Түр-түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі

Жоспар:

1. Негізгі бөлім.

1. Түр.түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі.

2. Түр.түстің символикалық табиғаты.

3. Ғалам бейнесінің вербальдық сипаты.

4. Түр.түстердің концептік мазмұны.

5. Түр. түс атауларының ассоциативтік өріс құруы.

6. Түр.түс мағынасының әр түрлі аспектіде қаралу сипаты.

7. Таным моделі.

8. Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер
Түр –түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі
Әр тілде өз болмысына тән әлемді құру қалыптасқан. Түр-түстердің әр түрлі халықтар тілінде таңбалануының бірдейлігі, жақындығы мен ұқсастықтары олардың логикалық құрылымындағы мазмұн ұқсастығынан хабар береді. Түр-түс ұғымының әр халықтағы айырмашылықтарын негіздеу-субьектінің /этностың ментальді қасиеттерін, ұлттық сипатын саралауға, индивидуальді болмысын,танытуға септігін тигізсе, ұсастықтары мен тереңдігін табу жалпы тілдерге ортақ тілдік универсалилерді, түстік архиптерді табуға көмектеседі. Оны концептукальді талдап, жүйелеу ғаламның тілдік бейнесінің санадағы құрылған моделін тануға мүмкіндік береді.
Түр-түстік архетиптерді анықтау үшін осы топқа топтастырылған атаулардың онтологиялық табиғатын саралаудың мәні бар. Тілдің дамуында әуелде ұйытқы болған «генетикалық тірі талшығы» оның рухы, жаны іспетті, ол кейінгі дамуынада қандай мазмұнды иеленсе де, оны жалпы тілдің жүйесімен өрілуіне, жат дүниедей жарылып сырттамауына, асқан шеберлікпен ақаусыз жымдасуына негіз болады. Бұған нақты деректерге сүйеніп көз жеткіземіз.
Сары. Қазақ тілінде Сар- кең тұтас, Сарыл-күту, ұзақ таусыла күту; сарыл – дыбыс (елік) – су, сұйықтықтан құйылғанда шығатын дыбыс; сарық-тауысу, бітіру, сарқу; сарғаю – күю, кебу, құрау, солу, Сара- дара саралау; айығу, сорттау. Сап - шапшаң; сап тию шапшаң, тез тию, сап ету-тез түсу; сарын –дыбыс., үн, ұзақ, біртекті, толғамды, мұңды дыбыс; сарнау-бірнәрсе жанға батқанда шығаратын дыбыс;
Көк. Көк- тәңір, найзағай, от, жоғары, аспан, жас, шөп мағыналарын беретіні белгілі.Алғашқы зат болмыс ретінде бастау негіз, өмір беруші мәнінде көктем; көктеу; көгер; көкөрім т.б. бар.
Қара – суық, жанып болған (күйе), жану кезіндегі күй, күннің батуымен байланысты, Алғашқы наным бойынша күн аспаннан шығып, жерге батады деп түсіндірілген. Соған орай «жер» стихиясы да, қараның
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қайдаров Ә. Оразов М. Түркітануға кіріспе. А. 1992 ж.
2. Қашқари М. Түрік сөздігі . А. 1998ж.
3. Қазақ тіліндегі түске байланысты «қара» және «көк» сөздерінің семантикалық сипаты. Ғ.Ғ.Мұсабаевтің 90 жылдығына арналған ғылыми мақалалар жинағы. А. 1997 ж.
        
        Жоспар:
1. Негізгі бөлім.
1. Түр-түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі.
2. ... ... ... ... ... ... сипаты.
4. Түр-түстердің концептік мазмұны.
5. Түр- түс атауларының ассоциативтік өріс құруы.
6. ... ... әр ... ... қаралу сипаты.
7. Таным моделі.
8. Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер
Түр –түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі
Әр тілде өз ... тән ... құру ... ... әр түрлі
халықтар тілінде ... ... ... мен ... ... ... ... ұқсастығынан хабар береді. Түр-түс
ұғымының әр ... ... ... ... ... ... ... саралауға, индивидуальді
болмысын,танытуға септігін тигізсе, ұсастықтары мен ... табу ... ... ... ... түстік архиптерді табуға
көмектеседі. Оны концептукальді талдап, жүйелеу ғаламның тілдік бейнесінің
санадағы құрылған моделін ... ... ... ... ... үшін осы ... ... онтологиялық табиғатын саралаудың мәні бар. ... ... ... ... ... тірі талшығы» оның рухы, жаны іспетті, ол
кейінгі дамуынада қандай мазмұнды иеленсе де, оны ... ... ... жат ... ... ... асқан шеберлікпен ақаусыз
жымдасуына негіз болады. Бұған нақты деректерге сүйеніп көз жеткіземіз.
Сары. Қазақ тілінде Сар- кең ... ... ұзақ ... күту;
сарыл – дыбыс (елік) – су, сұйықтықтан құйылғанда шығатын дыбыс; ... ... ... ... – күю, кебу, құрау, солу, Сара- дара ... ... Сап - ... сап тию ... тез тию, сап ... түсу;
сарын –дыбыс., үн, ұзақ, біртекті, толғамды, ... ... ... батқанда шығаратын дыбыс;
Көк. Көк- тәңір, найзағай, от, ... ... жас, ... беретіні белгілі.Алғашқы зат болмыс ретінде бастау негіз, өмір
беруші мәнінде көктем; көктеу; көгер; ... т.б. ...... ... ... ... жану кезіндегі күй, күннің
батуымен байланысты, Алғашқы ... ... күн ... шығып, жерге батады
деп түсіндірілген. Соған орай «жер» стихиясы да, қараның біраз мағанасына
архетип болған. ... тас, күш ... ... ... тереңдігі, сыры
мәлімсіздігі, апат әкелетіні, сондай-ақ, нәр, қуат, беретініне қатысты ... жел, қара су ... су), қара ағаш ... күй ... қара ... ... ... мезгілі), қара суық, қара шай, қара көже, т.с.с. пайда
болса керек.
Сары – су мен от, жер негізді, жасыл –су, от ... ... ... көк –аспан, құдіретті күш тәңір, от, су, негізді болуы, адам
танымының қарапайым деңгейіне сай. ... осы ... бар ... ... ... ... ... бейнесі қапы қалдырылмай түр-
түсте көрінеді. Мысалы, Қызыл тіл. От пен адам ... ... ... Қызыл от- қауіпті, қуатты, әдемі, ... ... ... ... ... қорқытқыш т.с.с. қасиетке ие. Ал, кейде керісінше,
бір ғана ... ... де ... ... ... ... онтологиялық сипатына ортақ желі – «от», «су», «жер», «көк тәңір»
деп ұйғаруға болады.
Түр- түстердің ... ... ... ... ... бірлігі–семиотикалық құбылыс. Мұнда шоғырланған ғалам
бейнесінің тілдік суреті аса күрделі.
Әрбір адамда қоршаған ортаны ... әр ... әр ... ... жүзеге асырылады. Сөйтіп, таңбалық жүйенің әр типі
филогенезде сол ... ... өзі ... ... ... адам
онтогенезінде тілдік кодтар мен олардың жиынтығы дамиды.
Символдардың негізгі бір қасиеті, өзге ... ... ... ... ... яғни ... әлемде жоқ объект мәнін
құрайтын семантикалық айырмашылығында. Символдың осы ... ... ... ... және ... ... ... алады. Көк,
сары, қызыл, жасыл ... ... ... алғашқы түстер, қаракөк,
күлгін, қоңыр, қызғылт, сары қосымша ... деп, ал, ақ, ... ... нейтрал түстер деп есептеледі.
Көк – символиклық жағынан тыныш теңізді, ұстамдылықты, ... ... ... – үлкен сезімді, нәзіктікті, бейбітшілікті білдіреді.
Қазақ ұғымында көк –тыныштық пен бірліктің, берекенің белгісі.
Ол аспанмен, ... ... ... ол ... жеңімпаздықты,
рухы жоғарылықты, үстемдікті, паңдықты білдіреді. Соған сай көк түрік, көк
ту, көк бөрі, көк төбе, көк ... көк ... көк ... ... көк
мылтық, көк қаршыға т.с.с. тіркестер бар. ... ... ... ... ... келесі бір білдіретін мағынасы – романтика, сезім, нәзік үміт,
махаббат, , жқсылық, жылылық, жан ... ... ... ... ... ... көгілдір көл, көк көгершін, көк сағым, көк терек, көк
аспан, көк ... көк ... көк ... ... Көк ... ... Салқындықты, қарапайымдылықты, ойлылық, ойсыздықты,
зиялылықты, әрі түрлі реңкінде ... ... ... ... аяқталуды білдіруі мүмкін. Көк есек, көк ми-су ... ет, көк ... көк ... көк ... көк бет, көк мылжың, көк долы
т.б.
Адам өмірінің анықтаушы факторы күн мен түн, ... ... Түн ... ... ... ... күн әрекет, өмір қызу
тірлікке жағдай жасайды. Осыған орай түстер әуелі екі топқа ажыратылады:
1. ... ... ... Ақ, ашық сары (күн);
Қара, қаракөк тыныштық, мүлгіген құпиялы, Ақ сары – ... Осы ... адам ... ... оған әсер ... ... де іштен реттегіш түстер ретінде сипатталады. ... де ... жұп ... ... вербалдық сипаты. Когнитивтік ғылымның басты назар
аударатын негізгі ... ... ... ... ... ... және
«ғалам моделі» немесе когнитивтік модель.
Көптеген ғылыми еңбектерде ғалам бейнесі ... ... ... ... Мәні ... бұл екі ұғым екі ... ... ... ... «Ғаламның тілдік бейнесі» термині
философия мен логика аспектісінде Л. ... ... Ал, ... ...... оны енгізген Л.
Вайсгерберде. Ол ғаламның тілдік құрылуы деп аталады.
Ғаламның тілдік ... деп ... ... ... ... ... ... енергия түсіндіріледі, онда тілдік бірлестік ... ... ... ... ... ... ... негізін «тілдік мазмұн» құрайды. Яғни ғаламның
тілдік бейнесінде бейцнелер емес ... ... Ол – ... ... В. Фон Гумбольдтің «тілдік әлемді қабылдау ... ... ... ... ажыратады:
1. Аралық әлем.
2. Ғаламның тілдік бейнесі.
Аралық әлем Вайсгерберше, адамды шындықтың қабылдануын анықтайтын
тәілдік әрекеттің статистік ... ... ... деп ... ол ... субьект пен шындық обьект аралығында тұрады. Ол концептуальды
табиғатқа ие.
Ғаламның ... ... ... ... ... ... ... (Степанов Ю., Булыгина Т.В., Шмелев А. Д., Караулов Ю.
Н., Кубрякова Е. С., Арутюнова Н. Д.) ... ... ... ... ... Оның ... ... бірі ретінде идиоэтникалық
жүйесі аталады. Сонымен ... ... ... ... ... ... концептік мазмұны. Түстік мағыналар мен символдар
жүйесі – дәстүрлі ... ... ... ... ... ... бірі. Түр-түр адам санасында өмірлік тәжірибе негізінде бекіген
эмоционалды күй мен жағдайлар ... ... ... оны ... көрудің
өзінше ерекше концептері ретінде қараудың мәні осында. Осымен байланыстиы
түр-түс атаулары бинарлы қатынастағы ... ... ... түс ... ... от тарихи болмысының түрлі қасиеттері негізінден
пайда болған концепт жасауға қатысады. От, жылу береді, қыздырады, ... ... ... ... ... ... жылу – суық концепті өріс
құрады:
1. «От-су» - концептілік өрісіндегі жылы ... ... беті ... 3ақ тер көк тер болу, қара терге
түсу.қызыл теріге шомылу.
2. «От-су» - концептісінің суық ... «От» пен «су» ... ... От ... ... су отты ... процестің өзі қарсылықты жұп құрауға семантикалық уәж болады:
қара суық, қара жел, қара күз; ... қара ... қар ... қара ... ... сары ... қыс, сары аяз; ақ ... боран; ақ дауыл; сары ала
қыс; көк мұз, көк дауыл; мұрыны қызару; қып-қызыл болу; қара ... ақ ... мұз; көк ... ... ... ... болу; қара мұздай; ақ қар көк
мұз; ... сұр бұлт түсі суық ... ... суық» қарсылықты жұбында жылу мен ... адам ... ... бейнеленуі басым.
3. «От-су» концептісіндегі «ұялу» мағынасы: қысылғаннан қара тер болу, ақ
тер, көк тері шығу, құлағының ... ... ... қып-қызыл болу; қап-қара
болып өңі өзгеру, өңі қып-қызыл болып өзгеру, қара ... ... ... ... ... ашу ыза. Бұл ... ... қарсы
қойылып, от қасиетімен уәжделеді: Қара аспанды төндіру, көктену көгеріп
сазару, ... ақ ит ... көк ит ... көк ... көк бет, ... ... бір ... қызды қыздымен бір жерге бару, көк көкіретіп , ... қара ... ... ... көк ... ... ақты ... көктей сапыру, сұр жыландай айбат шегу, ала ... көк ... ... ақ ... ... қаны ... ... - концептісі «тазалау»; «таза» мағынасы – ақ жем, ақ ... ... ... ақ ... ақ сөз, ақ ... ақ ... ақ адал ас; қара ... су; қара шай; ақ аспан; ақ су қайнату,
6. «От-су» ...... ... ... ... ... ие деп ... көк өрім; көк шыбық; қызыл шақа, ... ... ... ... ... ... ... ақша маңдай; сары уыз
балапан; сары ауыз; қызыл маржандай; қызыл алмадай; қылығын ... ... ... ... ... ... әсіре қызыл; қырмызыдай құлпыру.
Түр-түс атауларының ассоциативтік өріс ... ... ... ... - ... ... ... моделін құру, және ғаламның тілдік
бейнесін түсіндіру. Әр халықтың өмір ... ... ... ... ... ... тілдік білімі де өзгееріске түсіп отырады.
Ассоциация ... ... ... ... ... мен обектілер арасындағы байланыс. Оның ерекшелігі, біріншіден,
адамзат тәжірибесіне сай ьқұрылғанмен дербес ... ... ... ... ... бір ұлт ... сол ұлтқа тән болмысын да,
әлеументтік ... ... де ... мүмкіндік береді.
Түр-түс мағынасының әр түрлі аспектіде қаралу сипаты.
Жалпы когнитивтік мағына мен ... ... ... ... ... ... сөз ... мәселесі М. Оразовтың ... ... ... де жан-жақты қарастырылады. ... адам ... ... ... ... ... өз жауабын табуға тиіс.
Когнитивтік тәсілде мағына тіл біліміндегідей сөз мазмұны ретінде
көрінбейді. Когнивтік семантикада мағына ... ... ... ... ... ... концепт құруға мүмкіндік береді. Ол
табиғи ... ... ... ... ойша ... және санада
бекітілген, сондай-ақ мағына негізінде ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады.
Мағына сонымен бірге екі жақты табиғатқа ие: бір жағынан ... ... ... ... ... ... бірлік ретінде көрініс
алады, екінші жағынан сананың нәтижесі.Адам сөз ... ... ... ... ... ... ... жағы неге негізделеді,
семантикалық жадтан, естен сөзді іздегенде қандай әрекеттер ... ... ... ... ... ... когнитивтік семантика
мәселелері болып табылады. Семантикалық талдау когнитивтік семантикадағы
концептуальды талдаудың да ... ... ... бар. Концептуальды
талдауды да концептілік талдаумен ... ... ... құру
концептуальды білім құрудың бір ғана тәсілі. Бұдан өзге фрейм, ... ... ... ... ... бар. Концептер өзара
теңдес крнцептермен өріс түзіп, ғаламның ... ... ... ... бір ... бола ... ... құрылым мағынасы одан
кең. Ол санадағы тұтас ... ... ... ... Оның негізінде «тірек-
негіз, бейне-үлгі» жатуы мүмкін.
Таным моделі. ... тіл ... ... ... кең ... үшбұрыш арқылы көрінетін негізгі, мәні ... ... ... Ол ... ... табиғатын шындық зат, оның таңбасы
және зат туралы ой үштігінде шешуге ... Ең ... бұл ... ... ... ... Мысалы, Верньоның диаграммасындағы
адам санасы дербестігі ескерілуі, тілдік және ... ... ... семантикалық үшбұрыштан гөрі тіл қызметін көрнекілеуде
шындыққа ... ... Ұғым мен ... екі ... ... екендігі, оның
семантикалық үшбұрышта ажыратылмауы Ю.С. Степанов еңбегінде де талқыланады.
Ол қосарлы семантикалық үшбұрыш ... ... ... ... ... ... ... тоқталуджың негізгі тұжырымдары сөз
мағынасын таңба ... – ұғым ... ... мейілінше кең ауқымдағы
концептуальді білімді ... ... ... ... ... семантика тілді түсіну және қолдану мәселесін негізгі
назарға ала зерттеп, мағына ... ... ... ... ... құрушы элемент екені ескеріледі. Соның нәтижесінде процестің
«әрекет еуші, әрекет, ... ... ... ... ғана жүзеге асатыны
мойындалады.Әрекет етуші әрекетті белгілі бір мақсат ... ... ... ... бір ... ... Ал ... объективтік шындықтың
тілдік бейнеленген формасы концептуальды жүйесі. Танымның кодталуы ... сөз, ... ... мен ... бірлдігі арқылы ойша, және әртүрлі
вербальды емес, вербальды түрде жүзеге асады. Вербальды ... ... ... ... ... ... т.б. ) ғаламның тілдік бейнесі
ретінде көрініс береді.Ал обьективті дүниені ... яғни ... ... ... ... ретінде анықталады. Оның моделі жұмыста берілді.
Түр-түс атаулары арқылы жасалған концептуальдық метафоралар ғылым
тіліндегі кәсіптік, шаруашылық ... ... да ... қызмет
етеді: Ақ маржан, (күріш түрі), қара ... ... ... ... ... ... ақбұлақ, ақиқаттың ақ жолы ... ... ... ... деп атаған дұрыс болар. Сонымен концептуальдық
метафоралар адамның ғалам туралы ... ... жаңа ... ... ... тілдік құбылыс ретінде бағаланады.
Метафора когнитивтік семантикада шындықты құрудың құралы ретінде
қолданылады.
Қорытынды. Тіл өзін-өзі тудырушы, ... ... ... ие. ... бұл ... кездейсоқтыққа жол бермейді. Адам
санасында туындайтын тіл сана арқылы жасампаздыққа ие бола ... ... ... ... ... тіл (түсінік, сөз ) ... ... ... ақпарат ретінде қарастырылып ... сол тіл ... ... адам ... ... білімді
таным модель арқылы зерттейтін ғылым деп түсініледі. Себебі, түр-түстердің
контекстік ... ... ... бар, ... ... ғана емес, мүмкін потенциялды семантикалық компоненттерінің
маңыздылығы ескеріледі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қайдаров Ә. Оразов М. Түркітануға ... А. 1992 ... ... М. ... ... . А. 1998ж.
3. Қазақ тіліндегі түске байланысты «қара» және «көк» ... ... ... 90 ... ... ... ... А. 1997 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы жоғарғы мектеп дамуы және қалыптасуының негізгі кезеңдері6 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет қалыптасуының теориялық негіздері22 бет
Азаматтық қоғамның қалыптасуының теориялық кезеңдері33 бет
Аймақтық өндірістік аөк инфрақұрылымының құрылуымен қалыптасуының теориялық және әдістемелік негізі60 бет
Аралас экономиканың қалыптасуының теориялық ас – пектісі28 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь