыс уақыты мен өндіріс құралдарына тікелей бақылау жүргізе алмайды, бірақ
олардың ... ... ... ... алады. Ал, капиталистік өндіріс
тәсілінде капиталист өндіргіш күштерге де, өнімді бөлуге де бақылау жүргізе
алады. ... ... ... тәсілдеріне қондырманы да қосу тиіс деп
есептеді, себебі өндірістік ... ... ... мен ... ... ... ... Мәселен феодалдық өндіріс тәсіліне
діни идеологияның үстемдігі тән.
Өндіріс тәсілінің бір ... ... ... өтуі бұл ... ... ... табылатын өндіргіш күштер өзінің дамуында
белгілі бір деңгейде консервативті өндірістік қатынастар ... ... ... ... ... ... ... өндіргіш күштердің
прогрессивті дамуын тоқтату мүмкін емес, сондықтан олар өздерінің ... ... ... қатынастар өндіргіш ... ... ... ... ... ... Бұл ... ауысуын білдіреді.
Базис пен қондырманың метафорасы біршама нәтижелі талдамалық механизм
болды, бірақ ол марксизмнің өзінде де, одан тыс ... да ... ... ... ... бір ... өндірістік қатынастарды анықтау
болып табылады. Іргелі қатынастар ретінде меншікті өзіне қоса отырып, олар
құқықтық анықтамалармен ... ... ... ... ... ... ... керек, ал бүкіл құқық саласы қондырмаға
жатады. Сондықтан да, ... пен ... ... ... бөлу ... көптеген сыншылары бұл үлгіні экономикалық детерминизмнің
көрінісі деп есептейді. Шынында да, бұл ... ... ... ... ... болатын. Алайда Маркс пен Энгельстің
өздері бұл ... ... ... айта кету ... ... ... көптеген элементтері базистен салыстырмалы түрде автономды
болып, өзінің жеке даму заңдарына ие болады деп түсінген. Екіншіден, ... ... жай ғана ... ... қондырманың базиске
ықпалын байқайды. Маркс қайтыс болған соң Энгельс ... ... орны мен ... базиске ықпал етуіне байланысты бірнеше еңбектер
жазады (бұл еңбектер хаттар түрінде ... ... ... ... деген ортақ атаумен жарық көреді). Кейінгі марксшілдер
экономикалық детерминизмнен ... ... ... ... ... сүру шарты ретінде қарастырылуы тиіс деп есептеді - бұл ... ... ... барлық институттарға бірдей күш беруі деп
бағаланады.
Марксті жұрттың бәрі социолог ретінде мойындамайтынын айта кету ... оны ... деп ... Олай ... жөні бар, өйткені
марксизм көбінесе “буржуазиялық саяси экономияны ... ... ... де ... ... ... ... негізгі
категориясы ретінде, тіпті синонимі ретінде жиі қолданылады. Дегенмен ... оның ... ... ... экономика ғана емес,
экономикалық материалдық игіліктерді ... бөлу және ... ... ... қатынастар болғандықтан оны социолог деп атай аламыз.
Оған дәлел ретінде атақты ... ... ... ... ... ... назар өндірістік қатынастарға беріліп отыр. ... ... ... кез ... ... өндірістік қатынастар -
ең алдымен ... ... мен ... ие емес ... ... ... ... анықтаманың проблематикасы мынада: ... көп ... ... ... ... табылады. Егер заң сайып
келгенде экономикамен (оған өндірістік қатынастар да ... ... онда ... қатынастарды құқықтық терминдермен анықтауға
болмайды. Әйтпесе, ... ... ... осы ... ... ... қосылатын болады.
Маркстің ойынша, өндіріс құралдарына иелер (яғни, меншік ... ... ... ... иелік етпеген, бірақ солар арқылы еңбек ... ... ... ... мәні ... көрініс
табады. Соның ішінде, қанау тек бір ғана капитализмнің ерекше құзыры ... ... бір ... өндіріс құралдарына ие болған жерде
жұмысшы өзін ... үшін ... ... ... ... иесіне қажетті
құралдарды өндіруге кететін артық уақытты қосуы қажет”.
Сонымен қанау тікелей өндіруші еңбектің бір бөлігін қайтарымсыз иемдену
болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... күні ... дейік. Оның бір бөлігінде, айталық, алты сағат ішінде жұмысшы құны
оның тіршілік ету ... тең ... ... ... ... ... ... ол капиталист иеленетін қосымша құнды жасайды. Сонымен қосымша
құн дегеніміз - жұмысшы ... ... ... құнынан оның жұмыс күшінің
құнын алып тастағанда қалатын құнды айтамыз, капитализм ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-экономикалық
формациялар теориясы үшін) түсіну үшін тек қосымша құнның мәнін ғана емес,
сонымен қатар шығарылған өнім ... ... ... қажетті және
қосымша құн қатынасының мәнін ұғыну өте маңызды. Бұл пропорцияның ... ... тән ... ... ... ... осы ... дамуының
көрсеткіштері жөнінде мәлімет алуға болады: өндірістік күштердің деңгейі
жөнінде, қанау деңгейі ... ... ... ... ... ... пайда болуының өзі жеке меншікпен тауар-ақша қатынастарының пайда
болу мүмкіндігін білдіреді) және т.б. ... ... ... - философиялық, экономикалық және саяси
тұжырымдамалар мен ... ... ... ... ... Сонымен қатар, социологияда Маркстің еңбектері кең таралған бірнеше
салалар бар.
1. Ертедегі кейбір марксшілдердің ... ... ... Маркстің жасаған схемасын қайта қарастыру ... ... ... ... немесе таптық күрестің күшеюінің ешбір шынайы
белгілері байқалмайды. Күшейтудің бір ... ... ... капитализм
жағдайында капитал мен еңбек арасындағы ... ... ... ... ... идеяны түсіндіру талпынысына кетті. Бұл меншікті иелену
тәсілдеріндегі өзгерістер, орташа таптың өсуін және ... ... ... ... ... ... ... түрінде
көрінді. Сонымен қатар, кейбір марксшілдер, мәселен, А.Грамши, В.И. Ленин,
Д.Лукач таптық күрестің алғышарты болып ... ... сана ... ... аударды.
2. Қоғамның саяси тіршілігіне талдау ... ... ... ... ... ... деген дәлелдемесі мемлекет басқарушы таптан біршама
автономды және ... ... ... ... ... парламенттік
демократия институты арқылы жауап қайтарып, ... ... ... ... ... мемлекетке күрделі талдау жасауға жол ашты.
3. Маркстің экономикалық көзқарастарын ... ... ... оның көзі тірі ... ... ... еркін бәсекелестіктің
елеулі айырмашылығы бар капитализмнің ... ... ... болды.
4. ХХ ғасыр капитализміне тән (алдымен В.И. Ленин атап өткен) белгі ... ... ... ... іздеу, көбін осы елдерді отарлап, өз
бақылауына ала ... ... ... ... кейін көптеген
зерттеулерде кейбір қоғамдардың үнемі артта қалушылығын капитализмнің
экспансиядағы қажеттілігін қанағаттандырумен ... ХХ ... ... ... ... ... өміріндегі
рөліне талдау жасауға қызығушылық күшейді. Атап ... ... ... бойы ... үстемдік етуші таптың идеологиялық бақылау
орнатуымен тікелей ... ... ... ... бұл түрі ... ... ... ұсынған гегемония туралы түсінікке қарсы келді.
6. Франкфурт мектебінде, Сыни теорияда, сонымен қатар Ю.Хабермастың
және Л.Альтюссердің ... ... ... ... ... ... қызығушылық сақталып отыр. Методологияны зерттеу кейде
марксизмді позитивизмнен тазартуға тырысушылықпен толықтырылып отырды.
7. Көптеген ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
өзгерістерді талдау кезінде марксистік тарихшылардың жұмыстарын пайдаланды.
Герберт Спенсер
Герберт Спенсер (1820 - 1903) - ... ... ... ... ... социологияның негізін қалаушылардың бірі, социологиялық
эволюционизмнің классигі.
1820 жылы Англияның ... ... ... ... ... ... ... келді. Денсаулығының әлсіздігінен 13 жасқа дейін мектепке
бармаған. Әкесі мен ағасының көмегімен үйінде оқып, өмір бойы ... ... және өз ... ... ... Бұл, бір жағынан,
тұжырымдарының өткірлігіне, ойларының ерекшелігіне оң ықпал етіп, осы ... ... ... ... ... атқа ие ... екінші жағынан,
дүниетанымының қалыптасуына тірек болған және өз ... ... ескі ... аса ... бас ... салдары
болды.
Спенсер өз өмірінің көп бөлігін түрлі академиялық және ... бас ... ... ... және ... ретінде өткізеді.
Еңбектер жазуға дейін ол темір жолда инженер-бақылаушы болып (1837 - ... ... ... ... (1848 жылдан бастап) болып қызмет
атқарды, саяси өмірге араласуға тырысты.
Спенсердің басты еңбегі - ... ... ... он ... ... ... мен ... ғылымдарды ортақ эволюциялық
идеямен біріктіре отырып, мыналарды қосты: ... ... ... алғашқы принциптері жайында), “Биологияның негіздемелері” (1864 -
1867), “Психология негіздері” (1879 - 1893), “Социология ... ... 1876 - 1896). ... ... басқа да маңызды социологиялық
еңбектері “Әлеуметтік статика” (1850) және ... ... ... ... ... негізін қалаушылардың бірі деп есептейді. Оның
өмірі мен шығармашылық уақыты социологияның жеке ... пән ... ... ... ... Ол тек ... ғана емес,
антропологияның дамуына үлес ... ... ... ... және эволюциялық мектептерінің негізін салушы.
Спенсердің барлық социологиялық ой-тұжырымдары өзі бұрын жасаған,
Дарвиндікінен тәуелсіз эволюция ... ... ... ... - ... ... ... бөлшегі, өйткені әлеуметтік
эволюция - әлем бағынған ұлы процестің ... ... ... ... ол ... деп ... ... табиғаттың ортақ заңы және
барлық ғылыми заңдардың жиынтығы ретінде эволоюция заңы басқарады. ... ... да ... бір ғана ... және индукция тәсілімен зерттеп
біледі, тек философия өзінің зерттеу саласын шектемейді. Бірақ ... мәні ... де ... ... ... әрқашан салыстырмалы және
тәжірибе мен эмпирия саласымен шектелген.
Спенсер өзінің ... ... ХІХ ... ... ... ... прогресс идеясымен күреседі. ХХ ғасырдың
неоэволюционистері тәрізді Спенсер әлеуметтік эволюцияны бір ... ... ... ... ... ... ... процестері
жиынтығы ретінде түсінді. Сөйтіп, ол Конттың “бүкіл жер шарында жабайы және
өркениетті тайпалар өмір сүретін қоғамның формалары тек бір ... ... ... ... ... әлеуметтік типтер, жеке-дара организмдер
типі сияқты белгілі қатар құрмайды, тек бөлшектелген және ... ... ... “елеулі қатесін” сынайды.
Спенсер өзінің теориясында эволюциялық сатылардың сызықтық емес
тұжырымдамасын бейнелейді. Ол ... ... ... ... ... ... қоғамы дамуының ортақ тенденциясы қарапайым
бөлінбеген тұтастықтан күрделі ... ... өту ... мұнда бүтіннің бөлшектері өзара байланыса отырып жеке-жеке ... ... ... ... ашу ... ... оны қарапайымнан
күрделіге өту, үдемелі қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... Дәйекті позитивист болған ол материяның
барлық түрлеріне (өлі ... ... ... ... ... заңдылықтар
болатынын көрсетеді. Ал материяның барлық түрлерінде өтетін ... ... деп ... ... ... ... бір-біріне қарама-қарсы екі процесте
(интеграция және қозғалыс) бірдей өмір сүре алады; бұл арада мынаны ескеру
қажет: 1) ... ... ... ... ... ... 2) ... дененің ыдырауы - кері интеграция - кезінде бұрын оның
құрамына кірген, ал қазір бөлініп ... ... ... қайтадан
қозғалысқа түседі. Бір-бірімен антагонистік қатынаста тұрған осы ... ... 1) ... және 2) ... ... ... ... мен материяның кері интеграциясын білдіреді. Ал
эволюция, керісінше бірігу процесі, материя мен қозғалыстарды ... ... ... эволюция мен кері интеграция процестерін Спенсер өзінің “Негізгі
бастамаларында” материяның біртекті (гомогенді) ... әр ... ... өту ... мысалдарымен көрсетеді.
Тірі организмнің өсуі мен эволюциясы оны ... ... ... ... ... түрлі элементтерді сіңіру, өңдеу және
қайталама шоғырлану процесінде жүріп отырады.
Осыған ұқсас көптеген процестерді әлеуметтік ... ... ... ... ... ... адамзат қауымдастықтарының
үлкендеріне өту интеграцияларының бірқатар мысалдарын келтіреді. ... ... ... ... иеліктерге бірігеді; бұл иеліктер
провинцияларға, ... - ... ... - үлкен
империяларға бірігеді... ... бұл ... ... ... ... ... басқарудың жаңа органдарының
қалыптасып, олардың функцияларының күрделіленуімен ... ... ... тіл ... ... емес ... дамуынан байқауға болады.
Қарапайым дыбыстардың сөздерге ... ... ... тіл мен ... ... күрделіленіп дами түседі, сонымен қатар осы күрделіленген жүйе,
неғұрлым біріккен, бөлінбейтін тұтас ... ... Бұл ... да ... ... ... ... және көлемі кіші
құралдардан күрделі әрі ірі машиналарға өту процесі кезінде жүреді.
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... отырып, эволюция оның үстіне белгісіз күйден белгілі ... ... ... ... ... ... ... не тіршілік орындары
жағынан, не құрылым жағынан, не ... ... ... қарым-
қатынастары жағынан тұрақсыз бола отырып, әлеуметтік эволюция барысында
өзінің ... бір ... ету ... ішкі ... ... атадан балаға өтіп отыратын еңбек түріне ие болады (отбасының
пайда болуының өзі барлық адамдарға ... ... ... нормаларының
орнауымен, мүшелелерінің ... ... мен ... ... байланысты).
Эволюция барысында қозғалыстарды қайта бөлу процесі жүреді. Мәселен,
планетаның балқыған массасының құрамына кірген бөлшектер тәртіпсіз, ретсіз
қозғалыс ... ... Бұл ... ... ... ... ... бірте-
бірте жуандай беретін) қатты қабық пайда болды. Оның қалған бөлшектерінің
қозғалысы - ... мен ... ... мен сығылысу - ... ... бір ... - ... сипатқа ие болды. Тура
осындай процесс жердің сұйық және газ тәрізді қабаттарында да ... ... ... ... тірі ... де ... ... әртектілік пен белгілі жәйттің күшеюі кедергілі
қозғалыстарды, яғни ... мен ... ... ... ... ... ... функциялардың дамуы дегенді құрайды.
Әртектіліктің күшеюінің маңызды көрінісі біртұтастықтың бөлшектерінің
саралануы мен ... осы ... ... ... ... ... аса ... түрлі контексттерде түрлі мағынада түсіндірілетін ұғым.
Онтогенезде (яғни, жеке-дара ... ... ... мұны ... ... ... ұрық клеткаларының организмнің
функциялары ... ... ... жеке-жеке клеткаларға
айналуымен түсіндіреді. Ал филогенезде ... ... ... даму ... ... біртұтас үлкен тобының (тегінің)
көптеген шағын функциялары (түрлері) ... ... ... ... ... ... болуы деп аталатын процес ... ... ... ... ... саралану түсінігін
енгізіп, оны барлық қоғамдық эволюция үшін әмбебап болып табылатын ... ... ... мен ... ... ... түсіндіру кезінде
қолданды.
Спенсердің айтуынша, ... ... ... бір ... ... ... іс-әрекеттер кешені ендігі жерде жаңадан
пайда болған немесе бұрыннан бар институттар арасында бөлінеді. ... әр ... ... ... ... ... де, қоғам
ішіндегі гетерогендікті көбейте түседі. ... ... ... ... ... ... және аздап саяси функциялар
атқарды. Алайда қоғам дамыған сайын, бұрындары бір ғана ... ... ... ... ... ... кешені ендігі жерде ... ... ... түседі. Қалай дегенмен де қазіргі қоғамдарда
жұмыс пен ... ... ... отбасыдан тыс дамуда.
Сонымен, Спенсер эволюция деп аталған процеске ... ... ... ... - қозғалыстың тармақталуымен қоса жүретін және оның
барысында зат ... ... ... ... ... ... әртекті күйге ететін заттар интеграциясы, ол зат сақтаған
қозғалыс дәл осындай өзгерісті бастан ... ... ... мынаны байқауға болады: кез келген
эволюция материяны алдындағы тепе-теңдік, біртекті күйінен ... ... ... ... басталады. Алайда мынадай сұрақ тууы
мүмкін: эволюция немен аяқталады және осы ... ... ... ... Бұл ... біз ... ... қарастырсақ та, нақты
мысалдарды зерттесек те, түпкі нәтижесі тепе-теңдік күйге қайта оралу ... көз ... ... ... ... ... ... жеткен кезде, бәрібір қоршаған орта ықпалында қала ... ме, кеш пе, ... оның ... босап шыққан қозғалыстан көбейіп,
олардың арасындағы байланыс әлсірей түседі, бұл кері ... ... ... қозғалыстардың соңы өлімге әкеледі. ... ... ... өмір ... ... өмірге келген жас ғылым, социолог - әсіресе, оның позитивистік
түрінде - өз тәсілдерін басқа ... ... ала ... дамуға мәжбүр
болды. Спенсердің заманында мұндай балама ... ... ... ... көрінді. Көптеген әлеуметтік философтар классикалық Ньютон
механикасына ден қойды. ... ... ... бас ... қоғамда табиғи күштер сияқты күштер мен соларға ... ... ... ... ... т.б. ... ... етуі тиіс деп
есептеді. Басқалар болса, керісінше, өз назарын тірі табиғатқа аударып,
тірі табиғаттың ... ету мен даму ... ... ... ... есептеді. Осы екінші тәсіл органикалық аналогия деген ... ие ... ... ... ... тәсілі ретінде әлеуметтік
ғылымдарда өзінің ежелгі ... бар. Ол ... да ... ... ... кез ... ... мәні мынада: қайсыбір
объектіні қарастырудан алынған ... ... ... ... ... ... ... ұқсас басқа объектіге ... ... ... ғылыми болжамдардың басты қайнар көздерінің бірі болып табылады.
Соның ішінде, зерттеушілер адам ... ... ... ... белгілеп, осы ұқсастықтарды қолдануға тырысты.
Органикалық аналогия әлеуметтік ғылымдарда белгілі түрде механикалық
аналогия мектептеріне қарсы тұрғанын айта ... ... ... ... ... ретінде қарастыруға бейім болып, адамның талап-тілектері мен
жоспарларына қарамай дамиды; ... ... адам ... ... ... ... аналогияны кейде консервативтік оймен талдайды,
себебі оның тәсілдерінде ... ... ... ... ... ... ... (ал кейде олай істеу қауіпті болып келеді).
Көптеген ... ... ... ... ... Кез келген механизмнің құрылымы мен әрекет ету ... ... ... жасалған (яғни адамдар күні бұрын жоспарлаған)
өзгерістердің ... ... ... және ... болады.
Спенсер бірінші тәсілді - органикалық аналогияны жақтаушы болды. Бұл
оның позитивистік ... ... еді. ... организмнің ерекше түрі
деп қарастыратынын Спенсер былай мәлімдемейді: ... ... ... ... ... ... себебі ол дискретті бірліктерден құралса да, әр
қоғамның алып отырған орны шеңберіндегі жалпы ұқсастықтарды ... ... ... бойы ... ... құрған агрегатының белгілі бір нақтылығын
көрсетеді.
Бұл агрегатты қай тапқа - органикалық немесе органикалық емес тапқа ... ... ... туғыза қоймас: әрине органикалық ... ... ... деген еңбектің тарауларының бірі “Қоғам ... деп ... Бұл ... және ... ... ... ... Мұндай ұқсас белгілер жеткілікті. Олардың
бастылары мыналар:
1. биологиялық организм ... ... ... ... өседі
(органикалық емес агрегаттарда бұлай болмайды);
2. биологиялық және ... ... ... ... ... ... құрылымы күрделілене түседі;
3. биологиялық және әлеуметтік организмдерде ... ... ... ... саралану бірге жүріп отырады;
4. екінші және үшінші ... ... ... ... ... ... әрекеті мен ықпалы дамып күшейеді;
5. қоғамда да, ... ... де ... ... ... ... жеке ... белгілі бір уақытта өзінің тәуелсіз ... ... ... қатар, агрегат өмірін қысқартатын ешбір ... ... ... ... оның бөлшектерінікінен ұзақ болады.
Сонымен біз тұтас организмнің өмірі - ... ... ... - оны ... ... ... соларға тәуелді бола тұрса да,
мүлдем ұқсамайды. Әйтсе де ... және ... ... ... ... соншалық, оны байқамау мүмкін емес.
Мәселен, тірі органимздердің өсуімен қатар, оның әр түрлі ... ... ал ... ... байланысы күрделілене түсетін
болады. Құрылымның прогрессивті саралануымен қатар олардың функцияларының
прогрессивті саралануын байқауға болады. Қоғамда да бұл ... ... ... ... үстемдік етуші тап басқа таптардан ерекшеленіп ... ... ... ... ... функцияларды да иеленеді.
Кейіннен бұл тап шағын ... ... ... әр ... ... ... және әлеуметтік тіршіліктің түрлі саласына ие болады.
Сонымен қатар, бұл ұқсастық ... ... ... ... ... органимздерді теңдестіруге болмайды деп көрсетеді. ... жеке ... ... ... (лат. ... - нақты,
қоюланған, тығыз) құраса, әлеуметтік органимзнің - қоғамның - ... ... (лат. ... - ... болып келеді: организм құрамына
кіретін органдар бір-бірімен тығыз байланысты; ал ... ... ... кеңістікте жеке-жеке, бір-біріне жақындаспай еркін жүреді, бұл
қоғамды тастап, басқа қауымдастықтың индивидтерімен қосылып, ... ... ... ... ... байланыс биологиялық организмде
физикалық сипат алады. Ал қоғамда жеке ... ... ... ... қарапайым физикалық дәнекердің көмегімен, өзара
әрекеттесудің интеллектуалды және ... ... ... ... ... және ... ... нәтижелерін Спенсер
органикалықтан жоғары өнімдер деп атайды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы тіл
болып табылады, тіл ... ... ... мен ... ... түсіп қоғамды құруға себеп болады.
Спенсер екі организм арасынан тағы бір ... ... ... ... айтқанда, жануарларда) сана тұтас
агрегаттың шағын бір ... ... Ал ... ... ... агрегатқа бөлініп, барлық бөлшектерінің бақытты немесе бақытсыздықты
сезе алатын ... не ... ... ... ... қарастыра отырып, біз мынаны айта аламыз: тірі
организмдер өз ... ... ... алатыны тәрізді, қоғамдар да
алғашында кішкентай болғанымен кейін өсе түсетін адамдардың бірлестігімен
толықтырыла ... ... ... ... не? Ол ... ... жауап береді: қоғам -
жеке бөлшектерден (dіscrete) құралса да, мейлінше дербес, алайда ... және ... - ... бір ... өмір ... ... ғасырлар бойы -
бір мекенжайда бірлесіп өмір сүру белгілі бір ... алып ... ... ... ... белгілі бір нақтылығын көрсететін нәрсе
(entіty) болып табылады.
Басқаша айтқанда, біз ... ... және ... ... ... қоғам деп атай алмаймыз, олар тек алғашқы қауымдық
тайпаларды ... ... Ал ... ... ұзақ уақыт бойы отырықшы өмір
сүрген жерде оны құраушы бөлшектер арасында ... бір ... ... ... ... алып ... ... қолдана
аламыз.
Тағы бір ескертпе. Өзінің ішкі құрылымы және саралануының деңгейі
жағынан күрделі, ... ... ... ... ... ... ... белгілері бойынша әлеуметтік агрегаттарға
ұқсас болса да, қоғаммен қатар қоюға болмайды. Себебі олар туыстық ... ... жеке ... бірігуі болып табылмайды. Олардың
барлығы бір анадан туғандардың бірлестігін құрайды. Құмырсқа ... ара ... ... ... ұяға ... ... өйткені оларды міндетті түрде
өлтіріп тастайды. Сол сияқты олар шағын топтар құра алмайды және жеке ... ... Бұл ... ... ұясын, құмырсқаның илеуін немесе масаның
ұясын тұтас нәрсе ретінде, ал олардың бөлшектерін аз да ... ... ... ... деп қарастыруға болады.
Ал енді қоғамда өтіп жатқан процестердің негізгі факторлары ... ... ... және қайталама деп бөледі. Өз кезегінде негізгі
факторларды ол сыртқы және ішкі деп бөледі. Сыртқы ... ... ... ... сипаты, оның флорасы мен фаунасы жатады. Ішкі факторларға
қоғамды құраушы ... ... - ... ... ... қасиеттері жатады. Қайталама немесе туынды факторлар -
әлеуметтік ... ... ... ... ... оған ... бастайтын факторлар. Мәселен, ормандарды отаудың, далаларды су
басудың, топырақты кептірудің ... ... пен ... ... өзгерістер адамдардың нысанасы (бірақ әрдайым ... ... ... ... ... ... ... бірі ретінде қоғамның
өсуін атайды. Қоғамның өсуі әлеуметтік эволюцияның ... де, ... ... ... ... да ... бөлінісі индивидтер санының аз болуына
байланысты шағын қоғамдарда терең дами ... ... ... ... өскен сайын, олардың бір-біріне ықпалы күшейе түседі - ол
не әскери ... ... не ... ... ... жүреді. Бірте-бірте, әлеуметтік өзгерістердің маңызды себептері
ретінде тұрақты ... ... ... түсетін органикалық өнімдер -
заттай, таза рухани өнім бола бастайды.
Спенсердің ойынша, қоғамдардың өсуі кейде бірге, ... ... ... ... ... ... (1) қоғам мүшелерінің жәй ... ... ... алып ... - ... ішкі факторы немесе (2) түрлі жеке,
дербес топтардың үлкен ... ... ... ... ... екінші
процесс кеңінен таралған, себебі алғашқы қауымды қоғамдық топ жәй ... ... ... ... ... ... үлкен қауымдастықтар шағын
топтардың аса ірі (кейде ерікті түрде, кейде ... ... ... ... ... да әдетте бұдан эволюция ... тек ... ... ... ... бір ... жетістіктерге жету үшін
әлеуметтік құрылымдарға бірігеді. Бір ... ... бірі ... ... ортақ мақсаттарға жету жолында
адамдардың ... ... бола ма, әлде ... бола ма. ... ... ... қоғамның қарама-қайшы екі типін “әскери”
және “өнеркәсіптік” типін ... Конт та ... ... ... ... Конт әскери қоғамды - өткен кезең, әлеуметтік
эволюция деңгейі ... ... ... төмен болса, ал
Спенсердің ойынша, ... ... ... бір ... қайта-қайта пайда
болып отыруы ... ... ... және “өнеркәсіптік” түрлерінің
қарама-қайшылығы екі ... ... ... сипаттамасы салдарынан
ғана пайда болмайды, оның жеке бөлшектерінің дамуының ... ... ... ... ... бейнелейді. Сонымен
қатар, кез келген қоғамды оның билеуші ортасы ... ... ... әскери типке жатқызуға болмайды. “Әскери қоғамда әскер -
жұмылдырылған халық, ал халық - дем алушы әскер, сондықтан мұнда ... ... ... ... ... ойынша, әлеуметтік организм үш негізгі органдар жүйесіне
бөлінеді: реттеуші (басқарма), ... ... және ... жолдары, көлік, сауда, т.б.). Реттеуші жүйеге талдау жасау<