Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

Қазақ тарихына арналған романдар

ІІ.1. Әдеби үдерістегі тарихи роман жанры үрдісі

ІІ.2. Тарихи және көркемдік шындық тағылымы

ІІ.3. Романдар құрылысындағы психологиялық ерекшеліктер

ІІІ. Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қазақ филологиясы факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ Ж Ұ М Ы ... ... ... трилогиясы:
Тарихи шындық және көркемдік шешім
Орындаған:
ІV курс
қ.б. ІІ-топ студенті
Байбалаева Құралай
Ғылыми
жетекшісі:
Т.С.Тебегенов, ... ... ... 2007 жыл. ... №11
Кафедра меңгерушісі, профессор Б.Әбдіғазиұлы
Алматы, 2007 жыл.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
Қазақ тарихына арналған ... ... ... ... ... жанры үрдісі
ІІ.2. Тарихи және көркемдік шындық тағылымы
ІІ.3. ... ... ... ... ... ... ... І Р І С П Е
Тарихи романның бүгінде табан тіреген идеялық көркемдік биігі ... және бір ауыз ... ... сия ... ішкі ... ... ... бай күрделі әлем.
Оның тақырыптық ауқымының кеңдігі соншалық сонау баяғы заманнан бүгінгі
күннің көкейтесті мәселелеріне ... ... зор ... сиғызып алады.
Трихи роман жанрының сандық, сапалық жағынан гүлдене дамып, жоғары бір
белеске көтерілген кезі 70-80 жылдар болды. Бірақ сол ... ол бір ... ... ... шыға қойған жоқ. Әр кезеңдегі саяси жағдайға ... ... ... таяу күн ... енді ... қайта күш алып, өз бетін
айқындай алға ... ... ... жолдардан өтіп келеді. Соған орай
тарихи романдарды зерттеу мәселесі де уақыт ... ... ... ... келеді. Әрине, кеңес тарихи роман тарихы көптен ... Оған ... ... ... 20-30 ... ... кейінгі
кезеңдерін жинақтай пайымдаған монографиялық зерттеулер дәлел. Бұл жерде
тек тарихи романдарға қатысты ... ғана еске ... ... Ал, ... тарихилығы, роман теориясына қатысты еңбектер өзінше бір ... ... ... ... өз ... әдеби процесстерді
қорыта талдаған, уақыттық мәні бар еңбектер ... ... ... ... ... ... шолсақ, ежелден сөз ... келе ... ... қиын, түйіндері мол, сан тарау мәселелердің де бас көтеретінін
байқаймыз. Қазақ елі ... ... ... қазақ әдебиет тану
ғылымының негізін салған ... ... ... ... ... ... ... кейіннен С.Сейфуллин,
М.Әуезов, Ә.Марғұлан, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, ... ... ... еңбектерінде әр қырынан сөз болды.
Қазақ тарихи романының биік шыңы, ... ... ... ... эпопеясы десек, осы шығарма жарық көргеннен соң қазақ әдебиетінде
тарихи тақырыпқа, оны зерттеуге ... ... ... ... болды. Соның
нәтижесінде роман-эпопеяның қыр-сырын ашуға арналған іргелі-іргелі зерттеу
еңбектері дүниеге келді. Олардың ... ... ... ... ... ... т.б. еңбектерін
атап айтуға болады. ... дей ... де бұл ... ... пен ... ара ... ... монографиялық зерттеу объектісіне
айналдырмай, тек поэтикалық бір қыры ретінде тілге тиек етеді. Бұл ... ... ... ... (1979), ... «Өмір шындығы
және көркемдік шешім» (1991) сияқты санаулы еңбектерімен ... ... ... ... ... ауыз ... іргелі еңбектері аз. Оның өзіндік себебі де жоқ емес. Өйткені
20-жылдардан кейінгі кезеңде ұлттық әдебиеттер де ... көне ... ... күрт суыды, бұл тақырыпқа бара қалған қаламгер болса дереу
«ұлтшыл», ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
саясат бүгін де «тоқырау кезеңі» аталып жүрген уақытта да біржола ... ... жоқ. ... ... тарихи шығарма көбейіп кетті», «мұндай
туындылар жастарға зиянды» деген пікірлер мінбелерден де айтылып ... ... да, ... ... мен оның сыны мен ... ... әрқашанда жіңішке боды. Соған қарамастан ... өзі ... ... жол ... тырысты. Олар өздерінің ... ... ... бар ... жұмсады. Оның дәлелі ... ... ... ... те бұл ... үлкен қиыншылықпен
соқтықпалы, ауыр жолмен жетті. «Қараш-қараш» оқиғасы, «Қилы заман» болып
басталған тарихи ... ... тың ... талай кедергі, тобықтан
қаққан, қырқай шалыстар көп болды.
Әрине, «Абай жолы» әлем ... ұлы ... ... ... ... Ол ... әдебиетіндегі тарихи тақырыпқа арналған соны жол,
асқар асу, шексіз батыл ... Осы игі ... ... ... өркендетуге қазақ жазушылары белсене атсалысты. Өйткені қазақ
халқының көне тарихы көркем өнерде ғана ... ... ... ... ... ... кең ... қойған жоқ болатын. Осы олқылықтың орнын
толтыруға, өз тегін біліп, өтеннің сабағын игеруге деген оқырман ... ең ... ... ... ... жасады. Көзі ашық, жүрегі
құнарлы жұрт тархи романдарға неге құштар, нені сарсылып ... ... ... ... ... роман жанырының бір құндылығы – ол
әрдайым ... ... ... мен ... өмірінің арасына салған рухани
өткел тәрізді. Ол халықтың өткен тәжірибесін бүгінгі ... алып ... ата ... ... ... дарытады. Сол кездегі қара түнек
күшке қарсы ... озық ойлы ... ... біз ... да еліктейміз», - деп жауап береді. [1; 146]
Өткен ғасырдың алпысыншы жылдардың аяғынан бастап қазақ ... ... ... ... бастады. Ал, 70-80 жылдары қазақ
халқының көне тарихы ... ... ... сан ... да, сапа
жағынан да есейіп, күрделі арнайы зерттеулер ... ... ... қатарында С.Сматаевтың «Елім-ай» ... ... ... ... ... (1974), І.Есенберлиннің
«Көшпенділер» (1976), Ә.Кекілбаевтың «Үркер» (1981), «Елең-алаң» ... ... ... (1986), Б.Алдамжаровтың «Ұлы сел» (1988) т.б.
[1; 151 б.] қарымды қаламгерлердің сүбелі туындыларын ... ... ... ... ... халқы тарихының әдебиеттегі көрінісі
ХІХ ғасырмен шектелсе, 80-жылдардың ішінде ол тереңдеп, тіпті ... ... ... ... Осы ... ... ... тарихи тақырыпқа
деген жазушылық құлшыныстың күштілігін танытса керек.
ХV-XIX ғасырлар аралығындағы халық тарихының нәубеті мен ... ... ... ... толы ащы, ... көз ... шұбарланған
беттері ашылады. Роман авторлары көзбен көріп, құлақпен естігендей, бірінің
олқысын бірі толтырып, ... ... ... ... ... ... тағдырының төрт ғасырлық ең ауыр, ... ... ... шырлы,
шынайы көркем тарихын жасайды. ... ... ... байыппен
зерделеп оқысаңыз, «намыстан жаралған қаһарман халықтың, тағдырдың тезінен,
тозақтың өзінен өте» отырып, азаттықты, тәуелсідікті ... ... ... демі ... ... ... ... қыран жұрт болғанын іс-
әрекетімен ... ... ... ... санаған жауапкершілікті
сезінеміз.
Қазақ тарихындағы осы бір шиыры мол оқиғалардың бүгілгенін жазып,
бүркенгенін ... ... ... ... ... Ол ... ... этникалық тұтастығын, экономикалық-саяси тәуелсіздігін сақтап
қалу үшін күрескен Тәуекел ханның заманын суреттейді. Өз алдына ел болып,
тәуелсіз хандық ... ... ... ... ... бір ... жүзі болып қалған қаһармен елін оны қоршап отырған ... көз ... ... еді. ... ... қазақ елі
тарихының ең бір қиын-қыстау кезеңінің, аласапыран уақыттың ... ауыр ... ... ... ... романдары қазақ тарихындағы ең бір
алмағайып, ел тағдыры тұйыққа тірелген шақты бейнелейді. ХVIII ғасырдың 30-
40 жылдары, әйгілі ... ... ... ... қауымының екі Ұлы
Империя – Ресей мен Қытай ... тар ... ... жол ... ... ... – оның ... тақырыбы. Жанры жағынан
«Үркер», ... ... ... ... сондықтан жазушы бас
кейіпкері Әбілқайырды ... ... ... жеген, малын көбейтіп, бағын
асырғысы келген кәдімгі жұмыр басты, өлермен хан-сұлтандармен қатар қойғысы
келмейді. Халқының ... мен ... ... ... ... қайраткері, көсемі етіп көрсетуді ... ... ... Кириллов, Румянцев, еуропалық білімі, тағылымы ... ... ... ... проблемалар
ауқымында сұхбат құрғанда, Әбілқайыр ... олқы ... ... ... ... ... сарытіс жандардың қулығына алдырмай, көбіне
тереңдігімен өзін сыйлатуға, аяқтарын аңдап басуға, сол ... ... ... мәжбүр жасайды. Мұнан Ә.Кекілбаевтың Әбілқайырын құрығы
ұзын Империяның ісік кеуде, паң ... ... ... ... ... жаңа үлгідегі, күрес талқысына ысылған кемеңгер ханы етіп
көрсету ниетін аңғарамыз.
Ә.Кекілбаев, Ә.Әлімжанов, ... ... ... ... ... ... азап, заман ауыртпалығын ел тағдыры арқылы тарамдай
қамтып, тарата ... орын ... ... қатарында тарихи тақырыпқа жазылған
шығармалардың қазынасын молайтуға, қазақтардың ... жоқ, ... «ұлы ... ... ... күн ... пәтуасыз ел еместігіне
күллі адамзаттың ... ... үшін ... ... ұзақ ғасырлық тарихын
тірілтіп, көркем ... ... бар ... ... арнап, үлес қосқан
ұлтжанды, тарихшы жазушымыз ІлиясЕсенберлин еді.
І.Есенберлин 1915 жылы 10 ... ... ... ... ... дүниеге келген. Қабілетті зерек жас 1940 жылы ... ... және ... институтын бітіреді. Сол ... ... ... ... кіріскен кезде Ұлы отан соғысы
басталады. Жас азамат қолына қару ... ... ... ... ... жарақат алып, елге оралады.
Тумысында алғыр, ... ... ... ... оралған соң бейбіт
құрылысқа белсене араласады. 1942-1947 жылы Қазақстан компартиясы ... ... ... ... ... филормониясының директоры
болып істеп, талай біліктілермен, зиялылыармен сұхбаттасады, қоғамдық мәнді
мәселелерді шешуге атсалысады. ... ... ... ... аға ... ... ... 1954-1955 жылы Ақтөбе
облысының Берсүгір шахта ... ... ... ... ... Мемлекеттік көркем әдебиет баспасының аға редакторы, 1958-1967
жылдары ... ... аға ... ... ... ... ... 1971-1975 жылдары ... ... ... ... ... абыройлы атқарады. [1; 331 б.]
Үлкен проза жанрына ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... өлеңмен ашқан. 1945 ж. «Сұлтан»,
«Айша» дастандары жарық көрді. Өлең-жырларын іріктеп, ... ... ... (1949) енгізді.
Қаламгер 1960 жылдары проза жанрына қалам тарта ... ... (1960), ... ... (1965), орыс ... ... «Адам
туралы ән» (1957) атты повестері жарық көрді.
Қазақ тарихының бұрын-соңды қалам тартылмаған соны ... ... ... ... ... маңдайына жазыпты. Ол өзінің бүгінде
әлемге танымал болған «Көшпенділер», «Алтын Орда» ... ... он ... жуық ... ... ... Соның ішінде елге таныс,
көпке мәлім, өзін-өзі танытуда қазақ халқына өлшеусіз еңбек ... ... мен ... орта ілтифатына ие болған ... ... ... ... ... ... ... атты үш кітаптан тұратын
трилогияның беташарын жазушы соңғы кітаптан («Қаһар») бастап 1969 ... Одан соң 1971 жылы ... ... 1974 жылы ... ... ... ... үш кітаптың сүйегі тұтас, жүйелі, трилогия ... ... ... ... «Көшпенділер» деген атпен жарияланды.
Кітап алғаш жарық көрген күннен бастап-ақ қоғамдық орта оны жоғары
бағалады. ... ... ... ... оңды ... ... заңғар жазушысы І.Есенберлиннің қазақ әдебиетінде алатын орны
асқар таудай. І.Есенберлин қазақ әдебиетінің ғана ... ... ... төрінен лайықты орын алатын дара тұлға.Олай деуіміздің бірнеше
себептері бар. Ақиқат шындық темір шындықтың ар ... ... ... «ақтаңдақтарын» зерттеуге тиым салынған жылдары Ілекең қазақ
қаламгерлерінің алғашқысы болып қиын да, ... ...... ... пен ... ... күресі тақырыбына қалам
тартты» [2] деп, ... ... ... өз ... ... Көрнекті
ғалым Р.Бердібаев: «І.Есенберлиннің жазушылық жолын шолып, тұжырымдай
келгенде, оның қаламына хас ... ... ... ... мен ... оның ... әдебиетіндегі орны мен мәнін анықтайды» [4]
деген жүрек жарды пікірі арқылы қаламгер еңбегінің ... ... ... ... Тақырыптың – идеялық нысанасымен де,
сюжеттік-композициялық құрылымымен де, образдық ... тіл ... ... ... поэтикалық ерекшелігімен қазақ әдебиеті тарихынан
өз орнын иеленген, жетістіктермен ... олқы ... ... ... Сондықтан да, «Көшпенділер» трилогиясын сөз ету – белгілі
дәрежеде қазақ әдебиетіндегі тарихи ... ... бір ... ... ... ... өзекті мәселе. Ол белгілі ... ... әр ... сөз ... әлі күнге тұтас құбылыс ретінде,
жан-жақты ... ... ... ... ... ... жоқ. Біз ... осы мәселені қарастырамыз. Зерттеудің көкейтестілігі де
осыдан келіп ... ... ... ... ... романдарының идеялық-
көркемдік табиғатын талдап, оның жазушы шығармашылығының орнын анықтауды
басты мақсат тұта ... ... ... ... ... ... шығармашылығын әдеби үрдісте талдау арқылы замана шындығын
бейнелеудегі ... ... ... мен ... ... шығармасын жан-жақты талдау үстінде оның әдеби үрдістегі маңызын
көрсету, қазақ әдебиеті тарихындағы орнын екшеу;
• Туындыдағы тарихи ... ... ... ... ... ... «Көшпенділер трилогиясының» орны мен ролі, шығарманың
сюжеттік желісі мен композициялық құрылысы, уақыт пен ... ... ... ... ... ... ... та, тәжірибелік те маңызы бар. Ол белгілі дәрежеде ... әлем ... ... роман жанрына қосқан үлесін, ... ... ... да ... Әдеби үдерістегі тарихи роман жанры үрдісі.
Соңғы кезеңде тарихи тақырыпқа деген ұмтылыс та, оқырмандық сұраныс та
орасан өсті.
Бұл кезең ... ... де ... тақырыптың терең тамыр жайып,
өркендей дамыған кезеңі болды. Тереңдей ... ... ... ... ... ... белгілі қазақ қаламгерлерінің ... ... ... күн ... ... үн ... ... және белгілі дәрежеде
жемістерге қол жеткізген жазушылар. Олардың тарихи тақырыпқа бұлайынша ... ... ... ... ... Оның басты қозғаушы күші, ең
алдымен, сол кезеңдегі жағдайдың болғандығы сөзсіз.
Бүгінде «тоқырау кезеңі» деп ... ... ... ... ... тұрған кезінде қаламгерлер тіліне тиек қойылып, аяқтарына ... ... Қай ... ... шындықты шырылдата тереңнен
қозғап, айтатын көркем әдебиеттің ... ... де ... ... ... ... ... шебінен аса алмай дәрмені құрыған
қаламгерлер тығырыққа тірелді. Сондықтан да, олар ... ... ... ең ... өз ... ... ... сөз етуді діттеді.
Өткеннің тәжірибесін, тарих сабағын үлгі ете отырып, ... ... ... ... ... көтеруге ұмтылды.
Бұл уақытта аса зардап шеккен саланың бірі – қаоғамдық ғалымдар болды.
Ұлттық республикалардың тарихы орынсыз ... ... ... ұмытылып, тілі мен дініне нұқсан келді. Ел қорғаны ... ... ... ... ... роль атқарған ұлы оқиғалар ... осы ... ... ... ... ең ... көркем әдебиет
үн қосты.
Ауыр да, күрделі, қиында болса мәртебелі осы ... ... ... ... ... ... І.Есенберлин тыңнан жол салды, қазақ әдебиетінде тарихи тақырып
мәселесін ... ... алды ... ... жанаспас еді. Ол қазақ
әдебиетінде бұрыннан бар, ... ... ... ... үлкен биікке
көтерілген дәстүрлі сәтті жалғастыра және ... ... ... ... ... ... ... үңілсек, сүбелі деген шығармалардың
қай-қайсысы болмасын негізгі өзегіне өмірде болған оқиғаларды негіз ... ... ... прозасының алғашқы үлгілеріне де тән. ... ... ... ... ... ... ... «Бақытсыз Жамал», С.Торайғыровтың «Қамар сұлу»,
С.Көбеевтің «Қалың мал» ... ... ... да шынайы өмірде
болған адамдар тағдырына негізделген. Егер шартты ... ... да ... ... ... қазақ әдебиетіндегі шығармалардың ішіндегі
прозадан гөрі поэмаларда тарихи нақтылықтың басым ... ... ... жаңа ... енді қалыптасып келе жатса да, тарихи нақтылықтан гөрі
көркем қорытуға, өмірдегі типтік жағдайларды ... ... ... ... ... кезеңдегі ұлы оқиғаны немесе тарихи тұлғаны сөз етуді
емес, жалпы ... ... тән ... дерт – ... бас бостандығын
көтеруді басты мұрат тұтады да, ... орай ... ... ... ... ... тарихи адамдар өмірінен алынып жазылған прозалық ... ... ... Оның ... М.Әуезовтың «Қараш-қараш оқиғасы»
повесі ... ... 1927 жылы ... ... университетінің
студенті, жас жазушы қаламынан шыққанына қарамастан бұл шығарма қазақ
әдебиетіндегі тарихи ... ... ... ... ... ... ... қаһарманы – Рысқұл Жылқайдаров (Бақтығұл) белгілі революционер, үлкен
мемлекет қайраткері Тұрар Рысқұловтың ... ... ... ... ... беріп, шығарма жазуға түрткі болған Тұрардың өзі.
Бірақ жазушы бұл деректермен шектеліп ... Ол 1924 жылы ... ... оқиға болған жермен арнайы танысып, кәрі ... ... ... ... ... ... ең ... артықшылығы да осы тарихи шындықтың барынша нанымды
көрініс табуында. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дәстүрін берік сақтай отырып, Еуропа әдебиетіндегі үлгіні де жете
меңгергендігін байқатады. Автордың тарихи адамдар аттарын да сәл ... ... ... ... әдебиетке келген жаңа
бір лепті, Еуропалық үлгідегі көркем әдебиетке қарай аяқ ... ... ... Бұл ... ... пен көркемдік шеберліктің астасып келуі
жағынан қазақ әдебиетіндегі жаңа үлгі болды.
Енді М.Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясын алсақ, ... ол ... ... ... Бірінші кітабы 1942 ж., соңғы ... ... ж. ... бұл ... ... өз ... ... оның «бүкіл
творчестволық өміріндегі сүйікті ісі» болды. Романға ... ... ... әзірлік, жазу үрдісіне сіңген он бес жылдық жан қияр еңбек
жазушының осы биік ... шарқ ұрып жету ... ... іс-
әрекетінің айқын айғағы болып табылады.
Сөз болып отырған кез ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Сол себепті бұл тұстағы революциялық өскелең өмір өзгерістері мен бірге
М.Әуезовтың да саяси-творчестволық өмірбаяны ... өсіп ... ... Шынын да М.Әуезов бұл үлкен іске мол дайындықпен ... ... дәл ... ... бой ұрудың алғашқы тамаша да, сәтті ... ... ... ... ... ... ... Көреген
жазушы халық тарихының шалқар шежіресін жасауды ол сол кезде-ақ ... ... ... ... деп ... Абай ... жазушы аса
байсалдылық, үлкен сабыр, мол дайындықпен, киелі мұра тұтып, бар ... бар ... сарп ете ... Мұның өзі де тек М.Әуезов табиғатына
тән ұлылық, ұлағаттың ... ... ... тарихының жарты ғасырлық энциклопедиясын» (Қ.Сатпаев)
жазу, Абай сияқты ... ... ... қияметтей тағдырының көркем
шежіресін жазу үшін тек ... ғана тән ... ... еді. ... сол ... ... тарихи роман жазуда материалдарды жинау мен іріктеудің, оларды
тарихи романдарда пайдаланудың, тарихи деректерді ойнатудың, кейіпкерлерді
типтендірудің бұрын-соңды болмаған үлгі-тәсілдерін көрсетті. ... ... ... ... кейіпкерлердің заман шындығын ашудағы образ ретіндегі
қасиеттерін сомдаудың көп қырлы әдістерін ... ... ... М.Әуезов
халық тілінің нәрін меңгерудің жолын танытып, романда ... ... ... сол ... тіл ... ... әр ... тілін
даралаудың үлгісін танытты.
М.Әуезов дәстүрі қазақ әдебиетіне эпикалық кең ... ... ... ... ... ... жаңа бір ... әкелді. Бұл орайда
С.Мұқанаов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин қаламынан туған шығармалар өз алдына.
Сонымен ... ... ... ... жаңа буын тарихи революциялық
тақырыпты жырлауда өзінше белсенділік танытты. Бқл ... ... жол, ... ... І.Жансүгіровтың «Жолдастар», Б.Майлиннің «Азамат
Азаматыч», С.Мұқановтың «Өмір мектебі», Ғ.Мүсіреповтың ... ... ... мәселені жаңа қырынан, соны көзқараспен өзінше тани
отырып, кең шалқарлы жаңа ... ... ... ... «Ақ жайық», Ә.Нұрпейісовтың «Қан мен тер» ... ... ... ... ... соның ішінде проза жанры ерекше қарқынмен
өсті. Әсіресе, қазақ халқының ... ... ... даму ... шежіресін жасауға қаламгерлер құлшына кірісті. Ал, тарихи тақырыпқа
деген ондай ерекше ұмтылыс 50-60 ... ... ... ... жоқ. ... ... бар ... Отан соғысы есеңгіретіп тастаған ел әлі де есін жиып ... ... ... ... ... көне ... ... өздері көрген, куә болған революцияны, Ұлы Отан соғысы ... тыл ... ... ... жазуға икем болды. Оның үстіне
арғы жылдарды ... 50- ... ... ... ... ... ... саяси айыптар тағу – елді тарихқа ... ... ... ... ... бұл ... ... деректер жинақталған архив
деректерінің барлығына есік жабық ... ... ... ... ... ... жоқ еді. Сондықтан да бұл жылдары тарихи тақырыптың тың
қатпарларын ақтарған жаңа ... ... көре ... жоқ. ... ... ... ... тығырыққа тірелген кезеңінде дүниеге келген алғашқы
күрделі туынды Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» (1969) ... ... Бұл ... ... ... тарихын М.Әуезов әкелген мәреден жарты ғасыр ... ғана ... ... ... ... ... аса бір ... түрлі
ғылыми пікірлердің шиеленіскен саяси астары мол Кенесары-Наурызбай бастаған
көтерілісті батыл қозғаумен де мәнді еді.
Оқырман қауымға талантты прозашы ретінде әбден ... ел ... ... ... ... өткел», «Алтын құс» сияқты сүбелі
шығармалардың авторының тарихи тақырыпқа бет ... ... ... ... автор атақ-дәрежеден де, үкімет пен партия ілтифатынан да ... ... ... ... күрт ... жасап, кездейсоқ бұрылған жоқ. ... осы ... ... ... ... аса бір қиын да, ... ... сол кезеңдегі қоғамдық жағдай еді.
Бұл уақыттарда өткен тарихтың темір сандықтарға ... ... ... ... де, дәл ... ... ... кездегідей «қылышынан
қан тамып» тұрған жоқ еді. Кенесары-Наурызбай туралы ... ... аңыз ... ... құйып өскен жазушы шым-шымдап
болса да, материал жинауға мүмкіндік туды. Романды жазуға ... ... ... ... ... еді. Бұл ... жазалау болмағанмен де
ұлттардың сіңісуі жөніндегі Сталиндік ... ... ... ... алған.
Сондықтан, тарих, мәдениет, өнердегі ұлттық ерекшеліктерді айтудан гөрі,
совет халықтарына ортақ қасиеттерді көрсету әлдеқайда ... ... Ол ... бастап, жоғары оқу орындарына дейін орыс халқының, СССР ... Бұл ... ... сол елде ... сан ... ... тарихы емес – таза орыс халқының тарихы болды. ... ... орыс ... ... Ал, ... ... кезде бір жақты баға алған тарихи оқиғалар жабық тақырыпқа айналып,
ондай есімдер барлық ... ... ... 70-80 ... ... ... ... санасын қалпына келтіруде жазушы қауымның еңбегі
орасан зор ... ... ... көш ... ... қаламгер –
І.Есенберлин. «Бұл ... ... ... ... ... тақырыпты игеру
жөніндегі батыл жаңашылдық көрсетті». «Қаһар» атлмыш трилогияның үшінші
кітабы. Автордың алғашқы кітаптан ... ... ... ... үлкен
мән бар. Ең алдымен суреттеліп отырған ... ... ... ... ... еді, ол ... тарих тасасына толық ... ... еді. ... ... ел ... аңызға айналып, халық жадында
өшпестей болып жазылған тарихи ... ... ... тағдырын жазуды
мақсат етті. Екіншіден, Кенесары-Наурызбай қозғалысына ... ... ... ... уақытта ол біршама зерттеліп, ғылымда ... ... ... ... оздырмай «Алмас қылыш» (1971) романын жарыққа
шығарды. Бұл трилогияның бірінші ... ... ... ... ... жылжымай ортадағы дәуірді орғытып, XV ғасырға аттап кетуі де
тегін емес. Бұл дәуірде ... ... жеке отау ... қалыптасу кезеңін
бейнелейтін. Автордың негізгі мақсаты – оқырманды эстетикалық ләззатпен
еліте отырып, оқырманға танымдық ғибрат беру ... Осы ... ... ... ... ... ... романының жұршылық
үшін ең маңызды жері -- өзге мамандар түгіл тарихшылардың өзі де әлі күнге
дейін жете зерттеп ... ... ХV ... ... ... ... рет ... өріп, аса көп керекті мағлұмат бере алатындығында». ... бұл ... ... XV ... Жәнібек пен Керей бастаған қазақ рулары
Сарысу, Шу, Талас өзендерінің ... ... ... ... рет ... ... деген қысқа деректен өзгені біле бермейтін «Алмас ... ... ... ... ... ... ... хикмет
жатқанын нақты оқиғалардың хронологиялық ізіне түсе отырып кеңінен баян
етеді.
Автор екі ... ... ұшын ... оқырманға айтпақ ойын «Жанталас»
романы арқылы жалғап, тұтастырып, қазақ халқының бес ғасырға жуық тарихының
көркем хроникасын ... Сол ... ... ... үлкен арман
міндетін қазақ халқына өзін-өзі таныту жас ұрпаққа өткен ата-бабалары
жөнінде мағлұмат беру ... ... ... еді. ... ... ... оқырман қауымы жылы қабылдады. Бұған тарихи шығарманың
танымдық-тәрбиелік қуатының ... ғана ... ... жоқ, ... ... эстетикалық пәрменнің қуаттылығында еді. Бұл қуат әсіресе «Қаһар»
романында мол еді. Романға ел тарихындағы елеулі оқиғаның негіз ... ... ... ... ... ... Ұлан-ғайыр дүбірлі
оқиғалардың он шақты жыл ішіне жинақтала ...... ... ... Автордың идеялық нысанасы айқын. Ол сол ... ... ... ашу. Он ... жуық ... тартысқан әйгілі көтеріліс
себебін жазушы былай айқындайды: «үш жақтан бірдей қадалған найза қазақты
да оятқандай. Кеше ... ... ... ... ... Ол ... мен
Иман батырдың сәлемдемесін әкеліп, қазір Сары-арқаның қай ... ... ақ ... қарсы шығатын жұрттың көп екендігін айтқан.Қазір ... ... ... кез. Қиянат жанын жеген бұқара қураған шөп ... тисе ... лап етіп ... Сары-арқаны, Сыр бойын, Жайық, Маңғыстау
үстірт даласын алып ... ... ... [7; 82-83 бб] ... осы ... дәл ... «Абылайлап» атқа қонған Кенесарының артынан елдің үдере
еруінің себебі. Автор Кенесарының ішкі есебінде толық ... ... ... ... ... ... жұрт ... қолға аламын
деген көкейтесті тілегің ұшстасып жатқанда, соңыңнан ерген қолдың артында
емес, алдына шығу ... [7; 86-87 бб.] Бұл ... ішкі ... бас ... қайшылыққа толы жанды образын жасаған. Ол ... өз ... ... ... үлкен ақыл иесі, ер жүрек,
қайсар, ... ... ... ... ... ... мұндай аса
күрделі мінездердің сипатын жиі кездестіреміз. Қулығы мен ... ... ... өз ... да ... ... қатыгез ақ патша
алдында айлакерлігімен шен алып, халықты сүліктей ... ... ... ... ... Зейнеп, Алтыншаш, Күміс сияқты әйелдер образы
өзінше бір сала. ... ... ... атыс-шабыс, итжығыс, арпалыс,
зарлау, жылау ғана емес, ... ... ... сан ... ... Онда ... ауыр ... болмасын қайғы мен қуаныш, реніш пен күлкі
аралас жүретін халық тірлігінің жанды суреті ... ... пен ... ... «Қаһарда» суреттелетін кезеңге
дейінгі тарихи оқиғалар баяндалған. «Алмас ... ... XIV - ... ... Қыпшақтан ірге ажыратып, өзінше отау тіккен қазақ
хандығының қалыптасу дәуірі суреттелсе, ... ... ... ... ... ... қол жеткізген ұлы жеңістің, қазақ елі деп
аталатын хандықтың екі тізгін бір ... ... ... ... баяндалады.
Әсіресе, «Алмас қылышта» әлемді тітіреткен ірі мемлекеттің бірі болған
Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... ... ... ыдырай бастаған кезін, оның іштей ыдырап, жеке хандықтарға бөліне
бастаған алмағайып шағы ... ... ... ... ... Жәнібек хандардың бастамасымен шаңырақ көтерген қазақ хандығы да
оңай бой түзеп кете алған жоқ. «Алмас ... ... ... тым ... желісі шытырман, бұралаңы көп.
«Жанталас» -- Абылай кезіндегі қазақ хандығының үш ... ... ... ... Қытай) ел басына қысылтаяң күн туған шағындағы ... ... ... сөз етеді. Кітаптың алғашқы беті қазақ елінің есінде
«Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деген атаумен қалған ұлы ... ... ... ... Осы ... ... үшін ... батырларымен бірге «Абылайлап» атқа қонған Әбілмансұрдың аты шығып,
ел көсемі болған Абылай ғұмыры халық ел ... ... ... ... ... ... қазақ ақын-жырауларының, Үш жүздің берекесі,
бас қосар ұйытқысы болған Қазыбек, Төле, Әйтеке сияқты ұлы ... ... ... ... ... шапқан асыл ерлердің жарқын бейнелері бар.
Күші басымның көксегені болып, құдіреті жүріп тұрған заманда ... ... ... уысынан шыға қоймаған жері кең, саны шағын
халықтың отаршылдық құрығынан қара үзіп құтылып кетуі тек бос қиял ... ... Өзі ... ... ... ... елін алып ... енді екі алыптың арбауынан құтылудың жолын таба алмай «жанталасады».
Қазақ халқының Жоңғардың жойқын шабуылына төтеп беріп, елдігі мен ... ... – Ұлы Отан ... ... ... еді. Бұл ... жеке ... ең үлкен және соңғы қуатты тегеуріні болды. Романда бұл шайқасты
кезең де жақсы көрініс тапқан. «Жанталаста» осы ... ... өз ... деп түсіндіріліп келе жатқан қазақ даласының Ресей Империясына
бағындырылу үрдісінің қиын да, күрделі сипаты біршама ... ... ... ... ... ... ... сияқты әртүрлі көзқарастағы ел
билеушілердің іс-әрекет айла-шарғылары арқылы көрініс табады. Қай кезеңде
болсын қатыгез ... қате ... ... ... – халық. Қандай
тығырықтан болмасын халық өзін-өзі ғана шығарады.
Түйіндей ... ... ... үш кітабының да негізгі өзегі біреу
ғана. Ол – қазақ деп аталатын халықтың осы уақытқа дейін өзіне де ... ... ... ... ... ... ... терең меңгерген сөз зергері ғана емес,
сол заманға сай тарихи сипатты көре білген ... ... ... ... заманның ерекшеліктері мен өзіндік келбетін танытатын поэтикалық
тарихи нанымдылығы осының ... ... да, ... ... ерекшеліктерінен қоршаған ортаның жағдайынан туындап
отыратын поэтикалық қиял, тіпті ойдан ... ... ... ... ... ... заман шындығын дәл бейнелеуде жазушы қазақ ... ... кең ... Ол – ... ... мен ... әлемін түгел
бойына сіңірген жанды тарих. Фольклорлық мұрадағы әңгімешілдік ... ... мен ... ... жинақтаған шежірешілік жазушыға сол
заманның тарихи деректерге түсе бермейтін ... ... ... үш ... ... да ... бір күрескерлік идея бой
оздырып, биік көрініп ... Ол ... қай ... ... ... ... ... шыдамайтындығы. Қазақ халқы тарихының аса бір
күрделі кезеңдерін арқау ... үш ... осы ... ... жолы ... ... Тарихи және көркемдік шындық тағылымы.
Әдеби-теориялық және эстетикалық сананың даму барысында өнердің әр
дәуірдегі даму ... ... ... түсетін «көркем қиял ... ... атты екі ... ... ... Өнертанушы
мамандар қиялды суреттердің нақты шындықты қаз-қалпында, өмірді ... ... ... ... деп ... ... шындықты көп
әсірелемей, негізін сақтай отырып суреттеу ... ... деп ... ... ... ... қомақты тізіміне көз ... ... қиял мен ... ... ... ... ... жоқ. Бұл жұмыстарды «қиял мен болжалдың» ... ... ... ролі, жанрдың типологиялық белгілерін анықтаудағы қызметін
анықтауға талпыныс ... ... қиял ... ... ... өзінше ерек
құралы. Көркем образ өмірлік негіз бен көркемдік ... ... ... шығарманы жазуда жазушы өзінің творчестволық қиялында образ туғызады,
содан кейін барып оны көркем бейнелеуге қажетті құралдарды таңдайды. Тіпті
жазушы ... ... ... ... ... ... ... отырған күннің
өзінде, оның барлық сипатын өмірде болған күйінде шығармаға көшірмек емес,
оның басты қасиеттерін, өміріндегі ... ... ... ете ... өз
прототипін көркемдік құралдардың құзырына бағындырып жаңа ... ... ... да, көркем қиял -- өнердің табиғатын ... ... ... ... Ал, ... болжам көбіне документті шығармаларға
тән. ... ел ... ... ... ... ... Көркемдік қиял
мен көркемдік болжал бір-бірімен тығыз байланысты болғанмен екеуінің
арасындағы ... ... да есте ... жөн. Яғни ... қиял ... ... ... негізгі тәсілі, көркем ойлаудың ерекшелігін
айқындайтын сипат.
Ал, көркемдік болжал болса документтерге, ... ... ... ... ... ... ... Демек, көркемдік болжал
белгілі бір фактілер төңірегінде туындайды. Тарихи романдардың ... ең ... ... ... ... ... деректерге,
фактілерге, документтерге сүйене отырып ашуында дегенге қол қояр ... ... сол ... ... негізделген көркемдік болжалдың
табиғатын ашудың ролі зор. Ол үшін әрине, ең ... сол ... ... деректерді роман табиғатымен салыстыру қажеттігі туады.
Тарихи факт – ол біздің санамыздан тыс өмір ... және ... ғана ... ... бар ... ... ... шығармалардағы тарихи
деректермен көремдік шеберліктің жігін ажырату ежелден келе жатқан және
болашақта да ... ... ... ... та, күрделі мәңгілік проблема.
Тарихи ... ... пен ... ара ... ... ... шеберлік қырын ашады.
«Көшпенділер» трилогиясының да тұтас табиғатына осы тұрғыдан көз
салсақ, ... ... ... бас ... көз ... қамтыған кезеңі бірер жыл немесе белгілі бір тарихи кезең, әлде
тұтас ... ... ... ... ... ... ... ел
болғанға дейінгі небір қиын-қыстау уақыттардың ... ... ... ... ... да, бұл кезеңдерге қатысты тарихи
деректер, фактілер мен документтер ... ... өте ... ... ... жүйеге құрылған тарихи шығарма.
Ондағы баяндалатын оқиғалар негізінен ... ... ... ... ... ... негізгі оқиғалар басты қаһармандар тарихта ... оның ... ... ... алған. Сондықтан тарихи шығарма
табиғатынан көркем қиялдан гөрі ... ... ... ... Әр
кезеңдегі трихи деректермен мағлұматтарды, ғалымдар еңбектерін барынша
тереңдей зерттегені шығарма табиғатынан айқын ... ... ... ... ... түсіп, толғанып жатыр. Дешті
Қыпшақтың бағы тая бастаған жеке ... осы ішкі ... ... ... ... (Алмас қылыш) басталады». Әбілқайырды іш-құсаға
салған бұл толғаныс роман желісінің бүкіл тамыр-тамырына ... ... ... ... бұлағы. Арғы-бергі ата ... ... ... ... ... таба алмай шерменде болған Әбілқайыр
толғанысының сырын «Көк Орда ... жеке ... ... Әбілқайыр мен
қазақ Ордасын бөліп аламын деген Жәнібек сұлтанның таласы әлдеқашан-ақ
басталған. ... ... жан ... ала түсер көкжал қасқыр мен арлан
тазы теңдес араларында бітім болуға тиісті емес. Бірақ әлі қарсы шабар ... жоқ, тек ... сол ... ... ... жағдайлары бар» деп түсіндіреді
автор. Ақыры бұл тартыс былай аяқталады: «Жәнібек пен Керей ... бір ай ... ... бір ыдыстан ас ішіп, бір ауыздан сөз шығарысып,
тату-тәтті бітімге келді. Исан Бұғы көшіп ... ... ... ... Шу,
Сарысу, Талас, Бадам өзендері бойымен Қозыбас Қара таудың Моғолстанға
қарайтын теріскей ... ... ... ... ... ... ... болған қазақ хандығының құрылуы жөніндегі ұлы тартыс аяқталып, ... ... ... дәуіріне ұласады. Романның тең жарымы осы желіге,
яғни қазақ хандығының пайда болуының ... ... ... ... да ... ... қиялдан гөрі тарихи деректерге негізделген
көркемдік әрлеуге ... ... ... ... ... ... шығарманың әріне айналдыра
отырып, өзінше дамыта пайдаланған. Қобыландының ... ... ... ... ... Ол – Қобыландының Әбілқайырдың ...... ... ... Ал, ... би сұлудың сүйгені Саян
батырды қашырып, көмек көрсетеді. Екі алыптың соқтығысуының басты себебі де
бұл емес. Оның ... ... ... ... ... ... ... арасына астыртын шам тастап, шиеленістіре түскен». Оның ондағы
мақсаты енді ғана ... ... ... келе ... ... ... руларының
арасына жік салып, Керей мен Жәнібек одағын бұзу болатын. ... ... ... іске ... мақсатқа жеткізбейді, қайта керісінше
Жәнібек пен Керейге сұлтау болады. Ақжол бидің өлімі қауға ... ... ... ... әзер шыдап отырған ел ... ... ... үдере көшті. Бұл жерде жазушы ... ... ... ... ... пайдаланған.
Тарихи деректерге негізделген көркемдік болжалдың тағы бір ... ... ... ... ... ... Жоғарыдағы
мысалда жазушы тарихи мағлұматтарды өзгеріссіз пайдаланып, ... ... ... ... ... ... ... түсуші тарландар қазақ
әдебиеті тарихынан орын алатын белгілі жыраулар – Қотан, ... ... ... Асан ... ... ... айтқызады. Автор тарихта
болған үш шығармашылық адамын бір мәселе төңірегінде тоқайластыра ... ... ... ... ... ... олардың өз
шығармаларын қалай, қандай ... ... ... ... жоқ. Сондықтан
шығармашылық өрлеуге бой ұрады. Жыраулардың кейінгі уақытқа там-тұмдап
жеткен өлең жырларының ... орай ... ... ... Ордасының алдында кілең би, батырлар алқа қотан отырғаннан кейін
Асан қайғы айтысты бастады. Ол ... өзі ... ... ... ... ... ... сөз етіп, біраз толғау айтты. Халыққа тарап кеткен:
Таза мінсіз асыл тас,
Су түбінде жатады.
Таза ... асыл ... ... ... ... ... сөз,
Шер толқытса шығады, - деп басталатын ұлы ... да осы жолы ... деп ... ... ... шығу ... осы ... төңірегінде
тоқайластырады. Автор Қазтоған жыраудың да кейбір шығармаларының ... ... ... суреттеп отырған кезеңнің ыңғайына орайластыра
Асан қайғының аузына:
Сұмырай, сұрқия, сұм заман,
Шаққалы тұрған сұр жылан.
Өткені емес халқымның
болашағы шер ... - ... ... ... ... ... ... алаң бар,
Баталмай жау алаңдар.
Сақтан шыққан Кейсақ бар,
Қайсақ, қайсақ, ... ... екі ... ...... ... ... жолдар салады. Бұл өлеңдер
бұл ақындардың сақталған шығармаларының ішінде кездеспейді, бұл автордың
көркемдік әрлеуінен ... ... ... ... ... ... негізгі
басым көпшілігі тарихи деректерге құрылған. Оған мысалды кез-келген тұстан
келтіруге ... Бұл бір ... ... тарихи шындықтың негізін
бекітіп әрін келтіруге қызмет ... ... ... ... ... ... түскендей әсер қалдырады. Жазушы кезеңдік шындықты тарихи
деректер негізінде ашуға бар қайратын салған.
«Алмас қылышта» негізінен XV ... ... ... XVI ... кезіне дейінгі оқиғалар сөз болады. Автор кезеңдік тарихи деректерді
барынша ... ... ... ... көркемдік әлемін жасайды. Осы
тұрғыдан келгенде «Алмас қылыштағы» көркемдік шындық ... ... ... ... басты мұратының бірі – қазақ хандығының құрылу,
қалыптасу кезеңін көрсету. ... мен ... ... ... ... ... ... өтіп, көршілес елдермен жаға жыртысып, арпалысқа
түскен халық өмірінің қысталаң шақтарын ... ... ... белес-
белесті оқиғаларды хронологиялық жолмен баяндайды. Шығарма ... ... ең ... ... ... ... жол» деп өзінің ел билеушілік
даналығымен жұрт есінде ... ... ... хан ... ... ... кейінгі мықты ханының бірі – Хақназар жөнінде. «Қазақ
хандары Түркістан үшін сексен жылдай соғысты. ... осы ... ... ... ғана ... өз жерін өзіне қайтарып алды. Хан астанасы Яссыға
көшірілді. Содан кейін барып оны Түркістан деп атап кетті және осы ... үш жүз ... көп ... ... келген жәй бүкіл қазақтың Үш жүзге
бөлінуімен аяқталады», - ... ... ғана ... ... ... мұраты – қазақ халқының ел болып қалыптасуындағы ең сындарлы
кезеңдерін ... ... ол XVI ... ... ... ... ... аттайды.
XVIII ғасыр қазақ халқының қаласын-қаламасын әлемдік өркениетке ... ... ... ... ... жолы соның бірі – қазақ
сияқты әлемдік дамудың ... ... ... ... ... ... елдердің өз еркіндігін құрбан етіп, басы байлы
отарға айналып барып мәдениетке қол ... ... ... ... ... жоқ. ... екі өкпесінен қысқан Ресей, Қытай сияқты ... өз ... ... ... ... ... біртіндеп жұтатын
аждахадай таяп келе жатқан. Оның ... өзі ... ... Жоңғар
мемлекетінің күшейіп, күш көрсетуі қосылады. Қалай дегенде де, қандай ел
болмасын өз еркіндігін тәрк ... ... ... мойнын оңайшылықпен ұсына
қоймасы анық.
Трилогияның үш ... да ... ... халықтың өз тарихын көрсету
көзделген. Дегенмен, халық тарихын билеушілер әрекетінен бөліп қарамайтын
тұстар да жоқ ... XVIII ... да ... ... ... ... ... қатысты фактілер аз емес. Соның ең негізгісінің бірі ... ... ... ... ... ... растаған кіші жүз
ханы - Әбілқайыр. Бұл тарихи ... ... ... ... ... та, айқын суреттелген. Бұл көріністі Әбілқайырдың аузынан мына сөзден
білеміз: «Ресей қарамағына креміз дегеннен бері ... ... ... ... ол. Қай ... ... да, ... жұртқа бағынышты болу өте қиын. Бірақ
біздің жағдайымыз да ... жол жоқ. ... ... ар ... ... ... Боғдыханына бағыну – тіліңнен де, діліңнен де айырылу деген сөз. ... оған ... әділ де, адал ... ... де ... да бір. ... десеңіздер де Ресейге қосылу – бізге қалған жалғыз ... ... ... ... ... Бұл жерде Әбілқайырдың жаулары
талданып айтылмайды. Автор негізінен ... мен ... ... ден ... оның ... сұлтан қолынан өлуімен аяқталады.
Әбілқайыр ханның халық құрметіне ие болған уақытының шарықтау шегі оның
қазақ жасағының бас қолбасшысы болып ... еді. ... бұл ... айтылмайды. «Көшпенділерде» Әбілқайырдың Ресейге қосылуы жөніндегі
талпыныстары ғана суреттеледі.
Қазақ халқының Ресей қол астына бодан болмауға енді шарасы ... ... ... ... Бірақ сол бір ұлы оқиға қалай жүзеге асты, халықтың
қолына бұғау, аяғына кісенді өз ... сала ... ... ... тәуелсіздік үшін күрес айналып келгенде өмір үшін күрес екендігі
белгілі. Сондықтан да бұл ... ... ... Бұл ... ... ... әбден бағынып, құзырына қарағаннан кейін де тоқтатылған жоқ. Міне,
романда осы «жанталас» ... ... ... Бұл ... бойы ... қайраткер Абылай болды. Абылайдың билік ... ... ... рет бас құрып, Жоңғар, Қытай басқыншыларына тойтарыс берген кезеңін
суреттейді. Абылайға қатысты оқиғалардың ... ... ... тарихи
деректер негізінде баяндалған. Абылайдың Қалдан-Церен қолына тұтқынға
түсіп, Орынбор губернаторы ... ... ... шығуы сөз
арасында болса да тарихи деректер негізінде беріледі. ... ... аша ... ... ... тағы бір ... – оның ... байланысты эпизод. Ел аузында әйгілі Көтеш ақын:
Абылай, Ботақанды сен ... ер ... жоқ неге ... ... даулы болып,
Үстіне Ақ Орданың қол келтірдің,
Абылай, күйіп кетті салған қалаң,
Мейрамға не ет сенің жапқан ... ... күн ... ... ... ... - деген екі ауыз өлең сақталған. Ел
аузындағы аңыз-әңгімелерде бұл өлеңнің шығу жағдайы әртүрлі түсіндіріледі.
Ал, ... ... ... бидің аузымен айтылатын «маңын жалмаған Қалмақ
оңбаған, ... ... қара ... хан ... бәрі ... - ... қадірін білмесе, хан тарпақшы жазасын, хан ... ... ... ... деген Абылай мен ұрыс-соғыс ... ... ... жарассын», - деген ақылгөй сөздің бүкіл мәні романдағы эпизодтқа
сіңген, бойына таралып ... ... ... ... түскен Абылай халық
тегеурініне шыдай алмайды. Кішірейіп, ... иіп, ... ... ... ... ... кейде одан ойы озық көрінетін тұлға – Бұқар.
Тарихта болған, артына өшпестей мұра ... өз ... ... ... сол тарихи мағлұматтар ауқымында көрінеді. Ол абылайдың ақылгөйі, тіпті
қай кезде де тезге салатын бүгінін ғана ... ... де ... ... ... ... ... Бұқар Абылайдың жасынан оның қасында.
Бұқар Абылайдың жебеушісі, ... ... ... ... ... ... ... ғұмыр бойына армандап өткені – ел бірлігі. Оның бүкіл қазақты
Абылай туының астына жинауға үндеуі де осы ... ... Ол ... ... жеткен де тәрізді. Жазушының басқыншы жаудан аман қалудың
бірден-бір жолы Үш жүз болып ... ғана ... ... қалған.
Сондықтан да абылай саясатының жыршысы Бұқар жырау:
Шүршіт келсе Сырға көш,
Ішетғұн суы бар, - деп жан сақтаудың жолын ғана ... ... ... ат ... ... жат ... ... түңілсін,
Бәріңіз бір анадан туғандай болыңыз, - деп ел бірлігіне шақырады.
XVIII ғасырдағы қазақ елінің ... бар ... ... мен
тарихи деректер негізінде көрініс тапқан.
Романда Абылаймен қатар ... ... ... ... ... да – ... жырау. Ал, олардан кейінгі Абылай бейнесін
толықтыратын ел ... ... түс ... ... ... ... ... ілінген үш жүздің
жалауын үш тобыр жұрт жегелі тұр. Табыттың бір бүйірінде ... ... ... отыр. Аяқ жағымда бір топ үрім-бұтағым. Уәлиден тараған
бір ұрпағым маған құран оқып отыр. Қасымнан ... бір ... ... ... мені ... тұр. Ал, мен өліп ... да, екі ... арыстан мен айдаһарға кезек қарап, мыналардан қалай құтыламын деп
жанталасудамын. Осы түсімді жрып берші Бұқар аға.
Бұқар тұнжырап, біраз ... үй іші де тына ... ... уақытта жырау:
- Түс жору – түлкі аулаумен тең, кейде ізіне дәл түсесің, кейде шет
кетесің, әйтсе де ... ... ... ... әулие.
- Қырыққа келмей табытта жатсаң, -өмірің ұзақ болады екен. Басыңа
жалау тігіліп, оған үш бірдей топ ... ... үш ... хан
болады екенсің. Бірақ хан атыңа ие болсаң да, халқыңа ие бола
алмайды екенсің. Сен өлген күні ... үш ... ... ... ... ... екі бүйіріңдегі арыстан мен айдаһардан қалай
құтыламын деп қорықсаң, өле-өлгенше еліңнің екі бүйірінде тұрған
екі мемлекетке жалтақтаумен өтеді екенсің. Ал, аяқ ... ... ... бірі құран оқып, бірі қанжар қайраса,
Уәлидің ұрпағынан шыққан бір тұқымың атын ... ал, ... бір ... ... ... қалдырады екен.
Халық әдет-ғұрпындағы түс жорыту дәстүрін тамаша пайдаланған жазушы осы
екі ... ... ... ... ... баға ... Бұқар сөзімен оның
ұрпақтарының болашағын дәл болжайды. Бұл – «Жанталас» романына әр ... ... ... ғана ... ... екінші кітабын үшіншісімен
жалғастыратын көпір. ... ... ... ... ... ... болмақ.
«Қаһар» трилогияның ең көркемді кітабы. Романның кейінгі ұрпаққа тарих
тағылымын жеткізудегі мәні ерекше. Роман композициялық ... ... ... ішкі ... ... ... тығыз
байланысты оқиғалар арнасынан тұрады.
Роман алғашқы бөлімінен-ақ оқырманды өзіне ... ... ... ... Сурет болғанда табиғаттың тамылжыған суреті емес, үдере
түнделете көшкен Сейтеннің көші. ... ... келе ... Сейтен мен Ожар
екеуінің әрекеті арқылы ... ел ... ... ... ... Бірі
отарлық саясатқа жан-тінімен ... ... ер ... енді бірі
отарлықтың құрығынан құтылудың жолы жоқ деп торығудың тереңіне ... ... ... азған азамат араларындағы тартыс оқырмандарды оқиға
желісіне ... ... ... ... ... авторлық баяндаудан гөрі
ішкі толғаныс әрекет үстінде көбірек ашылады. Оның бірде ... ... ... ер, ... ... ... ... қасиеті, екінші бір
әрекетте зымиян, қу, ... ... ... өзім үшін ғана ... ... ... кестім-үзілді дейтін бір беттік адал ... ... ... ... атаулыны ашсам алақанымда, жұмсам жұмырымда
ұстаймын деген билік құмарлықпен ... ... ... жіп таға ... ... ... ... Кенесарыға деген көзқарасының бір ұшын
мына үзіндіден ... ... ... Кенесарының сырын анық білмейтін,
оны сұлтан болса да, ұлт бостандығының ... деп ... ... ... ... көзсіз ерлігі, бәрі тек елінің еркіндігін аңсап, патша
отаршылық қиянатынан құтылу тілегінен туған ерекше қасиеттері деп ... ... ... шебір көз, ақсары адамның ел мүддесінен шығуы арқылы
жетпек болған жеке басының мақсаты бар ... ... Ал, ... тоқсан тілектің түйінінен жаралған адам. Оның ішкі дүниесі де сала-
сала. Онда Абылайдың ақ туын құлатпай ұстайын деген ... да бар. ... ... құрметіне бөленсем деген сезім де күшті. Осының бәрі де
Кенесарының басында, ал ... ... оны тек ... ... ... деп ... басты жетістігі қазақ тарихында ешқашанда ... ... ірі ... ... – Кенесары образын өз кезеңіне сай тарихи
деректер негізінде жасап ... Отыз ... ... ... ... келген
«үрейлі» есім жөнінде роман жазудың өзі ерлік десек болады. ... ... ... ... ... ... ... үш
кітабының қай-қасысы болмасын тарихи дерекке негізделген. І.Есенберлинде үш
романға қазақ тарихының ең белесті үш кезеңін алған. Ол – ... ... отау ... ... ... туын көтеруі (Алмас қылыш). Іргелі ел болып,
ата жауға бас қосып ... ... оны ... ... (Жанталас), старшылыққа
қарсы соңғы тұяқ серпер қаһарлы күрес (Қаһар). Осының ... да ... ... ... ... ... ... Тарихи деректерсіз бұл
шығарма өзінің тарихилығын жоғалтқан ... ... ... ... ... ... романдар оқиғасын негізінен тарих дөңгелегімен бірге ... ... ... ... де негізінен тарихи шежірелік деректер
аясында өріс алып, халық тарихының темірқазығына ... ... ... «Алмас қылыштың» табиғатынан айқын көрінеді. Мұндағы ... ... хан, ... ... ... ... ауысып келіп отыратын
хандардың ешқайсысының да бас қаһарман ретінде ... ... ... ... бұлардың біреуінің айналасында топтастырылмайды.
Әрқайсының тұсындағы оқиғалар ... ... ... ... ... ... өрілгін. Автор әр хан тұсындағы күрес-тартысты шежірелік
жылнамалармен жылжыта баяндап, қосалқы жанама сюжеттік ... ... ... Мәселен, «Алмас қылыштағы» Әбілқайыр мен Керей, Жәнібек
араларындағы тартыс қазақ халқының құрылуына келетін негізгі сюжеттік ... ... дәл осы ... ... автормен шығарманың басты арқауы еткен
романдағы ... ... ... ғана ... ... ... шегіністер (ретроспекция) арқылы тарихты суреттей отырып, одан да
бұрынғы оқиғаарды еске ... ... ... ... ... ... ... шегіністен басталады: Шыңғыс ханның төрт ұлы болған: Жошы, Шағатай,
Үдегей, Төле. Тқртеуі әлем қожасы. Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... бір-бір ұлысты басқарған. Шыңғыс хан өлісімен әлем
қожасының төрт ұлының арасында жанжал басталған. ... ... ... ұлы тағын кім иелендіден шығады да, аяғы Ұлыс ... ... бақ ... ... Бұл ... ойы. Автор өз кейіпкрінің ой-
дүниесі, ішкі толғанысы арқылы кейіннен Алтын Орда сияқты іргелі ... ... ... ... біраз парағын оқырман алдына тастайды.
Сюжеттік желілерге жүк болған мұндай авторлық шегіністер ... ... ... ... ... өрбуі тұрғысынан келгендн «»Алмас қылыш»
романы екі романнан өзгешерек. Оның басты себебі романдағы қым-қуат тарихи
оқиғалардың тарихи ... ... ... ... ... ... пен «Қаһарда» сюжеттік желілер негізінен бір ... ... ... ... елі бұл ... көкпарға тартуға дайындалған серке тәрізді еді.
Жан-жағынан ... қай ... ... ... Әлде ... қырылысқан
хан-сұлтандар қанын сорғалатып, біреуі аяғын, біреуі қолын қанжығаларына
байлап әкете ме кім білсін?». Бұл «Жанталас» ... ... ... ... сюжеттік желісі бұл екеуінен өзгеше. Оның басты себебі –
романда суреттелетін уақыттың тым ... және ... ... ... ол бастаға ұлт-азаттық күрес айналасында тығыз
шоғырланған. Мұнда автор көтерілістің ... өріс ... ... ... ... жолмен баян етеді. Романда көтеріліс
оқиғасынан тыс өрістеп отыратын қсалқы ... ... аз. ... өзінше
өрбіп отыратын сюжеттердің өзі ... ... ... ... ... ... ... шығармалардың композициялық құрылымы да
аса күрделі. Оны белгілі ... салу да ... Ең ... ... ... ... элементтер өте басым.
Трилогия композициясының босаңсытып жіберген тағы бір жәйі оқиғалардың
тым қоюлығы, кейіпкерлердің әдеттен тыс молдығы.
Түйіндей айтқанда ... ... ... ... ... ... ... ұстамына бағынады. Ал, автор болатын
болса, белгілі дәрежеде ... ... ... сол ... ... ... тәуелді.
Көркемдік әлем адамзат ғұмыры тәрізді белгілі ... пен ... ... көркем шығарманың кеңістік пен ... ... ... ... ашу аса ... ... қажет
етеді. Аса күрделі құрылымға ие роман тәрізді шығармаларда авторлық оймен
үндестік тауып ... ...... ... ... ... құрылымымен, баяндау формасымен тікелей байланысты болады.
Біз сөз етіп отырған «Көшпенділер трилогиясындағы» ... ... XV ... ... қазақ халқының тарихы деп шектеуге болатын сияқты.
Шығармадағы көркем уақыт ... ... ... формасының бірі –
тарихи уақыт. Күрделі романдық формаларда негізінен ... ... ... ... Әсіресе, тарихи романдарда ол ең басты принцип ... ... ... ... ... оқиғалар уақыт жағынан тым нақты
суреттелетін тәрізді. Тіпті оқиғаның жылы, айы, ... ... ... Мәселен, «бір мың екі жүз отыз бесінші жылы, яғни мешін жылы,
Қарақұрымға бағынышты елге жар ... ... ... ... ... ... осы ... яғни хаджри есебі бойынша сегіз жүз жетпіс төртінші, тышқан
жылы елу жеті жасар Әбілқайыр ханның өзі жүз мың ... ... ... ... ... ... Мұндай нақты даталар әсіресе,
«Қаһар» романында мол. Тіпті онда ... ... ... ... анық ... ... бұл ... жөнінде деректер өте мол еді.
«Алмас қылышта» уақыт тым тез жүреді. Роман ... ... ... ... ... ... ... ұлысында тартыс баяндала
келеді де, кейін қазақ хандығы өзінше отау ... ... ... ... ... баяндалады.
Демек, тарихи уақыт категориясының да көркем шығармада көрініс ... ... ... тығыз байланысты. Тарихи уақытты
жеделдету іріктеп, басты кезеңдерін қамту немесе белгілі оқиға ... ... ... кең ... ... еркіндегі нәрсе. Оның әртүрлі
көріністерін біз көшпенділердің үш кітабынан аңғарамыз.
Әрине, ... ... ... шегі ... ... ... шекпен өлшенеді десек, қателеапеген болар ... ... ... ... ... ... ... өткен тарихқа, кейде алдағы
кезеңге де ой жүгіртіп отырады. ... ... ... көз ... мол. «Көшпенділер» романында реторспекциялы уақыт алуан түрлі ... ... ... ... ... өтіп ... ... бүгінгі күннің
тұрғысынан қарап, оны екшеуге тырысады, немесе ... ... кеше ғана ... ... істеріне талдау жасайды. Кейде
қаһарман өз басынан өткен тарихи ... ... да ... ... ... ... ... өткен уақытпен бірге өріліп отырады. ... ... ... ... уақыт мәселесі сөз жоқ күрделі мәселе.
Көркем шығармадағы уақыт ... ... ... ... ... ... өлшеп, күнмен белгілеп, ғасырмен мөлшерлеуге келмейді.
Трилогиядағы негізгі кеңістік бірлігі де бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... сол ел мекен еткен
төңіректе, былайша айтқанда, ... ... жер үшін ... ... ... отырады. «Тағы үш жылдан кейін Керей қайтыс
болуы, ... хан етіп ақ ... ... ... ... ... Шу, Талас, Сарысу, бүкіл ... ... ... ... Қыпшақтың
солтүстігіндегі Есіл, Нұра, Тобыл өзендеріне дейін тегіс алып ... ... ... жері ... өз ... ... ... де, «Алмас қылыштың»
соңында тұрақтанды. Ал, «Жанталас» пен «Қаһардағы» негізгі желі осы ... ... ... ... ... ... келгенде, «Көшпенділер» трилогиясының көркемдік
құралдары жазушының өзіндік қол ... ... ... жүйе ... талдау жасаған сюжет пен композиция, типтік характерлер мен
жағдайлар, уақыт пен кеңістік ... ... ... құрамдас бөліктері
өзара іштей тұтас құрылым түзеп, бір мақсатқа бағындырылған. Ол ... ... ... ... бүгінгі ұрпаққа мүмкіндігінше кеңірек таныту,
оқырман көз алдында өткен заманның ... ... ... ... ... ... ... (Көшпенділер) трилогиясын арнайы ... ... ... ... ... жасадық.
«Көшпенділер» трилогиясы жетпісінші жылдардағы қазақ прозасында тарихи
тақырыпты өркендетуге көркемдік деңгейін байытуда көшбасшылық роль атқарған
өзіндік орыны бар ... ... да ... баға ... ... туындылардың
бірі болды.
Жазушы сонау арғы тарихын (XV ғасырдан) қопарып, «біз осындай ел
болғанбыз, бір ... ... ... мәдениеті бар халықпыз» деп бірнеше
тарихи романдарды дүниеге алып келіп, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басына дейінгі ... ... ... де аса ... мәселе болды. Мәселен, ... ... ... ... ... «Батыр-
баян», «Оқжетпестің қиясында» тәрізді осы уақытқа дейін аты аталмай ... ... ... Ал, ... ... тарихи тақырып дәстүрінің
өзі де бұралаңы мол, қиын жолдардан өткені белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жазушылардың содан жапа
шегіп, көптеген туындылардың туралып кетекнін атсақ та жеткілікті.
Қазақ прозасының тарихи ... ... ұлы ... «Абай жолы»
эпопеясы болды. Ал, Абай жолына дейін бұл ... ... ... ... тағы ... Қандай қиын жағдай болса да, жазушылар ел тарихына
деген ... ... жоқ. ... жолы» болса тарихи шындықты көркем
шындыққа айналдырудың әлемдік үлгісін танытқан шығарма болды. Міне, біз ... ... шолу ... І.Есенберлин шығармашылығына әсер еткен игі-
өнегелерді ашып көсетуге ... ... ... ... ... ... және тарихын бейнелеуге деген жазушылар ықыласын тежеген
бірнеше объективті ... ... Оның ең ... – отызыншы жылдардан
кейінгі әдебиеттің саясат қолшоқпарына айналып кетуі болды. Тарихқа ... ... ... ... ... ... көп дүниелердің құпияға
айналуы да қаламгер қолын байлады. Бұл уақытта қазақ жазушылары үшін ... мол ... ... ... ... ... ... алғаш бел буған қаламгер І.Есенберлин болды. Сол кезең
тұрғысынан алғанда мұның өзін қаламгерлік ерлік деп ... ... ... ... өз ... ... ... кітабынан бастайды. Ол талай
адамдардың ... ... орын ... солақай саясаттың соққысына
іліккен әйгілі Кенесары Қасымов көтерілісіне арналған ... Ал, ... ... романдарында қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырып шеңберін
бес ғасырға әрі ... ... ... ... мен ... ... ... жасады. «Көшпенділер» трилогиясы ... ... ... ... ... ... ғана ... емес, қазақ тарихи
прозасының белгілі кезеңінің көркемдік жетістігінің ... ... ... ... ... ... тарихи роман жанрының қаулай өсуіне ықпал
етті. І.Есенберлиннің ізін қуа әлденеше тарихи ... ... ... ... ... Ә.Кекілбаев, С.Сматаев, Қ.Жұмаділов сияқты
талантты қаламгерлер шығармашылығы бұған толық дәлел бола ... ... ... ... ... ... әр ... жеке
шығармалардың тақырыптық арқауына айналдырып, бекіте түседі.
Тарихи шығармалардағы әдебиет тану ғылымының аса мән ... бірі – ... пен ... ... шындықтың арақатынасы. Бұл
мәселе әр жазушы шығармасында өзінше көрікке ие ... Ол ... ... ... ... ... оның жалпы қоғамдық ой-санамен астасып
жатқан дүниетанымын танытпақ. Ең алдымен, ... ... ... ... ... деректерді, фактілерді, ауызша жеткен ел әңгімелерін
молынан ... көз ... ... шығармада оларды пайдаланудың
әр түрлі тәсілдерін ... ... ... ... тек ... етіп ... ... өрбітеді. Мұндайда шығарма астарындағы тарихи дерек
айқындалып тұрмайды. ... ... ... ... ғана сақтайды. Енді
бір жағдайда жазушы тарихи деректерді нақтырақ келтіреді, бұл ... ... ... ... ... көбірек кездеседі. Тағы
бір орайда жазушы тарихи фактілерді нақты көрсетеді. Тіпті сол деректердің
кімнен немесе қай ... ... да ... ... ... ... өз
еңбегінің тарихи негізін бекіте түсу үшін осындай тәсілге мақсатты түрде
барғанға ұқсайды.
«Көшпенділердегі» тағы бір ... ... ... ... молдығы. Бұл жалпы қазақ халқының тарихи ерекшелігінен туындаған
қажеттілік болса керек. Өйткені ... ... ... көне ... қағазға
түсірген емес, оны көкірегіне түйіп, ... ... ... ... ... І.Есенберлин өзінің өткен заманының тарихи шындығын оқырман ... ... ... оның ... ... ... білген. Автор бұл орайда
жазба деректерге тарихи этнографиялық материалдарға иек сүйеген. Әрине
шығармада жазушының көркемдік ... ... да мол, ... оның өзі ... ... ... шеңберінен аспайды, қайта тарихи материалдармен
астарласып, көркем шығармаға тән жарасымға ие болған.
Қандай шығарма болмасын ... ... ... ... ... нәтижесінде дүниеге келетіні мәлім. Олар өзінше жүйе түзе келіп
шығарманың басқаға ... ... ... ... құрайды.
«Көшпенділер» трилогиясындағы көркемдік сипаттардың қай-қайсысы
болмасын авторлық мұрат-мақсатқа бағындырылған. Ол ... – осы ... ... шығармаға арқау бола қоймаған қазақ халқының көне тарихын
барынша мол қамтып, оны ... ... ... ... қалыптасу жолдарындағы
айтулы кезеңдер сипатын оқырманға толық жеткізу.
Көшпенділердегі сюжет пен ... ... де ... хроникалық
жүйеге бағындырылған. Үш романның басынан аяғына дейін тартылған ... желі жоқ. Әр ... ... оқиғаларға құрылған жеке сюжетерді
халық тарихының шежіресі іштей туыстастырып, жалғастырады. Үзік сюжеттердің
құрамдылығы ... ... ... басым көрінеді. Хронолгиялық сипаттың
басым көрінетін тұсы да осы ... ... Бұл ... ... ... ... тұстар да баршылық, оны да көрсетуге ... ... ... Абылай ханның маңайында топтастырылса, «Қаһарда» Кенесары
қозғалысының айналасында шоғырланған. Шығармада өзінше ... ... ... ... де мол. ... ... осының барлығы
ерекше композициялық құрылым түзейді.
Трилогияның үш ... ... ... ... ... реалды
адамдар, солай бола тұра көркемдік кейіпкерлер өмірлік ... ... ... ... ... ... оқиға болмасын белгілі уақыт
пен кеңістік ауқымында өтеді. ... ... ... тарихи уақыт,
ретроспекциялы уақыт деп екі типке жіктедік. Олардың шығармадағы ... ... ... ... ... ... кегенше
талдау жасадық.
«Көшпенділердегі» кеңістік ұғыы да аса ауқымды проблема екендігіне көз
жеткіздік.
Қорыта келгенде, І.Есенберлин ұлт ... ... ... қиын-
қыспақ құрсау кезеңде алғашқы болып халқына сыйлаған үлкен ... ... ... да бүгінгі күн тақырыбына да қатар алып, ... ... ... ... ... ... «Алтын
Орда» трилогияларын жазуға жұмсаған ... ... ... өзге ... ... ... өзі де бір адамның
ғұмырына аз табыс емес.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... Қазақ әдебиетінің тарихы. Кеңес дәуірі 9-том.
2. Н.Назарбаев, Жазушы. Тұлға. Азамат. \\ Ана тілі, 1993- 30 қыркүйек.
3. Д.Қонаев, Бір жасы мың ... // ... ... 1993-30 ... ... ... қаламгер. // Ана тілі, 1993 – 30- қыркүйек.
5. Р.Бердібаев, Қазақ прозасындағы замандас тұлғасы. // Алматы, Жазушы.
1968 ж.
6. ... ... ... // Ана тілі ... №6, 13, 20 ... ... ... Он томдық шығармалар жинағы. // Алматы. Жазушы, 1986 ж.
8. Шәкәрім Қажы, «Түрік, ... ... Һәм ... ... ... Қилы заман. // Алматы, 1975 ж.
10. І.Есенберлин, «Көшпенділер» тарихи роман. 1,2,3-кітап, // Алматы, 1976
ж.
11. З.Бейсенғали, ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. // ... ... ... ... ... әулетінің хан Кенесі. // Егемен Қазақстан,
1993-29 қыркүйек.
13. Н.Ғабдуллин, Уақыт сыры. // Алматы. Жазушы. 1981 ... ... ... ... ... // ... 1977 ж.
15. М.Базарбаев, 20-30 ж.ж. Қазақ әдебиетіне көзқарас. // ... тілі ... 1991 ... ... ... ... // Алматы. Жазушы. 1967 ж.
17. З.Қабдолов, Сөз өнері. // Алматы, Қазақ Университеті, 1992 ... ... ... 24 ... 1998 ... ... Қазақстан, «Тарих тереңін толғаған ... ... ... ... ... ... кеңес дәуірі шындығының
бейнесі, Дисс. 2006 ж.
21. ... Өмір ... және ... ... // Алматы, Ғылым
баспасы, 1991 ж.
22. З.Қабдолов, Талант пен таным. // Алматы, Жазушы. 1983 ... ... ... ... ... ... // ... Ғылым. 1982
ж.
24. Ш.Елеукенов, Әдебиет және ұлт тағдыры. // ... ... 1997 ... ... ... және ... талабы. // Алматы. Жазушы. 1976 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь