Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр

Ордада ханның қасында әр уақытта ақылшы жыраулар болған. Жыраулар - халық поэзиясын жасаған ақылғөй даналар. Олар заманының өздері куә болған елеулі уақиғаларын, тарихи кезеңдерді жырға қосқан...
Жыраулар поэзиясына дейінгі әдебиет халык жасаған ауыз әдебиеті деп аталды. Жыраулар поэзиясы Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) өріс алды. XV ғасырда Асан Қайғы, Казтуған жыраулар өмір сүрді.
Жырауларды халык, қадір тұтқан. Ел толқыған кезде, бүліншілік шыққанда немесе ел шетіне жау келғен кездерде ақыл, кеңес сұрайтын болған. Мұндай кезде жырау жұртшылықты абыржымауға шақырып, оларға күш-қуат беріп (дем беріп), істің немен тынатыны жайлы болжамдар айтып отырған. Жыраулар поэзиясы ХV-ХVII ғасырлар аралығын қамтиды.
Жырау деген атау "жыр" сөзінен шыққан. Жыршы деп көптеген эпостық жырларды жатқа білетін, дайын репертуары бар айтқыштарды таныған.
Жыраулар өз шығармаларын ақыл-нақыл, өсиет түрінде айтқан. Олардың толғауларының негізгі тақырыптары - туған жерді, елді сүю, Отанды қорғау, елді бірлікке шақыру, адамгершілік қасиетті насихаттау.
Жыраулар поэзиясының біраз үлгілері осы тарауда ұсынылып отыр. Соларды оқып-үйрену барысында халқымыздың атадан мирас болып қалған сөз маржандарына қанығасыңдар, халқымыздың басынан кешірген тарихи кезеңдермен таныс боласыңдар, оның қадір-қасиетін білесіңдер, тәлімдік, танымдық, тағылымдық терең ой дүниесіне енесіңдер. Әдебиет тарихы ел тарихы, халық тарихы екеніне көз жеткізесіңдер.

Жыраулар поэзиясының маңызы мен тақырыбы. Жыраулар поэзиясының құндылығы неде? "Бұл дәуірдегі әлеумет тіршілігінің, – дейді М.Әуезов, – ең шешуші мәселесін әдебиет жүзіне түсіріп, алғашқы рет қалың ел қамын ойлап, күңіренген қария – Асан. Бұл заман сыншысы сөйлесе, шешілмеген жұмбақ, түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді, өзі туған заманның белгілерін қарап, келешек заман не айтарын болжайды: сөзінің бәрі терең ой, терең мағынамен
        
        Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр
Ордада ханның қасында әр уақытта ақылшы жыраулар болған. Жыраулар -
халық ... ... ... ... Олар ... өздері куә болған
елеулі уақиғаларын, тарихи кезеңдерді жырға қосқан...
Жыраулар поэзиясына дейінгі әдебиет халык жасаған ауыз әдебиеті ... ... ... Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) өріс
алды. XV ғасырда Асан Қайғы, ... ... өмір ... халык, қадір тұтқан. Ел ... ... ... немесе ел шетіне жау келғен кездерде ақыл, кеңес сұрайтын болған.
Мұндай кезде жырау жұртшылықты ... ... ... ... ... ... ... немен тынатыны жайлы болжамдар айтып отырған. Жыраулар
поэзиясы ХV-ХVII ... ... ... деген атау "жыр" сөзінен шыққан. Жыршы деп көптеген ... ... ... дайын репертуары бар айтқыштарды таныған.
Жыраулар өз шығармаларын ақыл-нақыл, ... ... ... ... ... ... - туған жерді, елді сүю, Отанды қорғау,
елді бірлікке шақыру, адамгершілік қасиетті насихаттау.
Жыраулар поэзиясының біраз үлгілері осы ... ... ... ... ... ... атадан мирас болып қалған сөз
маржандарына ... ... ... кешірген тарихи кезеңдермен
таныс боласыңдар, оның ... ... ... ... ... ой ... енесіңдер. Әдебиет тарихы ел тарихы, халық
тарихы екеніне көз жеткізесіңдер.
 
Жыраулар поэзиясының маңызы мен ... ... ... ... "Бұл ... ... тіршілігінің, – дейді М.Әуезов, – ең
шешуші мәселесін әдебиет жүзіне түсіріп, алғашқы рет қалың ел қамын ойлап,
күңіренген ...... Бұл ... ... ... шешілмеген жұмбақ,
түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді, өзі туған ... ... ... ... не ... болжайды: сөзінің бәрі терең ой, терең
мағынамен сөйленеді. Айтпақ жайларын ашып, ... ... ... ... ... ... қып айтады. Жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды. ... да ... ... ... жайы ... не ... ... ақыл, өсиет
есебінде айтылады". Ғалымның осы ғұламалық ... ... ... мәні ... ... осы ... сөз тұнығына әрі ақын, әрі ғұлама Шәкәрім де
ден қойған. Ол "Ескі ақындық" деген өлеңінде халық мұрасын, ауыз ... ... аса ... ... пен ... тағы артық,
Суырып салма жағы артық,
Айтады олар ойланбай,
Сыпыра жырау, ... мен ... ... ... ... ... ... ескі ақындар поэзиясында "терең сыр" барын таниды. Олардың
жырында "қыран құстың ұшқаны", "ақбөкеннің ... ... ... ... қудың аққаны", "жел жетпейтін құландар жүйріктігі", "адам жанының
жайма шуақ кезеңі" – бар-баршасы, көшпелі қазақ өмірінің ... ... ... ... деп ... ой түйген. Жыраулар ... сөз ... ... ... та ... Баян" поэмасында:
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды тұңғиық боп төгілді жыр, –
деп аса ... ... ... ...... ... өмірін өнер өрнегіне, ақыл сөзіне бейнелеп түсірген, өшпес, өлмес
мұрамыз.
Жыраулар ... ... ... ... тарихи оқиғаларды, оның
арман-мұратын, кешірген ауыртпалықтарын ... ғана ... ... елдің
саяси-әлеуметтік тіршілігін, ойсанасын, дүниетанымын көркем ... ... ... де бағалы.
Жыраулар поэзиясы соны философиялық терең ойға толы. Олардың поэзиясы
өсиетнама түрінде келеді. Сондықтан да ... ... ... сөз ... ... өз ... ... негізгі тақырыбы қандай?
Жыраулар поэзиясының өзекті ...... елі, оған ... ... бірлігі, бүтіндігі. Халқына жайлы қоныс, ырысты жер
іздеген Асан қайғының: "Желмая ... жер ... ... ... ел көшер" –
деген ақылгөй сөзі – сол елінің қамын ... ... ... Сол сияқты
Қазтуған жырау да "қайран ... ... – деп ... ... ... бойын
ел жайлап, шалғынына бие біз байлап" – деп ... ... ... ... ... ... оты өшпесе, май жемесе қонағым... он кісіге
жараса, бір кісіге асқан ... – деп ... ... ... ... тілеген, бейбіт, тыныштық өмірді қалаған. Жыраулар поэзиясы еліне
деген ыстық сезімге толы. Олар сол ... ... ... ... ... елі үшін ... ... үндеген, керек болса, жанын пида етуге шақырған.
Халқы үшін қан майданда шайқасқа түсіп, елін, жерін сыртқы ... ... ... ... ... ... ... Тәтіқара ақын:
Бөкейді айт, Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Мандайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір ... ... ... айт Уақтағы.
Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау ... ... ер ... айт, – деп дәріптеген.
Жыраулар өмір жайлы, достық жайлы, адамгершілік, ерлік жайлы, тіршілік
жайлы жыр шерткен.
Олар өмір диалектикасына да терең көз ... ... ... ... ... ... ... кейін қалмаған" – ... ... ... ... ... ... ... этика, мораль мәселелері кең орын алған. Оларда бүгінгі жастар
ғибрат, тағлым алар дүниелер молшылық.
Жыраулар поэзиясы өзінің әлеуметтік, адамгершілік сарынымен ғана ... ... де ... ... синтаксистік параллелизмге, дыбыс үндесулеріне,
ішкі ұйқасқа құрылған өрнектер де аз емес. Арнау түріндегі сөз ... ... ... өз ... ... ... ойды ... үшін
өлеңдерінің ұйқас, ырғақтарын сол мақсатқа орай алған. Оған ... ... жас ... атан болған жер.
Жатып қалған бір тоқты,
Жайылып мың қой ... жер. ... "ж" ... ... ... білген. Дауысты дыбыстарды да шебер
қолдана отырып, жыраулар өлеңнің музыкалық сазын күшейткен. Шын ... ... олар ... ... ішкі ... ендірумен қатар,
эмоциялық әсерін үстей түскен. Мысалы, Жиембет жырау:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім сені есірткен,
Есіл менің кеңесім,
Ес білгеннен, Есім хан,
Қолыңа ... ... ... ... ... Есім ханның қылығын ашу үшін "е" ... ... ... жырау сұрай арнау сияқты ... ... ... Оның ... ... ... ... ,
Күреңді мінер ме екенбіз...
Күдеріден бау тағып,
Кіреуке тон киер ме ... ... жол ... бір бастар ма екенбіз?! –
деген жолдар арқылы өлеңнің әсерлілік қуатын ... әрі ... ... ... ... өлеңнің саздылығын үдеткен. Жыраулар
психологиялық синтаксистік параллелизмді де шеберлікпен қолданған. Мысалы:
Уа, қарт Бөгембай!
Құяр ... ... бұлт ... елде ... ... ... келіп жығылар,
Алдын қазып орласа,
Пеңденің бағы ашылмас,
Маңдайы қалың сорласа... – (Ақтамберді) ... ... пен адам ... ... салыстыра бейнелей отырып,
өлеңнің мән-мазмұнын терендеткен, әсерлі еткен. Мұнан жыраулар поэзиясының
көркемдік сапасын айқын аңғаруға болады.
Әдебиетімізді жаңа ... ... ел ... қиын ... ... ... ... – XVIII ғ. бірінші жартысында жаңа, соны ой-толғанысымен,
көркемдік сөз өрнегімен әрі қарай дамытқан Бұқар жырау. Оның ... сол ... ... ... ... ғ. ... ... ірі өкілі Бұқар жырау поэзиясы
монографиялық түрде арнайы ... ... (XV ... XV-XVIII ғғ. елдің әлеуметтік тіршілігі, халық тағдыры, арман-
мұраты жеке ... ... ... ... ... ... екен, соған
тоқталып көрелік. Асан – өз ... ... ... ... өзі
айтқандай, онан қалған "таза ... асыл сөз" аз ... ... ... бәрі ... заманымызға жетпеген. Оның қазір қолда бар өлеңдерінен
ірі сөз зергері, терең ойшыл ақын ... ... Асан ... ... деген
сөз қосылуы да көп нәрсені аңғартады. Мұнан біз оның желмаяға мініп, еліне
шұрайлы, жайлы ... ... жер ... өмір ... ... ... ... Асан ел тыныштығын армандаған.
Мал баққан көшпелі елге керегі – бейбіт тіршілік. Бірақ, ол кезде
жаугершілік, ... ... ... жер үшін ... жиі ... ел берекесін кетіріп, күйзеліске ұшыратқан. Жырау халық басына
төнген осы ауыртпалықты көре білген.
Асан ... "Әй, хан, мен ... ... деген Жәнібек ханға
айтқан толғауында "шабылып жатқан халқың бар, ... ... ... ... күйзелген халқының қамын ойлау орнына "қымыз ішіп қызарып, масаттанып,
қызып, өзінен басқа хан жоқтай ... ... ... ... ... үн қатады. Жырау бұл ... ... ... ... мінезін тамаша бейнелеген. Елінің ... ... ... ... ... ... жасы еді... Ойылдан елді көшірдің, Жемде
кеңес қылмадың, ... де елді ... Еділ ... ... ... тар ... – деп нали тіл қатады.
Асан қайғы ел, ... ... ... ... көз ... қайыса жыр төгеді, болжам жасайды. Жырау ханға:
Тіл алсаң, іздеп қоныс көр,
Желмая мініп жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшір, –
деп ақыл-кеңес береді. Онан әрі ... ... көп ... Өз ... келеді.
Елге жау боп келеді. ... кеп ... қуды ... ... Асан біледі, –
деп, жырау халық көтерілсе, хан басына ауыр күн туарын ескертеді.
Ақылгөй жырау "ата жұрты – бұқара" күшін жоғары бағалайды. ... ... ... бол, ... ұрыспа" – деп, елді бірлік-ынтымаққа шақырады.
Жырда ... ... ... ... ой ... мол. Ол ... да, келешек ұрпаққа да биік ... ...... артынан
Түсіп кетсең қайтесің.
Түбі терең қуысқа, –
деп шалдуарлық теріс мінездерден сақтандырады. Сол ... ... ... да, қол қусырып барған соң, аса кеш те қоя бер, бұрынғыны қуыспа", –
деп, қайырымдылық, ерлік істерге жетектейді. Асан ... ... деп, ... ... ... адаспа! Ғылымым жұрттан асты деп,
Күніңде өзім ... деп, ... сөз ... ... ... ... деп біреуді
Артық үшін айтысып, ... ... ... ... ... өмір ... ... парасатты толғам-танымы,
философиялық терең ойлары бүгінгілерге де үлгі-өнеге.
"Көлде жүрген қоңыр қаз" ... ... ... ... ... ... ... тек өзінің мазмұнымен ғана емес, көркемдік сапасымен де
құнды. Жырау поэзиясы толғау түрінде келеді. Ол өз жырларында ... ... ... ... асыл ... түбінде жатады.
Таза, мінсіз, асыл сөз,
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас,
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде ... ... ... шығады, –
деген жолдардан мұны айқын аңғаруға болады. Жырау бұл тәсілді ... үшін ғана ... сол ... ... ой түйіндеген, сөз
өнерінің қадірін білдірген, сөз жалаң дүние ... адам ... ... жан ... ... ... тамаша өрнектеген. Ақын поэзиясы
дыбыс үндестігіне құрылған.
Ойыл деген ойынды,
Отын тапсаң тойыңды...
Елбең-елбең жүгірген
Ебелек отқа семірген
Екі ... ... ... жортып күн көрген... –
деген жолдарда жырау өз ойын айтып беру үшін көркемдік тәсілді ұтымды
қолданған. ... ... ... киік ... ... ... Сүйінішұлы
Қазтуған Сүйінішұлы (шамамен 15 ғасырда өмір сүрген) – жырау, жорық
жыршысы, қазақ эпосын жасаушылардың бірі.
Қазтуған жыраудың ... ... ... ... ... ... ел
жайлы және әскери тұрмысқа қатысты сан ... ... ... мол ... ... жырларының көпшілігі сақталмаған. Бізге жеткен шығармаларынан
қазіргі кезде «Бұдырайған екі ... ... да ... алаң ... ... көк сеңгір» деп аталатын үш ... ғана бар. ... ... ... ... ... қазақ әдебиет тарихынан орын алуына негіз
бола алды. Қиялының ұшқырлығы, ... ... ... ... мен
әсемдігі орта ғасырларда қазақтың ақындық өнерінің жоғары дәрежеде ... ... толы ... ... ... ... ... өршіл
романтикаға суарылған, афористік толғаныс, көркем тіркестерге бай Қазтуған
жырлары әлденеше ғасырлар бойы ... ... ... ... мектебі болған.
Жыраудың «Бұдырайған екі шекелі» толғауында әрі жырау, әрі батырға тән
өз портретін өзі ... ... да дәл ... ... арқылы әсем
көмкерген. Ал, «Алаң да алаң, алаң жұртта» халықтың туған мекен – ... шу ... ... ... ... ... тебуі, тәуелсіз ел болу
кезеңін меңзейді. ... ... жер, ... елге ... ... да
кіршіксіз әрі шексіз. Ол «Кіндік кесіп, кір жуған» ата қоныс – Еділдің
дарқан байлығы мен ... де ... ... ... ... ... ... өз
сүйіспендігін жайып салады. «Жатып қалған бір тоқты жайылып мың қой ... ... оның елге ... ... ... ... да ұмытпайды.
«Белгілі биік биік көк ... ... ... өмір ... ... ... аңғарылады. Бұл аталған жырлар қазақ ... ... мен ... сипаттары жағынан ғана емес, сыртқы түзілім-құрылыс
тұрғысынан да ерекше ... ... ... ... рет ... яки ... ... басты жырлары» деген кітабында басылған.
Кейіннен ... ... ... ... «15-18 ғасырлардағы
қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» атты жинақтарда жарық көрген.
Сүйінішұлы ... - өз ... әрі ... әрі ... әрі ... ... болған. Сегіз қырлы бір сырлы. Мұның бәрі өзі туралы бір толғам
жырдан айқын көрініп ... ... екі ... ... ... ... ... жүрісті,
Адырнасы шайы оққа кірісті,
Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені,
Ұстаса қашағанның ұзын құйрығы,
Қалайылаған қасты ... ... отты би ... ... ... бұта ... азуы,
Бидайдықтың көл жайқаған жалғызы,
Бұлт болған айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан,
Мұсылман мен кәуірдің
Арасын бұзып өтіп дінді ашқан-
Сүйінішұлы ... ... ... ... ... Ұлы Даласын көктей көшкен
көшпелілер басынан құсы ұшқан кезде сұңқылдап ... ... ... ... бірі Сүйінішұлы Қазтуған жырау өткенін қимай, бүгініне ... ... ... ... жырау. Өткенің қимайтыны, Шыңғыс
ханның шаңды жорығынан кейін бірер ғасырдың ... ... ... есжиып, еңсе көтеріп, қайтадан тұтастанудың нышанын танытып, алтын
үзікті Орданың ... алыс ... ... ... бастап еді.
Шалкиіз Тіленшіұлы
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560 ж.ш.) – жырау, орта ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... бірі болса, шешесі Кіші жүздің
ұйтқысы болған, орыс деректерінде Сыртқы Орда ... ... ... ... қызы еді. Ол үш айлығында анасынан айрылып, нағашыларының қолында
тәрбиеленді. ... жас ... ер ... ... әрі талантты жырау
ретінде даңққа бөленді. Жігіттік шағы Ноғай ... Мұса ... ... ... ... ... әміршісі Мансұрұлы Темір бидің және
ноғайлы Жүсіп бидің төңірегінде, ... ... ... қазақ ханы Хақназар
маңында өткізді.
Жырау туындылары әсерлі, өткір, аз сөзге көп ... ... ... көркемдігімен ерекшеленеді. Оның «Асқар, асқар, асқар ... ... ... ару ... «Ор, ор қоян, ор қоян...», т.б.
шығармаларында орта ғасырлық қарапайым көшпелілердің өмірі туралы нанымды,
моральдық, ... ... ... ... Ал ... ... «Жапырағы жасыл жаутерек», «Ер шобан», т.б. жырлары ерлік
рухқа, асқақ ... ... ... ... ... ең көп тараған
шығармалары – «Би Темірге айтқаны», «Би Темірді қажы сапарынан тоқтатуға
айтқан» толғаулары.
Ол ... ... ... өлең ... байытқан ақын. Оның
шығармалары 19 ғасырдан бері қарай ... ... түсе ... ... ... 1875 жылы орыс және ... ... «Императорлық орыс
географиялық қоғамы Орынбор бөлімінің жазбалары» ... ... ... ... ... вестник» газетінде, Ы.Алтынсариннің
«Қырғыз хрестоматиясында» және басқа да ... ал ... ... ... ... ... «15-18 ... қазақ поэзиясы»,
«Бес ғасыр жырлайды» жинақтарында жарық ... ... (1675 - ... ... (1675 - 1768) ... жырау, қолбасшы батыр, қоғам
қайраткері. Ұлы жүздің Ошақты руынан. Әкесі Сары мен ... ... ... ... «атадан жалғыз туғанның жүрегінің бастары сары ... су ... ... өз ... шындығы бар.
Қазақ тарихындағы аласапыран кезеңде өмір сүрген Ақтанберді «дұшпаннан
көрген қорлығым, сары су ... ... Он ... ... ... ... Жауға қарай аттандым, жеткіз деп, құдай, тілекке» деп, өзі
айтқандай, он жеті ... ақ ... қару ... ел ... аттанады.
Жыраудың ақындық даңқымен балуандық, батырлық даңқы қатар шығады. Орта
Азия хандықтарымен, қалмақтармен арадағы ұрыстарға қатысып ... ... ... ... ... ... қабілетімен көзге түседі. Сақа
батырлар санатына қосылған кезде атақты «Ақтабан шұбырындының» ... ... ол ... ... қарсы ұлт азаттық күресін
ұйымдастырушылардың және жеңісті ... дем ... бірі ... ... талқандалып, шығыстағы бұрынғы жау қолында қалған
жерлер босатылған кезде сонда қайта қоныс ... ... ата ... орнықтыру жолында Ақтанберді ... роль ... ... ... ... ... арық, тоған қаздырады, ... ... ... ... ... түрінде болп
келеді. Олар көшпелі қазақтардың ой арманымен, мақсат мүддесімен ... ... ... ... тұз кесер», «Күлдір ... ... ... мал бар ма?» тәріздес әйгілі толғауларынан ... ... ... ерекшеліктері, болмысқа өзіндік көз қарастары анық аңғарылады.
Мал атаулының, оның ... ... ... ... ... орыны
жайында өз тұстастары арасында дәл Ақтанбердідей толғаған ақын жоқ. ... ... ... ... ... деп ... ... батырдың жан
серігі, жауға мінер тұлпары ретінде мадақтайды.
Ақтанберді жырларындағы негізгі сарын ерлікке ... ... ... ... Ол жау ... қалған жерлерді азат етуді аңсайды,
бүкіл қазақ болып бірігіп атқа қонуды, жоңғарларға күйрете соққы ... ... ... кім баспас», «Жауға шаптым», «От ... ... ... ... жырларында жұртшылықты ата жаумен айқасқа шақырады.
Ел қорғау жолында өлген ерде арман жоқ деп білді.
Аласапыран кезеңде ... ... ... шыңдалып өскен Ақтанберді
жырлары қазақтардың он сегізінші ғасырдағы жаугершілікке толы ... ... алға ... ... ... ... ілдім білекке» дегеніне қарағанда күреске
ерте араласқан жауынгер жырау санатына жатады. Тұрмыстың қыр-сырын, отбасы,
елдік, ... жер ... ... ... бейнелеген. Қысқа, нақыл,
шешен сөздердің шебері.
Ол 1742 жылы Орта жүз ру басшыларының Орынборда ант беру ... ... ... ... ... ... болған қанды
қақтығыстардың барлығына дерлік қатысқан. «Ақтабан шұбырынды» оқиғасының
зұлмат қан ... ... ... Ес ... ... 70 жыл бойы ... ... елі мен жерін қорғаған қас батыр, айтулы ... ... ... ... ... ... жауынгерлерінің азаттық, құлдық жөніндегі
түсініктері, көшпелі халықтың тыныс-тіршілігі ... ... ... ... ... ... таным-түсініктері
Ақтамберді талғамынан өтіп жыр-толғауға ... ... өз ... ... ... ... зор,
келісті нақыштармен түсірген. Шығармалары зиялы зергердің ... Әлі де ... ... ... ел аузында сақталуы ықтимал.
Қазіргі қолда бары 300 жолдан ... ... ... ... ... ... кісінетіп», «Уа, қарт Бөгенбай», «Менімен
ханым ойнаспа», «Жауға шаптым ту байлап», ... ... тар ... ... да басқа өлең-толғаулары батылдыққа, ізгілікке, патриоттық күй-
сезімдерге толы.
Ақтамбердінің «Балаларыма ... деп ... ... ... бірі болса керек. Жырау балаларын тірліктегі бірлікке, талап-
мұратқа, татулыққа үндейді. Жас ұрпақтың бір жағадан бас, бір ... ... елді ... ... ... ... ... мінездерден
сақтандырады.
Ақтамберді толғаулары мен жырлары С.Мұқановтың ... ... ... ... очерктер», «Ертедегі әдебиет нұсқалары»,
«Алдаспан», «15-18 ғасырдағы қазақ поэзиясы», «Бес ... ... ... жырау
Жиембет жырау, Жиембет Бортоғашұлы (16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың
алғашқы жартысы) - ... ... ... ... ел ... ... көтерілген елеулі тұлғалардың бірі.
Кіші жүз құрамындағы байұлы тайпасының бір руы танадан шыққан Жиембет
жырау өз ... ... ... ... ... Еңсегей бойлы ер Есім
ханның ұлы жорықтарында асқан ерлік ... Ол 1620 ... ... ірі соғыста Кіші жүз қолын басқарып, ... ... ... ... 1627 жылы ... ... ... бөлініп шығып, дербес билік
құрғысы келген Қатағанның ханы Тұрсынның ... ... Есім ... ... ел ... ... ... қажырлы қайрат көрсетті.
Кейін Кіші жүзге сөзі өтіп тұрған Жиембет жыраудың ... ... хан, оны ... ... ... жер аударып жіберді. Жиембет жырау
ханның қаһарынан қайтпаған өр кеуделі адам болған ... ... ... бара ... ... ... «Еңсегей бойлы ер ... Есім ... Есіл де ... ... деп Есім ... айбат шеге, ойындағысын
тайсалмай айтып кетеді. Ел аузындағы бір деректерге ... ... сол ... ... ... боласа, келесі бір деректерде, Есім хан
дүниеден өткеннен ... ... ... ... оралады. Бірақ Жиембет
жыраудың Есім хан ... ... 1643 ... ... ... ... бізге жеткен жырларынан оның өлең ... ... ... ... ханға толғау», «Басы саудың түгел-дүр...», «Қол аяғым
бұғауда», т.б. өлеңдерінде өз басының ... ... ... ... ... ... мәні де ... Бұқар жырау
Қалқаманұлы, Бұқар жырау (1668—1781) — қазақтың ұлы жырауы, 18 ғ.
жоңғар басқыншыларына ... ... ... ... ... ... ... Абылай ханның ақылшысы.Шыққан тегі Арғын тайпасының
қаржас ... ... ... оны ... ... ... Сөйлегенде
көмекейі бүлкілдеп, аузынан тек өлең сөз ... ... хан бір ... ... аттанарда одан айдың, күннің сәтін
сұрайтын, көрген түсін жорытатын болған.Ел ... аңыз ... ... ... әз ... ханның тұсында да ордадағы беделді билердің
бірі ретінде, ел басқару ісіне араласқан ... Оны ... ... ... ... ... бүлкілдеп, сөйлер сөзден таймадың.
Тәукенің болып ... ... ... ... ... бекем байладың»
деген сөздері де айғақтағандай.18 ғ. болған жоңғар шапқыншылығы қазақ
халқының ... ... кету ... ... ... Осы кезде «Ақтабан
шұбырындыға» ұшыраған елдің ... ... ата ... ... ... ... бар ғұмырын халқының бірлік бүтіндігіне арнаған ұлы жыраудың
басты мақсатына айналады. Оның ... осы ... ... есті ... еріне
әмір болып естіледі. Хан да, қара да ... ... ... ... ... ... күтеді. Халқының әулие данасы, дуагөй бітімшісі,
көреген болжаушысы санатына көтерілген Бұқар жыраудың осы ... ... ... оғыз ... ... ... 14 ғ. ноғайлы елінің данасы
Сыпыра жыраумен салыстыруға болардай.Халық жадында сақталған бір әңгімеде
Бұқар ... ... ... ... ... ... күні түні аттан түспей
жүріп келіп, көңілін сұрағаны айтылады. Бұл таққа ие болған ұлы ... ие ... ұлы ... ... ... ... ерекше құрметінің белгісі
болса керек. Заманында осылай ханы ... ... ... ... ... ... мәңгі бірге жасай бермек.Бұқар жырау ... ... ... отырған алмағайып заманның келбеті бар болмысымен көрініп,
өмір құбылысы мен ... ... ... жағдай мен адам тіршілігі
кең тыныспен жырланады. Ондағы басты ... ... ... мен ... ... жан ... андыздаған жаулардан қорғануы үшін басты
шарт бірлік екенін терең ... ата ... ... бірігіп, тізе қоса
күрескен ерлерді өзгелерге үлгі етеді. «Қаракерей ... ... Қаз ... Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, ормандай көп орта жүз,
солардан шыққан төрт ... деп ... ... ... ... ... ... болып, бірліктің тірегі болып жүрген ерлерді мадақтайды.
Сондықтан да Бұқар ... ... ... ... ұзақ ... ... пен
ездіктің, парасаттылық пен азғындықтың парқы таразыға ... ... ... ... ... ... топтасып, ұлы жеңістерге жетіп, ерліктің
үлгісін, бірліктің құдыретін ... ... ... ... ... ... ұлы мұра деп білеміз.
Жырау қазақ халқының жоңғар басқыншылығы тұсында, елдің болашағы ... ... ... өмір ... сол ... ... ... өз жырларымен жауап бере білген. Осындай ауыр сәттерде Абылай
ханға дұрыс кеңес беріп, ... ... ... ... ... бір ... астына топтастыруға күш салған. Өзінің саяси-
әлеуметтік мәнді жыр-толғауларымен сол жалынды күрестің жыршысына ... ... ол ... ... ... қажетті басшы санап, оған халық
бірлігін сақтап калатын көсем тұрғысында үлкен сенім артқан. ... хан ... биік ... ... ... бірлігі мен жарқын болашағы үшін жан аямай
қызмет еткен. Жырау сол азаттық жолында өлімге бас ... ... ... ... көрсеткен хан мен оның батырларын жырға ... ... ... ... ... ... ... ханның көрегендігі мен
даналығын, ауыр ... қиын ... ел ... бола ... ... Оның ... ханның қасында», «Ал, тілімді алмасаң», «Ай, Абылай,
Абылай», «Қазақтың ханы Абылай», «Ханға ... ... ... ... «Ай, ... сен он бір жасыңда», «Ал, айтамын, айтамын» атты
толғауларында ханның сол ... ... ... мен ... мен ... ... ... қайда барасың?», «Бұқарекең біз келдік, Ақан, ... ... ... ол ел ... ... ... сөз еткен.
«Он екі айда жаз келер», «Абылай ханның қасында», «Ханға жауап айтпасам»
атты толғаулары халық ... мен ... ... ... көздеген
елден жыраққа, Жиделі байсынға көшу мәселесін қозғаған. Бұл жырлардың үгіт-
насихаттық, ... ... ... жыраудың толғаулары, шын мәнінде Абылай дәуірінің ... ... ... ... қасиеттерін бойына дарытқан көкірегі
даңғыл, алмас тілді, дуалы ауыз кемеңгерді Абылай хан да қасынан бір ... ... ... ... ... ... ханның дұрыс шешім,
парасатты пайым қабылдауына, қос бүйірдегі Қытай мен ... аты қос ... ... ... ... ұстауына, әскери дипломатиялық қарым-
қатынастарды реттеуге барынша ықпал жасаған.
Заман келбеті, Отан тағдыры, болмыс шындығы, ел тұтқасын ұстаған ... ... ... ... ... ... мемлекет басшысы Абылай
ханның жортуыл-жорық күндеріндегі іс-қимылдары, ұлтының ұлы мұраттар
жолындағы ізгі, ... ...... ... шынайы шыншылдықпен
суреттелген. Әсіресе, оның толғауларында Ресей ... ... ... ... әрекеттері әшкереленген. Мысалы, «Қилы заман»
толғауындағы мына бір жайлар «Күнбатыстан бір дұшпан, Ақырында шығар сол
тұстан. Өзі ... көзі көк, ... аты боп ... ... ... ... ... білмес, діні жоқ, Жамандықта міні жок, Затсыз,
тексіз бір кәпір, Аузы-басы жүн кәпір, Жемқорларға жем ... Азды ... Ел ... ... жақсыны, Сөйлетпей ұрар ұртына. Бауыздамай ішер
қаныңды, Өлтірмей алар жаныңды, Қағазға жазар малыңды. Есен алар ... алар ... ... ... ... ... келер жұртыңа, Жағалы
шекпен кигізіп, Балды май ... ... Есе ... өзіңе, Есіктегі
құлыңнан», табандап жылжып келе жатқан ... мол ... ... ... ... ... айрылатынын, дінінің, тілінің, жерінің
тозатынын, қабілетсіздер ... илеп ... ... марқасқалар төбесінде бұлт үйірілетінін баяндаған.
Бұқар жырау поэзиясының негізгі ... ішкі ... ... ... ... М.Әуезов: «Жырау... заман
сыншысы, сөйлесе шешілмеген жұмбақ, түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді.
Өзі тұрған заманның белгілеріне қарап, келешек заман не ... ... бәрі ... ой, ... ... ... Сыртқы түрі құбажондатқан
толғау, салыстырған суреттермен ... ... ... ... Не ... да, көптің мұңы мен қамы, көптің жәйі туралы: не көпке
арнаған ақыл, өсиет есебінде ... - ... ... сыртқы сымбаты мен ішкі қасиет-қуатында, көркем
ойлау процесінде шиыршық атқан жалынды шешендіктің буы, ... ... лебі ... ... ... ... күрделі ой ағымына,
пікір еркіндігіне, ауызекі сөйлеу стиліне бағынады. Тармақтар 7-8 ... ... ... ... ... ... (қобыз яки домбыра)
сүйемелдеуімен орандалады. Толғауларының поэзиялық сәулеті, ерекше қасиеті
және оның сөз ... ... де ... ... уақытында сөзі мұндай жүз есе, мың есе шығар.
Бізге келіп жеткен тамыры ғана, бұл ... ... ... ... ... өмірі, Айыптың сабыры, Аплатонның ақылы керек» - деп ... ... ... ... Жүсіп Көпеев. Жыраудың шығармаларының
текстологиясы әлі ... ... ... Ең ... ... ... тіркестері, сөйлемдер іріктеліп, сұрыпталып алынбаған, дұрыс, түзу,
мұқият салыстырулар жүргізілмеген. Бұл – ... ісі. ... ... ... ... және зерттеуде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, ... ... ... ... ... ... ... секілді ұлт зиялылары еңбек сіңірген.
Оңдасұлы Базар жырау
Оңдасұлы Базар, Балқы Базар (1842-1911) - жырау.
Қазіргі ... ... ... ... туған. Руы — шөмекей
ішіндегі Балқы, сондықтан ел ... ... ... аталып кеткен. Болашақ
жырау әкесінен ерте жетім ... ... ... Өтемістің қолында
тәрбиеленеді. Тоғыз жасында Тәспен би оны өз қолына алады. ... ... сол ... Сыр ... Арқа ... ... ... жиі келіп,
апталап-айлап жатады екен. Бұл Базардың жыраулық жолға түсуіне бірден ... ... ... ... ... ... 15-16 жасында бала жырау атанады.
1858 жылы Тәспен би Қызылқұмдағы игі ... ... ... ... Базардың астына жүйрік ат мінгізіп, үстіне ... ... ... сәт ... тілейді. Базар осы кезден бастап Ор төңірегін, Ырғыз, ... ... ... Хиуа ... жырау ретінде аралайды. Осы төңіректе
кеңінен жайылған Ноғайлы дәуірінің қиссаларымен танысып, ... ... ... ... Хорезм жағында болған кездерінде Орта Азия
жұртшылығы арасында ... ... ... ... «Жүсіп — Ахмет»,
т.б.) қазақ тілінде, өзінше жаңадан жырлап, Сыр бойына таратады. ... ... ... ... ... қыз», «Айна — тарақ» дейтін шағын
дастандар да шығарады. 1907 жылы Базар жырау ... ... ... ... «Айман — Шолпан» жырын қайтадан жаңғырта жырлайды. Кейіннен «Қыз
Жібек» жырына да көп ... ... ... ... ел ... таратады.
Мұның өзі Базар жыраудың нәзирашылдық жолды ұстанғанын байқатады.
Жыраудың сол ... ... және ... философиясымен жақсы таныс болғандығы
анық. «Әр кемелге — бір зауал», ... ... ... т.б. іргелі толғауларында ол өмірдің мән-мағынасына ... ... ... ... пен ... ... пен
зұлымдық хақында тереңнен ой толғайды. Оның жырлары афоризмге толы, жырау
ел ... ... ... мақалдарды өз елегінен өткізіп, қайтадан
түрлендіріп, ... ... ... ... ... беріп, асқан шеберлікпен
қолданады. Сонымен ... ... ... ... ... да ... ретті жерінде жырға қосып отырады. Жыраудың жастық шақ, табиғаттың
әр түрлі маусымы, ... жер, т.б. ... ... ... ... ... байларға, әділетсіз әкімдерге, қиянатшыл кісілерге арнаған сын-
сықаққа толы, қазақтың ауыз екі ... ... ... бірқақпайлары да жетерлік. Базар жырау домбыраны өте жақсы
тартқан, Сыр бойында таралып ... ... ... ... өз ... ... ырғағына орай өңдеп, өзгертіп қолданған. Оның жырлау
сазы өте әсем, қисса мен ... ... неше ... құбылып
отырады. Бұдан жыраудың композиторлық қабілетінің де болғанын аңдаймыз.
Жырау көзі ... ... ... ... ... әрі туысы
Нұрымбеттің Төремұрат деген оқыған баласына ауызша айтып отырып, көп толғау-
жырларын, дастандарын ... ... Оның ... да ... ... ... өз ... хатқа түскен 15 мың жолға жуық өлең-жырлары, 5
дастаны сақталған.
Базар жырауды көзі тірісінде-ақ Сыр бойының ... мен ... ... тұтқан, оның өнегесін ұстанған. Базар жыраудың өлеңдері 20
ғасырда ғана ... ... көре ... 1925 жылы ... шыққан «Терме»
жинағына, 1931 жылы ... ... ... ... ... ... енген. Оның шығармаларына С.Сейфуллин, М.Жұмабаевтар аса жоғары
баға беріп, Бұхар жырау мен ... ... ... ... деп ... ... жинастыруда Ә.Диваев, С.Сейфуллин, ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясы17 бет
Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы53 бет
Сан қилы тарихи оқиғалардың сәулесін бойына сіңірген - жыраулық поэзия33 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
Орта ғасырдағы қазақ шешендігі85 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
Қазақтың халық педагогикасының даму кезеңдері17 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь