Бала тілі поэзиясы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І. Әдебиетің қазіргі қазақ балаларға арналған түрлері ... ... ... ... ... ... ... .4
1.1. Балаларға арналған халық өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2. Балалар поэзиясының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.3. ХХ . ғасырдағы балаларға арнап жазылған поэзиялар мен шығармалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16

ІІ. Қазіргі таңдағы балаларға арнап жазылған поэзиялар мен шығармалардың даму мен тілідік үлгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.1. 1980 жылдардағы қазақ балалар поэзиясының дамуы ... ... ... ... ... .20
2.2. Қазіргі қазақ балалар әдебиетінің ата буынына қосылған көрнекті қайраткері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2.3. Қазақ балалар поэзия тілдерінің үлгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І. Әдебиетің қазіргі қазақ балаларға ... ... ... ... Балалар поэзиясының
дамуы....................................................................12
1.3. ХХ – ғасырдағы балаларға арнап жазылған поэзиялар мен
шығармалар..................................................................
.......................................16
ІІ. Қазіргі таңдағы балаларға арнап жазылған ... мен ... мен ... 1980 ... ... ... поэзиясының
дамуы.....................20
2.2. Қазіргі қазақ балалар әдебиетінің ата буынына ... ... ... ... поэзия тілдерінің
үлгілері................................................32
Қорытынды...................................................................
.......................................39
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі......................................................................
...40
Кіріспе
Курстық жұмысының көкейтестілігі қазіргі қазақ әдебиеті мен поэзиясында
жалпақ жұрттың жаңадан тіл ... ... ... ... ... ... қыр ... қариясына дейін жаппай оқитын да танитын
қаламгерлер бар. Олар - ... ... ... ... сүйікті
жыршылары, Қазақстанның халық жазушыларының қазақ балалар поэзиясындағы
тілін зерттелуін айқындау.
Жұмыстың негізгі ... ... қай елде ... ... балалар ақын-жазушыларына деген көзқарас пен құрмет ерекше.
Неге десең, балаларға арнап қызықты ... жазу ... ... ... ... ... ... басталатын балғындар өлеңінің әйтеуір бір
құдіреті бар. Соған қарағанда, ... бала ... ана ... ... болу ... ... ... өлеңмен қалай ұйықтатып, ... оята ... ... ... жоқ, ... жатқан сәбиді өз ырқына
көндіріп, өз ... ... - ... ... керемет бола ма? Бөбектерге
арнап өлең жазудың қиындығы да осында болса керек. ... ол ... ... ... жырдың басы.
Зерттеуде балалар фольклорын саралау кезінде көп жағдайда шығармалардың
авторы мен орындаушыларына мән беріп, оларды ... ... ... ... репертуарынан балалар аузына көшкен шығармалар”,
“таза балалар шығармашылығы” деп үш топқа бөліп ... ... ... ... ... ... поэтикалық құрылым жағынан келгенде
бұлайша жіліктеу ғылыми сараны қанағаттандыра алмайтын.
Міндеті: Осындай жеке тұлға ретінде қалыптасып келе ... ... ... ... дамытуда өскен ортаның әсерін зерттеу
мақсатында, ... алу ... ... ... басты міндеттерді
атасақ:
1. Тәрбиелеуде қазақ балаларының поэзиялық тілін дамыту маңыздырақ
екендігін растау.
2. ... ... ... ... ... адамгершілік кемелдігі
дәрежесінің көрсеткіші екендігіне көз жеткізу.
3. ... ... ... ... ... ... мен ... жемістілігін аңғарту.
Зерттеу әдістері шығармалардағы қазақ балаларының поэзиялық тілін
дамытуын зерттеу ... ... ... ... мен ... ала ... ... зерттеу обьектісі етіп балаларының поэзиялық
тілін тәрбиеге әсер ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерге көңіл бөлдік. Тақырыптың өзектілігі
балаларының поэзиялық тілін ... бір ... жету ... табылады.
Курстық жұмысының құрылысы: кіріспеден, ... екі ... ... мен библиографиялық көрсеткіштен тұрады.
І. Әдебиетің қазіргі қазақ балаларға арналған түрлері
1.1. Балаларға арналған халық өлеңдері.
Тұтастай алғанда ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, айнымас ұстам әзірге орныға қойған жоқ.
Бұл жалпы, бүлдіршіндер ... ... ... аса күрделілігінен
болса керек. Балалар фольклорын іштей саралауда назар аударып, ... ... ... ... Оның ... - шығармаларды кім шығарып,
кімдердің орындайтындығын және қалай орындайтындығы. Мәселен, бесік ... ... ... ... ... ... шығармалар балаға
байланысты әдет-ғұрып, салттар негізінде болып келеді. Ал мазақтамаларды
балалар өздері шығарып, өздері орындайды. Осыған орай бұл ... ... ... ... ... ... шығармалардың атқаратын
қызметі. Бұл шарт ... ... ... ... ... ... Мәселен, бесік жырын да, алдарқату жырын да ересектер орындайды,
бірақ екі ... ... ... екі ... Бірі ... ... ... етсе, бірі алдандырып, көңілін сергітуді
мұрат тұтады. Немесе, тақпақ пен драмалық ойындардың қай-қайсысын ... ... ... ... ... міндеті әр түрлі. Сондай-ақ
шығармаларды саралауда балалардың жас ерекшелігін де ескерген жөн. Мәселен,
ата-аналар сәбилерге олардың табиғатына ... ... ... келе-келе
бала әрбір жанрлық түрді жас ерекшелігіне қарай біртіндеп игереді. Төртінші
ескеретін негізгі шарттың бірі - ... ... Яғни ... ... сюжеттік, композициялық құрылымы, сөз саптасы, тіл
кестесі т.т. Фольклортанушы К.Ісләмжанұлы осы ... ... ... ... мынандай топтарға жіктеп, ішкі жанрлық түрлерге бөледі:
1. Әлпештеу поэзиясы(бесік ... ... ... ... мәпелеу жырлары,
уату-алдарқату жырлары)
2. Жеткіншектер поэзиясы(маусымдық жырлар, арнау-тілек өлеңдері,балалар
өлеңдері:тақпақ, сұрамақ, қызықтама, өтірік өлең,мазақтама)
3. ... ... ... ... ... жұмбақ, балалар
айтысы,ойынға байланысты жырлар: ойынға ... ... ... ойындар).
Әлпештеу жырлары. Әлпештеу поэзиясына ... ... да, ... да - ... Ол ... ... шыр ... келген күнінен бастап оны ... ... ... ... ... Ата-ананың, қалың жұртшылықтың сәбиге деген
сүйіспеншілігі, арман-тілегі жыр тілімен өрнектеледі.
Бесік жыры. Бесік ... ... ... ... және суырып
салма бесік жырлары деп екі ... ... ... жөн. ... ... ұзақ ... бойы айтылып әбден қалыпқа түскен жырлар жатады. ... ... ... ... ... ... ... баланы ұйықтатуға
тыныштандыруға, оның жарқын болашағына ақ тілек білдіруге құрылады. Суырып
салма бесік жырлары адамның жеке басындағы, тұрмыстағы, ... пен ... ... әсерінен туып тарап отырған. Бала тербетіп ... ... ... ... ... ... отырып, өз ой толқынысын, күйініш-
сүйінішін сыртқа шығарады. Бесік жыры көбінесе тілек айту мәніне құралады
да, жыр ... ... ... сенім артып, қуанышқа бөленеді. Үміт
тілек: - Айыр ... ... ... жауға тиісіп, Батыр болар ма екенсің?
Бармақтарың майысып, Түрлі ою ... Ұста ... ма ... ... ... Ала биең ... Алатауға сыймасын» Қара биең
құлындап, Қара тауға сыймасын…Ақылыңмен батыл бол, ағайынмен тату ... ... бол, ... ... бол. Халық педагогикасының бұл саласы
ғасырлар бойы бала тәрбиесіне өз өрнектерімен әсер етіп, қазіргі ... ... ... келеді.
Сәбилік-ғұрып жырлары. Бөбек туғаннан кейін жеті-сегіз айдан соң, әуелі
еңбектеп (еңбектеудің де әр түрлісі бар) содан кейінірек қаз-қаз ... ... жүре ... Бала ... ... жүре ... ... тұсау кесу
рәсімі жасалып, тұсау кесу жыры айтылады. Сонымен баланың алғаш ... ... ... тіс ... ... ... отыруы, тілінің шыға
бастауы, қаз тұрып, тәй-тәй ... т.б. ... ... ... өтіледі. Осыларға орай тілектер айтылады. Мұндай тілек өлеңдерде
халық ... ... ... діни ... ... ... бой көрсетеді. Солардың бірі – «Тұсау кесу» жыры баланың апыл-
тапыл басқан алғашқы қадамына арналып ... ... ... ... мен сөзі баланың бір басып, екі басып барып жүрексініп ... ... ... ... ... кесу жырын балбөбекті күтушілер оның
тұсауын кескенге дейін де айтып, оның ... ... ... ... ... ... іс-әрекет тәсілдерін қолданады. Тұсау кесу
жырының бұл түрі “тәй-тәй” деп ... ... ... тәй балғын, Жүре
қойшы жай балғын, Қарыс ... Қаз ... ... ... ... ғой жай! Қазақ балалар поэзиясында бірсыпыра ақындардың(Ж.Смақов,
М.Әлімбаев т.б.) тұсау ... ... ... бар. Мысалы, ақын Жақан
Смақов Тәй-тәй бас, құлама, Құласаң жылама! деп ... ... ... ... ... халықтың баланы бағып-қағуға
байланысты өмірлік тәжірибесінен туындаған. Сәби денесінің дұрыс жетілуіне
қолайлы жағдай ... ... ... ... созып, әр түрлі
жаттығулар жасату – практикалық қажеттілік. Анасы бала құлағына ... ... ... ... ... ... ұйқасы мен
ырғағы, көркемдік құрылысы дене ... ... ... ... үндес шығып отырады. Мазмұны балаға жақсы ... ... ... ... ... жырларына «Өс, өс, балам», «Сыламақ менен»,
«Ақ білек» және т.б. жатады
Уату-алдарқату жырлары. ... ... ... ... ... қайда екен?», «Бір дегенім білеу…» т.б.)
мазмұнынан ... ... ... ... ... Уату ...... баланы алдандырып, сергітіп, көңілін басқа жаққа
аудару. Уату-алдарқату жырлары – бала ... ... ... қана ... ... құралы. Сондай-ақ, саусақтарды ретімен жұмып, ретімен ашу да
бала ұғымын жүйелілікке тәрбиелейді.
Жеткіншектер поэзиясы. Маусымдық ... ... ... ... көктем мен жаз, күз бен қыс өлеңдері деп екіге бөлген жөн. ... ... ... жыл құсы ... ... бие ... ... түрлі ырымдар жасалады. Міне, осындай көктем, жаз, күз, ... ... ... өз ... ... ... мен ... арналған
өлеңдер(«Жыл құсын көргенде», «Самалық, самалық», «Жазда» т.б.)қуанышты
көңіл-күй ... ... күз бен қыс ... ... т.б.) ... суық ... ... сұрқай тіршілігі басым
бейнеленеді. Арнау-тілек өлеңдері. Арнау-тілек ... ішкі ... ... ... ... құбылыстарына арналған жырлардан («Айға»,«Күн
шыққанда», «Жаңбыр жауғанда» т.б.) ... ... ... ... Ал жан-жануарларға арналған жырларда(«Балыққа», «Құртқа» т.б.)
өтініштен гөрі бұйыра айту сарыны басымдау.
Балалар өлеңдері (тақпақ, ... ... ... жиі ... кең ... ... ... шартты түрде балалар
өлеңдері деп жеке топтауға болады. Тақпақ(«Торғай», «Қарға», ...... ... ... ... ... ... жарасымы анық
байқалады. Мазмұны балалардың ... ... ... ... ... келеді. Сұрамақ(«Қарға, қарға, қарғалар», «Ауылың қайда?»,
«Бақа» т.б.) диалогқа құрылып, екі баланың кезектесіп айтуына ... ... Өлең ... да ... ... ... ұйқасқа құрылады. Айтыс
түрінде келетін өзгеше қызық формасы да ... мен ... ... бар.
Қызықтама. Қызықтамалардың («Түлкі, түлкі, түлкішек», «Түйе, түйе,
түйелер» т.б.) ең басты ерекшелігі, өлеңдік баяндауға ... ... ... ... болып келеді. Бұл өлеңдерді балалар ынталана
тыңдап, ... қана ... оның ... ... да ... ... 6-12 жас ... балалар бір-біріне ат қойып, айдар
тағуға, кез-келген жағдайда бір-бірін келемеждеуге ыңғай тұрады. Және ... ... өлең ... ... ... ... мазақтамаларын
мазмұны, тақырып объектісі жағынан ... ... ... және бала бойындағы, мінезі мен ... ... ... ... ... ... мазақтамалар деп екі жікке
бөлуге болады. ... ... ...... ... ... оны ... Ал балалардың бірін-бірі мазақтауы кезінде орынсыз
пайдаланып, бір-бірінің арына тиіп, ... ... ... Ондайда
оларға үлкендік, салиқалық кеңес керек.
Ойынға байланысты жырлар. Балалар ойынының ... ... ... ... ... екі ... жікке бөліп
саралауға болатын тәрізді. Оның алғашқы ... ... ... ... басталуына, жүргізілуіне, аяқталуына ... ... ... байланысты өлеңдер, екінші жікке өлең-ойындар
жатады. Екінші жағдайда балалар өлең ... ... ... сол ... ұтқырлық сияқты ой жарысына түседі. Әрекетке құрылған ... ... ... ... өлең сөз ... ... ... Ойынға байланысты келетін өлеңдердің әрқайсысының өзіне тәуелді
функциясы, соған орай ... мен ... ... бар. ... қарай бұл өлеңдерді фольклоршылар мынадай ішкі жанрлық түрлерге
жіктеп жүр: Ойынға ... ... ... ... ... ... шақыру. Ойынқұмар ауыл балалары өз серіктерін іздеп бірін-
бірі ойынға шақырады. Балалар көп жағдайда бір-бірін ... де ... ... ... ... де, хормен де дауыстап айта береді. Өлеңнің
мазмұны көбіне баланы ызаландырып, шамына тиіп ... ... ... ... ала ... жортақ. Кім ойынға шықпаса, қоян
жүрек қорқақ», «Әуеде ... алты қаз, ... ... оғым аз. Егер ... ... басы ... ... бізбен дос, қолы күнде бос. Добын
ала шығады, дарбазасын жаба шығады»). ... ... ... ... ... ... ... шықса, Атасы қоса бақырады деген сияқты
мысқыл, әжуа өлеңдер де кездеседі.
Қаламақ. Балалар ойынының басталуында да ... ... рөлі ... ... ... ... ... балаларға екі топқа бөлінуге тура
келеді. Мұндай жағдайда балалар әр ... ... ... ... бірі – ... арқылы жіктелу. Ойын алдында балалар екі ... ... соң ... ... ... жасырын ат қояды. Сол
жасырын ат бойынша екі жетекшіден кезек-кезек ... ... ... жұлдыз керек пе, судағы ... ... пе?» деп ... бір ... құндыз» немесе «аспандағы жұлдыз» дейді. ... ... ... бала» сол жаққа шығады. Осылайша олар екі топқа
бөлінеді.
Санамақтар. ... ... ... бастауда басты рөл
атқарады. Бұл жанрдың тәлімдік мәні өте зор. Ең ... ... ... поэзияға құмарлығын арттырып, әдемі сөйлеуге дағдыландырады. Жаттау
қабілеттерін, танымдық ой-өрісін дамытады. Санамақ тәртібін бұзбай айту
баланы ... ... ... ... ... көп
жағдайда «сен тұр, сен шық», «сен кір, сен шық» деген тәрізді белгілі
тіркестермен ... ... ... ойындар. Ойын(«Айгөлек»,
«Ақсүйек», «Ақ серек, көк ... «Үй ... қол ... ... ... ... т.б. ) ... шартты белгісі – олардың орындалуының
ойындық ... ... ... ... ... ... Өлеңдер
ойыннан тыс өмір сүре алмайды, текстер ойыннан ажыраса мәнін жоғалтады.
Өлең ойындар (песни-игры). Бұл ... ... ... ... жоқ. Ойын ... ... негізделіп құрылады. Балалар диалог
арқылы сөз қақтығысына, ой ... ... ... ... жүріп тілдерін
сындырып, қиялдарын ұштайды, ... ... ... ... ... сөз бен ойды ермек етуге негізделген бұл ... ... ... ... түрлерді топтастыруға болады:
тәжікелесу, жаңылтпаш, жұмбақтар, балалар айтысы.
Тәжікелесу. Тәжікелесу – балалардың күнделікті тірлігінде кең ... ... бір ... ... ... әр ... көбінесе, ұйқастырылған
тақпақ түрінде келеді. Мазмұнында балалардың бір-бірін келекелеп, қағытқан
әзілі жатады. Тәжікелесулердің жасанды диалогқа негізделген ... деші – ...... ... -жәшік деші –жәшік –сенің әкең піркәшік»
т.б. ), табиғи ... ... ... ...
тегене -төмен қарай дөңгеле», «-мынау қандай ағаш? –қайың ... ... ... ... ... түкір –мылтық –аузыңа жүн тық,
-даусы тырау-тырау, денесі қырау-сұрау – тырна ... ... ... ... па, қара ма? -ақ ... ... жақ –қара-басыңа шықсын жара
–ат па, айғыр ма? Ат – арам қат – ... – міне ... ... ... ... ... ... қарғаның саңғырығын
жалаттым, -алдадым, ... қара суды ... ... түрлері бар.
Тәжікелесудің сөздің мағынасын бұра сөйлеуге құрылған дәстүрлі формалары да
бар.
2. Мақал-мәтелдер. ...... ... ... ... ой ... сөз мәйегі. Мақалдар, көбінесе өлеңдік өрнекпен,
сабырлы, салмақты ырғақпен айтылады, қара сөзбен, яғни ... ... да бар. ... ... екі бөлімнен(көбінесе екі
тармақтан) құралады. Бірінші бөлімде пайымдау (айтатын ойдың түп негізі),
екінші бөлімде ой ... ... ... ... ... Тура ... ... ерінбей, тояды қарның тіленбей), ауыспалы мағынада (От
жақпаған үй – қорамен тең, адам ... үй ... тең) ... ... ... шығарған.
Мақал-мәтелдер мағынасы терең, сөзі ықшам да ... ... ... ... бала ... ісінде үлкен орын алады. ... ... ... ... бар ... асыл сөз, ... ойларын
балаларға да арнады. Өз өмірінің ғасырлық ... ... ... ... ... үлгі-өнеге ретінде өмірінің жалғасы болатын
баласына, ... ... ... ... ... терең ой
салумен қатар оларды бейнелі сөйлеуге жаттықтырады, сөз ... ... ... ... ... ... ... ынтымақ,
бірлік туралы мақал-мәтелдер.
Өнер-білім, оқу, ғылым жайын сөз қылғанда ... ... ... ... ... көп екендігін көрсетуден бастайды. ... ... ... «Білек сүріндіре алмағанды білім сүріндіреді»,
«Өнерліге өлім жоқ», «Білекті бірді ... ... ... ... ... ... деп халық өнер-білімді, ... аса ... ... алу ... оңай еместігін «Оқу- инемен құдық қазғандай»
деп түсіндіреді.
Тәрбие жайындағы мақалдар мен мәтелдерді орынды пайдаланған ... ой ... ... ... сөздер айту арқылы баланы тәрбиелейді ... ... ... нені ... ұшқанда соны ілерсің» дегендей баланы
ана тілін ардақтауға үйретіп, ой ... сөз ... ... алу
қабілетін дамыту үшін ата-ананың мақалдап сөйлеуінің мәні ... тері ... ... көз жасы ... «Есер баладан
ерке бала жаман» деп баланы жас ... ... ... ... ... ... ... қарамау керектігін де әрқашан еске салады.
«Балаңа байқап сөйлесең, ақылыңа көнер, байқамай сөйлеген көп ... ... ... ... өсуі ... ата-анаға байланысты екенін құптайды.
Жолдастық ... Жас ... ... кішіпейіл болуға, берілген
уәде, айтқан серттен айнымайтын адал дос, ... ... ... ... ... ... ... жолдас жаманы қолда қалдырар» деп жаман адамның
соншалық опасыз болатынын ... ... ... ... ... таныстыруды көздейді. «Жан қиналмай жұмыс бітпес, талап қылмай
мұратқа ... деп қай ... ... да ... қолға түспейтінін сендіре
айтады. «Еңбегі бардың өнбегі бар», «Еңбек түбі - мереке» деп халық ... ... ... түбі - ... деп оның арты ... ... жетуге бастайтынын көрсетеді. «Еңбек етсең, емерсің», «Әлің
бар да, еңбек ет, ... - ... деп оның ... мен ... алда
екенін де ескертеді.
Мақал-мәтелдер ақындардың өлең жолдары арқылы да таралуда. Қазақ
мақал-мәтелдерінің пайда болуын түсіндіретін ... ... ... пен ... «Аяз би», «Жан-жануарлардың жылға таласуы» т.б) бар.
Бұлар «Сөздің – көркі мақал» екендігін ... ... Қай ... ... ... болмасын жұмбақ
негізінен балалар еншісіндегі ең сүйікті жанр болып саналады. Жұмбақтың
балаларды қызықтырғыш қызметі – ең ... ... ... ... ... ... Ол ... байқағыштыққа, көңіл зеректігіне, көп
қасиеттердің ішінен ең мәндісін ... ... ... да
үйретеді.
Жұмбақ өз ойын жинақтап, аз ... ... ... де ... жанрының ішінде философиялық дүниетанымды жұмбақтаған ... өте ауыр ... де бар. ... ... ... бастап, күрделіге қарай бірте-бірте игеретіні анық. Бала
есейген сайын оның ... ... мен ... ... да ... ... олар жаттайтын жұмбақтардың ішкі құрылымы мен шешімі де
күрделене береді.
Жұмбақтың өлең оралымдары мен ... сөз ... ... ... ... нәрі аз ... ... «ат басты, арқар
мүйізді, бөрі кеуделі, бөкен санды(шегіртке)» тәрізді ... ... ... құрылған тамаша жұмбақты бүгінгі балалар ұғына бермейді. Өйткені
олар көз алдына арқардың мүйізін, бөрінің кеудесін де, ... ... ... алмайды. Оның есесіне балалар репертуарында «шыр-шыр етеді,
құлағыңнан ... ... ... ... кетеді(телефон)» деген сияқты жаңа
жұмбақтар көп.
«Заман өзгерген сайын халық педагогикасы жаңа ... ... ... 19-20 ғасырларда бу машиналары, электротехника,
радио, телеграф, самолет, ракета, космос кмелері т.б. техникалық, ... ... ... ... Жолы ... Жалы ... Шымыр атты
Зымыраттым.(Трамвай) ... айна ... ... ... ... құралы.А.Санат.
2001.14-15б). Балалар өздері де ... ... ... ой ... ... ... ... Жаңылтпаш – балалардың тез де, жаңылыссыз ... анық ... ... ... Оның ... сипаты
балалардың бір-бірімен жарыса кезекпе-кезек айтысуында ... ... ... ... байланысты қызметі – оның басты ... ... ... тілге ауыр оралатын дыбыстардан құрылатынын ескерген
жөн. Әсіресе«Ара, ара, аралар, орманның бойын аралар, ... ... ... ... ұшып бара ... бал тәтті ғой, балалар» деп келетін «Р»
дыбысына жаттығуға арналған жаңылтпаштар өте көп.
Жаңылтпаш ... сөз ... ... ... ... реңк, қисынды ұйқас бар(«Шілікті шаптым, жілікті ... ... ... ... Бала ... тез айтуды ғана емес, логикалық
қисынды бұзып ... да ... ... ... педагогикасының бұл
саласын қазақ ақындары дамыта түсті. Олардың бір ... ... ... әрі тіл ширату, әрі дүние ... әрі ... ... ... ... Бек – Тіл алғыш, - деп Мақтасақ біз Біл ... - ... ... ... сүйіспеншілік білдірсе, Бөдене
бедеде көбелек көдеде Бедені – беде де, ... – көде де ... ... әрі «б», «к», «д» дыбыстарын айқын айтуға жаттықтырса, әрі ... ... ... ... сөздердің мағынасын жақсы ұғындыруды мақсат
тұтады. Кеспе, өссін ал, Өссе өсімтал, Өссе өссін тал Кеспе, өссін тал, ... ... ... ... қорғуға тәрбиелейді, әрі с, т дыбыстарын
айқын айтуға ... ... ... ... (Ә.Табылдиев. Қазақ
этнопедагогикасы.(Оқу құралы) А.Санат. 2001.10-11-б.) Жаңылтпаштың ең
басты қызметі - тіл ... ... ... ... ... ... ... ең
алдымен ойын балалары арасында туған. ... ... ... келеді, ұзын сонар сюжет болмайды. Көбінесе қара өлең үлгісіндегі
қысқа шумақтардан тұрады.
Өтірік өлең бала ... ... ... ... ... өлеңнің көлемінің үлкен-кішілігіне қарамастан олардың
негізінде іс-әрекет, белгілі сюжет болады. Сюжеттік желіге арқау ... ... бала ... ... отырады. Және ол іс-әрекеттер ... ... ... ... тыс ... ... ... сипатталады. «Өтірік өлеңдерді дарынды ақындар
қиыннан ... ... ... ... ... құрып шығарған.
Өзгеше әсерлік өтірік өлеңдерді халық ықылас қоя жаттап, ұрпақтан ... ... ... ... аузынан жиналған өтірік өлеңдердің
көркемдігі биік, ... ... ... ... ... салыстыру тәсілдері арқылы көркем бейнелер жасалынады, өлеңнің
желісі күлкілі сюжеттерге, үдеген фантастикаға(қиял-ғажайыптарға) құрылады.
Ондағы оқиғалар ... ... ... келмейтін дәрежеде; әдейі
әсерленіп, шебер суреттеледі. Кейінгі өтірік өлеңдер ғылым мен техникалық
прогреске лайықталып, ... ... ... ... ... ... мен ... ой-қиялын, дүниетанымын, өлең өнеріне деген
ықыласын, қызығуын дамытады, қисынды ойлауға үйретеді, ... ... ... балалар репертуарындағы өтірік өлеңдердң ересетер
жырынан айырмашылығы бар. Ең ... ... ... ... ... жүк ... өлеңдерінде байқала бермейді. Олардың
құрылысы қарапайым, ұзын онар сюжет жоқ. ... төрт ... ... өлең ... ... ... ... ... заттар, жан-жануарлар да балаларға күнделікті өмірден
таныс болп ... ... ... ... ... кішкене жәндіктер өлеңге қосылады.
Өтірік өлеңнің бір ... ... мен ... ... ... ең ... ... өлеңге бір ауыз шындық
қоспай, ақиқат ... ... ала ... ... ... ... жаман әдеттен жиренту. Бұл мақсатты ... ... ... ... ... шендестіру, теңеу, көрітеу, әсірелеу ... ... ... ... ... ... ... балалар әдебиеті деген ұғым ... ... ... ... ... 50-жылдардан кейін балалар әдебиетіне Ж.Смақов, ... ... ... М.Жаманбалинов келді.
60-жылдары Е.Өтетілеуов, Ж.Әбдірашев, А.Сопыбеков, С.Қалиев,
Қ.Жұмағалиев, Е.Елубаевтар көрінді.
Бұл есімдер қатарын 70-жылдары ... ... ... ... бері ... ... Байбота Серікбаев, Көмек
Ыбыраев, Өтепберген Ақыпбеков сияқты ақындар еңбек етуде.
Аталған ақындар легінің әрқайсысы әдеби ... буын ... ... әдебиетіндегі дәстүрдің қалыптасуы, екінші бір буын ... ... ... ... де ... бір-біріне тигізген ықпалы бар.
60-70 жылдары қазақ балалар поэзиясында бала характерін ашатын
әдеби әдіс-тәсілдер молайды. Бұл кезде жалаң үгіт, ... ... ... ... ... ... Бұл табыс бірқатар талантты ақындардың
бірыңғай ... ... ... бала ... тереңдеп, шындап
зерттеуінен туған болатын.
Шығармашылық салмағы әдебиеттің өзге саласында жатқан Ә.Тәжібаев,
Қ.Бекхожин, С.Мәуленов, ... ... ... ... ... ... - ... поэзиясының жаны. Көңілді өлең бала бойына
сіңімді келеді. Күле отырып, ... ... ... ... ... ... ... жирендіруге болады. Күлкі ұтымды жауап пен келеңсіз
әрекеттен туындайды. Адырбектің “Тілалғыш” ... осы екі ... ... бар. Ақын Нұра ... ... тілалғыш деп отырып та, оның ... ... ... тудыратын өлең жазған. – Дүкенде бүгін, жақсы
аға, Жоқ екен бөлке – деп ... Нан әкел ... ... Шоколад алып жеп
келді. – дейді ... ... ... өлеңінде күлкіні жалаң қызықтауға
болмайтыы мәлім. Тәрбиелік сипат беріп, айтар ойын астарлап, ишаралап отыру
шарт. Балалар ... ... ... ... ... ... ақын – Б.Кірісбаев. Ол өз өлеңдерінде қыңыр, тілазар, ... ... ... Оның ... ... өрік бар ... ... онын да. – дегендей сәби қылығымен аңқаулық танытады.
Қазақ ... ... ... ашып айтатын дидактикалық
өлеңдерден арылды. Одан арылудың бір жолы - ... бала ... ... ... өлең ... ... тірі қимыл, сан алуан бояуға толы
болуы керек. Бүлдіршіндердің көзге ... ... ... ... - өте ... талап.
60-жылдары ағымдағы баспасөз бетінде студент А.Сопыбековтың
“Қоразға” деп ... ... ... ... ... автор сағат тілін ұққан
баланың мақтанышты көңіл күйін былай береді: ... ... сен ... ... сездім, таң атты, сенсіз-ақ білем мезгілді, танимын енді сағатты. Өлең
авторы ... ... ... ... ... Бұл – бала ... ... құрылған ойнақы өлең. Асқаржан ... пен ... ... да
өлеңдерін бала мінезіне құрады. Ықылық атып Ұлмекен жылап келеді. ... сені ме, ... ... ... ... неге тидің?” деп жұдырық түйеді,
баланы бауырына басады. Құшағына тығылып, Алғаннан соң жылынып, Ақырында
бөбегім Шыға берді ... ... ... ... ... ықылық” – деп
түйеді ойын А.Сәрсеков. –Ұлықбекке кім тиді? Ұрты неге бұртиды? – ... ... Тек ... ... ... ... - дейді Е.Ерботин. Екі
өлеңде де бала мінезі тәп-тәуір көрініс ... ... ... да ... ... жатыр.
Шындықты қарапайым күйінде нанымды және түсінікті ... сол ... бала ... әсер ету – балалар поэзиясына қойылатын
негізгі талап. Өлең осылай жазылса, бала үшін жат ... жоқ. Оған ... ... бәрі ... да ... ... Бала ... жақсы
сезімдерді оятып тәрбиелеуде маңызды детальды ойната білу қажет. Бұл салада
балалар поэзиясында ... ... ... пайда болды. Ж.Әбдірашевтің
“Алфавит сыры” деген өлеінде “алфавитте А, Ә, Б ... ... ... ... неде?” – деген сұрақ қойылады да, оған А ... ол – ... ... Ә ... ол – ... ғой ... Б деген ол – балалар ғой әдемі.
Біздің елде үшеуі де кәделі, - деп ... ... Ана, әке, бала ... ... ақын әдем ... ... өлеңдердің бала ойын ұштауға
оларды ата-ананы, өзін сыйлауға үйретуде маңызы зор.
Жақсы өлең ... ... мол. ... ... ... бір ... ол – сөз ... Белгілі бір лексиконды қайталау, сөз
ойната отырып өлең жазу – қазақ балалар әдебиеті дәстүріне ... ... жоқ. ... де ара-тұра кездеседі. А.Сопыбеков “Қайшы” өлеңінде былай
дейді: Апам алса қайшыны, Отырамын күлімдеп, Әжем алса ... Қоя ... Апам алса ... ... піше бастайды. Әжем алса қайшыны,
Шашымды қырқып тастайды. Осындағы “көйлек піше бастайды”, “Шашымды ... ... жеке ... өзге ... қор ... ... ... етістіктерімен-ақ бала мінез-қылығын, көңіл-күйін
сәтті ... ... ... отыр. Қайталау арқылы жазылған жақсы өлеңнің
бір үлгісі ... ... ең ... ... өлеңінің түрлік
ерекшелігіне айрықша мән беретіндігі айқын аңғарылады. Бала талғамына сай
ойнақылықты сақтай отырып, ол жырларының ... аз ... ... ... ... ... үнді, ырғақты шығуын қатаң қадағалайды.
-Ішің бе?
- Ішім де
-Тісің бе?
-Тісім де!
Ауырды – бәрі ... ... дәрі ... ... сенімпаздығы, аңқаулығы жырланған «Аурудың аты» дейтін бұл
өлеңде тәжірибесіз бөбек ауырса – барлық жері бірдей ауырады деп ... ... ... ... көріп, сәби жүрек өзі өтірік айтып отырып-ақ
тіпті өз сөзіне өзі сеніп қалады:
Шын ауру ... ... ... істің байыбына әбден көзі жеткеннен кейін, ауру ... ... ... ... оның қандай табиғи!
Апам да,Әкем де,
Әпкем де,
Көкем де
Бәрі де қуанды,
Өзім де ... ішкі ... ... ... дейтін өлеңінде аға
мен іні арасындағы қарым-қатынас жайдан-жай шеше салуға ... ол ... ... ... ... ... ішікті ағасы киіп көріп бермей,
өктемдік жасаса,
Кең емес ішігім,
Мен өзім ... ... іні ... ... айқара жайып салады. Біріншіден, бала
аузынан шыққан бұл тәтті сөздер оқушыны еріксіз езу тартқызып, ... адал ... ... ... екіншіден, дәл осы жолдардың
өзінде үстеме ойлы мән ... Ақын ... ... тек ... ... ... ... Іні ішігінің кеңдігі үшін ғана айырылып қалып ... ... ... ... – ара ... ... теңсіздігінен, кішіліктің
кесірінен болып отыр. Жас ... ... оқу ... ... ... ... ... әрекет-қылықтың өмірде тек аға мен ініге ғана ... ... ... балалар ақындарында өмір құбылыстарын ұлттық танымға
бейімдей ... ... ... Сейітқұл Оспанов – суреткер ақын. Ол
бір өлеңінде Қайда, Қалай қарама, Әппақ еді – Түн ... Ай ... ... төгіліп тұрғандай (Айлы түн) - ... Өлең ...... ... ... келе тұра, айлы түнді бала көзімен қарап, ұлттық
танымға бейімдей суреттей білуінде.
Балалар ақындары бүтінді бөлшегінде, жалпыны жалқы ... ... ... ... өз ... ... ... жатпай-ақ жеке
бөлшекті, бір көріністі суреттеу арқылы бала ойына ұялата біледі. ... ... ... біз ... Қар ... ... Тауға шығып
кетіпті.- деп жырлайды ақын көктемді. Бұл мысал ақынның бүтінді бөлшегінде,
жалпыны жалқы деталь ... ... ... танытады.
Қ.Мырзалиев жыр нысанасын әдетте балаларға етене жақын, таныс
құбылыс, таныс оқиғалардан табады да, ... ... ... ... тууына ұқыпты қарай отырып, ол негізінен кейіпкер
өмірін, айналасындағы дүниемен қарым-қатынасын барынша ... ... ... ақын ... ... ... бірінің бірі жалғасы
тәрізді. Беташарда («Әттеген-ай») асқа өкпелейтін аңқау бала мұнан кейінгі
өлеңдерде бірте-бірте қанатын ... үлкн ... ... ... қоян-қолтық
араласа береді.
Шекіссек те екеуміз
Үйге жылап қайтпаймыз.
Сөзімізге бекембіз,
Апамызға айтпаймыз.
Естімесе өздері,
Айтып қанша қажеті
Біліп қойса, біздерді
Ойнатпайды бір жеті,
-деп ол достықтың ... ... және ... ... ... ... ... бойындағы ізгі, жылы ... ... ... ... тану ... тарлығынан туған екінші бір
табиғи қасиеті де сиысып, жарасып тұр. Ол көп ... ... жете ... ... өзімен құрдас құлынның ат боп өскенін көріп, «мен неге
баламын?» деген ойға берілсе(«Неге олай?»), енді ... ... деп ... ... де оған ... Ал, ... бір іске қол ... көмектесер кез келгенде, тез жансын деп қу қиға су ... ... ... па, ... ... Немесе, балық аулаймын деп барып, құр ... ... ұят ... бір ... үшін ... ... ... балықшы»).
Қадыр Мырзалиев бала кейіпкерін әр түрлі жас деңгейінде алады
да, мінез-құлқы алуан қырынан оқушының көз ... ... ... ... бір жолдарда қыңырлық көрінген: «Резинка етікке галош алып бер» ... Ол ... да ... ... ... ... еріп,
терезені сындырып, аңқаулығынан опық жейді («Торғайды атып...»).
1.3. ХХ – ғасырдағы балаларға арнап ... ... мен ... ... өмір ... ...... бас кезі – дүниені дүр сілкіндірген қилы-қилы тарихи оқиғаларға
толы кезең болатын. ... жеке ... ... ... ... оны ... ... ортасынан – А.Байтұрсынов, М.Дулатов,
Ә.Бөкейханов, Ғ.Қарашев, І.Ізтілеуов, Ы.Шөреков, Б.Күлеев, М.Сералин және
т.б. ғұмыр кешкен ... ... алып ... ... ... ақынның дүние-таным көзқарасына, шығармаларының
тақырыптық мазмұны мен түріне, жанрына әсер ... оқу ... ... алу, ... ... жарайтын азамат
болу – оның ... ... Ақын ... ойы» ... өлеңінде
«Іздегенім табылды, енді дегеніме жетем, халқыма ... ... ай ... ... ... ойға келеді. Оның лирикалық кейіпкері
Қараңғы қазақ көгіне
Өрмелеп шығып, күн болам!
Қараңғылықтың кегіне
Күн болмағанда, кім ... ... ... мен ... Бұл – жаңа ... ... өр ... Отан, халық алдындағы
борышын түсінген адамның батыл ойы мен шын ... ... ... ... ... ... ... маңызы ешқашан кемімек
емес. Ақын ... ... ... ... ісінің келеңсіздік жағдайларын
зерлей зерттеп, ... ... ... ... ... жол ... өнер-білімге шақыру – ақынның шығармашылық кредосы ... ... ... нақты жолы – еңбек деп ... ... ... ұлттың білімді болуына байланысты екенін ... ақын ... беру ... өзі ... ... ... берумен де шұғылданды. “Оқудағы
мақсат не?” деген өлеңі арқылы оқу ұлттық ... беру ... ұлы ... оқу тек күн ... ... алу үшін ... әрекет қана емес
екендігін ұрпаққа ұғындыра жеткізеді.
С.Дөнентаев. Ақын творчествосын үш ... ... ... ... ... ақын ... ... жағынан ағартушы-демократ,
әдеби әдісі жағынан сыншыл реалист болып көрінеді. «Заман ... ... ... ... ... ... секілді алуан тақырыпты өткір саяси лирикасы жазылды. 2. 1917-
1924 жылдар ... ақын ... ... ... құрайды. 1917 жылығ
Ақпан төңкерісіне қуанып, «Бостандық» сияқты өлеңдерін жазып, буржуазиялық-
демократиялық төңкерісті шын бостандық деп ұғынады. 3. ... ...... ... ...... ... болып шығады.
«Ұмытылмас», «Бір жыл өтті», «Тарих таңы», «Ерікті Айша», «Азат жетті»,
«Бай мен комсомол» ... ... ... ... ел ... сан ... үлкен пафоспен жырлайды. Көптеген саяси лирика, әңгіме,
фельетондар жаза ... ... ... халім», «Замандастар», «Қазақтың
білгендеріне», «Боз ... «У ... ... ... «Балалықты
сағыну», «Үміт», «Талап» т.б. өлеңдерінде теңдік, бақыт, бостандық
жайындағы ... ... ... ... оқуға, мәдениетке, өнер-
білімге үндейді. Ақындық өнер жолында Абайдан, Тоқайдан мол үйренді. Шоқан,
Ыбырай, Абай ... ... ... нысана етті.
Ақын мысал-өлеңдердің кейбірін татар ақыны Ғ.Тоқайдан аударған.
Біршамасын татар, орыс тілдеріндегі мысал, әңгіме, ... ... ... ... ... алып ... ... да бар. Жалқаулық,
мансапқорлық, сараңдық, ашқарақтықты мінейді. ... ... ... ... ... ... ... көңілге
қонымды, әрі терең мағыналы.
С.Дөнентаевтың балаларға арнап жазған мысалдары әрі ... ... ... әрі ... ... ... ... Ақынның «Көзі
тоймаған ит», «Екі теке», «Ауырған арыстан» т.б. шығармаларын мектеп ... және кіші ... ... балалар жеңіл түсіне алады. Адам басында
болатын әр түрлі қылық-мінездердің аңдардың іс-әрекеті арқылы сыналуы бұл
шығармалардың ... ... ... ... тоймаған итте» сүйек
тістеп көпірден өтіп бара жатқан иттің өз көлеңкесімен ... ... ... ... қомағайлығы сыналады. Сөйтіп жүріп ол суға түсіп,
аузындағы сүйегінен ... ... Ақын ... қорытындысы – қомағай,
ашқарақ болмауға үндеу. «Екі теке» мысалында Сәбит мінезсіздікті, ... ... ... сынайды. Көпір үстінде кездесіп қалған екі теке бір-
біріне жол ... ... ... де суға ... Бұл мысалдар арқалы
С.Дөнентаев балаларды жақсы мінез-құлыққа тәрбиелеуді, жаман қылықтардан
жирентуді көздейді.
С.Көбеев. Ы.Алтынсариннің ... ... әрі ... 1901
жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін халық мұғалімі болған. Қазақ
балаларына арнап ашқан мектептеріне ... ... ... ... «Үлгілі бала»(1912) сияқты аударма, өлең-әңгімелер ... ... ... ... ... ... 44 мысалын қазақ
тіліне аударған. 1951 жылы «Орындалған арман» мемуарлық повесі басылды.
Қазақ балалар әдебиетінің ... ... ... ... ... соңына дейін оқытушылық қызметпен айналысқан С.Көбеев өз
білімін, қажыр-қайратын туған халқына жұмсады. Оның ұстаздық, ... ... ... ... ... ... жағдайында басталды. Ауыл
адамдары арасында жаңалық ... ... ... ... «Өлі ... ... ... мен А.П.Чеховтың
әңгімелері С.Көбеевтің ауызша әңгімелеуі ... ел ... ... ... ... оқып ... кезінде өзінің И.А.Крыловтан
аударған мысалдарын жинап баспаға жіберді. 1910 жылы «Үлгілі тәржіме» ... ... ... ... ... ... аса мысал-өлең аударды. Мысал-
өлеңдерінің бірсыпырасы мыналар: «Өтірікші», ... мен тал ... ... тырна», «Маймыл мен айна», ... пен ... ... ... ... ... һәм шаян», «Ағаштың тамырлары мен жапырақтары»,
«Көлбақалар», «Қомағай ит» т.б. Замандастары бойындағы ... ... пен ... ... пен өзімшілдікті
мысал тілімен тұспалдап әшкереледі.
М.Жұмабаев. Мағжан бала тәрбиесінде қиялдың алатын орны зор ... ... - ... ... ... ... ... діңгегі,
фантазиясыз (қиялсыз) адам – тұсаулы есек. Фантазия ақылды кеңейтеді”
дейді.“Бала ... ... ... бала ... бәрі шын деп ... қиялы әсіресе, ойында жарыққа шығады” деп ұстаз бала қиялын
ұшқырлайтын қызықты ... ... ... ... ... ... ... 1920 жылдар ішінде М.Жұмабаев балалар
әдебиетін жасауға ерекше көңіл бөлді. Балаларға ... ... ... істеп, алуан түрлі кітап шығарған. «Шолпан» жинағында ақынның
«Балалық шақ», ... «Мен ... ... атты ... ... ... ... балалар, оқылық» атты өлеңімен
орайлас.
Балаларға да, үлкендерге де бірдей арналған ... ... ... 1926 жылы ... мектеп» журналында жарияланды. Мысыққа қарсы
тышқандар көтерілісі ... ... ойын ... үшін ... түрде
алынады. Шираз қаласындағы бір тышқан ... ... ... ... Күш
біткесін ойндағы құсасын сездіріп қояды. Мысық мешітке ... ... ... ... деп ... Тарту-таралғысымен келген тышқандарды
қан-жоса етеді. Тамам тышқан мысықты көптігін істеп байлап ... ... ... ... өз ... да, ... да елден аластайды. Осының
бәрі Ресейдегі тарихи оқиғалардың елесін ... ... ... автор
сол кезең рухында образдың шешімін береді.
Бір дегенім – білеу ғой,
Екі десем – егеу ғой,
Үш дегенім – үскі ғой.
Мысық – ... ...... ... ... жаттауына жеңіл, әрі сан үйретудегі қызметі де
бар.
Ж.Аймауытов. Ж.Аймауытов қоғам қайраткері ретінде халық ағарту
жүйесінде қызмет істей ... жас ... ... ... ғылымға баулуда
да көп еңбек сіңірді. «Тәрбиеге жетекші»(1924), «Психология»(1926), «Жан
жүйесі және өнер таңдау»(1926) кітаптары ... ... ... ... ... «Жаман тымақ», «Шал мен кемпір», «Көк ... «Үш қыз» ... ... ... бар. «Кейде негізгі тақырып басқа болса да,
білімді мен білімсізді ... ... ... ... ... дей ... басты тақырыпқа авторлар сауаттылықты қарсы қою идеясын ... ... ... [3;89]. Дәл осындай жағдай ... ... ... ... ... тақырыбы қыс болғанымен, идеясы оқуға
шақыру болып ... ... қыс ... ел ... ... Бұл байланыс, әсіресе, өлеңнің құылымдық жүйесінен анық
байқалады. Өлең кіріспе, негізгі екі ... ... ... ... ... жалп-жалп жауды қар,
Тон киіндік, тоңды мал.
Кіріспе негізгі бөлімде не жайында айтылатындығына оқырманды ... ... ... Қар жауды, демек, қыс түсті. Түскен қыс өзімен
суығын бірге ала келді. ... жылы ... ... тоңуы қыс ызғарына
байланысты ... ... ... ... ... ... жолдағы ой
жалғаса түскен, яғни, қыс мінезі тағы көрінеді:
Бұрқ-бұрқ, бұрқ-бұрқ боран бар,
Боран жоқта тұман ... ... ... ... айна тас мүсін бар.
Қылаулатқан қырау бар.
Екінші бөлімде екінші ... ... ... ... молынан
баяндалады.
Соңғы бөлім негізгі бөлімдерде айтылған ойдың түйіні ... ... ... ... ... білелік!
Қыс ызғарына қарамай, күнделікті атқарылатын шаруаларға қарайламай
оқуға бару керектігі жайындағы ой ... 7 ... ... ... ... ... бұл ... ойнақылық сипат дарытқан. Жауған қар мен соққан
боранның ... ... ... де белгілі дәрежеде өлең
ойнақылығын арттыра түскен.
Жапалақ, жапалақ қар ... мұз ... ... ... талқан асады.
-деп келетін халық өлеңінің авторлық өлеңге ықпалы ... ... ... ... ... жазылған поэзиялар мен
шығармалардың даму мен тілідік үлгілері.
2.1. 1980 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... белсенділігі артты. Әдебиет
бұл дәуірде де билеуші партияның ықпалынан шығып кете алған жоқ. Қазақстан
Компартиясы мен ... ... ... съездерінде көркемдік
творчество үшін жауапкершілікті арттыру, әдеби шығарманың идеялық ... ... ... Бұл дәуірде Қазақстандағы әдеби қозғалыс қарқынмен
жүрді.
Қаламгерлер қатары молайды. Әдебиет ... ... ... Оған ... ... ... ... балалар баспасының
ашылуы, «Жалын» баспасының жанынан балалар мен ... ... ... бәйгенің ықпалы зор болды. «Балдырған», «Ұлан»,
«Ақжелкен» газат-журналдары шыға ... ... ... ... ... 1985 жылы Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Осы жылы Мәскеудің «Детская литература» баспасы кеңестік балалар
әдебиетінің ... ... ... ... ... пр ... атты 2
томдық шеберханалық кітап шығарды. ... ... ... «Вечно
самим собою недовольный» аталатын мақаласымен қатысты. М.Қабанбай Андерсен
атындағы халықаралық сыйлық алды. Балалар ақын-жазушыларының ... ... ... ... шетел тілдеріне аударылды. Осының
бәрі – қазақ балалар әдебиеті өсуінің көрсеткіші.
Қазақ балалар поэзиясының ішкі жанрлары байыды, бала ... ... ... молайды. Бұл кезде жалаң үгіт, насихат ... ... ... ... ... Бұл ... ... М.Әлімбаев,
М.Жаманбалинов, Қ.Мырзалиев, Ә.Дүйсенбиев, Ж.Смақов сияқты ақындар бірыңғай
балалар әдебиетіне маманданды. Аталған ... ... ісін ... ... ... ... ... С.Қалиев,
Е.Елубаев тәрізді дарынды жас буын өкілдері іліп әкетті. ... ... ... ... ... ұмтылды. Қазақ балалар поэзиясы аталған
таланттар тұсында жанрлық гүлдену процесін бастан ... 60-70 ... ... ... ... ... ... поэма, ертегі, ... ... ... ... салмағы әдебиеттің өзге саласында жатқан Ә.Тәжібаев,
Қ.Бекхожин, С.Мәуленов, ... ... ... ... ... ... ... Е.Ерботин,
Ә.Нарымбетов, Б.Серікбаев, С.Оспановтар қазақ балалар поэзиясына алғашқы
талабымен ... ... ... талантты ақындар бірыңғай балалар әдебиетіне
маманданды. ... ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмағалиев, Е.Өтетілеуов,
М.Жаманбалинов Е.Елубаев, ... ... ... ... Бұл есімдер ... ... ... ... ... ... бері ... поэзиясында Б.Серікбаев,
К.Ыбыраев, Ө.Ақыпбеков және т.б. ... ... ... ... ... ... ... буын құрайды. Қазақ балалар
әдебиетіндегі дәстүрдің қалыптасуы, ... бір буын ... ... ... ... ... тигізген ықпалы болды.
1980 жылдардағы балалар поэзиясын дамытуға үлес қосқан ақын-
жазушылардың бірі - ... ... ... ... ... «Менің ойыншықтарым»,
«Жұмбақтар», «Биікке - биікке», «Шынықсаң шымыр боларсың», «Орақ – олақ»,
«Балдәурен, шіркін, ... ... те ... ... ... ... жылдардағы балалар поэзиясының өсіп-өркендеуіне ... ақын - ... ... 1931 жылы 25 ... облысы Жамбыл аданының Қарақыстақ ... ... ... ... атындағы Қазақтың мемлекеттік ұлттық университетін 1964 ... ... ... көркем әдебиет баспасында 1956-1958 жылдар
аралығында редактор болған. 1970 ... ... ... ... ... 1970-71 ... Қазақстан Республикасы Телеизия
және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетінде 1971-79 ... ... ... аға редактор болып қызмет істеген.
Ә.Дүйсенбиевтің балалар өмірін арқау еткен өлеңдері баспасөзде
50-жылдардан бастап ... ... ... ... 1955 жылы
жарық көрді. Кейін балаларды адамгершілікке, ... ... ана, ... ... ... ... ... «Не деу керек?»(1957), «Бәтеңке, шұжық, балқаймақ»(1959),
«Ана жүрегі»(1961), «Гүлзар»(1962), «Ауыл ... ... 1976), ... ... т.б. ... мен
поэмалары, «Ақ қозы»(1972, 1987) ертегі-повесі басылды. Шығармалары
бірнеше ... ... ... ... ән ... ... Дж. ... Мэрис Керим,Я.Колас, С.Маршак,
А.Барто, С.Михало, М.Жәлел, Тоқтағұл т.б. туындыларын ... - «Не деу ... ... ... «Ақ ... ... сүйіп оқитын өлеңдердің авторы. Ә.Дүйсенбиевтің «Шірік
алма», «Автобуста», «Күшті болсам мен ... «Не деу ... ... ... ... ... «Менікі де, сенікі де, оныкі де -
біздікі» туындылары да - ... ... ... ... ... дүниелер.
Апаң сенің базардан
Алма сатып әкелді.
Ең үлкенін, жақсысын
Саған таңдап әперді.
Не деп барып жеу керек?-
деп ... «Не деу ... ... ... де, ... де, арғы күні де
сәбилерге әдеп әліппесін үйрете береді. Ақын өлеңдері балалар ... ... ... ... ізгі ... ... ... қызмет
атқарып келеді.
Ә.Дүйсенбиев өлеңдері жанрлық жағынан бай. ... ... т.б ... ұшырасады. Халық поэзиясы көне формасының
жаңа мазмұн алып дамуына «Бес саусақ» өлеңін мысалға ... ... ... ... ... ... ... талайдан,
Бұзаларды бақ, айнам.
Кешке үйге келгенде,
Құйып берем ақ айран.
Бірде ... ... ... бас ... бір ... қозғайды. «Бауырсақ қайдан келеді?» деген сауалға
қала ... ... ... бес жасар бала- қазақ сәбиі
«ақ бауырсақ алма ... ... ... деп ... беріпті. «Ауыл
тірлігінің қыр-сырына қала ... ... үшін ... ... туындыларды көптеп жариялау – ... ... - деп ... ... ... ... ... сурет-кітапшаны қолға алайын»- деп ... ... ... ... «Бәтіңке, шұжық, балқаймақ» туады.(М.Әлімбаев
естелігінен алынып ... ... ... ... ... ... сыры - ... халыққа керекпіз? – деген ауалдың
төңірегінде өрбиді. Олар төрешілерге жүгінеді. Кк ... ... ... ... тышқан тістңқышуын қандырадыдеп бәтіңкені жақтайды.
Дау ... атыс ... ... Ең ... олар ақ ... ... жөнелді,
Бір төңкеріп көздерін:
- Мына менен, әуелі,
Шыққансыңдар өздерің.
Шытынама, Балқаймақ,
Сені ... ... ... ... ... ... де, ... безілдек,
Шығасың ғо етімнен,
Енді өзім, өзім» - деп,
Екіленбе ... тұра ... ... ... бастаймын-
деп үшеуін ертіп, бақташы еңбегін көзбен көру үшін фермаға ... ... ... ... бар. Шығарма, алдымен,
өзімшілдікті сынайды. Өз ... ... ... ... ... ... ... осыны маңзейді. Екінші, Көк ... ... ... ретінде алынған. Әркім өз ... ... ... ... Ақ ... ... ... аңғарылады.
Ә.Дүйсенбиев әр өлеңінде баламен сырласудың қарапайым жолын тауып
сөйлейді. Оның ... ... ... ... де осыдан.
Ә.Дүйсенбиевтің туындыларынан жалаң үгіт, ... ... өз ... ... ... беріп, айтар ойын ... ... ... ... ... ... алайық:
Жеп тұр Әсет алманы,
Інісін еске алмады.
- Маған да аздап бер - дейді,
Әсет оған ... ... ... болмайды,
- Айта көрме ондайды.
- Шірік алма - деп ... ... де өзі жеп ... ... бала ... алдыңғы планға шыққан. Дидактикалық
өлеңдерден ... бір жолы - ... бала ... құру болатын
болса, Ә.Дүйсенбиев - бұл істі оңтайына келтірген ақын.
2.2. Қазіргі ... ... ... ата ... қосылған көрнекті
қайраткері
Бала қиялын қанаттандырып, ойын өсіріп-өрістетуге, дәуір мен ... мен ... ... ... ... сырлары туралы түйсік-түсінігін
тереңдетуге, рухани-өмірлік тәжірибесін кемелдендіріп, ... ... ... ... ... ықпал ететін фактор-көркем әдебиет
екені ... ... ... ... ... ... ... тамаша көріністері бала қиялына қанат бітіріп, ойын ұштай
түсері анық.
Ақ киімді, денелі, ақ ... ... ... тірі ... ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап келіп қалды.-
деген сурет біздің көз алдымызға тұңғыш рет ... ... ... бізге
жұмбақ табиғаттың таңғажайып көріністерінен сыр ашқандай еді. Содан бері
қысты-«кәрі құдадай», күзді–«қайыршы ... ... ... ... құралы екенін ескерсек, қоршаған ортаның баланы
үлкен қиял әлеміне, асқар-асқар арман ... ... ... секілді
қасиеттерге жетелеу мақсатында жырлануы тәрбие берудің бір ... ... Абай ... ... ... поэзиясында қаншалықты өріс алған ... қоя ... ... жаңа ... ... жағынан биік белеске
көтеріліп келе жатқан балалар поэзиясын бағдарлап көрейік.
Тәуелсіздік жылдарында қазақ поэзиясында жасындай жарқ ... ... жас ... ... бірі - ... еді. ... жырлары туралы
сөз бөлек, ал балаларға арнап ... ... сөз етіп ... ... ... бар тың ... ... «Түнгі жаңбыр»
өлеңіне көз жүгіртейік.
Жауады жаңбыр түнде,
Сөйлейді тамшы кімге?
Гүрілдеп тұрған піл ... ... гүл ... аяғы ... ... ... өлең жолдарына ақын қаншама суретті сыйдыра
білген. Тамшының тырсылы-оның сөйлегені, ... ... ... ... күннің күркірі болар? Түнгі жаңбыр кезіндегі дала дыбыстарын
бала ... ... әрі ... ... иесі ... сыбырлауы мен тамшының
тіл қатуы етіп, суретті бейнеде бере ... ақын ... ... ... көркемдігін білдіреді. Жаңбыр астындағы гүлге деген жанашырлық,
тамшының сөйлегеніне таңырқаулық жас оқырманның қиялын ұштап, көз ... ... көру ... ... ... көтеру мақсатында
қолданылған әдіс. Немесе «Бұлт», өлеңіне назар аударайық.
Будақ-будақ бұлт,
Боз аспанды түрт.
Боздап өте шық ... ... ... өлең де бір-ақ шумақ. Тұнып тұрған сурет. З. ... өз ... ... ең ... ... ... өзі де ақын ой-сезімінің
байлығын, айрықша қуаттылығын аңдататындай ... ... ... ... гөрі ... терең мәнге ие бола алады» деген (2.
56). Аспанның қарабұлттанған сәтінде жерге жаңбыр жауатыны бала ... ... Ал оның ... ... ... нендей мақсатта жүретіні
жұмбақ нәрсе. Ендеше, ақын бұлт ... «боз ... түрт те, ... ... ... өте шық» деп ... ... жауса жер дүние
тазарып, шаң-тозаңнан бір арылып қалатынымыз анық. ... ... ... ... жаңбыр төгіп, күркіретіп найзағай ойнатқаны.
Көркемдік заңдылығындағы аллитерация әдісінде әр беріп тұрған бұл төрт ... өн ... ... ... жанды сурет ешқандай түсінік беруді керек
етпейтіндей. Шұбалаңқылықтан ада ақын ... бір ... де- осы ... ... ... деп ... да балалар поэзиясында бұл секілді табиғат құбылыстары жырланған.
Олар «жаңбыр жауды, бұлт ... ... жуып ... ... ... секілді
арзан, жеңіл ойларға құрылып, бала қиялына, ойына әсер ... әрі ... ... ... ... бейнеде көрсете қоймаған еді. Балалар
поэзиясының басты талабы- бала қиялына, бала түсінігіне, жан ... ... ... ... ... Олай ... ... балалар
әдебиетіне әкелген осынау дүниелерін талапқа сай деп ... ... бар ... жырлар деп бағалауға болады. Н. Мәукенұлының
шығармаларының ерекшелігі табиғаттағы көзге ... ... ... ... ... ... ... құпия құбылыстарға тіл бітіріп, тірілтіп, жанды
суреттей жырлауында. ... ... болу ... ... көз ... жел, ... ... қаңғыртпа.
Аузын ашқан аңғыртқа,
Алабұрты алмұрт та.
Өрік қалды өкпелеп,
«Өскенім бе, текке?», - деп.
Болса да орны бөп-бөлек,
Жинаушыдан жоқ дерек.
Мұнда да күз ... ... да ... ... жоқ. Ақын жай ғана бұлт ... ... өлеңнің балаға деген жақындығы, жанына түрткі боларлық ... еді. ... ... жылылық беріп тұрған осы «бала бұлт» сөзі.
«Даусыңды жаңғыртпа» деп, ... ... үн қата ... сол жел мен ... ... ... ашып алабұртқан алмұртты, текке өстім деп өкпелеген
өрікті, ... ... ... ... Дер кезінде жиып алмаған
жинаушыны кінәлайды. Осылайша, күзде терілмей қалған, өз уақыттарын жіберіп
алған ... ... ... келеді де, ақын «кер жалқаудай болмайық,
уақыт өткізіп алмайық» деп, балаларға ақыл ... ... ... ... ... ұққан баланы,
«Алтын» десе болады.-
деп аяқтайды. Яғни ақынның ойы не? ... ... ... ... тілін
алып, «алтын» бала атану. Міне, осы тектес жемістердің өз ... ... ... бұлтардың аспандағы тірлігі, түнгі жаңбыр кезіндегі дала
сыры- көп мән беріле бермейтін ... ... ... сол, ... ... соны ... ... құбылтып, бала ұғымына сай сөйлете біледі
әрі астарына үлгілі тәрбиелік мән ұсына біледі. Міне, соны сурет пен ... ... ... ... бейнеленген өмірлік шындық өз оқырманына
қызықты, ... ... ғана ... ... қол ... “Балалар
поэзиясындағы көркемдік мақсат қашанда қос арнадан тұрады: бірі –көркемдік
эстетикалық мақсат, екіншісі- педагогикалық- тәрбиелік мақсат. ... ... қоса ... қол ... жағдайда ғана балаларға арналған
поэзиялық туынды көркем дүние бола ... ... ... ... ... ойымыз да, көрсетпек болған көркем дүниеміз де, ... ... ... ... де ... осылар.
Мұнымен қатар, «Бағдаршам», «Жусан», «Асқанға тосқан» секілді т.б. өлеңдері
өрендердің өресін биіктетіп, азаматтық қасиеттерге жетелеудегі «Балдырған»
бетін бермеген бағалы ... ... ... ... ... қызғылықты да түсінікті
бейнеленіп, жас оқырманның сезімі мен ақыл-ойына қозғау салуы, баяндау ... ... ... ... ... ... Сонда ғана балалар әдебиетінің
көркемдік өрісі кеңейіп, әсемдік ... ... ... ... ... мезгілдері - балалар поэзиясында бұрыннан келе жатқан орнықты
тақырып. Көктемде ... бүр ... ... ... жаздағы
жарқыраған тіршілік көрінісі, қыста қар жауып, бар ... ақ ... ... ... ... ... ... сияқты
құбылыстардың қайта-қайта бір ізді жырлана беруі ... көп әсер ... ... деп ... ... тың ... мен жанды сурет керек.
Сонда ғана бала шығармадан әсер алып, айналасындағы ... ... ... көз алдына елестетіп, ол туралы түсінікті, суретті өз қиялына
қондыра біледі. Балаларға арнап өлең ... ... ... бір сарынды табиғат жырлары көптеп кездеседі. Десе де, тәуелсіздік
кезеңінде балалар поэзиясы ... жас ... ... түсті.
Қазақ әдебиетінде алғашқы қадамын Павлодар облыстық “Қызыл ту”
газетінде жарық ... ... ... ... ... ... ... қазынасына айналған, бүгінде қазақ поэзиясының құнарлы топырағына
қаққан қазығы нық, нығыз, асқар биік шығармашылық ... - ... ... “Естай-Хорлан”, “Менің Қазақстаным”, “Ту тіккен” ... ... жыр ... ... ... жол ... ... қатарынан орын алды. Ондаған жылдар бойы ауыздан түспей шырқалып
келе жатқан ... ... де ... ... “Маралдым”, балаларға
арналған “Мұғалім ол біздің”, “Көшпелі фонтан”, ... ... жан ... ... ... ... ... сүйікті
туындысы болып кетті. Қаламгердің естеліктері мен эсселері, мақал-мәтелдері
мен көңіл күнделіктері де оқырмандар көңілінен шыққан ... ... ауыз ... - ... ... мақал-мәтелдерді зерттеп,
жинастырған “Маржан сөз”, ... ... ... ... қажетсінер дүниесіне айналды.
Сондай-ақ ол айтулы публицист, майталман аудармашы, әдебиет зерттеуші.
Ақынның бұл ... ... ... әдебиетінде өзіндік орны бар,
мәуелі бұтақтар. Үздіксіз, әрі дәмді, мол жемістер ... келе ... ... ... ... ... ... аудармашы, сыншы, очеркші,
ән-өлеңші, ұстаз, редактор М.Әлімбайдың ... да ... ... ... ... ғасыр көлемінде, қаламгер есімі аталса болды, ... ... ... ойға ... ... қай елде ... ... әдебиетіне, балалар ақын-
жазушыларына деген көзқарас пен құрмет ерекше. Неге десең, балаларға ... ... жазу ... ... ... тие бермейді. “Бесік
жырынан” басталатын балғындар өлеңінің әйтеуір бір құдіреті бар. ... ... бала ... ана ... ... ... болу ... бөбекті өлеңмен қалай ұйықтатып, өлеңмен ... оята ... ... жоқ, ... жатқан сәбиді өз ырқына көндіріп, өз дегенін
істететін - өлеңнен артық керемет бола ма? Бөбектерге арнап өлең ... да ... ... ... ... ол ... жырдың нәрі, барлық
жырдың басы ғой…
М.Әлімбай - ... ... ... ата ... ... ... Ақынға 1984 жылы “Аспандағы әпке” атты
балаларға арналған жыр кітабы үшін Қазақстан ... ... ... Бұл ... ... ... ... - Мұзафарға
берілуі әбден орынды. ... ... ... ... ... әр жастағы баланың ой - өрісіне сай лайықталған ... ... ... тілі ... ... оқиғалы, күлдіргі әрі тапқырлығы жағынан
әр алуан ойлы ... бала ... ... ... ... ... Оның шығармалары мектеп оқулықтарынан тұрақты орын
алған. Өлеңдерін оқып тілі ... ... ... халқының бойындағы
асыл қасиеттерін, қазақ сөздерінің ғажайып нәрін Мұзафар ағамыздан үйреніп
келеді.
Сонымен қатар ... ... ... поэзиясына ат салушы
Ертай Ашықбаевтің де өлеңдерін алуға болады.
Балаларға арнау
Балаларға арнап жыр ... ... онда ... азалы мәні.
Жоқ онда ірі елдердің зомбылықтары,
Компартияныңжүлдызды соңғы үлықтары.
Жазамын жақсы тәртіп пен үлгерім ... ... ... ... ... ... өзге бір қүрлықтар жайлы.
Жазбаймын бірак, біздегі үрлықтар жайлы.
Жыр керек балаларға тек жақсылык, жайлы,
Қорқытып қайтем сөз қозғап тапшылык, жайлы.
Жазамын ... ... ... жайлы,
Дептерге түскен кей үсак, қателер жайлы,
Жазамын қайғы-мүңы жоқ аналаржайлы,
Ақтөбеден де ауқатты қалалар ... бол деп ... ... ірі топтардың қылмыстарына.
Айтыс-тартысты жазбаймын астанадағы,
Мың өзгереді олардың қас-қабағы әлі.
Түсінбейді әлі балалар нарықтуралы,
Жазбаймын қыста сөнетін жарық туралы.
Жазбаймын малдың азайып қалғандығын ... ... ... да.
Жазамын со-нау қүпия ғарыш туралы,
Ақтөбеде жок, аю мен барыс туралы.
Мүхиттардағы киттектес балықтуралы,
Джунглидегі беймәлім халык,туралы.
...Балалар сосын оқиды тамсанып мүны,
Риза қылдым ссылай ... ... де ... ... ... ... тусінбес ақының мен бе?!
...Осы талантым өзіме ғажап унады.
Балаларға арнап жыр жаздым...
Жазамын әлі!
Бүгінгінің баласы
Баласы бүгінгінің жүғысқыш-ак,,
Жаяды бұрысқа да ... ... ... жерде сораяды
Заманы өтіп кеткен қылыш қүсап.
Сүм бала - бүл заманның түл өлеңі,
Кім туды, бүгін-ертең кім өледі
-Болжайтьн ауа ... ... ап ... ... - ... да, ... ... іні түгіл ағайына.
Баласы бүгінгінің бейне атом
-Зардабы жайылады маңайына.
Сынығын Сарайымның жинап қалдым
-Сұм бала, сендер емей қиратқан ... жоқ ... ... ... ... алып ... ... тартып барады арман,
Қайыр жоқ стол баққан нон ағамнан.
Абайдан бір жол өлең үрлайыншы:
«Қорқамын кейінгі жас балалардан».
Қастек ... ... ... болу ... ... себебі бала өзінің сәби ... ... ... сарайында кіршіксіз, саф таза күйінде сақтайды, ақын өлеңі
сәби жүрегінде ... ... ... қалады. Сондай ақындардың бірі –
Баянбай Қастек.
1936 жылы 15 ... ... ... ... елді ... ... ақын әдебиетке ерте араласты. Университеттің журналистика
факультетін бітіріп еңбек жолын аудандық газеттен бастаған ол ... бас ... ... ... 1962 жылы ... ... атты ... бастап, соңғы кезде жарық көрген «Құс сүті»,
«Жол», «Жүз жыл жаз» атты ... ... ... ... кітап
шығарып, балалар тәрбиесіне белсене араласты. Ол «Тәтті сабақ» пен «Солақай
қарттың» ... Оның ... ... арналған оқулықтардан ойып орын
алды.
Қ.Баянбаев Бельгия ... ... және ... ... дәуірдің
С.Данилов, З.Александрова, И.Токмакова, А.Барто, С.Михалков, А.Исаакян
сияқты талантты, белгілі ... ... ... Екі ... ... антологиясының» белсенді аудармашысы болды. Өз шығармалары да
поляк, болгар және ... шет ел ... ... жылы ... ... атты таңдамалы өлеңдер кітабымен жүрген жолын
сараптап, кемелдену үстінде шығармашылық есеп ... Ақын ... ... да оқып ... 1979 жылы ... литература» баспасынан
«Қолшатыр көтерген он батыр» өлеңдер кітабы жарық көрді. Бұлардың бәрі ... ... ... ... ... ... поэзиясына кездейсоқ келмегені анық. Мектеп қабырғасынан
жаза ... ... ... ... ақын марқұм Төлеужан Исмайылов әдеби
бағдар ... ... ... ... Одан ... ... ... «Пионер» журналдары, «Қазақстан пионері» газеті болғанын атап
айтуға ... Осы күні ... ... ... ... ... ... қалыптасты.
Ақын ірі тақырыпты қозғап үлкен ... ... сәби ... ... ...... арқылы жол шегеді. Жайма – шуақ әңгімелеседі.
«Әке сөзі» өлеңінде де осы жібек қасиет бар.
Өлеңнің қысқаша поэтикалық ... ... ... «кім боласың» деген
сұрағына бала «Танкист ... деп ... ... ... ... ... осы, сезінгені осы» деп жарты жолда қалдырмайды, ... ... ... көсем туралы жырлар өзінің қарапайым, ұғынықты,
қысқа лирикалық - әңгімелік табиғатымен әсерлі. Қай – ... да ... ... ... образы бар. Мысалы, «Ильич пен аңшы» өлеңінде ... ... ... ... ... таң қалған аңшыға былай дейді:
-Көзі қимайды атуға,
Әдемі екен!
Атпадым!
Міне, бұдан балалар Лениннің табиғат сұлулығын
қастерлейтінін ұғынады. Табиғатты сүю өнеріне тәрбиелейді.
Қастек шығармашылығында ... ... орны ... ... тез ... ... Жинақы, мағыналы. Қ.Баянбаев ертегілері миниатюралы,
қысқа. Бұған кішкентай оқырманның ...... ... ... тегілерінің бірі – «Көзәйнек киген көжек».
Кішкентай балаларға – кішкентай көжектер туралы. Ертегінің айтары ұғымды.
Бір өжет, бір ... ... ... ... ... де ... ... Ертегі бір қиял кені. «Акула мен аққайрақ» атты ертегісінде
автордың сәби ... ... ... ... құштар екенін тағы байқайсың.
Алты құлаш акула мен жарты құлаш ... ... ... ... ... ... тапқан.
Ал «Үш тышқанның ұрлығындағы» тышқандардың тірлігіне қараңыз. Ұрлап әкелген
жұмыртқаларын жарып жібергенде ішінен ... бас ... шыға ... тұра жан – ... қашады. Тапқырлық. Бала көңіліне керегі де осы.
Күрделі ештеңе жоқ, әдемі қиял, әсерлі сурет.
Ақын ертегілерінің композиялық ... ...... етіп ... ... Әр ... аузында құлып, құлыпты ашсаң болды, көз
жауын алған ... ... ... ... ... ... көркем
– бақытты шешімімен көңілге жақын.
Мектеп жасына дейінгі сәбилер, бастауыш сынып оқушылары поэзияның ұсақ
жанрларына ... ... ... ... Ұсақ жанр шығармалары олардың
қабілетімен үндеседі, тілін де, ... де ... ... ... келе ... ол қазақ балалар поэзиясына
ақылды, сабырлы, салмақты лирикалық кейіпкерлер алып ... ... жан – ... ... ... ... ... тән.
Орынсыз артық сөз, артық бояудан аулақ. Айтар ойын қиындатпай дәл жеткізді.
Шығармалары
Жүз жыл жаз: ... ... ... ... жаңылтпаштар,
ертектер, дастандар/ Қ. Баянбай, Сурет. Қ. Егізбаев.
Той: Өлеңдер мен ертегілер
Құс сүті: Таңдамалы шығармалары
Кемпірқосақ: Таңдамалы шығармалары
Адамға хат: Өлеңдер
Ақ, шағала: ... ... ... ... ... ... ертегілер, өлеңдер, тақпақтар, жұмбақтар
Бір қоржын жаз: Өлеңдер, ертектер, жұмбақтар, жаңылтпаштар
Жол: Өлеңдер мен дастандар
Қол шатыр ... он ... ... ... ... жұмбақтар,
жаңылтпаштар
Балаларға базарлық: Балаларға арналған өлеңдер жинағы
Қыр қырандары: Очерктер ... Қ. ... С. ... ... ... 95 ... ... Төменгі және орта класс оқушыларына арналған
Тәтті сабақ: ... мен ... ... ертектер, дастандар, жұмбақтар
Шапағатты шақ: Өлеңдер
2.3. Қазақ балалар поэзия тілдерінің үлгілері
Қазақ балалар поэзиясындағы мысал-поэма. Қазақ балалар ... ... ... келе ... сатиралық жанр үлгісі – мысал. Орыстың ұлы
сыншысы В.Г.Белинский “Мысал – ақыл поэзиясы” деп ... ... ... ... - ... “Құмырсқалар, аралар
– қиыспас дос, құдалар” ... ... ... ... ... ... ұстанған. Ертеде, бір орманда Өзі салған қорғанда Бір топ
ара тұрыпты деп бастайды автор өз поэмасын. ... ... ... өлең ... бар. ... алып бір ... Мен де ... сол тойда,
Аралардан бал жедім, Ондай тәтті көрмедім, Құмырсқадан нан ... ... ... – деп түйеді ақын. Ақынның фольклорлық сарында баяндау
мәнеріне (ертегі сарынымен ... ... өлең ... ... ... - ... бала болғандықтан. 2-шіден, сатиралық персонаж етіп алған
хайуанаттарға сырт бейнесіне сай, тіршілік-харакетіне дөп келетін ... ... ... бала үшін ... танымдық сипатын арттыра түскен. 3-
шіден, ұнамды персонаждар – еңбек сүйгі Ара ме құмырсқа. ... ... ...... ... ... – адал еңбек. Ө.Тұрманжанов мысал-
поэмсыныңидеялық нысанасы – еңбек. Қ.Мырзалиевтің “Киімдер қалай ... ... ... ... ... ... әшкерелейтін сатиралық туындылар. ... ... ... ... нәрленуі керек. Ал балаларға арналған сатирада әсірелеу
де, әрлеу де, тәрбиелік ... ой да өмір ... ... ... ... ... поэзиясындағы фантастикалық поэма. Фантастикалық
поэма ауыз әдебиетінен арна ... ... ... ... ... ... ... Қ.Баянбайдың “Айға сапар”, А.Сопыбековтің
де “Айға ... ... қиял ... ... ... поэмалар.
Фантастикалық шығарма жазуда ақындар үш түрлі мақсатты көздейді:1. Бала
ойын кеңістік ғаламатына талпындыру; ... ... ... ... ... ... жас оқушыға жеткізу; 3.Тәрбиелік сипатты қиял
қанатымен қапталдас бала ... ... ... ... ... , бала ... кішкентай оқырмандарды космос
кеңістігіне талпындырады, аспан әлеміне ынтасын оятады. Қ.Мұқышев кейіпкері
Марс адмдарымен жүздесумен ... ... ... ... ... ... поэмасында негізінен ... ... Айда ... ... ... ғылымда айтылып жүрген
гипотезалар қарапайым ... ... ... ... етіп ... ... ... фольклорлық дәстүр. ... ... ішкі ... ... бала ... ашатын әдеби әдіс-
тәсілдер молайды. Бұл кезде жалаң үгіт, насихат ... бала ... ... ... Бұл табыс Ө.Тұрманжанов, М.Әлімбаев, М.Жаманбалинов,
Қ.Мырзалиев, Ә.Дүйсенбиев, Ж.Смақов сияқты ақындар бірыңғай ... ... ... ақындар ісін 70-жылдардың басында Қ.Баянбаев,
Ж.Кәрбозин, ... ... ... ... ... ... буын өкілдері іліп әкетті. Балалар ... ... ... ... ұмтылды. Қазақ балалар поэзиясы аталған ... ... ... ... ... кешті.
Шығармашылық салмағы әдебиеттің өзге саласында жатқан Ә.Тәжібаев,
Қ.Бекхожин, С.Мәуленов, ... ... ... ... ... ... ... Е.Ерботин,
Ә.Нарымбетов, Б.Серікбаев, С.Оспановтар қазақ балалар ... ... ... келді.
Бесік жырлары атқаратын қызметіне қарай ... ... ... ... ортамен таныстыратын бесік жырлары, халық
мұратын ... ... ... және ... ішкі әлемі сырын шертетін бесік
жырлары деп қарастырылып жүр[1,38]. Бүгінгі авторлық ... ... ... ... ... ... көрінеді. Мәселен,
Ж.Смақовтың бесік жырында әжесі немересін
Жылама, балам, жылама,
Әжең отыр әндетіп.
Әжең отыр ... ... ... ... малына
деп жұбатады, әрі оны әке-шешесінің күнделікті тірлігінен хабардар
етеді. Ары ... ... ... бола ма, сен ... ер жетіп» деп
жалғасатын жолдардан әженің немере алдына ата-ананың күнделікті тірлігін
ақтағысы келген ... ... Әрі ... бос ... ... де ... бар. Ақыр соңында «апаң кетті нанына, ... ... әжең отыр ... деп ... ... ... ұялатар сөз тауып
айтады.
Қазіргі авторлық бесік жырларының ... ... деп ... ... ... ... әлди-ай» қайталамаларының кездесуі шарт емес. Халық
өлеңінің «әлди, әлди, аппағым, қойдың жүні қалпағым, жалпыға ... ... ... ... ... деп ... шумағындағы «аппағым» сөзін
Ж.Смақов жаңа шырайда ... ... ... ұйқтап, жат, жаным.
Фольклорлық бесік жырында халық өз перзентін қастерлісіне балайды.
Әлди-әлди, бөпешім,
Қозы жүнді ... ... ... ... бөпешім.
немесе
Айналайын, шырағым
Көлге біткен құрағым.
Жапанға біткен терегім,
Жаман күнде керегім.
деген шумақтар аясында аяулысына баланған жан – ... ... ... ... ... ... жүнді кепешім», «көлге біткен құрағым»,
«жапанға біткен терегім», «жағамдағы құндызым», ... ... ... ... ... сөз ... ұшыраса қоймайды. Автор бөбекті
жақсы нәрсеге теңегеннен гөрі, оның мінезін, қылығын, ... ... ... ... ... де, сәбиге деген сүйіспеншілігі әр
жолдан байқалып тұрады. Мәселен, ақын өлеңінен ананың баланы ... ... да, ... да ... ... ... інгеннің тайлағын,
Әкелейін, айналдым.
Аспандағы айды алып,
Әперейін, айналдым.
Бүгінгі ғылыми техниканың қарыштап ... ... ... Айға ұшып
барып келе қоюы да таңқалдырудан қалған. «Аспандағы айды алып беруді» ниет
еткен ... ... осы ... ... туған болуы да мүмкін. Қалай
болғанда да, «бесігіңе жат, жаным, тыным алсын көкешің» деп ... ... ... да тыным алуын тілейді, басты қалауы сол.
Ж.Смақовтың бесік жырлары арасынан халық тақпағы үлгісінде келетіні де
кездеседі. Қыс ... ... аю, ... ... ... қасқыр
әрекеттері баяндалады. «...бірінші сатыда аналар поэзия ... ... ... ... ... ... ... орыс балалар
фольклорында бұл мысық, көгершін, әтеш, сиыр т.б. ... ... ... ... ... ... ... қазақ балалар фольклорынан гөрі, қазақ ақындары бесік жырларынан
байқалады. Мәселен, Ж.Смақовтың «Әлдиінде» бөпесін әлдилеген ана ... ... ... ... ... да, әлди ... төмендегідей
өтінішпен аяқтайды:
Бұзауқан пыс-пыс етеді,
Мамасын емді, жетеді.
Бөпешім, сен де жатасың,
Ұйықтасын десең апашың.
Өтінішін сыпайылап жеткізеді, айтарын «Бұзауқан пыс-пыс етеді, ... ... деп ... қана ... Ж.Смақовта бесік жырын нәрестеге
әжесі де, анасы да, апасы да айтады. Бұл – ... ... ... Ал
бөпесіне ағасының бесік жырын айтуы – ... ... ... ... ... ... ... кесу жыры, тақпақ элементтері тоғысқан «Менің
бөпем» өлеңінде ... ... өсіп келе ... ... бала бар. Ол бөпесінің күтіміне қатысты өз әрекеттерін баяндайды
және оған фольклорлық жыр ... ... ... кесу жыры ... те айта ... бесік жырын айтады:
Бөпемді жақсы көремін,
Ұнатамын мінезін.
Мамама көмек беремін,
Ұйқтатамын оны өзім.
Әлди-әлди, бөпешім,
Ұйықтасаң, бөпем, ұйықтай ғой,
Ұйқтамай ... ... ... ... ... ... ... «жүрсең, бөпем, құлама,
құласаң, бөпем, жылама!» дейді. «Жақан Смақов - бесік жырынан бастап ... ... ... ... ... ... ... ертегі тыңдатып,
ертегі айтқызып, баланы мектепке ертіп апарған ақын».
Өйткені өлеңдегі бала кейіпкер аталған жақсылықтың барын өз ... Оған ... - ... ... өлеңінде жас сәбидің ... ... ... ... тіпті ағасының оны келешекте
мектепке ... ... ойы бар ... де ... Балаларға арналған
халық өлеңдері(бесік жыры, тұсау кесу жыры, санамақ т.б.) элементтері мен
детальдарының ... бір ... ... өзара үйлесім тауып
орнығуынан немесе сол ... ... ... ... ... ... оның «сәбидің санатқа қосылу эволюциясын» танытуды
мақсат еткен мүддесі айқын көрінеді. «Менің бөпем» өлеңінен, ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Бөпем кейде асыр сап,
Жасырынбақ ойнайды.
Басын ғана ол жасырса,
«Жасырындым» деп ойлайды.
Бетін ғана ол жабады,
Аяғы сыртта ... ... ... ... ... сезімін туғызады, інісіне
деген қамқорлығы ... ... ... ... ... отыратын
«бөпемді жақсы көремін» жолдары адамзат перзентін жақсы көрмеудің ... ... ... ... көру ... кеудеде іркіп қалмай жариялап
отырудың да қажеттігін аңғартатындай.
Ж.Әбдірашевтің ... ... ...... нағыз өз жыры. Ақын өлеңі
халықтың дәстүрлі бесік жырынан жыр ... мен жыр ... ... болуымен дараланады.
Қуыршағым, бөпешім,
Неге шиқ-шиқ етесің?
Бүйіріңнен қыспайын,
Бостау ғана ұстайын,
Жата қойшы, жата ғой,
Тәтті ұйқыға бата ғой.
Ақын ... ... ... ... ... әрбір қимылы тыс
қалмаған. Ақын бөбек болып ... ал ... шеше ... ... көзіңді,
Тыңдамасаң сөзімді,
Тұрғызамын бұрышқа,
Сол өзіңе дұрыс па?
Ұрысамын, ұрармын,
Құлағыңды бұрармын,
Ерегіспе, бұлданеба,
Ашуланбай тұрғанда.
Тіпті болмаған соң шарасыздықтан таусылып сөйлейді:
Бөпешім-ау, ... ... ... торғайға,
Іңгә десең болмай ма?
Әр шумақ соңында «Жата қойшы, жата ғой, тәтті ұйқыға бата ... ... ... «Бал ... өлеңі бөбекті мақтауға құрылған. «Ой, ... бал ... ... ... жан ... ... қайталанып келуі
оқырманға ата-ана үшін бөбектің қаншалықты қадірлі ... еске ... ... ұйқы ... бал ... бал бөбек,
Көз шырымын ал, бөбек.
Сен ержетіп өскенше,
Тыныш ұйықтар таң ... ... ... ... «Ал, ... «Ақ, ... өлеңдерін
композициялық құрылым, тіл кестесі жағынан еске түсіреді.
Баланың алғаш бесікке ... ... ... ... ... шыға ... қаз тұрып, жүре бастауы түрлі жоралғылармен ... және ... ... тілектер айтылатындығы белгілі. Халықтың
тұсау кесу ... ... ... ірі, ... ... аяқ баса
бер, асулардан аса бер». Ж.Смақовтың «Қаз-қаз бас» ... ... ... ... ... ... ... ескерген сыңай бар:
Қаз-қаз-қаз,
Қаздаң бас,
Бір-екі-үш,
Аздан бас.
Қаз-қаз бас,
Құлама,
Құласаң,
Жылама
Есейген адам санасы бұл тілекті «өмірде сүрінсең, ... құм ... ... ... деп ... ... ... өлеңінде
ересек адамды жүруге талпынған баламен байланыстырып тұрған олардың
алақандары:
Алақанда ... келе ғой, ... ... ... ... ... ... келе ғой, балапан
Қаз-қаз!.
Лирикалық кейіпкер баланы алақанымен демейді, сөзімен ... ... ... ...... Кәмпит көрсе, оған талпынбайтын,
ұмтылмайтын бала ... ... ... қаз, қаз» ... бөбек қадамын қызықтайды:
Қаз, қаз, қаз,
Қадамыңды жаз.
Бір,
Екі,
Осы да жетті.
Қоя ғой, ... ... ... ... ... кесу жыры ... қайталап келіп, өлең соңын
логикалық байланысқа құрады. Бұл – ... ... ... сөз. Бөпесін әрі-
бері жүргізіп, шаршатқан жан осылай десе керек.
Уату-алдарқату ... ... ... ... әр саусаққа бас
бармақ, балаң үйрек, ... ... ... ... ... ... деп ат
беріледі де, олардың атқаратын ... ... ... ... ... тіршілігінің өзегі еткен қазақ халқының ата кәсібі
көрініс ... ... «Бес ... ... де ... - бала ... ... ету, санауға үйрету, еңбекке т.б.
тәрбиелеу жүгін арқалайды: біреу, екеу, үшеу, ... ... ... ... нешеу? Бес саусақтың сипаттамасы – бес балаға берілген мінездеме.
Бірінен бірі өтетін балалар: кішілерге қамқор, елгезек, ойнақы, ... ... бес ... көз ... ... Халық өлеңінде де, авторлық өлеңде де
адамға деген қамқорлық басты орында.
Ақынның «Он батыр» санамағы - соны ізденіс ... Он ... ... да, ... батыр соңынан анықталып шыға келеді.
Ағайынды он батыр,
Бесеуің оңға тұр.
Бесеуің солға тұр.
Бәріңді бастайтын
Кім батыр?
Мен батыр.
Ә.Дүйсенбиев саусақ ойынын өзінше түрлендіреді. Бес ... бес ... ... ... іс көп: ... ... шөп ... егін ору, бақшадан
қарбыз жинау. Бұларға тіпті үй жинау да жатады. Кішкентай ... ...... ... ... ... сен ... қарай өзіңді
Тойдырамын жеміске.
«Қолы қимылдағанның аузы да қимылдайды» демекші, өз міндетін атқарған
балаға ... да, ... мен ... да, ... де, ... ... да, ... уәде етіледі.
Төрт түлік жырына жататын ешкі мен қой айтысының танымдық сипатын ешкім
жоққа ... ... ... ... жегенім жантақ,
Сенің жегенің жантақ.
Сенің құйрығың неден болды жалпақ?
- десе, қой:
Менің жегенім ошаған,
Сенің жегенің ошаған,
Сенің құйрығың неден болды шошайған?
Ешкінің де, ... да ... шөбі ... ... ... ... Олардың құйрық бітімі бөлек көрінеді. Одан әрі әрқайсысына тән
ауру атаулары айтылады. Жалпы сұрақ-жауап ... ... ... ... түрі сұрамақ деп аталады. Ал қалғандарына тән жылауықтық, қорқақтық,
момақандық сияқты қасиеттер ... ... ... ... ... ... ... бала кейпі, тірлігі, мінезі байқалады.
Лағым-ау, лағым,
Неден шұнақ құлағың?
Секіріп көп құладым,
Содан ... ... ... ... бала ... ... қоймайды. Халық өлеңіндегі
ешкі мен қойдың тамағы – ошаған бұл жерде де кездеседі.
Сонымен балалар фольклоры үлгілері негізінде ... ... ... ... ... ... түр ... ғана байытып қойған жоқ,
мазмұн, идея, стиль, буын, ... ... де ... Олардың фольклорлық
жанрлық түрлер(бесік жыры, тұсау кесу ... ... ... ... ... ... ... сәби психологиясының автор еркін өз
ырқында ұстағандығы ... ... ... Бұл ... ... өз ... де бала ... табуға тырысқан балалар ақындарының мақсат-мүддесіне
еш қайшылық келтірмеген.
Қорытынды
Қазір қазақ балалар поэзиясы айтарын ашып ... ... ... Одан ... бір жолы - өлеңді бала мінезіне құру.
Балаларға арналған өлең ... ... тірі ... сан ... ... ... керек. Бүлдіршіндердің көзге елестету арқылы қабылдайтынын ескерсек,
бұл - өте орынды талап.
Бүгінгі ... ... не ... ... ... Балалар
әдебиетіне қызықты характерлер қажет. Ұйқас үшін алынатын бала ... ... бола ... ... ... ... ... құбылыстың жаңалануы неғайбыл. Өлең дидактикалық, насихаттық сарыннан
айығуы шарт. Қазіргі ... ... ... буын ... ... жүр. Олар ... ... Ә.Дүйсенбиев, Ж.Смақов,
Қ.Баянбаев, М.Жаманбалиновтардың қазақ балалар әдебиетіне ... да ... ... келе жатқан секілді. Шындығында, ендігі жастар
алдыңғы буын ағалар дәстүрін игерумен шектелер ... – оның өзі ... ... ... ... қоймасы мәлім. Ақындардың ... ... ... ... ... ... түрде шолу
жасау керек. бойынша көрме ... ... ... кітаптарға
шолу өткізу қажет. Ақындардың ... ... ... ... кішігірім ойын өткізу арқылы балаларды ... ... ... ... ... ... ұнаған шығарма” деп жазылған
дәптер іліп ... ... ... ақындардың шығармашылығынан алған
әсерін осы дәптерге жазып отырады. Көрмедегі кітаптар бойынша ... ... ... жасауға болады. Соңғы жылдарда балалар поэзиясында
білім берерлік, өмір танытарлық өлеңдер туа бастады. Сондай ... ... бірі осы – Б. ... Бұл ... да білімдарлық қажет. Бірақ
жалғыз білім жеткіліксіз, ғылыми ... ... ... ... ... нағыз поэзия кестесіне түскен нәрлілік болса ғана ондай дүние қымбат.
Сонымен қатар Қадір ағамызды да атап ... ... ... ... ... құс. «Сонда да ол, асылы, мешкейлікке меңзейді. ... ... ... жем ... ... пәнінің көркем әдістері осындай
болса әр кезде. Қадырдың «Алуан-палуан», ... ... ... ... ... Сонымен қазақ балалар поэзиясы – балаға
қарапайым ақыл ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп, оқушысын ойландырып өсіретін, жетелей
жетілдіретін ... ... ... ... ... ... Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы. Смақов Ж., ... ... Т. А.: ... ... ... Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. А. ... ... ... ... балалар әдебиеті. А. 1976.
4. Қ.Ергөбек. Мейірім шуағы. А. 1985.
5. Ә. Нарымбетов. ... ... ... А. 1982.
6. Қазақ балалар поэмасының антологиясы. А. 2005.
7. С.Қирабаев. Шындық және шығарма. А.Жалын. 1981.
8. Қазақ балалар поэзиясының антологиясы. А.Жалын. ... ... ... балалар поэзиясының антологиясы. Шынашақ. А.Балауса. 1992.
10. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы: Тұрманжанов Ө., Әлімбаев ... ... ... ... ... ... А.1973.
12. Бұлқышев Б. Заман біздікі. А.Жалын. 1984.
13. Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. 2-ші том. А. ... ... ... С. Ұлт ... және әдебиет. А. Ғылым. 2001.
15. Б.Кенжебаев. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. А.Білім. 1993.
16. 20 ғасыр басындағы ќазаќ ... ... ... Р. ... ... алтын ғасыры. Астана. 2002.
18. Қазақ балалар ... ... А. ... 1980.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Балалар поэзиясы мен драматургиясы26 бет
Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм7 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь