Эмоция туралы қазіргі шет ел концепциялары

Кіріспе
І. ЭМОЦИЯ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҰҒЫМ
1.1. Эмоция туралы түсінік
1.2. Эмоция теориялары
1.3. Эмоцияның функциялары
1.4. Сезім мен эмоция

ІІ. ЭМОЦИЯ ТУРАЛЫ ҚАЗІРГІ ШЕТ ЕЛ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ
2.1. Шетел ғалымдарының эмоция жайындағы ғылыми көзқарастары.

ІІІ ЭМОЦИЯ ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ЖЕКЕ БАСЫ

3. 1. Жеке адам дамуындағы эмоцияның алатын орны
3. 2. Жалпы эмоционалды сферасының ерекшеліктері
3. 3. Әрекет.қылықтық эмоциялық реттелуі

Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Курстық жұмыс
Тақырыбы:

Астана
2012
Жоспар
Кіріспе
І. ЭМОЦИЯ ... ... ... ... ... ... ... теориялары
+ Эмоцияның функциялары
+ Сезім мен эмоция
ІІ. ЭМОЦИЯ ТУРАЛЫ ҚАЗІРГІ ШЕТ ЕЛ КОНЦЕПЦИЯЛАРЫ
2.1. Шетел ғалымдарының эмоция жайындағы ғылыми ... ... ЖӘНЕ ... ЖЕКЕ БАСЫ
3. 1. Жеке адам дамуындағы эмоцияның алатын орны
3. 2. Жалпы эмоционалды ... ... 3. ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Курстық жұмыстың тақырыбы .
Эмоция деп ... ... ... ... я жағымсыз сәулеленуін айтамыз. Эмоциялар шындықтық жүйеде ... ... бір ... ... ... ... ... ол оның қозғалысының механизмі және нәтижесі болып табылады.
Эмоциялар ішкі ... ... ... ал олар ... ... ... ... бейнесі болып табылмайды. Мотивтер және жетістіктер арасындағы қатынастарды бейнелеу эмоциялардың ерекшелігінен тұрады. Сонымен қатар бұл ... осы ... ... ... ... ... тікелей сезімдік бейнеленуі, күйзелістері жайлы сөз болып тұр. Сөйтіп, олар мотивтің актуалдануынан есебін және субьектінің өзінің іс-әрекетін ұсынады бағалауына ... ... ... ... ... ... эмоциялық тәуелділік фактісін білдіретін түрлі болжамдарды талдауға тоқтала алмаймыз. Тек эмоцияларды жүзеге асыратын әрекеттерге немесе операцияларға емес, ол ... ... ... ... ... Сондықтан түрлі әрекетті жүзеге асыратын процестер әр түрлі, сондай-ақ ... ... ... жоя ... ... ... да, ... немесе жағымсыз ролі мотивпен берілген күшті әсерге байланысты эмоциялармен жасалады. Қандай да бір әрекеттің ... ... ... жағымды эмоцияларға жеке бермейді, ол сондай-ақ тұлға үшін жетекші мотивтің жоғынан жеткен табысқа ... ... ... ... ... ... ... эмоцияны да туғызуы мүмкін. Бұл қарапайым бейімделуші реакцияларға да қатысты.
Эмоционалды күйлердің көптігі және күрделілікті, танымдық және аффективті ... ... ... ... бөлінінің нәтижесі болып табылады. Бұл бөлінуде эмоцияланады күйлер дүниедегі заттардан тәуелсіз тіршілік етеді деп ойлауға болмайды. Заттың жағдайларда пайдалы ... олар осы ... және ... ... ... ... келмесе жеке адамдарға эмоцияланады белгілі деп аталатын қарапайым құблысқа көз тастау жеткілікті. Сөз басқа туралы, ал нақтырақ айтқанда оның ... ... ... ... болуы және оның эмоциялды реңі туралы және адаміс-әрекетінің күрделі жанамалау жағдайларында обьектілердің аффектенді өзгеру мүмкіндігі туралы. Ал ең маңыздысы адамда ... ... және ... зіне тән жағымды дамуы бар.
Адамның эмоциялдық күйлерінің өзіндік тарихи, дамуы бар. Сонымен қатар олардың ... мен ... ... ... олар әр ... деңгейлермен салыстыра да қалыптастырады. Бұл кездейсоқ және еріксіз пайда болатын аффектілер, әрі қарай бұл күй ... - ... және ... орай ... яғни тұрақты затта кристалданған заттық сезімдер. Стендальдің көңіл-күйлер - өзінің тұлғалық функциясы бойынша, өте ... ... ... ... ... ... олардың өзара байланыстары-нан және нәтижелерінің күрделігі субьективті түде өте жақсы алынады. ... ... ... ... кезде, оның тек ең дөрекі күйлерді ғана зерттеуге қолы жетеді.Дәл осындай периферриялық идеялар да болды, сондай-ақ қазіргі психологиялық тұжырымдамаларда да ... ... тағы бір ... ... ... сипаттайтын қатнаста зерттеуден және жанамалайтын эмоционалдық қайғыру аймағынан тұрады.
Адам іс-әрекеті үшін техникалық бастыаманы - бұл ... мен ... ... ... болып табылады. Ал, керісінше олар сәйкестенсе, нәтижесінде еркін түрткі болатын күші бар мақсатқа ие болу немесе оларды ... ... ... ... ... екінші ретті құблыс пайда болады.
Мотивтердің мақсатын ерекшілігі - оларды субьекті жете түсінбейді.
Мұндай қосарлану іс-әрекет міндетті түрде көп ... ... яғни бір ... бір немесе бірнеше мотивтерге жауап бергенде, пайда болады. Адам әрекеті әрқашан бірнеше қатнас жиынтығын обьективті орындайды, мысалы, дүниедегі заттарға ... ... ... ... ... ... Сонымен еңбектік іс-әрекет қоғамдық мотивтелген, бірақ олар матиралдық мадақталған мотивтермен басқарылады. Осы екі мотив бар болса, олар әр түрлі ... ... ... ... ... ... мәні жұмысшы үшін қоғамдық мотив болып табылады. Материалдық мадақтауға келсек, адам үшін іс-әрекеттің орнам ... да, ол ... ету ... ... ... ол ... мағына құрастырушы функциясынан айырылған болып саналады.
Сонымен, бір мотивтер іс-әрекеттерді тудырып, оларға тұлғалық мағына береді. Біз оларды мағына құрушы деп ... ... ... ... ... аффиктивтілік, мағына құрастырушы функциялдан айырылған тудырушы фактор қызметін атқарады. Біз оларды шартты түрде стимул - мотивтер деп ... ... тән ... адам үшін ... ... іс-әрекетжүзеге асуы барысында күшті эмоционалды болатын кешірулерді тудыратын жағымсыз әсерлер мен кездесе, онда оның тұлғалық мағынасы ... ... ; ... ... ... яғни туындаған эмоцияның психологиялық сенімсіздігі тең өседі. Бұл белгі эмоционалды бастан кешірулердің тұлғалық мағынаға ... ... ... деп ... ... мен құбылыстарға жағымды жағымсыз қатынастын сәулеленуін айтамыз. Эмоциялар ... ... ... айрықша бір түрі.
Сыртқы дүниенің әсері адамның миында тек қана сәулеленіп қоймай, оған толғанып тебіреніп, өзінің қатысын ... ... ... ... не жағымсыз сезімдер туып отырады. Эмоция адамның сыртқы ... бет ... ... дауысы арқылы айқын көрінеді. Эмоция үшін адам организімің ішкі мүшелері әрекетінің әсері зор. Мысалы қанның жүруі тамырлардың жүрекке ерекше соғуы, ... ... ... әрекеттерге эмоция үлкен әсер етеді.
Эмоция хайуанаттарда да бар олардың эмоциясы, инстикт деп ... Олар ... ... ... ... ... мысық пен иттің еркеленуі, олардың үйреленіп бір нәрседен қорқуы, олардың сыртқы келбетінен жақсы ... ... Адам ... ... эмоцияларына қарағанда өте бай болып келеді, әрине адамдардың эмоциялары біркелкі болмайды, өйткені олардың айналадағы нәрселерге қатынасы бірдей емес.
Әрбір адамның ... ... ... басынан кешкен тәрбиесіне қарай сыртқы дүние әсеріне ... ... ... ... Адам ... бір ... айырмашылығы сезімдердің күш жағынан, әрекет ету мерзімінің уақыт мөлшері жағынан, олардың сыртқы ... бет ... ... ... ... тұрады. Эмоция адамның тұрмысында үлкен орын алады, олар адамға адамдық сипат беріп, оның әрекетін жылытып ... ... ... жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. ... ... ... ҰҒЫМ
+ ... ... ... (фр. emotion, лат. enoveo -- ... -- адам мен жануарлардың сыртқы және ішкі тітіркендіргіштер әсеріне реакциясы; ... ... ... ... ... ... көңіл-күй.
Эмоция организмнің әр түрлі қажетсінулерге қанағаттануына (ұнамды ... ... ... (ұнамсыз эмоция) байланысты. Адамның жоғары әлеуметтік қажетсінулері негізінде пайда болатын тұрақты эмоция. Эмоция жоғары түрі адамның іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік және т.б. эмоциялар жатады. Жағымсыз эмоция адамның іс-әрекетіне азды-көпті зиян келтіреді. Оларға қорқыныш, қайғы, абыржу, үмітсіздену, ... және ... ... ... -- ... ... билеп алатын эмоциялық жағдай. Көңілді болу адамның іс-әрекетінің сәтті, нәтижелі болуына ... ... ... оның ... ... да ... Эмоциялық үрдістердің пайда болуы вегетативтік жүйке жүйесінің қызметіне байланысты. ... ... -- ... ... ... кемелденген екі бағдар. Олардың біреуі ұғынымсыздыққа қарай ығыстырылып, индивид мінез-құлқына санадан тыс әсер етеді.
Адам мен жануарлар психикасының ерекше көріністерінің бірі - ... Ол ... ... және ... асыру амалдарын жасайтың мотивацияның құрамында маңызды орын алады.
Эмоцияның бірнеше түрі бар. Олар: ... ... -- ... ... ... шөлдеу т.б.) мұқтаждықтарын қанағаттандыру немесе қанағаттандырмау әрекеттерімен байланысты болады.
Жоғары ... -- әр ... ... (әлеуметтік, танымдық, әсемдік) әрекеттерінен туады.
Кідірген эмоция -- жеке ... ... ... эмоциялық көріністерін тежеуі нәтижесінде байқалады.
Жағымсыз эмоция -- қандай ... да бір ... ... ... ... ... түрінде кездеседі.
Жағымды эмоция -- мұқтаждық қанағаттандырылған кезде болатын сүйкімді әсерленушілік.
Эмоция кұбылыстары аффект (долданыс), нағыз ... ... ... ... ... -- айқын қимылдар ағза көріністерімен қоса жүретін күшті және біршама қысқа мерзімді эмоциялық күйзеліс күйі. Ол ... ... ... немесе әлеуметтік жағдайда кездеседі. Нағыз эмоция ұзақ уақыт және әлсіз түрде білінеді. Ол бастан кешкен немесе болашақты елестету ... ... ... үшінші түрі -- заттық сезімдер. Олар ... ... ... ... ... (мәселен, махаббат), отанды сүю, өшпенділік т.б. елестету немесе ойлау ... ... бола - ды. ... ... ... ... ... көрсетеді. Эмоциялық көтеріңкілік сәтте адамды шабыт, нұрлану, жаңалық ашу, шығармашылық қуанышы билейді. Яғни, сезініс күйі -- адамның рухани және дене ... ең ... ... ... ... күйі ... күйзеліс және эмоциялық көрініс іспетті әсерленістерден тұрады. Эмоциялық күйзеліс деп организмнің өзін және қоршаған ... ... ... ... айтады. Организмнің дене сезу және ағза жүйелерінде байқалатын өзгерістерді эмоциялық көрініс деп атайды. Эмоциялық ... ... ... ... ... ... ... қызметі жеделдейді, қанның қысымы көтеріледі, газ алмасу өседі, тыныс кеңейеді, организмде ... және ... ... ... ... ... сілекейде, несепте катехоламиндер, пептидтер және глюкоза мөлшері көбейеді.
Бұлшық ет тонусы өсіп, көз қимылы жиіленеді, терінің түктері үрпиеді, эмоциялық қозу кезінде ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар түпті қарқынды іс-әрекеттің өзінде, оның әлі де зор пәрменді мүмкіншіліктері ... ... тек ... ... ... ... кезінде тұтынылады.
Эмоция кезінде адамның субъективтік күйі өзгереді. Оның парасаттық ... ... ... ... орта әсерлерін жетік қабылдайды.
Эмоциялық күйзелістің тіршіліктегі негізгі мәні адам мен жануарларға өзінің ішкі ... ... ... ... тез бағалауға, оны толық қанағаттандыруға мүмкіндік жасайды. Сөйтіп, ол организмдегі ... ... ... ... реттеуші, байланыстырушы әрекеттерді ұйымдастырады.
Эмоцияның бейнелеуші әрекеті оқиғаларға жалпы баға береді. Организм ... ... іс ... ... ... оған әсер ... ... жағымды немесе жағымсыз жақтарын тез анықтайды. Адамның сезініс қабілеті дара ... ... ... қоса ... ... қалыптасады.
Эмоцияның ізденуші түрі мақсат пен ниетке байланысты білінеді. Ол жетекші және ... ... ... ... ... эмоциялық күйзеліс -- мұқтаждықты қанағаттандыратын мінездік мақсатқа бағытталады. Жағдайлық ... ... ... ... ... ... туады. Ол нәтижеге қарай мақсатқа жету үшін мінезді не жалғастырады не өзгертеді.
Эмоция нығайтушы әрекеті арқылы тәлім және ... ... ... ... ... ... ... қағидалар тез және ұзақ уақытқа зерде де сақталады. Мұны әрбір шартты рефлекс қалыптасар кезде байқауға болады. Оның алғашқы жалпылама сатысын -- ... ... ... Дәл осы ... ... вегетативтік саласы ерекше жұмылдырылады. Өйткені белгісіз жайларда үстемді әсерлену тиімді келеді.
Эмоцияның реттеуші немесе аударақосушы ... ... ... ... себептердің бәсекесінде айқын көрінеді. Ол үрей мен міндет, үрей мен ұяттың сезімдер таласында байқалады. Мұның ... ... ... ... ... және ... байланысты болады.
Эмоцияның байланыстырушы әрекеті ымдау, қол сермеу, дене қимылы, ... ... ... ... ырғағын өзгерту арқылы, серіктеріне сезініс түрін білдіреді. Мұның айғағын эмоциялық ... ... ... - ... ... болады. Мәселен, куаныш пен қайғы, ашу мен үрей, ынта мен жеркену, ұят пен жек көру, сүйсіну мен күйіну сезімдері ... ... ... ... болу ... ... арқылы ұғынуға болады. Эмоцияның алғашқы теориясы Ч. Дарвин ұсынған биологиялық қағида болатын. Ол жануарлардың ... ... ... салыстырып, белгілі бір биологиялық сигналдық мәні барлығын анықтады. Мұндай ... ... (ашу, ... ... т.с.с.) және ымдау әсерленістері эмоциялық туа біткен көріністерге жатады.
П.K. Анохиннің айтуынша, ... ... даму ... ... ... ... ... тез бағалау және қанағаттандыру амалы ретінде қалыптасты. Әдетте, әрбір ... ... ... ... жүреді. Сондықтан ол адам мен жануарларды белсеңді іс-әрекетке демеп отырады. Ал ... ... ... ... ... ... туады. Содан нәтижелі қимыл-әрекетпен ұласқан жағымды эмоция зердеде сақталып, әр уақытта мақсатты мінезді ұйымдастырады.
В.В. Симонов ұсынған ақпараттық қағида эмоцияны адам мен ... ... ... ... ... ... және ... оны қанағаттандыру ықтималдығын бейнелеу қасиеті деп санайды. Мұны ... ... ... ... және жеке жүре пайда болған тәжірибе негізінде бағалайды. Яғни, эмоция мұқтаждық мотивациялық және ақпараттық түрткілерден туады. Оның ... болу ... ... ... теңдеуді қолданады:
Э=М- (Aк-A1) ,
мұнда Э -- эмоция, оның дәрежесі, сапасы және ... M -- ... ... сапасы мен күші; (Ақ-A1) - туа біткен және жүре болған тәжірибе негізінде бағалау; Ак - мұқтаждықты қанағаттандыру үшін ... ... ... ... A1, ... қолданып отырған нақтылы амалдар туралы ақпарат.
Келтірілген көрсеткіштер кейбір эмоция пайда болуы үшін қажетті және жеткілікті түрткілер ... ... ... ... ... ... дара типологиялық ерекшеліктері, эмоция тудыратын уақыт түрткісі және мұқтаждықтың сапасы ескерілуі тиіс. Осыған орай әлеуметтік және рухани мұқтждықтан ... ... ... деп ... ... амалы ықтималдылық (Ақ -- Ah) жағымсыз эмоциялар тудырады. Ал ... ... жету ... (Ан -- Ақ) ... жағдайда жағымды сезініс пайда болады.
Физиологиялық тұрғыдан алғанда, эмоция - ... ми ... ... ... ол осы ... ... немесе азайтуға бағыттап, мінезді өзгертуге мәжбүр етеді.
Эмоциялық күйдің қалыптасуына мидың әртүрлі құрылымдары қатысады. У. Кеннон ұсынған ... ... ... ... ... ... ... орталықтарында пайда болып, ми қыртысына ықпалын тигізеді. ... ол ... ... көрнекті қимылдарды тудырады.
Эмоцияны ұғынуда лимбиялық теория жетекші орын ... Дж. ... ... ... нәтижесінде, ми қыртысының маңдай бөлігі, гипокамп, күмбез, бадамша, таламус, гипоталамус эмоциялық ... ... деп ... Д. ... ... әдісін қолданып, бұл құрылымдарды ми бағанының торлы құрылымы белсендіретіндігін дәлелдеді. Сөйтіп, ол эмоцияның ... ... ... Гес ... ... арқылы гипоталамустың алдыңғы және қапталдас ядроларының жағымды эмоцияға, ал артқы және ... ... ... жағымсыз эмоцияға жауапты екендігін көрсетті. Сол сияқты Д. Олдз жануарлар миына енгізілген электродтар арқылы, олардың өзін-өзі тоқпен тітіркендіру әдісін ... ... ... және ... ... ... ... анықтады. Жағымды нығайтушы құрылымдар жүйесіне қапталдас гипоталамус, перде, мидың ... ... ... ... ... ... зат, ... гипоталамус, бадамшадан құралады. Бұл құрылымдар мидың эмоциогендік жүйелері құрамына ... ... ... ми ... ... асимметриясы байқалады. Мидың оң жарты шарының эмоциогендік мәні зор, көбінесе дағдыланудың алғашқы кезеңінде іске қосылады. ... ... ... ... сол ... ... ал ... оң жарты шармен жүзеге асады. Осыған сәйкес әртүрлі психосоматикалық көріністер тұлғаның, сол жақ жартысынан жиі білінеді. Адамның сол жақ беті ... ... ал оң жақ беті ... ... бейнелейді. Мұндай айырмашылық тіпті жаңа туғандарда байқалады. Олардың тәтті ... ащы ... ... бет ... анық ... A.B. ... эмоцияның белгілі түрлері мен мидың нақты құрылымдары арасында байланыс болатынына күмән келтіреді. Өйткені, эмоция психикалық әрекет болғандықтан белгілі ми ... ... ... Ол туа ... және жүре ... механизмдерге негізделген мінездің түрі. Расында, клиникалық байқауларда, мидың әртүрлі құрылымдарын ... ... ... ... әрқайсысы әрі жағымды, әрі жағымсыз эмоциялық күйлерге сәйкес келетіндігі анықталды.
Эмоциялық күйдің пайда болу ... ... ... ... ... ... ... Жануарларға жасалған тәжірибелер бойынша, норадреналин жағымды сезініс, ал cepотон мен холинергиялық жүйелер жағымсыз эмоция тудырады. Сонымен қатар жағымды эмоциялық ... ... ішкі ... ... дәлелдейді. Бір жағынан осы эндорфиндер мидағы серотонин сезгіш жүйелердің әсерін өзгерте алады.
Кейбір зерттеулерде эмоцияның ... ... ... -- және ... ... ал мотивация норадренергиялық жүйелерден тәуелді екендігі анықталды. Сөйтіп: әртүрлі эмоциялық күйді ... ... ... ... нейромедиаторлық жүйесінің қатысатындығын болжауға болады. Шынында, олардың балансы өзгергенде эмоция бұзылады. Мәселен, мания немесе ... ... ... ... бөлімінде дофамин, норадреналин және серотонин құрамасы өзгереді.
Эмоцияның екі түрлі ауытқуы байқалады. Гипотимия -- абыржу, үрей, ... ... ... ... жағдайда мотивация әлсірейді, адам жүдеп, ішкі ағзалардың қызметі бұзылады. Гипертимия -- көңіл шалқып, қимыл күшейеді, ... ... ... ... ... ауытқулары өте күрделі. Мұндай күйлер эмоциялық ышқынуда (стресс) жиі кездеседі. Ол мұқтаждық пен оны өтеу мүмкіндігі сәйкес келмеген ... ... Яғни ... ... осындай кақтығысуларды жоюға арналған организмнің барлық қорғаныш күшін жұмылдыратын маңызды икемделу әсерленісі. Ол жойылмаған күнде эмоциялық қозу ұзақ уақыт ... ... ... ... ... бұзылып, әртүрлі аурулар пайда болады.
Эмоциялык стресс -- жүрек ишемиясы, гипертензия, асқазан жарасы, эндокрин ... ... ... ... Мұнда орталық жүйке жүйесіндегі нейромедиаторлар мен пептидтердің мөлшері көп өзгереді.
Адамдарда мұндай ауытқулар көбінесе әлеуметтік қақтығысуларда өте жиі кездеседі.
Эмоциялық стресті ... ... ... ... көмектеседі. Сондықтан ұзақ және тиімді психофармакологиялық емдеу психиканы зақымдаушы әсерлердің эмоциялық зерде, із жазбасын өшіріп, толық ... ... ... ... ... келтіреді. Сонымен бірге нәтижелі емгерліктің алғы шартты -- мидың өзінің етеміс механизмдерін белсендіріп, дерттену сәттерін жою ... ... 2. ... теориялары
Эмоция -- (латын сөзі -- еmоvега қозу, толқу) деген мағына береді. Қуаныш сезімі. И.П. Павлов, эмоция ми ... ... ... ... ... да эмоцияның белгілі түрде биологиялық және әлеуметтік мәні бар. Эмоция ағзаның ішкі эндокринді бездеріне байланысты ... ... ... ... бірі ... ... Ол бауырдағы гликогеннің ыдырауына әсерін тигізеді. Адам эмоциялық жағдайда болған да, қандағы қанттардың ... ... ... ... ... ... тудыратын стрестің пайда болу ағымында биологиялық танымдықтың 3 ... ... ... ... ... ... бағалар; күйзелістің анық қаталдылығы, онша үлкен мөлшерде болмағанымен проблема оны адамның өз-өзіне, біліміне және түсінігіне қарай бағалануында. Бағасына қарай ағзада ... ... ... ... ... және пайдасыз өзгерістер туады.
2) Оқиғаның өзіне немесе оның бағасына деген физио-логиялық-биохимиялық, биологиялық жауабы. Адреналогиялық-биохимиялық әсер етеді.
3) Алдағы уақыттарда ... ... оның неше ... себептерін жоюға арналған іс-әрекет (мінез-құлық). Жұмсалатын биологиялық күш өлшемі оқиғаның салдары әрқашан да есепке алынуы тиіс. Осының нәтижесіне ағзада ... ... ... ... ... ... (1982) нәресте бет-әлпетiнiң қысқа мерзiмдi өзгерiстердi өлшеу мақсатындағы шарттанған сызбанұсқаны ... ... Мұны ... ... ... мен ... көрiнiсi 5-7 айынан бастап; ал ұяңдық пен ұялшақтық белгiлерi 6-8 айында басталады. Кiнәлiлiк пен ... ... екi ... көрiнедi [23].
Эмоционалды сфера - бұл адам өмiрiндегi күрделi психикалық феномен. Ғылымда эмоционалды сфера терминiнiң анықтамасы әлi толық анықталмаған.
Эмоционалды ... ... ... өтетiн эксперименталды мәлiметтерiне сүйенейiк. Бұл аумақтың пионерi болып ... ... ... Дж. Уотсон болды. Ол эмоцияны ағзаның ең алғаш онтогенез кезеңiнде табылатын, тұқым қуалаушылықтың стреотиптi реакциясы ретiнде: қорқыныш, ашу-ыза, махаббат ... ... ... ... ... ... Мысалы, қорқыныш төменгi реакцияларда байқалады:
* аяқ астынан дем алуды тоқтату;
* орынсыз қолмен басып салу;
* қабақтың аяқ астынан ... ... ... ... ... жылау, кейбiреуiнде - қашу, безу және тығылу.
Қорқыныш келесi стимулдармен шақырылады:
а) қорғаныстан аяқ ... ... ... ... ұйықтап жатып селк ете түсу;
с) ұйықтап жатып көрпенi тартып алу.
1927 жылы М. ... ... ... 4 стимулға (сәл биiктен құлау, түйреуiшпен пiсiп алу, бас ... шек қою, ... ... жауап қайтару реакцияларын ұсынды, дегенмен бұл реакциялар дифференциалды болмағандықтан, 3 ... ұжым тек қана ... ... ... ... К. Бриджес жалпы қозудың алғашқы күнiнде негiзделген ... ... ... ... ... көңiл-күйден 3 айлық балада ренжу мен рахаттану байқалады, одан кейiн ренiштен ызалану; 4 айлық балада бас тарту; 5 айда - ... ... ... ... 1-шi жылы ... және ... - ... 9-11 айда байқала бастайды.
Р.Спитц және К.Вулер, американдық психологтар, жымиюдың онтогенездегi даму ... ... ... ... магнитафондағы дауысы, балада бұрынғыдай жымию реакциясына әкелмейдi
Балада алғашқы ... ... ... ... кейiн синтония, яғни басқа адамның эмоционалды көңiл-күйiне назар аудару қабiлетi ретiнде қалыптаса бастайды. Жоғарыда айтылғандай бiреу үшiн әуре ... ... ... ... ... жасына дейiнгi кезеңде байқалады.
З.Фрейдттен бастап, психикалық денсаулықтың критерийi ретiнде махаббат пен бауырмалдылық қабiлетi адамның нормальдi жетiлiп, дамуының фундаментальдi мiнездемесi ... ... iрi ... мен психиатрлар мойындайды. Әрқашан да баланың тәрбиесiн қолға алып, оны бағып-қағып ... ... ... ... жетiм балалар мекемелерiндегi тұрақсыздық пен қоршаған ортаның әлеуметтiк көптiлiгi, бала бойындағы тұрақтылық пен қорғаныс сезiмiне әкелiп соқтырады, бұл оның эмоционалды ... және ... ... керi ... тигiзедi, оған қоса баланың жақындаушылық пен махаббатқа қарапайым ынтасын шорт сындыруға мүмкiншiлiгi бар. ... ... ... ... ... басты сезiмi, әлемге сенiмдiлiк көзқараспен қарау қоры мүлдем болмайды. Бүкiл дүние жүзi олар үшiн оқыс, сенiмсiз болып көрiнедi. Бауырмалдылық сезiмiнен ... ... ... ... ... ... жан-жақтарынан қорғай алатын сезiмсiздiк-қорғаныс механизмiнiң қалыптасуына әкеледi [9]. Ресейлік зерттеу мекемелердегi тәрбиеленушiлердiң жеке тұлғалықтың ерекше түрiнiң қалыптасуы жайлы идея ... ... ... ... ... әр түрлi қорғаныс реакциялардың қалыптасуымен кәмпескеленедi. Сөйтiп, шығармашылық ойдың орнына шаблонды ой, ... ... ... ... ... ... ... еркiндiлiгi қиын жағдайлардан өз бетiмен шығу қабiлетiнiң орнына - ... ... ... аса ... ... ... қайтару тенденциясы. Қарым-қатынастың адекватты дефицитi баланың басқа адамдарға агрессивтi-негативтi көзқарас позициясына әкеліп соқтырады. Бұл ... да ... ... ... өзiнiң бауыр-қарындастарына да туысқандық сезiмi айқындалмайды, және де қоршаған ортадағы адамдармен эмоционалды адекватты, конструктивтi ... ... ... ... ... А.Б. ... өздерi жүргiзген зерттеулерiнде жетiмдер үйiнен шыққан балалардың дискотекадағы мiнез-құлық, жүрiс-тұрысына бақылау жасаған. Нәтижесiнде 18-21 жас аралықтағы ер жеткендер мен ... тек қана өз ... ... ... құрамына ешкiмдi кiргiзбеуге, ал егер ондайлар табылатын болса, оларға физикалық және вербалды агрессияны көрсетедi. Жетiмдер үйiнiң ... ... ... мен ... ... ... бiрақ та өмiрде соншалықты тұрақталынған конформдылық пен басқаларға тәуелдiлiк қасиеттерi ... ... ... ... ... ... ... үлес қосады .
Мемлекеттiк статистика бойынша жетiмдер үйлерi мен интернат түлектерiнiң 80%-i криминалды ортаға ... ... орай ... ... балаларды тәрбиелеуге арналған материалды қаржысы криминалды структурасы мен түзету мекемелерiне даярлау үшiн бөлiнетiнiн ... ... ... ... ... биологиялық мағынасына заттай түсінік берсек, тек эмоция адамдар мен жануарларға тез ... ... ішкі ... ... бір нәрсеге мұқтаждығын көрсете алады, сонымен қатар жасалатын іс-әрекет кезінде қанағаттанарлық жағдайға жету мүмкіндік көрсете ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, өзіңді тоқ сезіну. Бір нәрсемен шұғылданғанда ... ... ... ... ... алмастырып тұрады.
Зерттеушілер эмоцияның функцияларының бірнеше түрін бөліп көрсетеді: көрініс табатын (бағалайтын), лепті, ... ... ... ... ... ... жиынтық жағдайды бағалауда көрінеді. Эмоция бүкіл ағзаны билеп алып, сол арқылы лездік шоғырлануды береді. Эмоциямен орындалатын барлық ... ... ... ең ... оның ... пайдалы немесе пайдасыз әрекет етуін анықтауға және оның алдын алуына мүмкіндік ... ... ... ... ... орны ... ... жеке классына бағалайтын функция бірдей дәрежеде тән ... Ол ... ... ... ... ашу, ыза, кек, жек ... ұят. Олар келесі реакциялармен міндетті түрде байланыста болады: ләззат алу, ... ... ... Бұларға оның себептерін анықтау мүмкіндігі әрдайым бола бермейді.
Адамның эмоционалды бағалау қабілеті тек басқа адамдармен араласу ... ... жеке ... тәжірибесінде ғана құрылмайды, сонымен қатар өнер туындыларын қабылдау кезінде, бұқаралық ақпараттардан да болады. Яғни адамның эмоционалды тәжірибесі оның жеке ... ... ... ... ... Және бұл ... ... ортасының дамуының бір факторы болып табылады. Эмоцияның бағалау немесе көрініс табу функциясы оның лепті ... ... ... ... ... Оксфордтық ағылшын тілінің сөздігіне сәйкес, сөзі француз глаголынан туындаған. Ол дегенді білдіреді. Оны алғаш ХVII ... ... ... Ойға ... ... көп ... ... көңіл, ауру және т.б.). С.Л.Рубинштейн деп жазып кеткен. ... ... ... ... ... ... ізденіс шегін басып ашады. Эмоционалды уайымдаулар адамды әрекетке итермелейтін қажаттіліктерді қанағаттандыратын және оған деген алақолдық қатынасты көрсететін пәннің ... ... ... ... ... екі классы ажыратылады: басты және ситуациялы (немесе туынды). Олар қызметті ... ... ... ... ... ... ... - затқа бағыттандырылған басты эмоционалды уайымдаулар, өзінің басты адаптивті жүрісін көрсетеді. Жеке тәртіп этаптарын бағалаудан туындайтын ... ... ... ... ... ... бойынша әрекет етуге немесе тәртіп тактикасын өзгертуге, тәртіптің өзін өзгертуге бағыттайтын мақсатқа жету тәсілі.
* 3. ... мен ... ... адам ... ... ... құбылыстарды сезім деп атайды. Күнделікті тұрмыс-тіршілікте ақыл-парасат иесінің бойында кездесетін сезімдер әрқилы. Олар-дың ең бастылары: торығу мен ... ... мен ... ... мен ... ... мен ... сырқаттану мен сауығу, ұнату мен жеккөру, шошу мен ұялу, таңдану мен ... және т.б. ... ... мен ... ... мен ... табиғаты мен мазмұныда сан алуан. Оның бір сәттік ... ... ... үстірт эмоциядан терең де тұрақты сезімге де ... ... ... да ... айналасындағы өмір шындығына және өз басына деген қарым-қатынасы болып табылады. Және оның жүзеге асуына сезімдей әсер етеді. ... осы ... мен ... ... ... айыр-машылықтары бар. Психолог Қ.Жарықбаевтың пікірінше: .
Адамның сезім мүшелері Тіршілік иелері - ... мен ... ... ішкі және сыртқы ортаның сан алуан әсерлерін қабылдайтын, оны мидың ... ... ... ... ... ... бар. Мұны - рецепторлар деп атайды. Олар ... әсер ... ... белгілі бір нақты түрін ғана қабылдауға бейім. Олар өздерінің ... ... ... ... және ... ... екіге бөлінеді, дейді ғалымдар. Экстерорецепторлар - қоршаған ортадан келетін тітіркендіргіш әсерлерді (дәм, иіс, ... ... ... ... қабылдаушы. Интерорецепторлар - ішкі органдарда, қан және ... ... ... ... осы органдардағы тітіркеністерді қабылдаушы. Олар: ішкі органдардағы барорецепторлар мен олардың кілегейлі қабықтарындағы бос ... ... ... ... ... ... ... органдарындағы, проприорецепторлар. Тірек-қимыл аппараты дегеніміз - сүйек бұлшық ет, буын.
Біздің ... ... ... әр ... ... эмоциялар мен сезімдердің қайнар көзі екені мәлім. Тек, бір жағдайдың, бір заттың әр адамға әрқилы әсер ... де ... ... Біз ... ... тоқталсақ: шөлдегенде ішкен бір стақан су адамның жанын рахат сезіміне бөлейді. Ал енді шөлдемеген кісіге зорлап ішкізсе, оның ... ашу, ... ... ... ... адам ... ... сүйсініп, етжүрегі елжірегенімен, жақсы сезімдер құшағында болғанымен, барған концерті тым ұзаққа созылып кетсе, қалжырап, жалығып кететіні ... пе? ... ... мен ... ... ерекшеліктері бар. Ол адамның еркімен, ниетімен, мінезінің ерекшелігімен, талап-тілегімен әр түрлі көріністе, сипатта ... Олай ... ... мен ... әлемі өте күрделі, алуан түрлі, таңғажайып сырларға толы. Зерттеуші мамандардың пайымдауынша, адамның эмоциясы мен сезімі қоғамдық-тарихи сипатта болса, жануарлардың эмоциясы ... ... тек есте ... бір ... адам ... ... ... жануарлар психикасында ұшыраспайды. Оның сәл ұшқыны сезілгенімен, ол адамның сезімдеріндей нәзік те ұзақ, ұлы емес.
Ол жөнінде әркімнің өзіндік ой-пікірі, түсінігі ... ... және ... ... ... бойынша, адамның жоғары сезімдері көп. Солардың ішінде әркімнің күнделікті ... ... орын ... және ең ... - ... ... Бұл - ... өз Отанының, халқының, ата-анасының, отбасының, туған-туыстарының, еңбек ұжымының, қоғамының, дінінің, өзіндей адамдардың алдындағы парызы. Адамдар оны қалай ... оған ... ... ... жауап береді, оның бәрі өзінің де, өзгенің да алдында көрініп тұратын өлшем. Парыз сезімі терең дамыған ... оны ... өтеу ... ... қайта бақытқа бөлейді, оған зор сый-құрмет сыйлайды.
Адамды танып, білу үшін оның қалай ойлайтынынан, соған ... ... ... ... хабардар болу жеткіліксіз. Ең бастысы, адамның не нәрсені де ... ... ... ... Бұл ... ... мамандар адамның сезімін 4 топқа бөліп сараптап, бағалайды. ... ... ... ... ... сезімнің тұрақтылығы; сезімнің әсерлігі.
Егерде адамның сезімі не болса, соған әсерленіп, бетімен лақса, онда ол ақыл-парасат иесінің шығармашылығына, тіршілік үшін ... ... ... ... ... тірек бола алмай, адамды тура жолынан адастыруы да, қате қадамдарға бастыруы да, негізгі парызы мен міндетін адал ... ... да ... Адам ... оның ... ... қабысып жатыр, оның беріктілігі қандай, бар бақыт, абырой соған байланысты.
Адамның эмоциялық өмірін талдап, ... оның ... ең ... орын ... ... қандай, ол жеке дүниетанымынан, көзқа-расынан туған ба, негізгі мақсаттарымен сәйкес келе ме, сезімдері ұсақ па, ірі ме, ... ме әлде ... ма, ... басты назар аударған жөн. Себебі, кейбір сезімдердің бағытына сәйкес жоғары немесе уақ болатыны белгілі.
Осы орайда өшпенділік сезімін алып, қарастырсақ, Елің мен ... ... ... ... ... сені ерлікке құштарландырады, қаһарман етіп шығарады.
Олай болса, бұл ең жоғарғы сезім. Ал ... бағы ... ... ... оған ... ... - өсек ... жат қылықтар жасауға итер-мелейді. Яғни, бұл - тайыз сезім. Көрдіңіз бе, бір ғана өшпенділік сезімінің өз ... (не ... ... ... ... мән-маңызға ие болып отырғанын.
Кез-келген адамның эмоциялық өмірінің ... мен ... ... ... ... ... тереңдігімен өлшенеді. Терең сезім әр адамның тыныс-тіршілігінің ең маңызды жақтарын ... ... ... ... ... болады, өзінің бүкіл рухани болмыс-бітіміне әсер етеді, оған нәр береді. Бұл орайда Лермонтов былай деген: . Иә, тез лып етіп өте ... ... ... ... ... ... бірдей терең сезімге жатпайды, адамның сенімінен туатын, оның ... ... ... ... принципті түрде жек көруді туғыза-тын сезімдер терең сезім болып саналады.
Қандай ... ... ... ... ... ... болса, ол тұ-рақты да берік. Тайыз сезім күшті ... ... және ... ... адамның басында болатын жағдай, ол бір істі шын жүрегімен сүйсе, оған зор сенім артса, онымен әрдәйім шұғылданса да зерікпейді, ... ... ... бұл іске ... ынта-ықыласы арта түседі. Жақсы ән-күйді тыңдауға құштар жан оны тыңдаған сайын оған деген құштарлығы кемімей, керісінше, арта түседі. Өмірде ықыласы ... ... бар ... ... өткізуге құштар адам тез қажиды, бәрінен де тез ... тез ... ... оның ... ... емес, тайыз, үстірт қана. Олар уайым-қайғыға да тез ... ... де, ... күн ... бос ... ... Бұл ... тайыз, үстірт адамдардың эмоциясы мен сезімінің тез мұқалғыштығынан, тез ... ... ... ... үшін ... күш. Тек есте ... бір мәселе, кейбір адамдар үшін қозғаушы күш болып табылатын сезім екінші бір адамдардың мінез-құлқына онша әсер етпейді. Осы соңғы ... ... бір ... қатты берілуі де мүмкін, бірақта ол ісіне, қылығына әсер ете қоймайды. Сонда сезім әсерсіз ... ма? Жоқ, ... және ... ... ... күші ... ... зерттеушілер сезімнің әсерлілігі деп оның адамды іскерлікке жұмылдырушы қабілетін, күш-қуатын айтады
Терең де берік сезім қашанда адамның ойын туралап, барлық ... ... бір ... ... ... ... бір дәрежеде әсер етеді. Психологтар сезімнің бұл ... ... деп ... , - дейді. Иә, өзінің Елі мен Жерін сүю, оның әдебиеті мен мәдениетін, ... мен ... ... ізгі ... ... ... істерге, ұлы шығармаларға жол ашады.
Біздің тіліміздегі , , деген сөздер ... өте ... ... ... ... Б.М. ... ... .
Сезім кең-сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адамның қажеттеріне сәйкес келу-келмеуінің нәтижесінде пайда болып отыратын психикалық процестердің ... ... ... өте ... психикалык процестердің бірі. Сезімдер адамньщ тіршілік кажетіне, езара қарым-қатынасына байланысты сан алуан формаларда көрінеді. Адам сезімдері тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... өмірі қоғамға байланысты, оның әрекеті де қоғамдық саналы әрекет. Олай болса, адамның сезімдері де қоғамдық сипатта болып, сезімнің ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі- олардың актив (қажырлы) жэне пассив (солғын) болып бөлінуінен көрінеді. Адамға күш ... ... ... ... сезімдер мен эмоцияларды стеникалыц, ал бұлардың баяу, солғын түрлерін ... деп ... ... сезімдерге жауапкершілік, жолдастық, достық, айбаттылык сезімдер жатса, ал ... ... ... ... көңілсіздік т.б. сезімдер жатады. Түрлі нақтылы жағдайлардың ретіне қарай адамдарда бір сезімнің өзі бірде қуатты, бірде әлсіз ... ... ... ... үшінші бір ерекшелігі-жігерлендіру және кернеуден босану немесе шешілу. Бұл да сезімдердің қарама-қарсы сапаларының бірі. Мәселен, ... ... ... ... ... адамның мәреге жетуі шешуші кезеңдер болып табылады. Мәреге тақалғанда адам барлық күш-жігерін жұмылдырады. Осы кезең өткен соң, басқа бір ... ... Мұны ... ... ... ... дейді. Сезімнің қораш, солғын, селсоқ болуы іске кедергі келтіреді.Адам не үшін күрессе, соны жан-тәнімен жақсы көріп, неге қарсы ... соны ... ... ... ... дегеніміз - адамның органикалық мұқтаждықтарын қанағаттандыру не қанағаттандырмауға байланысты туатын психикалық күйлер.
Адамның әр түлі ... оның ... мен ... ... ... көзқарасы мен сеніміне, мінез-құлкы мен мінез көлеміне, санасы мен ерік сапаларына байланысты қалыптасып отырады. Шамадан тыс күшті тітіркендіргіштер адамда ... ... ... ... Кісі ... қинала беретін болса, оның діңкесі қүрып, берекесі кетеді. Адамның осылайша шамадан тыс зорлануын психологияда стресс деген терминмен белгілейді. Жоғары сезімдср ... ғана тән. Осы ... ... ... ... деп ... сезімдер кіреді. Қоғамдык өмірдің талабына сәйкес адам мінез-қулқынан жиі көрінетін сезімдердің бірі адамгершілік ... ... ... ... ... бірі ... сезімдер. Адамгершілік немесе имандылық сезімдердің мазмұныда, қүрылымы да күрделі келеді.
Эмоция және сезім - бұл адамның айналадығы өмір шындығына және өз ... ... ... қарым - қатынасы.
Сезімдер мен эмоциялар бейнеленетін заттардың ерекшеліктеріне тәуелді. Сезімдер мен эмоциялар адамның таным және іс - ... тыс ... Олар іс - ... ... пайда болады және оның жүзге асуына әсер етіп отырады.
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адамның қажеттеріне сәйкес келуі - ... ... ... болып отыратын психикалық процестің түріе, сезім деп атайды.
Сезімдер өте күрделі психикалық процестердің бірі. Сезімдер адамның тіршілік қажетіне, өзара ... - ... ... сан алуан формаларда көрінеді. Адам сезімдері тарихи әлеуметтік сипатта болады.
Біздің сезімдеріміз екі - реттеуші және сигналдық қызмет ... ... тыс ... ... ... көбінесе қолайсыз эмоциялар туғызады. Адамның осылайша шамадан тыс ... ... ... ... - сөзі ... тыс зарлану деген мағынаны береді) деген терминмен белгіленеді.
Сезімдер өздерінің мазмұны және мәні жағынан әртүрлі және сан ... ... ... ... - моральдық (адамгершілік), интелектуальды (танымдық) эстетикалық сезімдер болып бөлінеді.
Моральдық сезімдер. Моральдық сезімдер дегеніміз - жеке ... ... ... ... ... эмоциялық қатынасы. Өршіл сезімдер арасынан моральдық сезім ерекше орын алады. Интелектуальды сезімдер. Ақыл-ой ... ... ... ... ... ... сезім деп атайды.
Эстетикалық сезімдер - адамның әсемдікті қабылдауы және ... ... ... туады және сұлулықты қабылдай отырып, адам көз қызықтырып, сүйсіне тамашалап, қарау ынтасын тудыратын, ... ... ... ... ... эстетикалық әсемдік сезімін бастан кешіреді.
Жеке адам өмірінде эмоциялық күйлердің үлкен мәні бар. Эмоциялық күйлер өтіп жатқан ... ... ... ғана ... ... қана қоймай, оған өзі де орасан зор әсер етеді. Эмоциялыцқ күйлердің бәрі де өткінші сипатта болады.
Көңіл - күй бұл ... ... ... ... мен әрекетіне өң беретін біршама ұзақ эмоциялық күй.
Аффект - бұл ... ... бұрқ етпе өте ... эмоциялық реакция. Аффекті күй эмоцияның бірте - бірте күшеюінен көрінеді. Аффект жағдайда сана ... ол ... ... ... ... заттар мен түсініктердің шағын шоғырына бағытталады.
Фрустрация. Тұрақты жағымсыз эмоциялық күйге душар ететін, шектен асқан қанағаттанбаушылық фрустрациясының, яғни сана мен ... ... ... ... ... ... адам өте ... жүйкелік - психикалық күйзеліске түседі. Фрустрадцдияның өту ерекшелігі шиеленіскен жағдайдың шашілуіне байланысты болады.
Фрустрация әлсіреуі, тыным табуды немесе күшеюі ... Егер ... ... ... онда ... ... ... жағдайда басталады.
ІІ. ЭМОЦИЯ ТУРАЛЫ ҚАЗІРГІ ШЕТ ЕЛ ... ... ... ... ... ғылыми көзқарастары.
Бұл бөлімде біз Дарвин іліміне арқа сүйейміз. Ол өзінің деген еңбегінде бұрынғы ... ... ... одан әрі дамыта отырып, адамның сезімі мен эмоциясы ... ... ... сезімі мен аффекттік серпілістерімен тығыз байланысты түрде дамып жетіле түсті дейді. Оның ... орыс ... ... ... адам ... ... қимыл-қозғалыстарының бәрі эволюциялық даму нәтижесі екендігін баяндай отырып, адамның жан дүниесінің ішкі ... ... ... ... ... адамның өзі сияқты, жануарлар дүниесінің қылығымен төркіні бір деп ... ... ... ... ... ... бұл ... адамға ұқсас жоғары сатыдағы жануарлар мінез-құлқындағы ұқсастықтардың бар екендігі ешқандай күмән тудырмайды.
Бір тарихшы ғалымның айтуына ... орта ... діни ... ... ... ағылшынның бір психолог маманы Дарвиннің идеяларына аса сақтықпен қараған көзқарасын бетіне перде етіп тұтып, оған жанашырлық кейіп ... ... ... ... адам ... тән адам ... және оған құмарлығын жануарларға тән сезім күйі мен эмоциясының пайда ... ... ... осы ... жайттар психологиялық ойдың екі түрлі бағытта дамуына түрткі болды. Оның бірі Дарвин идеяларын дамытуға үлес қоскан психологтар (біршама үлес қосқан ... мен оның ... ... позитивистері Г.Рибо және оның мектебі, немістің биологиялық бағыттағы психологтары ... ... мен ... және ... соқыр сезімге негізделген идеяларын әрі дарай дамыта түсті. Осы бағыттағы зерттеушілердін эмоция жайындағы теория (бұл теорияны ... ... ... деп ... ... ... оқулықтарға, соның ішінде орыс тілінде жазылған құралдарымызға да енгізілді.
Осы теория тұрғысынан алып қарағанда біздің бойымызды ... ... бет ... мен ... әр ... арғы тегіміз жануарлар дүниесінің өз жауларынан қорқып, ... ... ... не ... ... ... өз сезімдеріміздің сыртқы әсерлерге серпінуіне пайда болатын қозғалыстардың бәрі хайуанатардың ... ... ... ... ... байқатады. Соған орай қорқыныш кезінде бөгеліп аңырып қалу, ашу-ыза кернегенде төбелесу де эмоцияның сыртқы көріністері болып табылады. ... ... ... ... да, ... ... бәрі сол ертедегі жануарлар дүниесі тіршілігінен қалған ерекшеліктер деп ... ... орай Рибо ... ... бәрі адам ... ертеден сақталып қалған бірден-бір қасиет, немесе оның өз сөзімен айтқанда эмоциялар деп анықтайды. Рибоның бұл салыстырмалы ... ... ... күйі оның жан ... ... деген мағынаны білдіріп, ол адам мінезіндегі ертеден қалған ұнамсыз қылық деп есептейді. Осы орайда қазақ халқының мақалы: дейді. Рибоның ... ... ... мәнісі - эмоция жойылып бара жатқан тайпа, не . ... осы ... ... ... ... бәтуаға келіп, адамның бойын ашу-ыза кернеп, оның қимыл-қозғалыстары мен мінезіндегі жағымсыз қылықтарын бәрінің сырттай көрінісі сол хайуанаттар дүниесінен қалған сарқыт ... ... ... адам ... ... ... әлсірейді де, ол адамның сырт көрінісінен де, жан дүниесінің ағымынан да өшіп кететін болады.
Сонымен, сезімнін қисық сызығы уақыт ... ... ... ... ... - ... Спенсердің соңғы шәкірттерің; бірі, - біз ... мен ... бала мен ... ... кісі мен мәдениетті адамды өзара салыстырып көретін болсақ, онда эмоцияның біртіндеп әлсіреп, ізін жоғалта бастағанын айқын байқаймыз. Міне, ... ... ... ... ... ... жорамал жасайды: болашақтың адамы эмоциясыз болады, ол өз сезімін ақыл-ойға, жүйелі ... ... ... ... бойымызда ежелден келе жатқан хайуанаттарға тән сезім ізі өшеді дейді.
Бұл орайда өзінен-өзі айқын болатын бір жайт - ... ... ... және оның ... дүнесінде дамуы деген бір ғана тарауды психологияда зерттеу шектелу жеткілікті болар еді. Бұл тарау қазіргі психологияда барынша терең әрі ... ... Ал ... ... ... мәселелерінін өзіндік ерекшеліктері мен дамуы мүмкіндігінше тарапты ... ... ... ... балалық кезеңдегі эмоция ерекшеліктерін зерттеп, оны дамыту жолдарын ашып ... ... ... Осы ... ... ... балалардың эмоциясын әлсіретіп, оларды болдырмаудың әдістеріне көңіл аударады. Алғашқы адамдардан бастап ... ... ... ... ... ... ... даму жолымен салыстырып іздестіріліп келеді. Мұңдай ретте ерекше ескеретін жайт - адам ... ... ... ... ... жоғары өрлесе, ал оның эмоциясының дамуы кері кетіп бәсеңдеп отырады дейді. Эмоция дамуын осы бағытта іздестірген зерттеушілердің пікірін Рибо адам ... ... ... бір ... жойылуының даңқты тарихы деп мысқылдайды.
Егер біздер эмоцияны ... ... ... оның психикалық тіршіліктің тұтас бір саласы ретінде жойылып бара жатқандығына көз жіберетін болсақ оңда тікелей жүргізілген психологиялық ... онан ... ... ... мұндай ойдың құрғақ сандырақ екенін әшкерелейді.
Н.Н.Ланге мен У.Джемс әрқайсысы өзінше зерттеулер жүргізді. Джемс психолог маман ... ... ал ... ... ... ... ... Джемстің айтуынша адам организмінде эмоцияның нендей негіздері пайда болып отыратындығын анықтауды міндет етіп қойды. ... ... адам ... ... ... ... ... ашуды көздеді. Ланге мен Джемс адам эмоциясының пайда болу себептерін органикалық реакцияларға енгізу деп түсіндірді. Мұндай көзқарастын мән-жайы көптеген мамандарға ... ... және ... ... ... Сондықтан бұл мәселені талдап жатудың қажеті бола қоймас ... Бұл ... ... ... ... ... нәрсе эмоциялық реакциянын қалыптасуы туралы бұрынғы дәстүрлі көзқарастарды өзгертуге айтарлықтай ықпал еткенін ескерте кетейін.
Джемс пен ... ... ... ... ... ... ... сипатта болған еді: оның бірінші сыртқы не ішкі оқиға, қауіпті жағдай төнгенде оны ... ... ... ... ... бұл ... ... кешіреді (жүректің жиі соғып дүрсілдеуі, бозарып кету, жүйкенің тіркенуі, тамақтың құрғауы - мұның бәрі қорқудан ... ... ... ... сол тітіркендіргіштерге әсерленуі. Бұрын мұндай күйлерді психологтар мынадай ... ... еді: ... ... оның ... көрінісі. Ал Джемс пен Ланге мұндай сезім ... ... ... ... ... көрсетеді. Белгілі бір қатерлі оқиғаны қабылдағанда оған әсерлену рефлекторлық түрде органикалық өзгерістерге ұшыратады (Лангенің көрсетуінше қан ... ... ... Джемстің, айтуынша ішкі орган қызметінің жандана түсуі). Адам ... ... ... ... ... ... біздің бойымызда эмоция пайда болады дейді.
Джемстің эмоцияның пайда болуы жайындағы ілімі қазіргі кезде түрлі өзгерістерге ұшырап, әрқилы қайшылықтар тудырып ... ... ... біз ... өйткені қайғы-қасіретке ұшыраймыз, денеміз тітіркеніп түршігеді, өйткені қорқамыз, біреуді ... ... біз ... ал ... ... деп ... жөн болар еді: біз қамығамыз, сондықтан жылаймыз біз қорықтық, сондықтан денеміз түршігіп дірілдейміз, біз ашуландық сондықтан ұрып-соқтық.
Джемстің түсінігі бойынша біз ... ... ... ... ... ол басылады және керісінше: біз ашу-ызаға, шаттық күйге бөленсек, оның, артынша-ақ эмоция ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі жайт әсер етті: бірі - бұл көзқарас эмоцияны табиғи-ғылымы және биологиялық тұрғыдан ... деп ... ... - ... ... ... шығу ... хайуанатта дүниесінің тіршілігімен ұштастырылған көзқарастан өзгеше құрылды. Сөйтіп эмоция жеке басқа тән қасиет ретінде қарастырылды. Сіздер адамның ... ... ... бәрі оның ішкі жан ... және оның жеке ... тән ... ... тығыз байланысты екенін жақсы білесіздер.
Джемс пен Ланге теориялары осыдан кейін біріктіріліп жалпы ... ... ... ... бұл ... көп ... ... бірсыпыра зерттеушілер теория деп кінәлай бастады. Өйткені Джемс пен Ланге сезім арқылы адам ... ... ... ... ... ... ... отыр деді. Джемс әлі материализмнен әлдеқайда алыста жүргенді. Сондықтан ол өзін ... ... ... ... ... қолданды (тезис оның психология оқулығына ендірілген еді): . Расында Джемстің теориясы ... ... ... ... ... шын мәніндегі материалистік те еместі. Оның кейбір мәселелерге қатысты қорытындылары материалистік жайттарға қайшы келетін. Мысалы, эмоцияны жоғары және қарапайым қызметтер деп ... ... ... ... ілімде жоқ нәрсе болатын. Мұндай пікір Джемс теориясының бұдан былайғы кездерде дамуына дәйек болды.
Джемс теориясын ... ... деп ... ... ретінде Дарвиннің ағылшынның схоласт психологтарына қарсы қойған әдісін пайдаланады. Ол ... ... ... ... ... принципті қолданды. Оның бұл пікірі бойынша органикалық құрылым эмоциясының төменгі сатысына тән, бұл ... ... ... ... ... ... ... деп түсіндірді. Эмоцияның бұл тобы адамның қорқынышына, ... ... ... тән, ... ... эмоциялар адамның нәзік сезімдері болып саналатын діни нанымдарына, ерлер мен әйелдер арасындағы сүйіспеншілікке, әсемділіктен ләззаттану сезімдеріне қатысы жоқ. Сонымен ... ... ... және ... топтарға бөліп қарастырды. Сондай-ақ бұрыннан ескерусіз болып қалған, бірақ соңғы кезде тәжірибелік зерттеулерде ерекше ... ... ... ... - ... ... эмоциялар да жоғары топтағы эмоцияларға жатады деп санады. Біздің ойлау процестерімізде тікелей бейнеленетін ... ... ... мен адам басынан кешетін әсерлі сезімдердің бәрі пікірдің ... ... ... да олар мұндай эмоцияларды негізгі органикалық құбылыстардан басқа өзгеше текте пайда болады деген шек қойды.
У.Джемс, прагматист ... ... ... ... ... ашып ... мақсат деп санамай, ол қоғам үшін іс жүзінде қажетті нәрсе төменгі және жоғарғы эмоциялардың сындағы айырмашылықтарды білу жеткілікті дейді. Ол үшін ... ... ... ... ... немесе жалған-материалистік түсініктерден қорғау қажет еді.
Сонымен бұл теория бір жағынан ... ... ... ... ... тіреледі. Осындай ыңғайлы сәтті шебер пайдалана, білген нағыз идеалист Бергсон эмоция жайындағы Джемстің көзқарасымен ... ... оны ... ... ... пайымдауларымен толықтырды. Екінші жағынан Джемстің эмоция жайындары теориясының психологиядағы материалистік ... үш ... ... ... еді. Мұны ... өзі де ... Алайда бұл идеалистер біз түйсігіміз бен қабылдауымыздың сезім мүшелерімізді тітіркендіруші материалдық процестер екендігін ... ... ... ... туралы анықтамалары матерлистік түсініктен қашықтап, ол дуалистердін пікірімен үндесіп кетті.
Үшіншіден, бұл теория эмоция туралы ... ... ... ... ... ... Осы ... Джемс пен Лангенін, эмоция жайындары көзқарастары өздері бастау алған Дарвин ілімімен салыстырғанда бір қадам кейін шегінген теория ... ... ... ... ... өз ... адамның ішкі органдарының Кызметімен байланысты деп санап, оны саналы әрекеттерден бөліп тастады. Соның салдарынан бұл теория да, бұрынғы идеалистік көзқарастар ... ... ... және басқа авторлардың көзқарастарында эмоция адам психкасындағы ... ... ... деп ... ... едім. Мұндай пікірдің мәні эмоцияны адамның бір. тұтас психикалық тіршілігінен бөліп алып қарастыру еді. Джемс пен Ланге теориясын анатомиялық және ... ... ... ... Бұл ... ... өзі де ... түсті Оның айтуынша: ми - адамның ойлау мүшесі болса,>> эмоцияның органы - ішкі ... ... Ал ... ... ... материясы) орталықтан шетке ауыстырылды. Джемс пен Ланге теориясы олардан ілгері теорияларға қарағанды тиянақты әрі эмоциялық тіршілік туралы мәселелер ... ... ... айтудың қажеті бола қоймас. Ілгергі теорияларда Джемстің айтуынша адам эмоциясының ... ... даму ... ... болуы жайында сөз болғанды. Ал, бұл теорияда адам эмоциясының жаңа түрлерінің пайда бол мүмкіншіліктері қарастырылмай, қараңғы бұрышта қалып қойды.
Сөйтіп, ... ... ... ... пен оның ... ... ... негізгі идеалистік концепцияға қайта оралды. Ал, Джемс өзі адамның тарихи даму ... ... ... ... ... сезімдері дамып жетілді деген еді ғой. Дегенмен, адамның хайуанаттар дүниесінен қалған ... ... ... мұңдай ерекшеліктерді, Джемстің өз сөзімен айтқанда, оның органикалық тіршілігіндегі пайым қызметтер. Бұл не деген сөз: алғашқыда эмоциялардың ... ... ... ... ... ерекшелі екендігін дәлелдеу үшін (бұл жайында мен Дарвинді атағаным келтірілген теория болса, ал мұның ақыры адам эмоциясиясының жануарлар дүниесінен ... ... ... адамның тарихы дамуындағы ерекшеліктерімен байланысып қалдырып, оны керлеумен бітірді. ... бұл ... ... ... ... ... құдайдың құдіретін көтермелейтін іс жаса олар бір жағынан жоғары эмоциялар қатарына нағыз спиртуалистік мән берсе, екінші жағынан - ... ... ... физиологиялық тұрғыдан мән берумен шекте; қалғысы келді.
Бұл теорияға тәжірибелік ... ... екі ... ... жасалды: бір жағынан физиологиялық лабораториялар болса, екінші жағынан психологиялық лабораториялар, физиологиялық лабораториялар Джемс пен Ланге теориясына ... ... роль ... ... ... ... бұл теориядан қуат алып рухтанып, жыл сайын Джемс теориясын мақұлдайтын жақсы қорытындылар шығарып жүрді. Теорияда күмән тудырмайтын кейбір шындықтардың бар ... рас; ... ... ... ... органикалық өзгерістердің төтенше молдығы мен олардың әр алуан екендігі де шындыққа сай келді. Мұндай нәтижелер ... ... ... пікірлер қазіргі біздің білетіндерімізді салыстыра отырып, олардан паймалы қорытындылар жасауға ... Бұл ... олар ... ... ... атқарды.
Физиологиялық лабораториялардың опасыздык жасауына себепші болған У.Кеннон, ол орыс тілінде аударылып басылған ... Бұл ... ... да екі ... болатын. Кітаптың мұндай бағытын бірден байқап оған тиісті түсініктер берілуі қажет еді. Алайда ондай түсініктер дер кезіңде ... ... ... бұл ... физиологиялық зерттеулердің ертеректегі материалдары қамтылған еді; екіншіден, бұл жүмыс бізде Б.М.Заводовскийдің ... ... ... оңда ... пен Ланге теориясының дұрыстығын дәлелдейтін тәжірибелік зерттеу нәтижесі айтылды. Кітапты оқи отырып Кеннон тәжірибелерінің мазмұнын талдайтын болсақ, біздер оның Джемс пен ... ... ... ... байқаймыз.
Джемс пен Ланге теориясында қамтылған мәселелердің мазмұны негізінен ... екі ... ой ... 1) эмоцияның биологиялық тұрғыдан іздестірілуі адамның физиологиялық жай-күйінің санадағы бейнесі болып табылады; 2) мұндай жай-күйдің әр ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
Кеннон күрделі әдістерді қолдана отырып, мысыққа, итке, тағы басқа сүтқоректі жануарларға тәжірибе жасады. Сол жануарлардың нерв жүйесіндегі белгілі бөлігін ашып ... ... ... ... улы ... ... күрделі биохимиялық таңдау жасады, тәжірибе жүзінде олардын бойында эмоция пайда болу себептерін зерттеді. ... ... мен ... ... ... ... ... ашулануы, ызалануы, қорқынышы кезінде ішкі секреция бездерінен бөлінетін сұйықтар, гуморальдық өзгерістер қалайша пайда болатындығын және ішкі органдардың сол өзгерістерге қалайша ... ... ... ... ... ... анықтау негізгі мақсат болды. Кеннон зерттеуінің бастапқы бөлігінде Джемс пен ... ... ... ... жайттардың бар екендігіне Заводовскийдің көзі жеткендей болып еді, ... ... аса ... ... ... ... ашу, қорку, үрку, ызалану сияқты эмоциялық күйінде органикалық өзгерістердің бірден пайда болуын анықтау оңай еместігін білді. Ол Джемстік формуласына ... ... ... ... ... дегенді: біз камығамыз, сондықтан жылаймыз. Кеннон Джемстің бұл пікірін өзгертіп былай деп айту керек деп ұсынды: біздер не қамығамыз, елжірейміз, не ... ... ... жас ... ... ... алғанда біз басымыздан әрқилы эмоцияларды көшіреміз сондыктан да біз ... ... ... ... ... сүйене отырып, эмоция мен оның адам бойындағы көрінісі оның психикалық табиғатының ерекшеліктері емес; кардиограмма, ішкі ... ... ... заттар олардың химиялық анализі мен жануарлар қанын талдауға қарап қорқыныш пен ашу-ызаны басынан кешіп тұр деп айтуға болмайды; олардың денесіндегі ... мен ... ... ... ... ... зерттегенде бірдей болып тұратынын көрсетеді. Дегенмен Кеннон бұл тәжірибесімен Джемстің эмоция біздің санамыздағы органикалық өзгерістердің бейнесі деген тезисін бекерлей ... ... ол ... пен ... ... шындығын тәжірибелік фактілермен дәйектей отырып, органикалық өзгерістер түрліше болып отыратындығын көрсетті. Бұдан былайғы зерттеулерінде Кеннон тиісті фактілерге ... ... ... ... ... ... сай ... аркылы, Джеймс пен Ланге теориясының шындыққа сай келмейтіндігін ашып көрсетіп, онан қорытынды шығаруға тиіс еді. Кеннон соңғы ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелерін түрлендіріп жүргізу нәтижесінде хайуанаттардың бойында күшті эмоциялардың айқын көрінуі оның ... ... ... ... ... ... болатындығы байқалады. Мұнан кейін Кеннон хайуанаттардың нерв жүйесінен симпатикалық түйіннің бағанасын алып тастап күрделі тәжірибелер жасады. Соның ... ... ... реакция беретін орталығы бөлініп алынғаннан кейін сыртқы әсерлерге серпінбей, онда ... ... ... ... ... ... екі ... жасалып, оның бірінен симпатикалық түйін бағанасын алып тастағаннан кейін ешқандай хауіптен корықпай оған ... ... ішкі ... ... және ... ... бөлінбеген, ал салыстырмалы мысық ондай әсерлердің бәріне ... тән ... ... ... ... теориясының бір жағын тәжірибе жүзінде бекерлейді. Ол эмоцияның ақылға байланысты жағы. Джемстің айтуынша егер біз ... ... ... калтырап, тіземіз бүгіліп, жүрек соғуымыз тоқталып калуын ... онда ... ... із ... еді. Ал ... ... ... да қорқыныш кезінде эмоциялық күй сақталады дейді. Осы орайда Кеннон койған басты мәселесі - хайуанаттарда ... ... ... ... сұйық зат бөлініп шығуы т.б.) болмаса да эмоциялық күйдің ... ... мен ... ... ... тәжірибелерде олардың сыртқы әсерлерге серпініп, эмоциялар тудыру үшін ... ... ... байқап көргенде, ішкі органдардан сұйық заттар бөлініп, қан ... ... т.б. ... болғаны байқалғанымен эмоция тудырмаған.
Джемс мақұлдаған тағы бір жайт егер хайуанаттарда эмоция пайда боларлықтай әсер етсе, онда ... ... ... деген пікірі де қате болып шықты. Алайда Кеннонның адамға жасаған тәжірибелері түрліше машинада болды. Ол жүргізген тәжірибелерде ... әсер ... ... ... ... ... ... деген қорытындысы да зерттеулерде расталмады. Ал оның мұндай ... ... ... ... ... сыналушылары өздерінің басынан кешірген жағдайларын қайта жаңғыртып, эмоциялық күйге ұшырауға бейім тұрғандары болған. Олардың өмірінде көңілдері мен ... ... ... болғандықтан дәрі-дәрмек әсерінен эмоция тудыруға бейім тұрған. Сондай сыналушылардың бірі екенің біреуге ыза-кегім бар еді, сол сәтті еске ... ... ашу ... ... ... ... ... тек эмоция тудырушы себептер болғанымен, шынында психологиялық тұрғыдан олар өз ... ... ... ... ... ... ... олардың ішкі дүниесінде болған өзгеріс нәтижелері Кеннон ... ... ... ендірді. Оның хайуанаттардың кейбір мүшедерінің бөлшектері алып ... ... ... ... күйлерді өзгеруде өзіндік ерекшеліктері болатындығын көрсетеді.
Кеннон тәжірибелерінен мынадай екі ... ... ... ... ... ... осы ... зерттеу жүргізген физиологтар мен психофизиологтар Джемс пен Ланге теориясының ... сай ... ... ... Кеннон зерттеуі, балама (альтернативі) деп аталды.
Екінші, Кеннон биолог маман ретінде, өзі жүргізген тәжірибе нәтижелерін, жорамал ... ... да жете ... ... еді. ... ... эмоциялық күйге ұшырағанда органкалық өзгерістердің мән-жайын ашып көрсетіп, оларды барынша дәйектеуі керекті. Ал биологиялық тұрғыдан мұндай тер өзгерістер не үшін ... Егер ... ... ... ... ... болуын биологиялық тұрғыдан талдап хайуанның нерв жүйесінің бір бөлігі альш тасталғанда сырта әсерлерге қалайша реакция беретіндігін өзінше түсіндір ... ... ... мұндай жағдайда биологиялық: реакциялары эмоцияны қалай тудырады деген мәселенің түйінін шешіп беруді талап етеді.
Кеннон хайуанаттар ... ... ... ... ... ... ... серпінуі оның тіршілігіндегі бастапқы көрініс, ол әрекеттің соңы ... ... ... ... ... төтенше хауіпті жағдайларға душар болғанда ғана байқалады. Оның бұл пікірінің ... ... ... мен ... жандана түсуі деген түсінікпен байланысты. Қауіпті жағдайға ұшырағанда олар жауынан үркіп қашады, немесе ашу-ыза ... ... ... алыса кетеді, оларға айбат көрсетіп, шабуылдайды да. Сондықтан түрлі органикалық реакциялар эмоцияның жандану кезінде емес, сол эмоциядан кейін пайда болмақ. ... ... ... ... бәрі ... бұлшық ет қызметін күшейтуге әсер етеді.
Кеннон мысықтың эмоция тудыратын нервтік бөлігін алып тастайды да, онымен қатар бақылауға алынған мысықпен ... ... ... ... ... Сол ... ... сыртқа шығарғанда нерв бөлігі алынған мысық көп ұзамай өліп қалған, ал дені сауы ... ете ... ... ... ... ... ... әсердің өзгеріске икемделе алмай, хауіпті жағдай туғанда жауынан қашып кұт алмай, көп ұзамай өліп қалды.
Осы бағытта жүргізілген тағы бір ... ... оның ... ... су ... науа ... қуып, оның бұлшық ет әрекеттерін байқаған. (Мұндай тәжірибені ата артист В.Л.Дуров қолданғанды). Темір науаға электр тоғы ... ... аяқ ... ... оған әсер ... Мысық мұндай жағдайға ұшырағанда барынша шапшаң жүріп науадан бойлап өтуге тырысады. Бұл тәжірибеден хайуанның бойында эмоция ... ... ... ... ... ... ... Демек хайуанатгардың бұлшық еттеріне күш түскенде эмоцияның ... ... кері ... ... ... болатындығын организмдегі тұрақты әрекет екендігін көрсетеді.
Мұндай құбылыстар эмоциялық ... ... ... тыратын инстинктпен байланыстың бір жағы екендігіне Кенонның көзін анық жеткізеді. Осы пікіріне сүйенген ... ... ... бойымыздағы жарасымды қимыл-қозғалыстар айуанаттар дүниесінің тіршілік ету бейнесіндегі эмоциялық күйлермен салыстырғанда осы кезге дейін сақталып келген ерекшелік екенін дәйектенді. ... ... ... ... ... ... түсіндіре алмауы оның көзқарасындағы дәрменсіздік еді. Кеннон эмоция емес, оның инстинкттік ... ... ... ... адам ... рөлі - ... тіршіліктер өзгеше бағытга өзіңдік сипатга деп көрсетеді.
Кеннон зерттеулері мен оның бағытың қолдаушылары эмоциялық құбылыстардың пайда болуын шеттен орталық жүйке қызметіне ... ... ... ... болды деп санады. Сондықтан эмоцияның негізгі қозғаушы күші орталық нерв мидың қызметімен байланысты дейді. Эмоцияның психика ішіндегі мемлекет деп санаушылар оның ... миға ... ... ... ... деп ... еді. ... нервпен адамның өзге де пихикалық процестерімен тығыз ұштасты түрде дамып эмоциялық ... бәрі ... ... және физиологиялық құрылымымен бір жіптес екендігін айқындайды.
Эмоцияның өзге ... ... ... ... ... ... психолог мамандардың тәжірибелік зерттеулерін адам психикасының өзге де ерекшеліктерімен ұштасты түрде дамып, оны бірізді ... ... жол ... мен оның ... ... байланысты психологтар мен физиологтардың зерттеулеріндегі басты табысы эмоция жайындағы теорияны перифериядан орталыққа жыл-жытуы болып саналады. Сонымен қатар адам ... ... ... ... деген түсініктен біржолата арыльш, онан арылуға мүмкіндік болды. Зерттеушілердің біраз мәселелерді салыстырмалы түрде ... ... ... туып, Джемс пен Лангенін эмоция жөніндегі теориясын жасау сол кездерде оңай іс ... көз ... Олар ... ... ... ... және ... деп екіге бөлгенді. Егер біз уақыт мерзімімен өлшем жасайтын болсақ, онда бұл саладағы мәселені ... емес ... ... ... рет ... бірі З.Фрейд еді.
Ол эмоцияны психопатологиялық түрғыдан талдап, эмоцияның пайда болуын органикалық тұрғыдан зерттеушілерге қарсы шықты. Ол ... ... ... ... ... ... ... байланыстыру - бұл мәселені немқұрайлы ... деп ... ... пен Лангенің теориясын сыңаржақ ескілікті көзқарастар деп кінәлады. Олар эмоциянық қабығын ғана зерттеп, оның ... ... ... ... немесе эмоция айқын көрінетін органдарды ғана атаумен шектелді ... ... ... ... ... бола қоймайтынын ескермеді. Фрейд эмоцияны реттеу; қозғаушы ... ... атап ... біз ... осы ... ... шығарғандай болсақ, онда мәселенің түйінін шешуде оның пікірі қате болса да, мақұлдауға тура келеді. Өйткені ... ... ... нерв ауруына байланысты, жыныстық еліктеу; әлсізденуінен қорқыныш пайда болады, қорқыныш жүйке ауруына ұшырау, мұндай жайт бала ... ... ... ... ... ... ... дейді. Фрейд бала дамуының бастапқы кезінде эмоциясы екі жақты болады де? Фрейдтің бұл анықтамасы қаншалықты жалған болғанымен ... ... ... ... ... ... ол өзек (ядроның) бірсыпыра ажырауы, сол ажыраған бөлшектеі қарама-қарсы ... ... ... деп ... ... ... мәні бар ... мұны эмоциялық тіршіліктің дамуын түсіндіру үшін қодданылған қарапайым тәсіл деуте болады. Фрейдтің түсіндіруінше эмоция бастапқыда дәл қазіргі ересек адамдардың эмоциясынан ... ... ... даму ... эмоциясы сипатында болған. Ол эмоцияны мемлекет ішіндегі мемлекет емес оны ... ... ... ... ... алып қарастырғанда ғана дұрыс болмақ деп дәяелдейді. Осы ретімен танылғанда ғана эмоцияны дұрыс түсікуге болады дейді. Фрейд те ... ... ... Олар адам ... нағыз табиғи заттық процесс деп санап, эмоцияның өзгеріп даму ... тек осы ... ... ... ... ... бірқалыпты дамыған бала мен қалыпты жағдайдан ауытқыған баланы ересек адамдармен салыстыра отырып арнайы тәжірибе ... ... ... психологы Клевин, құрылым психогиясының өкілі ретінде, психиологиядағы аффект пен ... ... ... ... ... ... зерттеуінің маңызын эмоцня мен сезімді бірінен-бірі айқын ажыратып, олардың сыртқы кейіптен көрініс табуын арнайы тәжірибелік ... ... ... мен ... жеке ... ... болғанымен, белгілі жағдайда біріне-бірі ұқсас, алайда олардың өзіндік мәндері ерекше дейді. Соңдай-ақ, біздердің назарымызды аударатын жәйттің бірі - ... ... жан ... әр алуан ерекшеліктерімен байланысты болатындығы.
Фрейд тұңғыш рет эмоцияның биологиялық маңызына сенісіздікпен қарағаны мәлім. Ол бірқалыпты дамыған бала мен жүйке ... ... ... эмоцияларын ересек адамдардың тіршілігімем салыстыра отырып зерттеуге писихология мамандардың бәрі де ... ... ... ... көз жеткізді. Фрейдті толғандырып ойландырған мәселе адамның өз басынан кешіретін эмоциялық күйдік көріністері. Әсіресе адамның ашу ... өз ... мен ... ... алма ... ... толқу үстінде адамның өзі істеген істерн есеп бермейтіндігі нендей себептерге байланысты деген мәселелерге ерекше назар аударуына мәжбүр болды. Эмоцияның адам ... ... ... оның тамақ ішуі мен су ішуді қаншалықты қажет етсе, эмоция да сондай ... ... адам ... ... ... екендігіне көз жеткізді.
Клапаредтің эмоция туралы керісінше қойған сұрағының мәні оның сан алуан түрлерінің пайда болуы биологиялық тіршілікпен байланысты және оның ... ... ... психикалық тіршілігін божыратын жіберуге әсер етеді деп Фрейдтің пікірін бекерге шығарады. Ол керісінше эмоцияның көптеген жаңа ... ... ... ... ... өнер ... сан қилы ... осы жайттың жемісі дейді. Клапаред бала мен ересек адамның өмір тағдырындағы елеу кезеңдердің бәрінде эмоциялық айқын із қалдыру ... ... ... ... қояды. Клапаред бұл сұрағына өзі жауап береді. Ол бұл пікірінің шындығын дәйектеу үшін қорқақ қоянның тіршілік ... ... ... қорқып қашуындағы эмоциясы мен оның әбден титықтан жүгіруге шамасы келмей қалған кезде шоқиып отырып қалуы оның сезімінің өзге бір жағдайын ... ... ... ... ... мен ... эмоция және сезімге серпілу ерекшеліктері түрліше болатын дығын ажыратады. Мұңдай тәжірибе нәтижелері эмоция мен сезім ерекшеліктерін өзара ... ... бір ғана ... ... ескі ... ... ... түсіндіру үшін ерекше маңызды.
К.Левин жұмыстарының өзге психикалық процестер жүйесінде эмоцияның аса күрделі динамикасын түсіндіруде маңызды роль атқарды. Ол ... пен ... ... арқылы зерттеуге болмайтын психикалық процестер жайында айтқан ... ... ... оның ... ой ... ... қажеттігіне мән береді. К.Левиннің негізгі аффекті мен эмоциялық реакциялар жеке дара болуы мүмкін мұңдай ерекшеліктер психологиялық тіршіліктің көріністері ретінде, олар өзге де ... ... ... бір ... өзара байланысты дейтін пікірге барып саяды. К.Левин эмоцияның пайда болуын спортшылар ... мен ... ... ... ... қимыл-қозғалыстары мен ойлау әрекеттерінен де байқауға болатындығын біршама деректермен түсіндіреді.
Осы көрсетілген екі түрлі бағыттың бірі - ... ... және ... тұрғыдан зерттеп, оны мидың қызметінен тыс қарастырған болса, ал екінші жағын - эмоцияны адам ... ... ... оны деп ... ... өзге де ... ... құрылымына әкеп теліді, осы аталған екі бағыт та патопсихологияда кездесіп отыратын және ... ... ... орын ... ... осы екі ... да ... ерекшеліктерін клиникалық зерттеушілер, Кеннон идея Клапаред және басқалардың көзқарасынан тәуелсіз, бұл ... ... ... ... ... ... ... отырып, қарастырғандары біздерге мәлім. Алайда патопсихология-лық зерттеулер біздің тақырыбымызға ... жоқ ... бұл ... ... ... ... ... бола қоймас деймін. Дегенмен, емханаларда жүйке ауруына ұшыраған адамдардың миынын зақымдалу салдарынан, әсіресе ми қабығының төменгі алабына орналасқан көру ... ауру ... адам ... ... ... еріксіз күліп не жымиятын болған. Бұл шаттықтан күлу емес, мұндай ... адам ... ... ... ... өзін ... ауруды басынан кешіріп жататындығын аңғартады.
Мен миы қабынып инфекция ауруына душар болған әйелдің басынан кешірген азаптарын ... ... ... тура ... Бұл әйелдің бет құбылысы мен жанының қиналып азаптануы арасында шиеленісті қайшылықтың өзі ... ... ... қасіретті жайтты В.Гюго дейтін романында өз қиялының ... ... ... ... ... ... мағлұматтар берген клинист зертеуші Г.Хэд бұл жәйтке кері ... ... ... Көру ... бір жағы ... адам өміріндегі ерекше бір жағдайды байқағаи. Эмоциялық серпілістері қалыпты адамдар денесінің он жағымен қозғалып, сол жағынан әсер еткен ... ... ... ... Осы ... жайтты мен де тікелей байқап көргенім бар. Ондай адамның десіне ыстық грелканы оң жағынан қойсаң, оны жағымды сезінеді де, ал сол ... оның ... сол ... ... ... ол ... ... білдіреді. Ондай адамның өзіне жағымды әсерлерді сезінуі адамды ауру күйге ... ... ... ... ... ... пен ... заттар жағымысыз тиіп отыратындығы байқалады. Э.Кречмер осы бағытта музыкалық ... ... ауру ... ... ... Ол ... ... әсерленуі қай кұлағымен тыңдауына тәуелді болған.
Осындай клиникалық зерттеу тәжірибелері бір ... ... ... ... психологиялық материалдар болып саналса, ал екінші тарапынан, ... ... ... ... ми ... төменгі алабындағы көру төмпешігі екендігін анықтай түсіп, көптеген жүйке ... ... ... ... ... ұштасты екендігін нақтыл зерттеулермен анықталған. Бұл жайтта ми қабығы мен оның төменгі алаптарында орналасқан сөйлеу орталығында Брока алабын және оның ... ... ... ... ... бар ... казіргі неврологтардың көздері толық жетіп отыр.
Бұл бағыттағы зерттеулер патопсихологиялық мәселелерді біршама қамтыды. Соның ішінде шизофрения ... да зер ... Осы ... ... ... ауру адамдардың эмоциясы мен ойлаудың арақатынасын анықтауға ... ... ... ... патопсихологиялық тұрғыдан зерттеген мәселелерін К.Шнейдер тәжірибелік іздестірулері арқылы дәйектеді.
Осы бағытта ... ... ... ойлаудың алды қоятын мақсаты мәселелердің түйінін логикалық тұрғыдан емес сезімдік-эмоциялық жағынан қарастырады. Елікпе ойлау, сонымен, адамның ... ... ... ... елікпе ойлауды логикалық жүйеге қарсы деп санағанымызбен, онда адамның ... күй ... ... ... ... ... ... ойлауымыздың сипаты әрбір ңәрсенің мән-жайын ашьш көрсетуде, елікпе ойға қарағанда, эмоциялық қар-қынмен дамиды. Мұндай жағдайда ойлау ... ... ... ... шешу үшін зертгеуші қолға алған ісіне қызу кірісіп, эмоциялық күйлерді басынан жиі кешіреді.
Елікпе ... ... ... тағы бір ... сол, ол ... мән-жайын жүйелеуде шешуші ем көмекші қызмет атқаратындығы. Логикалық ойлауда елікпе ... оны ... ... ... ... ... жете ... атқарады.
Сонымен елікпе ойлау өзіндік психологиялық жүйе болғанымен, онда адам ойының патологиялық өзгерістері мен а қатынасы байқалып тұрады. Бала мен ... ... еліі ... ... оны бала ... ... ... қарастыруды талап етеді. Бұл мәселенің жай-жапсары келесі тақырыпта ... енді қиял ... ... ... үшін ... мен эмоция жайындағы қажетті мағлұматтармен таныстық ол тақырыптарда талданып қорытылған теориялық білім қиял ... ... жете ... үшін ... ... материалдар береді деп санауға болады.
ІІІ. ЭМОЦИЯ ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ЖЕКЕ БАСЫ
2.1. Жеке адам дамуындағы ... ... ... - ... ... ... Сондықтан оның сезімі де әлеуметтік сипатта болады. Сезімдер қоғам дамуына байланысты ... ... ... ... ... мен ... әр кезеңде өмір сүрген адамдар әр түрлі бағалайды.
Сезім ... ... ... ... ... да болмасын жұмыстың нәтижелі болуы ең алдымен оған деген көзқарасқа ... ... ... ... немқұрайлы қараған жерде, оның сапасы да төмен болмақ. Сезімнің шығармашылық жұмыста ерекше маңызы бар. ... ... ... өнер ... ... ... ... көңілі, шабыты сезіммен тығыз байланысты. Сезім адамның барлық таным процестерінде үлкен роль ... ... ... түрлі органикалық қажеттеріне байланысты туып ... ... ... ... ... адам ... қамыққаннан көзіне жас алса, бір нәрсеге мәз ... ... ... ... ... ... ұзаққа созылмайтындығы белгілі.
Тұрмыстағы жай сөздерде "түйсіну", "сезіну" деген ұғымдар араласып ... Біз ... "мен ... түйсінемін", "ауырғанымды сезіндім" дейміз, ол дұрысында: "қорқынышты сезіндім", "ауырғанымды түйсіндім" деп ... ... ... ... ... мен ... сапаларын танимыз, ал сезім болса, адамның ішкі көңіл күйін, оның сол заттар мен құбылыстарға ... ... мен ... ... сырт ... жақсы байқалады: олар адамның мінез-құлқына және жағдайына, сондай-ақ ішкі органдарының жұмысына да ықпал жасайды. Абыржу кезінде біз жүректің қатты ... қан ... ... ... ... ... біздің демалуымыз қиындайды, қол-аяғымыз дірілдей бастайды, кейде адамның ыстығы ... ... ... де ... ... ... суық тер шығады. қалшылдай бастайды, көзден жас сорғалайды. Сезім кісінің бет-әлпетінен де ... да ... ... ... ... ... жүзі - ... айнасы", деп босқа айтылмаған. Біздің бетіміздің бұлшық еттері өте қозғалмалы, ол адамның ішкі көңіл-күйіне тәуелді болғандықтан неше түрлі құбылады. Кітапқа ... ... ... Сол ... ... адам дәл сол ... қандай сезім үстінде екенін айыру қиын емес. Бүкіл дене қимылдары (пантомимика) да яғни қимыл, сымбат, дененің әдемі ... ... ... сезімді білдіреді.
Эмоцияны басқаларынан көрі толығырақ бере алатын - біздің сөзіміз. Сөз тек ойды ғана ... ... ... ... ... жек ... ... үрейленуден бастап жеңіс қуанышына дейінгі әр алуан сезімді білдіреді. Эмоцияны әсіресе айқын білдіретін - поэтикалық ... Сөз ... да ... рөл ... Бір ... өзі ... ... не қуанышты, не қайғыны, не ашуды білдіруі мүмкін. Бейтаныс шетел тілін тыңдай отырып, оны ... ... ... ... көңіл-күйде екенін ажырату қиын емес.
,3Көңіл күйіне қарай адам бір ... әр ... ... ... ... туралы әңгімелерден шошынған бала, жай уақытта еш нәрседен үрейленбей жүріп өтетін жерден, қараңғы ... ... ... ... ... мүмкін. Эмоция адамның есімен де тығыз байланысты. Біздің алған барлық әсерлерімізді, яғни белгілі бір сезіммен қабылдасақ, есімізде жақсы қалса, онда ... еске ... өзі ... ... да болсын бір сезім туғызады.
Адамның ойы және еркімен қатар сезім де аламды сипаттайтын маңызды психологиялық ... ... ... ... жеке адам туралы сөз еткенде көбіке оның неден қалай әсерленетініне қарай айтуға болады. Адамның сезім сапаларының да ... ... бар. Өмір ... және іс-әрекет процесінде сезімнің мұндай ерекшеліктері адамның жеке басының қасиетіне айналып отырады. Сезімнің бағытталғандығы, принциптілігі, сондай-ақ әсерлілігі адамды ісі мен сөзі бір ... ... ... адам ... ... Ал көп ... ... біраң өз сезіміне үйлесімді ешбір әрекет жасамай, керенау қала ... ... - ... адамдар деп атайды.
Дағдылы (немесе жиі қайталайтын) психикалық жағдайға қарай көбіне аффектілік әсерлерде болатын адамдарды сіркесі су ... ... ... бөледі. Көңіл күйі жағынан адамдарды көңілді, жарқын жүзді (оларды көбіне, көңіл күйі шат дейді), көңіл күйі ... ... деп ... ... ... сирек қуанады, түрлері қайғылы, тіпті қасіретті көрінеді.
Жеке адамды адамгершілік сезімдері жақсы сипаттайды. Егер ... ... ... ... ... жасауға бағыттаса, ол жеке адамның моральдық дәрежесінің жоғары екендігінің айғағы болмақ. Еңбекшілерге, Отанға, отбасына ... ... ... ... және ... ... ұжымдық, патриотизм, гуманизм, мейірімділік, қайырымдылық сияқты жоғары адамгершілік сапаларына ауысады. Қарама-қарсы сезімдер: адамдарды жек көру, ... ... ... ... - адамды қайырымсыз, жаны ашымайтын, парықсыз, менменшіл етеді. Мұндай адамдарды тәрбиелеу қажет, олар ... ... ... ... ... Егер адам ... ... Отанымыздың жауларына, қанаушыларға, жатыпішерлерге, біздің қоғамымызға зиян тигізушілердің барлығына қарсы шақырса, онда мәселе ... ... ... ... ... үшін ... ... Осындай өшпенділік сезім еңбекшілерге қамқорлық жасаудан туған, жақсы сапа болып табылады.
Адам өмірінде өз эмоциясын басқара білудің үлкен маңызы бар. Өз ... ... ... жеке ... ... ... еңсесін түсіретін әсерлерден жоғары тұрады, сөйтіп нағыз бақытқа бөленеді. Сезім көзі өзіміз қабылдайтын, айналадағы заттардың және ... ... ... қажеттіліктер, талап-тілектер болып табылады. Біздің істейтін әрекетіміз (еңбек, оқу, ойын), оның жетістігі мен кемшіліктері де сезім туғызады. Сезімдер - өте ... ... ... ... ... ... ... қажетіне, өзара қарым-қатынасына байланысты сан алуан формаларда көрінеді. Адам сезімдері тарихи әлеуметтік сипатта болады. Демек, адамның өмірі қоғамға байланысты, оның ... де ... ... ... мәнi, баланың дамуы, жалпы адамгершiлiк тәжiрибесiн алу үшiн жасалынатын факторлардың нәтижесiнде анықтауға ... ... ... ... бала ... адамдардан үйрене бастайды. Бала тек сөйлесуге, жүруге, заттармен дұрыс ... ... бiлiм ... еңбек етудi ғана үйренбейдi, сонымен ойлануға, басқа бiреу үшiн әуре болуға, өз-өзiмен және басқалармен қарым-қатынас жасауды үйренедi. Дәл жанұя iшiнде бала ... және ... ... ... бейiмделу жолдарын табады, өйткенi күн сайын таңертеңнен күн батқанға, ... түн ... ... ... ... үлкен аға мен апайының, ата мен әженiң кейiпкерлерiнде бала алдында мiнез-құлық жүрiс-тұрыстың әртүрлi ... үлгi етiп, ашып ... ... ... ... жесттердiң, қылықтардың еңбекке, адамдарға, бiздiң Отанымыздың және басқа мемлекеттердiң саяси құбылыстарына, яғни көзқарасын ... енді ... ... ... ... - деп Б. Спиноза айтатын.
Мектепке дейiнгi бала қарым-қатынас мотивтерiн ары қарай дамытуға, яғни бала қоршаған адамдармен контактiсiн кеңейтуге ... ... ... ... қарапайым бiлiм сүйгiш мәселелерi ғана емес, сонымен қоса, ересек адамдардың қолдауы, қарым-қатынастың жаңа ... - ... және жеке ... ... ... ... ... болып, баланың белгiлi бiр мәселелердi шешу мақсатында қарым-қатынасты қажет ... ... ал жеке ... ... ... iшкi жан ... қобалжытатын мәселелер жақсы немесе жаман қылық жасады ма, басқалар оған қандай көзқарас бiлдiредi, және де оның ... кiм, ... ... ... ... ... бала ересек адамдармен қойылатын бағаға көп мән ... Бала бұл ... ... ... ... өз ... ... тырысады, яғни өзiн мақтауды, үлгi етудi қажет етедi. Бұның бәрi баланың болашақта белгiлi бiр iс-әрекет сәттiлiгiне жетуге, мақсатқа жету ... ... ... ... ... соқтырады .
Төрт жасқа шейiн бала өзiнiң iс-әрекетiнiң нәтижесiн сәттi немесе сәтсiз орындалғанын әлi де ... ... ... та ... ... бiр ... ... немесе сәтсiз аяқтағанына байланысты нәтижеге тән эмоционалды реакциясын бiлдiредi. Бұл кезеңдегi балалардың көпшiлiгi нәтиженi ... ... ғана ... ... ... ... сәтсiздiгi жағымды, жағымсыз эмоциялармен әсер етедi. Осы жас кезеңiнде, тек қана iс-әрекеттiң сәттiлi аяқталу жағдайынан кейiн балада өз-өзiн бағалаудың алғашқы ... ... ... ... өзiнiң жетiстiктерiн әдейi айқындай отыра, сәттiлiкке қуанышын бiлдiрiп, намыс сезiмi туа бастайды. Бiрақ та өз-өзiн бақылаудағы мұндай элементарлы реакциялары бұл ... ... ... ... дамуы бiртiндеп қоршаған адамдармен қарым-қатынас жасағанда және iс-әрекеттiң ... ... - ... оқу, еңбекте қалыптасады. Баланың эмоционалды тәжiрибесiнiң тереңдiгi мен шыдамдылығының кеңеюi, дамып келе жатқан жеке тұлғаның бағыттылығын анықтайды.
Психологтардың зерттеулерi төмендегi ... ... егер де бала ... ... ... аса ... көрсететiн болса, онда жағымсыз, яғни бала мұғалiмге сыйласымдық, қарым -қатынастағы ашықтық сезiмiн ... және ... бұл бала мен ... ... түсiнбеушiлiктер, сонымен қоса, баланың мұғалiм жеке тұлғасына бiлдiретiн ... ... ... ... ... ... ... болатын болса, бұл оның сабаққа қызығушылығын арттырады, ол жағымсыз көзқарас эмоционалды сферасының орнына керi әсер етедi. Төменгi ... ... ... бiлдiретiн жағымсыз көзқарасы сирек, ал конфликтiлiк жиi кездеседi. Конфликтiлi жағдайдағы баланың ... ... ... ... ... баланың мұғалiмдi кiсi тұрғысынан санағанда сенiмi болмағандықтан оның атқаратын ... яғни ... де ... болмайды, тек кейбiр жағдайда ұстаз алдында қорқыныш сезiмi болмаса. Мұндай балалар көбiнде тұйық, өкпелегiш немесе керiсiнше ... ... ... ... ... ... ... тән екенi байқалады. Мұғалiмдермен қарым-қатынас жасағанда ерiксiз тiл алып, бағынуға, тiптi ... ... ... ... көбiнде өзiнiң мұңды көңiл - күйiн әуре сәттерiнiң туу себептерi неге байланысты екенiн саналы түрде сезбейдi, ... орай мұны ... ... да ... мүмкiн. Бiрiншi сыныптағылардың өмiрлiк тәжәрибесi жеткiлiксiздiгiнен, мұғалiмнiң күнделiктi ... ... ... ... ... ... деп санап, оған аса уайымдаушылық көзқарасын бiлдiредi. Кейбiр мұғалiмдер оқытудың алғашқы ... ... ... ... баға берiп, уақытында шеше алмайды.
терминi iшкi уайымдар көрiнiсiнiң арнайы өзгергiштiгiн түйсiну. Олар ең ... 3 ... ағза ... ... ... ... ... белгiлi көңiл-күйдi тудырған құбылыстарды бағалау және болып жатқанды бағалаудан тудырады. Мысалы: адам ауру-сырқатпен байланысты жүрек соғысының жиiленуiн ... ... ... болған жағдайды итпен ассоциациялауға болады. Кейбiреулер бұл эмоционалды көңiл-күйдi қорқыныш деп ... ... ... әйгiлi үш эмоциялық компоненттердi айқындауға мүмкiншiлiк жоқ. Нәрестенiң сөйлеу қабiлетi болмағандықтан, ағзадағы ... ... ... ... жоқ па. ... ... соғысының өзгеруi немесе ауыртпалықты, ауырғанды сезiне ме? Сол туралы ойлай ма? Сондықан да балалар ... ... ... және ... ... ... өзгерiстерге көңiл аударады. Мысалы ауру-сырқатты сезiнуге байланысты (егу процедураларын жасағанда) немесе қуанышқа байланысты ... ... ... ... қоса белгiлi бiр жағдайлардағы сәбидiң бет-әлпетiнiң, ым-ишарасының ерекшелiктерiн анықтайды.
Эмоционалды мәндi құбылыстарға жауап ретiнде бет-әлпет, ым-ишарасының өзгеруi универсалды болады және де ми мен ... ... ... ... өзгергiштiгiмен қатарласады. Сондықтан кейбiр ғалымдар, қорытындылағанда, әсiресе сәбиде ... бiр ... ... бар ... ... ... сүйенiп анықтайды. Мысалы: 3 айлық нәрестемен сөйлесiп отырған ата-ана баланың ... ... ... ... қолындағы прәндiгiн тартып алған ересекке 8 айлық нәресте ашуланғандай көзқарасын бiлдiредi.
Нәрестелердiң алғашқы өмiр апталарында ересектерде байқалатын сыртқы ... бар ... ... ... ... эмоциялық реттелуі
Эмоция (көңіл шарпуы, сезім) - әрекет-қылықты бейберекет (импуль- сив)реттеуші психикалық құбылыс. Ол ... ... ... ... мен олардың тек өкілі тіршілігіне қолайлы не зияндылығының сезімдік ... ... ... адам ... мен ... қылығында маңызды роль атқарып, төмендегі қызметтерді орындайды:
-эмоцияның қарайлас - бағалау (отражательно-оценочная) қызметі. ... ... бір ... ... ... ... қарай түрліше көңіл аударып, цабылдайды.
Біреудің дегенін, екіншілер деп таниды. Бір ... ... деп ... және біреу қоқыс деп айналып өтеді.
-эмоцияның басқарушытыц қызметі. Эмоция адам қылық-әрекетін ... ... ... ... қорғаныстық қызметі. Адамды шынайы не жорамал қатерден сақтандыратын қорқыныштың туындауымен байланысты.
Мұндай қорқыныш адам басына төнген ... ... ... ... ... ... не ... жету ықтималдығын тиянақты анықтауға мүмкіндік береді. Осынысымен де қорқыныш адам үшін қолайсыз жәйттерден ... ... тірі ... кепілі де осы бо - лар. . - деп әйгілі батырымыз Бауыржан Момышұлы ... ... ... ... - адамның өз бойындағы табиғи күштерді жинақтап, ... ... ... ... ... жеңуге бағышталғанрухани батылдықты пайда етеді.
-эмоцияның толықтырушы қызметі. Қандай да проблема бойынша шешім цабытдауға не ... ... ... ақпаратқа қосымша толықтырулар беруде жәрдемге келеді.
-эмоцияның сигналдық қызметі. Адамның не жануардың басқа бір ... ... ... эсер жасауымен байланысты. Эмоциялы көңіл-күй сырттай көріністі, сол арқылы тек өкілі екіншіге өз ... ... ... бере ... ... ... ... не түртеді, ал жануар өзінше дыбыс шығарады, ... ... және ... ... ... болымсыз - екі сипатта көрінуі мүмкін, яғни көзделген нысан тиісті ... ... ... ... Эмоциялар генетикалық тұрғыдан инстинкт және құмарлықпен байланысты келеді. Алайда, қоғамдық - тарихи даму барысында арнайы адами ... ... - ... ... Бұл ... негізі - адамның әлеуметтік мәні, қоғамдық талап, қалыптар, қажеттіктер мен ұстанымдар.
Көптүрлі эмоция көріністері арасында төрт бастау көңіл шарпулары бөліне ... ... ... ... ... ... Эмоциялардың көбі аралас сипатты, себебі олардың бәрі қажеттіктер жүйесінің басымдық (иерархиялық) ұйымдасуынан.
Сонымен, эмоция да түйсік ... ... ... ... ... ... болмыстыңматериалдығы бейнеленсе, эмоцияда - оның субъектив - мән, мағыналы тараптары психикалық құбылыс кейпіне енеді.
Түйсіктің эмоциялық кейпі - бұл біздің ... ... ... қатынасымыз, нысанның қажеттілік қасиеттерінің психикалық бейне- ленуі. Мысалы, біз гүлдің хош ... ... әсем ... ұнатамыз, жағымсыз иістен, шектен тыс шудан тыжырынамыз.
Эмоционалды үндестік - заттасқан ортадағы күнделікті болып жататын өзгерістерге орай нақты эмоционалды жауап әрекет. Эмо - ... ... ... ... шарпуы күшіне, оның көңіл кейпіне байланысты анықталады.
Көңіл-күй (настроение) - бұл жағдаймен шарттасқан тұрақты, психикалық әрекетті қоздырушы не тежеуші эмоциялық қалып. ... не ... ... болатын психикалық белсенділіктің аса жоғары деңгейі - ... ... ал ең ... ... - селқостық (апатия) аталады.
Теріскей ықпалдардан туындайтын психикалық әрекеттің шамалы қателігінен адам жабырқау (расстроенность) қалпына түседі.
Әрқилы эмоциялық ... ... ... ... ... оның ... бір ... мен мінез- құлықтық ұстамдылығынан көрінеді.
Сезімдер - бұл әлеуметтік мәнді құбылыстар бейнесінің эмоциялық формасы. Олар ... да бір ... ... ... тіршілік қалпына сәйкестігінен не үйлеспейтіндігінен пайда болады. Сезім әрқашан тұлғаның өзімен, ... ... ... ... ... Әр адамның өзіне тән, оның тұлғалық бағытын айқындаушы жетекші сезімі болады. Сол сезім адамның болмыспен орнатқан өзара ... ... ... ... ... ... ... және танымдық болып бөлінеді.
Тәжірибелік сезімдер - іс-әрекет үдерісінде пайда болатын психикалық қалып.
Іззеттілік ... ... - ... және ... әрекет- қылығына деген эмоциялық, көңіл-күй қатынасы.
Эстетикалық сезімдер - ... ... және ... ... әсемдікке болған сезімталдық, әрқандай сұлулық пен әсемдікті құндылықретінде тану.
Ал А.В. Вундт темпераменттің әрбір түрін эмоционалдық ... және ... ... деңгейіне байла-нысты бейнеледі (Сурет 1).
Шындығында темперамент тек эмоциялық ... ғана ... ол ... және ерік ... де ... жатады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Эмоциялар өзіне іс-әрекетті босандырмайды, ол оның қозғалысының механизмі және нәтижесі болып табылады.
Эмоциялар ішкі белгілердің функциясын атқарады, ал олар ... ... ... психикалық бейнесі болып табылмайды. Мотивтер және жетістіктер арасындағы қатынастарды бейнелеу эмоциялардың ерекшелігінен тұрады. Сонымен қатар бұл жерде осы қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... күйзелістері жайлы сөз болып тұр. Сөйтіп, олар мотивтің актуалдануынан есебін және субьектінің өзінің іс-әрекетін ұсынады бағалауына дейін пайда болды. Мұнда ... ... ... ... ... білдіретін түрлі болжамдарды талдауға тоқтала алмаймыз.
Тек эмоцияларды жүзеге асыратын әрекеттерге немесе операцияларға ... ол ... ... ... аудару керек. Сондықтан түрлі әрекетті жүзеге асыратын процестер әр түрлі, ... ... ... ... жоя алады. Басқаша айтқан да, жағымды немесе жағымсыз ролі мотивпен берілген күшті әсерге байланысты эмоциялармен ... ... да бір ... сәтті жасалуы әрқашан жағымды эмоцияларға жеке бермейді, ол сондай-ақ тұлға үшін жетекші мотивтің жоғынан жеткен ... ... ... болып табылатындай белгі беретін жағымсыз эмоцияны да туғызуы мүмкін. Бұл қарапайым бейімделуші реакцияларға да қатысты.
Эмоционалды күйлердің ... және ... ... және ... ... ... ... сезгіштіктің бөлінінің нәтижесі болып табылады. Бұл бөлінуде эмоцияланады күйлер дүниедегі заттардан тәуелсіз тіршілік етеді деп ойлауға болмайды. Заттың жағдайларда пайдалы ... олар осы ... және ... ... ... ... келмесе жеке адамдарға эмоцияланады белгілі деп ... ... ... көз ... жеткілікті. Сөз басқа туралы, ал нақтырақ айтқанда оның заттың мазмұнның бейнесінде өзгешіліктің болуы және оның эмоциялды реңі туралы және ... ... ... ... ... аффектенді өзгеру мүмкіндігі туралы. Ал ең маңыздысы адамда эмоцияналды процестердің және күйлердің зіне тән жағымды ... бар. ... ... ... ... тарихи, дамуы бар.Сонымен қатар олардың функциялары мен жіктелуі өзгереді, сөйтіп олар әр түрлі деңгейлермен салыстыра да қалыптастырады. Бұл кездейсоқ және ... ... ... ... әрі қарай бұл күй эмоцияларға - индеаторлық және жағдайға орай болды, яғни тұрақты ... ... ... сезімдер. Стендальдің көңіл-күйлер - өзінің тұлғалық функциясы бойынша, өте маңызды субьективті құблыстар.
Эмоциялдық құблыстардың әртүрлілігі, олардың ... ... және ... ... ... түде өте жақсы алынады. Бірақ психология феноменкологияны жоғалтқан кезде, оның тек ең дөрекі күйлерді ғана зерттеуге қолы жетеді.Дәл осындай периферриялық ... да ... ... ... ... ... да кездеседі.
Эмоция мәселесіндегі тағы бір бағыт тұлға құрылысын сипаттайтын қатнаста зерттеуден және ... ... ... ... ... ... үшін техникалық бастыаманы - бұл мотивтер мен ... ... ... ... табылады. Ал, керісінше олар сәйкестенсе, нәтижесінде еркін түрткі болатын күші бар ... ие болу ... ... ... айналдыратын, мотивтерді саналы түсіндірудегі екінші ретті құблыс пайда болады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
* Аубакарива А.А. Воспитание детей сирот в ... ... дома по типу ... А.А. Аубакарива. Меденжмент в образовании. -2000. -№1. - С. ... Ғ. ... ... Ғ. ... , 2002. -№38. - Б.3
* Давыденко Т. В трех ... ... Т. ... ... защита. -1999. -№2. - С.2-5
* Қаңтарбаев Ә. Бір сыр бар жүрегімде айтылмаған... (Металлургтер қалашығындағы жетім балалар бала ... ... ... ... ... // ... үн, 2001. -№9. - ... Қасымов А. Майра. (Жетім балаларды тәрбиелеп жатқан Өскемендегі балалар үйінің атқарылып жатқан игі ... Өз ... ... ... таныстырып отырған оның директоры М. Бейсеканова туралы көркем очерктен үзінді) // Дидар, 2002. -19 қаңтар. - Б.2
* Жарықбаев Қ. ... ... ... ... бет
* Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.- 359 ... ... Ж.И. ... оқулық Алматы-2005.- 430 бет
* Алдамұратов А. Жалпы психология,Алматы,1996. - 300 ... ... Т. ... ... Алматы 1993. - 300 бет
* Илина Т. А. Педагогика:- ... 1977.- 488 ... Ж..Б. ... Р. М. ... Педагогика. - Алматы, 2002. - 369 бет.
* Педагогикалық психология. ... 1995. -350 ... ... С. ... ... ... -Алматы. 2004. - 460 бет.
* Педагогика және психология ... - ... ... ... ... А.А. ... детей сирот в условиях детского дома по типу ... А.А. ... ... в ... -2000. -№1. - С. ... Люсин Д.В. Эмпирический анализ категоризации эмоций. // Вопросы психологии. -1999. -№2. - С.50-61
* М.П. ... ... ... формирования личности в детстве// Бреслов М.П. - М, 1997. - ... ... Р.С. ... ... для студ. педвузов: В 3 кн. Кн.2. Психология и образования. -2-е изд. - М.: ... 1995. - ... Н.К. ... // ... ... 2000. -№3 - ... ... В. Н. /Начальная школа, 1997. -№3. - С.21-26
* Перлз Ф. Это, голод и ... / ... ред и ... ст. Д.Н. Хломова: Ред.
* Психологическое развитие воспитанников детского дома// Под. ред. И.В. Дубровиной., А.Г. Рузской. - М, 1990. - ... ... ... / Под. ред. В.П. ... Б.Г. Мещерякова. 2-е изд., ... и доп. - М.: ... 1999. - ... Р. ... Развитие Я-концепции и воспитание. - М, 1986. - С. 58-66
Қосымша А
Эмоциялар

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"балалар психологиясы"6 бет
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі4 бет
Қуаныш және қайғы - эмоционалды концептілер48 бет
"стресс"15 бет
Адамның сезімдік сферасының дамуы22 бет
Арт-терапиялық жаттығулар8 бет
Аффект сипаты, оның негіздері21 бет
Балалардың психологиялық даму сатыларын анықтау36 бет
Баланың дамуына ересектердің тиімді ықпал жасауы32 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь