Шәкәрім Құдайбердиев аудармаларының ерекшелігі

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Негізгі бөлім

І Тарау. Ш.Құдайбердиевтің өмірі мен шығармашылығына
шолу жасау, аудармашылық шеберлігіне көз жеткізу ... ... ... ... ..

ІІ Тарау. Ш.Құдайбердиев аудармаларының ерекшелігі ... ... ... ...

ІІІ Тарау. Ш.Құдайбердиевтің прозалық шығармаларының
аудару тәжірибесі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

3.1 “Дубровский” повесі мен Л.Н.Толстой мысалдарының
аударылу дәрежесін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        Р Е Ф Е Р А Т
Жұмыстың тақырыбы: Ш.Құдайбердиев – аудармашы.
Жұмыстың көлемі:
Жұмыстың құрылысы: Кіріспеден, негізгі бөлім (1, 2, 3- ... ... ... ... ... ... ... Ш.Құдайбердиевтің өмірі мен шығармашылығына шолу жасау,
аудармашылық шеберлігіне көз ... ... ... ... ... ... ... прозалық шығармаларының аудару
тәжірибесі.
3.1 “Дубровский” повесі мен ... ... ... анықтау.
Қорытынды. 1, 2, 3-тарауларда жасалған ... ... ... ... ... жасау.
Жұмыстың негізгі мақсаты: ... ... ... ... зерттеп жетістіктерін көрсету.
Жұмыстың негізін сипаттайтын тірек сөздер: аудармашы, аударма,
түпнұсқа, сөзбе-сөз, ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен шығармашылығына
шолу жасау, аудармашылық шеберлігіне көз жеткізу ..................
ІІ Тарау. Ш.Құдайбердиев ... ... ... ... ... прозалық шығармаларының
аудару ... ... ... мен ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды ана тілімізге аудару қашанда өз
маңызын жойған емес. Қай халықтың болмасын шоқтығы биік, ... ... ... ... ... игілікті істердің бірі екендігі даусыз
мәселе. Түпнұсқа белгілі бір халықтың ақынының ... ... ... ... ... ... ... ондай жағдайда оны өзге тілге аудару
аудармашыдан ... ... ғана ... ... ... ... талантты
талап етеді. Тәржімашының таланты – айрықша талант. Оны дұрыс ... ... ... шығармалардың аудармасы мен поэзиялық шығармалар
аудармалары арасында біраз айырмашылықтар бар. Ал өлең ... ... өз ойын ... ойымен астастыра, жарастыра отырып, өзінің
лирикалық сезіміне жол береді.
Аударма ... ... ... ... ... ... қоғамындағы аса маңызды шартты құбылыс.
Адамзат тарихында әрбір ұлт, әрбір қоғам ... ... ... өмір ... алға ... ... ... Яғни өзінде жоқты
өзгеден алады, білмейтінін үйренеді, білгенін басқаға ... ... ... ... – аударма. Осыған орай А.С. Пушкин: “Аудармашылар
мәдениетті бір елден екінші елге ... ... ... ... ... тілден екінші тілге аударылып жазылған немесе ... ... ... ... жазба еңбек аударма туынды деп аталады.
Аударма көркем әдебиеттің егіз туған сыңары, ... екі ел сөз ... ... ... Оның бастауы Ежелгі Римнен басталады. ... ... ... ... туралы аса маңызды мәселе
төңірегінде Цицерон: аудару кезінде сөзді сынамау керек, ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалым Гиви Гачечилогдзенің пікірі бойынша,
“аударма – түрнұсқаның бейнесі, осыған орай түпнұсқа ... ... ... ... біздің өмірімізден үлкен орын алады. Аударма –
біздің зор тынысымыз. Қазақ халқының ұлы ... ... ... ... ... өздерінің жазушылық және ағартушылық қызметтерімен, өткен
ғасырдың жетпісінші жылдарында орыс мәдениетіне жол ... Ұлы ...... ... ... ... данасы Пушкин
өзінің сүйікті Татьянасын қолынан жетектеп келіп, кең қазақ ... рет ... ... Ал Ыбырай Алтынсарин жазушылық – педагогтік
қызметінің арқасында өзінің дана сөздерімен ... алып ... ... ... ... [40, 9 б.].
Аударма дегеніміз – бір тілде айтылған ой-пікірді, болмаса жазылған
мәтінді тыңдаушфға, оқушыға екінші тілде, яғни оның ана ... ... ... [39, ... ... ... бір ... шеберліктің де мектебі.
Аудару үстінде жазушы автордың творчесволық сырына қанады, оның ... ... ... Сол ... ... ой ... ... қатар,
авторша машықтанып үйренеді [53, 22]. Шын мәнінде аудармашы шеберлігі ... ... ... мол ... ... мен ... ... – көркем әдебиеттің, публицистиканың жалпы ... бір ... ... ... көне ... тарихында тілі өзге
адамдар қауымын түсінудің құралы, олармен қарым-қатынас ... ... Ө. ... ... ... туралы пікірінде: “Көркем аударманың
бүгінгі ... ... орнф ... ... ... ... мол
салаларының бірі. Аударманың сөз дамытудағы мәні де ... зор. ... ... бір ... ... ... ... басқа халықтың
өкілдері сусындай алады” десе, орыстың белгілі теоретигі П.П. ... ...... ... зор құралдардың бірі, соның ішінде
елеулісі десекте ... ... Ал ... ... әрі ... төл
әдебиеттің егіз туған сыңары, бұлар жедел өседі деп орынды айтса керек [39;
177; ... ... ... ... сөз ... ойды ... ... туды, жазу шеберлігі артты. Ол халықты рухани жағынан дамытудың
күшті құралы: бүкіл адамзат мәдениеттің ... ... ... ... мен ... ... бұлағы және тіл ұстартудың мектебі.
Әдетте аудармашыны актерге теңейді. Ағылшын жазушысы, әрі аудармашысы
Ботлер Сәэмюсп: “Егерде түпнұсқаны оқыған ... ... ... оның аудармасы да солай жасалуы тиіс, олай болмаған жағдайда аударма
емес, ұқыпты орындалған үйрену ... ... ... ... Меніңше, мұның
өзі аударма екенін аудармашының ... ...... ... білдіреді [53, 28 б.]. Демек аудармашылық нағыз творчестволық
өнер. Аудармашы екі тілді ... ... ... әрі ... болуға тиіс.
Аударма сапасы оның талантына, біліміне жалпы ... ... ... байланысты. Сол себепті де жұртшылық әрқашан оның жақсысына
сүйсініп, ... ... ... ... шығармашылық көркем адарма
дегеніміз түпнұсқаның стилльдік, тілдік ерекшеліктерін түгел ескере отырып,
оның көркемдік-идеялық қасиеттерін ... ... әрі ... ... ... етіп ... Осы екеуі ұштасқанда ғана аударма көркем болады [39; 6].
Ұлттық әдебиет сол халықтың күллі ... оның ... ... шартты түрде байланыста және басқа халықтар әдебиетімен қарым-
қатынаста ... Осы ... ... аударманың орны айрықша. Сонымен
қатар, аудармашының шығармашылық жолында дүниетанымдық қорының баға жетпес
көзі ретінде белсенді роль атқарады.
Атақты өнер ... ... ... шығармашылығы сол секілді
ұлттық төл ... ... үшін ... ... ... ... сын – ... қолданған. Бұл жөнінде немістің ұлы ақыны Иаганнес
Бекердің мынандай сөздерін айту орынды деп ... ... ... әдебиеттің жақсы (сапалы) аударма әдебиетсіз болуы мүмкін емес”.
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін ... ... ... және өзіндік дәстүрлі сипатын жасауға мүмкіндік тудырады.
Аударма біздің ана тіліміздің сөздік қорын ... ... ... ... жеке сөздерге балама іздеу арқылы ... ... ... ... ... ішіндегі асыл сөз байлықтарын шебер
пайдалануға тырысады. Ескіріп бара ... көне ... ... ... жанды әдеби тіліміздің қорына жаңа сөз тіркестері, көркем сөз
баламалары ... ... ... жатады. Аударма қызметі жаңа сөздерді
тілімізге енгізіп қана ... күн ... ... ... ... ... ... қолданылу аясын кеңейтіп, қолдану ... ... ой мен тіл ... ... сол ... ... қалыптастыруға себепші болады.
Аударма – көркем шығармашылықтың өзгеше бір ... ... ... бұл ... ... ... салыстырылады, жарысады, күш
сынасады. Аудармашы жасалғанды қайта ... өз ... ана ... ... ашу және тың ... ... арқылы автормен күш сынасады.
Егер біз аударма ісімен ... бар ... ... ... ... ... ... мен аудармасының қайсысы маңызды деп сұрасақ,
бәрі де бір ауыздан ... депе ... ... ... ... деген
үлкен сый мен құрмет бола тұра, біз түпнұсқаны маңыздырақ ... ... ... ... құбылыс ретінде қарап, көркемдік сапасы мен әсері
жағынан ... ... ... деп ... Бірақ Шәкәрім
Құдайбердіұлының аудармаларымен танысқаннан кейін, ... ... ... ... ... ... Қазіргі мәдени алмасу дәрежесіне
сай, ... да бір ... ... ... ... ... бір тілге аударылған
кезде сол құнда да көркем сапасында адамзат мәдениетінің ... ... ... ... танымдық-рухани алмасуы нәтижесінде
мәдениет пен өркениеттің дамуына, адам ... ... ... ... санамыздың өсуіне апаратын жол.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында көркем аударма мәселесі аса ... бірі ... дау ... ... өнері – бір халық пен халықты бір ұлт пн екінші ұлтты рухани
жағынан байланыстырса, сол өнердің иелері, яғни, ... қос ... ... ... қызмет атқаратыны сөзсіз.
Ұлы дүниелерді (шығармаларды) басқа халық танып білмей, ол ұлы бола
алмайды. Олардың ұлылығына ең ... ... – сол ... ... ... ... ... әр ұлттың өз ұлысы бар, мысалы, біз қазақ ... ... ... ... ... ... танысақ, көршілес
қырғыз халқының ұлы жазушысы ... ... ... Ал ... ... бірі деп Дж. Г. ... атаймыз. Осының бәрі
аудармашылардың қос ... ... ... ... атқаруларының
арқасы.
Қазір біздегі көркем аударманың белгілі бір дәрежеде қалыптсқан
дәтүрі, не бір ... ... бар. ... ... барған сайын өсіп,
шеберлігі артып келеді. Біз оны бұдан былай жетілдіре беруге ... ... ... тәжірибесінің өткендегісін таразылап, болашағын бағдарлап
отыруымыз керек. Осының бәрін айта келе мынадай ... ... ... әдебиетімізбен мәдениетіміздің үлкен маңызды саласы.
Оның көп жылдық тарихы, өсу жолы, қалыптасқан дәстүрі бар.
Ол халықтың рухани жағынан ... ... ... бүкіл адамзат
мәдениетінің қазыналы қақпасын ... ... ... пен ... қайнар
бұлағы, тіл ұстатудың дүкені.
Көркем аударма теориясы филология ... бір ... ... қорыту, пікір жарыстыру негізінде ... ... ... ... ... бар.
Көркем аудармаға қойылатын ең басты шарт – шығарманың ... күші мен ... ... жеткізу. Ол ең алдымен, көркем
аударма болсын, әсерлі де, тартымды оқылсын.
Аударма нағыз ... ... ... ... ... ... ... емес, қазіргі өскелең әдеби тілінің ең ... ... ... алға ... озық ... ... аудармада өзінен сөз қосып, ауа жайылып,кету тұрпайылыққа,
қарадүрсінге саяды, ал түпнұсқаны ... ... деп ... ... қою – тіл ... болады. Мұның екеуі де сорақы. Нағыз
шығармашылық көркем аударма ... ... ... ... ... ескере отырып, оның ... ... ... әрі ... ... да жатық етіп шығару. Осы екеуі ұщтасқанда
ғана аударма көркем болады.
Аудармашылық – нағыз шығармашылық өнер. Ол ... ... ... ерікеннің ермегі емес. Аудармашы екі тілді де жетік білуімен
қатар, әрі ... әрі ... ... ... Аударма сапасы оның талантына,
біліміне жалпы мәдени дәрежесіне және ... ... ... ... қазақ әдебиетінің өз мүлкі, өз табысы. Сол
себепті де жұртшылық ... оның ... ... ... ... барлық аудармашы жазушыларымыз өз міндеттерінің халық алдындағы
жоғары мәртебелі азаматтық қазына ... ... ... ... ... идеялық, көркемдік және эстетикалық сапасын бұлжытпай жеткізу
арқылы туған халқын ұлы орыс әдебиеті мен дүниежүзілік озық ... ... ... ... ... борышым деп білу керек.
Әлем классикасының сол сияқты бұрынғы совет халықтары әдебиетінің
таңдаулы шығармаларын қазақ тіліне аудару ... ... ... мәдениетіміз
де рухани жағынан байып, аударма кітаптары қазақ әдебиетіне қосылған баға
жетпес мол ... ... ... қоры ... отыр [39, 197].
Қазақ оқырмандарының кітапханасы төл жазушының ... ... ... де көп ... ... қазақ оқырманы Пушкин пен
Гогольдің, Крылов пен Лермонтовтың, Гончаров пен Тургеновтың, Толстой ... ... өз ана ... оқиды. Сондай-ақ қазақ тіліне
дүниежүзілік мәдениеттің озық ...... мен ... ... пен Жюль Берн ... ... Хикмет пен Побло Нерудің өлеңдері,
В.Скот пен Бичер-Стеу Гарриеттің романдары және т.б. аударылды.
Қазақтың көркем ... ... ... ... тек ... өсіп
қана қоймай, сонымен бірге қалың бұқараны тәрбиелеудің ... ... ... әдебиеті қазақстандағы ұлттық мәдениеттің бір мол ... ... ... тобы өсіп ... ... ... кітаптардың ішінде Пушкиннің “Дубровскийі”,
Толстойдың өлеңдері, Гогольдың “Ревизоры” сияқты қызықты еңбектер аз емес.
Қазір ... ... орны ... ... елге ... ақын, жазушыларымызды еске алғанда, ең алдымен Шәкәрімді атауымыз
орынды деп ... ... ол – ... ... ... ... бірі
болғанда – бірегейі.
Олай дейтініміз, Абай шәкірттерінің ішінде көп ... да, ... да – ... Ол – әрі ... әрі эпик ақын және прозаик, ол –
композитор және музыкант, орыс және ... ... ... ... ... аудармашы, ол – терең ойшыл әрі бармағынан мөр тамған
сегіз қырлы өнерпаз, үлкен мәдениет қайраткері.
Мұхтар Әуезов ... ... ... атты ... ... өз ... өз ... еңбек еткен” ақындар туралы айта келіп:
“Мұндай ақын – ...... – Оның ... Ақылтай, Мағауия; Абайдың өз
балалары... Қалған екеуі – Көлбай, Шәкәрім. Осы төрт ақын ... ... ... ... ... аталық, ағалық, ұстаздық тәрбие алудан
басқа, оның өлең мен қара ... ... әрі ... ... ... ... ... Абай басшылығымен өз жандарынан жырлар да жазған. Абай
оларға тақырып беріп, өлеңдерін сынайды, түзейді, қалай ... ... ... ... мыналар Абайдың ақын шәкірттері есепті де, Абай
алды ... ... ... сияқты болады”.
ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихында
Абайдан кейінгі ең ірі ақын және ...... ... ... ... қайтқан соң, халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп танып,
ерекше құрметтеген. Ал өмірбаянына келмек ... ... ... ... ... жалғыз ұлы – Құдайберді, Құдайбердінің ... ... ... төрт ұлы ... ... ... ... кенжесі – Шаһкәрім (Шәкәрім).
Құнанбайдың екінші әйелі Ұлжаннан ... ... бірі – ... Құдайберді Абайдың ағасы болады. Құдайбердінің баласы Шәкәрім –
Абайдың немере інісі.
Шәкәрім Құдайбердиев 1838 жылы 11 ... ... тауы ... ... ... Абай ауданында дүниеге келген. Бес ... ... жеті ... ... оқу ... ... 1866 жылы 37 ... өтіп, Шәкәрім жеті жасында жетім қалады.
Шәкәрім өмірінің есею жылдарында қалыптасқан қасиеттерінің бірі – ... ... ... ... бірнеше тілдерді: араб, түрік, парсы, орыс
тілдерін меңгеріп, қазына қорына еркін бойлап, осы тілдердегі ... ... ... ... ... ... біразының шығармаларын
қазақ тіліне аударады. Пушкиннің ... атты ... ... “Боран” повесін, Толстойдың жекелеген әңгімелерін қазақ тіліне
аударды. Шәкәрім Құдайбердиев Л.Н. Толстойдың “Ассирийский царь ... ... тағы ... ... ... ... “Үш ... деп
қазақ тіліне аударған.
Шәкәрім әкеден жеті жасында жетім қалды дегене аты ... ... ... ерке ... ... өскен. “Қажы марқұм мені жетім
деп аяп, қысып оқыта алмай ғылымнан ... ... ... ... ... не ... соны ... әдепсіз ғылымсыз өстім” – деп кейиді Шәкәрім.
Бірақ Шәкәрім туысынан талантты табиғи ... әр ... ... білуге
құштар, зерделі, зереке, қабілетті, талантты бала еді. Шәкәрім ауылдан ұзап
шығып, ешбір оқу орында оқымаған адам. Оның ... де, ... де ... он ... асқанда, ақылы кемелденіп, ой өрісі ... ... ... ... ... ... ... өнерін де жарыққа шығара
бастайды.
Енді Шәкәрімнің өмір кезеңдерін шолуымызға келейік. ... ... ... ... ... аз ғана ... ... – деген сөзі
бар. Енді Шәкәрім өмірінің осы бір кезеңі туралы Мұхтар Әуезовтың айтқанын
келтірейік: “Ысқақты ұдайы үш ... – 9 жыл ... ... соң, ... “Енді болыстықты Бәкемнің орнына беремін” деп жасы 20-ға ... ... ... сайлатады. Бәкем деп өзінің үлкен шешесі ... ... ... ... ... Ол кісі ... өліп, артында екі-
үш баласы жетім қалған. Сол ағасының аруағын сыйлағандықтан жасы ... ... ... ... сайлайды. Шәкәрім бір сайлау болыс
болып, 84 жылдың сайлауына келгенде, Абай ендігі ... ... ... кенже інісі Оспанға бермек болады”– дейді.
Шәкәрім өзінің ел басқару ісіне араласқанын өмірінің ... ... деп ... ... мен қырықтың арасы; жас өмірдің ... ... ... деп ... “Туған елім – надан ел” деп қапалана отырып,
өз мінін де ашық айтып, аяусыз ... ... ... ... ... ... ... жаңарып, жаңғырған ұғыммен ғылым дүниесіне терең бойлауға
берік бекінеді. Шығыс тілдерін, орыс тілін емін-еркін меңгеруге бой ұрады.
“Ақыл ... ... бір іске кез ... деген Абай қағидасын
берік ұстанған Шәкәрім діннің соқыр сенімін мансұқ ... дін ... ... ... ойшылдардың жазғандарына да атаусыз табына
бермейді, өз ақылына жүгініп, сыншыл ой көзімен қарап оқиды.
Шәкәрім ... ... ... ... ұлы ұстазы Абай дүниеден қайтқан
соң, 1905 жыл барған. Шәкәрімнің Меккеге барғанда, шариғаттың ... ... бес ... бірі – ... ... өтеп және ... ... алайын деген оймен бармаған. Не үшін барғанын өзі де ашық айтып
отыр және шынымен ... ... ... ... қажы болу ... Мұхаммед
пайғамбардың жерленген орнына, Мединаға да ... ... етуі ... ... онда бармаған, басқа үлкен қалаларда – Стамбулда, ... ... ... шығу ... тағы бір ұзақ ... ... ... үзінді келтірейік:
Апақтап іздедім қару,
Бекілген артыма бару,
Керек боп көп ғылым табу,
Болып тұр күн қараң, ... Не ... жоқ ... ... оқып түрік жазған,
Ұғындым осыны азғантай,
Білімдінің кітаптарын,
Жазыпты түрікше бүгін
Философ, білгіш ойларын,
Сезіндім біразын байқай.
Кітап, ғылым ой алмаққа,
Маған жол болды сол ... ... ... ... іше алмай шай.
Параходта жүрдім жолда,
Әр елден кез келіп молда,
Он үш күн боп Стамбулда,
Керек кітап табылғаны – ... да ... ... ... һәм ... башқұрт, қызылбастан,
Переводчик – түрік ноғай.
Солармен керісіп сөзге,
Жоғарғы ой, мақсатым өзге,
Түсіп сәуле соқыр көзге,
Ауыр тұман ашылғаны – ай!
Ол ойға көп ... ... ... ... ... нағызына қанбақ,
Наданға болмай дау оңай.
Сол ойды бес жыл ... ... ... ... жайым сондай ...
Біздің қазіргі мәдениетті оқырман қауым үшін Шәкәрімнің бұл ... ... ... өзі ... ... деп білемін.
Шәкәрімнің негізгі көздеп барған жері, үлкен мәдениет ... ... бар – ... ... қалалары болған. Әдейілеп іздеп барған
өзіне керегін сол ... ... ... ... Шәкәрім 1909-1910 жылдар ел ортасын тастап, оңаша елсізге
кетіп, оқу, ойлау, ... ... Жеті ... өлең жаза бастаған ақынның
өмір бойы қаламы қолынан түспеген.
Тыныштық жоқ, тыным жоқ,
Ойсыз менің күнім жоқ,
Қайғырамын қан ... ілер ... ... ... ... таңды атырам,
Тесіле қарап кітапқа,
Сілемді сүйтіп қатырам – дейді.
Ақынның барлық жазғандарын бұл арада атап айтып жеткізу ... ... өте көп ... ... бір ... “отыз жас шамасында бір
айдай тілім байланып, сөйлей алмай қалдым. Осы кезде жеті жастан ... ... ... ... Артынан Абай ұрысты, өзім де өкіндім”,–
дейді екен. Және бір сөзінде: “Абай қазақ шежіресін жаз деп, 19 ... ... ... ... Абайдың ұқтыруы және сол кісінің ел-елге
кісі жіберіп, хат ... ... ... де шежіреде бар”,– дейді.
Сөйтіп, 19 жасынан бастап қазақ шежіресін жазу ... ... ... ... ... Бұл ... 1911 жылы ... қырғыз, қазақ һәм
хандар шежіресі” деген атпен жее ... ... ... ... ... ... жазу ... ұзақ уақыт шұғылданып, көп еңбек
еткен. Оны шежіре кітабындағы салғы сөзінен көреміз: “Қазақтың ... ... ... ... көп ... бері сол туралы естіген,
білгенімді жазып алып және әр ... ... ... ... ... ... ... “Табари тарих ғұмуми”, Нәғип
Ғазымбектің түрік тарихы, Абулхазы Баһадүр ханның жазған шежіре ... ... ... ... ... ... ... кітаптардан оқығаным ... ... ... ... ... ... ... дүниедегі әр түрлі
жұрттың шежірелерінен орысшаға көшірген сөздері, оның ішінде түріктің ең
ескі ... ... ... ... ... деген кітаптарының сөзі.
Және қытайдың Юан-ми-ши деген жазушысының сөзі және ... ... ... ... сөзі”,– дейді. Профессор березиннің, Левшиннің
еңбектерімен де таныстығын көреміз.
Шәкәрімнің 1878 ... ... 1904 ... ... жазған өлеңдері “Қазақ
айнасы” деген атпен 1912 жылы жеке кітап ... ... ... ... жылы ... – Мамыр” поэмасы 1891 жылы “Еңлік – ... ... Бұл ... 1912 жылы жеке-жеке кітап болып, ... ...... (Фзулиден) поэмасын 1907 жылы жазған. “Дубровский
әңгімесі” (Пушкиннен) 1908 жылы ... ... ... ... аударған,
1904 жылы “Дума” деген поэма жазған. Мысал өлеңдер, ... ... ... ... ... айтысы”, “Қодардың өлімі” атты поэма, “Ұғидан”,
“Қолшатыр бұйрығы” әңгімелерін,, “Үш анық”, “Жан мен ... ... ... шын ... өмірі туралы әңгіме” тағы басқа шығармаларын
жазады.
Абай өмірбаянын, “Қазақ ... ... ... жазумен шұғылданады.
Американ жазушысы Бичер – Стоу Гарриеттің (1811-1896) Америкадағы құл
иемдену озбырлығы ... ... ... дяди ... (Том ағайдың балағаны)
романын, Лев Толстойдың қысқа әңгімелерін қазақ тіліне аударды.
Дүние ... аты ... ұлы ... ... ... ... таныс болып, үлгі өнеге алған Шәкәрім олардың есімдерін зор ... елге ... ... сөзі ... – ем, ... – құмар,
Тауып айтқыш тәтті тіл сайраушылар –
Байрон, Пушкин, Лермонтов, Некрасов,
Қожа Хафиз, Науаи, ... бар, ... Лев ... ... ... анық ... иесі деп ... оның
данышпандығын, ұлы адамгершілік қасиетін, адал жүрек, ақ көңілмен ардақтап,
өзін Толстойдың шәккіртімін деп білген. Абай өлгеннен кейін Толстойды ... одан ақыл ... хат ... ... Абай мен Толстойдың дәстүрін берік ... ... де ... қарамай, шындықты жазумен, оның ақиқатты
ашық айтудан тайсалмаған, мал-басыма зардабы тиер деп, ... ... ... бұл ... оның ... ... ... басқа жазушылардан ерекше қасиеті, “өзі істеген ісін,
жазған сөзін ақ жүрегіне сыната ... ... ... жазған, жариялаған
еңбектерін қайта қарап, қатесі болса ... ... ... ... ... ... ішінде екеуін нашар деп мойындаған. Оның бірі
– “Мұсылмандық” деген кітабы:
– Мұны надан, білімнен хабарым жоқ ... ... ... ... ... ... бар, ол ... не түрік тілінде жазылған, қазақ тілінде
жоқ деп, соларға еліктеп ... Оны ... ... ... ... – “Түрік
хандар шежіресі” деп, өлеңмен түрік ... ... ... жаздым. Мұнда
еліктегенім, жасымда шежіре жазбақ ... ... ... ... ... ... деп патша, хандарды жазғандарды көріп,
түрік қауымынан шыққан хандардың жақсысын да, жаманын да ... ... Осы да ... ... ... Бұлардың ішінде елге еңбек
сіңіргендерін іріктеп алу керек еді,– деген.
Ал поэмалары туралы:
... ... ...... ... ... жағы
“Дубровский”, “Ләйлі – Мәжнүн” поэмаларынан төмен. Оның негізгі себебі өте
асығыс жазылуынан болса керек. Бірақ оның ... егер ... ... ... еді, – ... өмірінің ақырына дейін, өзі жазған шығармаларын қайта ... өзі ... ... кемшілігін толықтырып түзеумен болған. Мысалы,
өлер алдындағы жазған бір ... ... бір ... ... ... ... қате һәм ... сөздер бар болғандықтан
көшіріп, түзеп жатырмын,– дейді. Ақын өзінің бір өлеңінде:
Дұрыс деме құр ойлап,
Ақылға ... ... ... ... ... болма өзімшіл,
Мініңді тапса, кім сынап,
Аяғына, бар, жығыл,
Қап, бәлем деп, кекті ұнап,
Сақтай көрме ойға ... ... ... ауырса да өзің жұл –
депті.
Енді ақынның өмірбаянына қайта оралайық.
Патша өкіметі құлағаннан кейін, қазақтың буржуазияшыл ұлтшылдары, 1917
жылы “Алаш” атты партиясын ... сол жылы ... ... ... қазақтық” деп атаған съезінде Алашорда “үкіметін” жариялағаны мәлім.
Шәкәрім көп ... оның бұл ... ... шығармаларының тақырыбының
өзін атап, түгел тізіп шығу мүмкін ... ... ... қолжазба қалпында халыққа ... ... ... ... ... 1907 жылы жазған “Ләйлі – Мәжнүн”
поэмасының қолжазбасын 1921 жылы Мұхтар Әуезовке ... ... сол ... ... ... қаласында басылып шықты. 1908 жылы Пушкиннен
аударған “Дубровский әңгімесі” атты поэмасы ... ... ... ... ... ... 1924 жылы ... шығарды.
Шәкәрім баспасөз жұмысына да ат салысып, жазып тұрған. Мысалы, ... ... 1924 жылы ... сыны ... ... екі мақаласы
жарияланыпты. Ол ... ... һәм ... ... ... ... басқармасына өтініш” деп аталған. Бұл мақалалары қазір де маңызын
жойған жоқ.
Ақын жаңа өмірде туа бастаған жаңалықтарды қуанышпен қарсы алады. 1925
жылы ... ... ... шыға бастағанда, өз әнімен қоса екі ... ... ... Бір өлең ... ... кәрі жан, ... тозғанға,
Оянып ұйқыдан, әнге сал, қозғал да.
Жаңа тілек, жарық таң атты, міне,
Байғазы қада сен мынау жас журналға.
“Таң” журналы ... ... ... ... ... би сөзі”, “Ескі билік”, “Қараменде мен ...... ... деп ... ... ... жарияланған.
Көптеген өлең, әңгімелер, өзі әнін шығарып, пьеса жазады. Ақан сері
туралы шығарма және “Шыны бақ” атты ... ... Орыс ... ... аудару жұмысымен шұғылданады. ... ... ... ... де көп.
Шәкәрімнің музыка саласындағы еңбегі өз алдына бір төбе. Ол ... ән ... ... ... ... ... өлеңі былай аяқталады:
Гомер ән сиқырын аңғартқан сиреннен,
Қиялдаған рймен тереңнен,
Ол әннің жайын айтып берумен,
Күткен сондай әнді өреннен.
Шығардым әндер жаңалап,
Саларсың сынға ... ... ... салсын деп,
Белгілі болып бір мұра кейінге
Әнімнен де қалсын деп. (Арнаулы әні бар)
Ақынның сан салада мол еңбегін біз бұл салада ... ... ... еңбек сүйгіш ақын, адал еңбек адамын шығармаларында мадақтаған,
мақтаған. Арамтамақ бай-жуандарды, екі жүзді, арсыз ... ... ...... өткір түйреп, әшкерелеген. Сондықтан олар
ақынға іштерінен қас ... көре ... ... ... ... оны ... ... Ақынның өзі “Найзаны тура саламын, аямай мінін
аламын. Ащы тілмен у тегіс – бәрін қылған маған ... , - ... ... ... ... ... адамлершілігі зор, адал жүрек
ақынын ардақтаған.
Шәкәрім Құдайбердиев 1931 жылы 2 қазан күні 73 жасында асыра сілтеудің
құрбаны болып жазықсыз отқа ... ... мен ... ... ... ... ... шығармаларының ішінде, не ұлтшылдық сарында, ... ... не ... өкіметіне қарсы жазылған бірде-бір ауыз өлең,
не бір ауыз сөз ... ... ... жазықсыз өлімі туралы мәселе қозғалған. Ол
мәселені СССР прократурасы қарап Шәкәрімнің қылмысы жоқ деп ... ... 2 ... ... ... ... ... кейін де ол туралы ешкім ауыз ашпай қалған жоқ.
Мұхтар Әуезов ... ... ... шәкірті деп атап келді. Шәкәрімнің
“Ләйлі – Мәжнүн” поэмасын 1934 жылы ... ... ... ... 1935
жылы “Дубровский әңгімесі” басылып шықты. Содан кейін көп ... ... 1959 жылы ... ... ... 2 ... ... сегіз өлеңі
басылып шықты.
1978 жылы “Қазақастан Ақындары” атты жинақта Шәкәрімнің 14 өлеңі алғаш
рет орыс ... ... ... шықты және Мағауиннің ақын өмірі ... ... ... ... ... ... ... тарихында өзінің орнын алуы
керек, шығармалар жинағы әлі де шығарылуы керек. Ақынның ... ... ... ... ... ... жазылуы керек деп ойлаймын.
Бұл жұмыстармен әдебиетші, тілші, тарихшы, философ ғалымдарымыз
шұғылданады деп ойлаймын.
Шәкәрім шығармашылығының ... ... және ... ... ... ... бірі – ... нәтижелері.
Әдеби – эстетикалық сапасы бойынша да, материал ауқымының кеңдігі ... ... ... ... байырғы мұралық сипатқа иеленген
айрықша құбылыс.
Тұтас буынның төл басы, кешегі Абай ... ... туын ... ... ... ... ... ғұлама ойшыл, білгір тарихшы, дарцынды
аудармашы Шәкәрім Құдайбердиев қалдырған бай ... бір ...... аударма дамуына қосқан үлесі.
ХХ ғасырдың бас кезінде аудармада, әсіресе орыстың классикалық әдебиет
үлгілерін қазақ тіліне аудару ісіне едәуір тәжірибе ... еді. ... мен ... ... ... бұл игі ... ... Ақылбай мен Мағауия Құнанбаевтар, М. Сералин, Б. Өтетілеуов,
Ғ. Қарашев, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. Айтмауытов, М. ... ... ... ... ... ... орыс классиктерінің
шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем қазынаның бұл саласын байытуға
көп ... ... ... мол ... бір қыры – ... ұлт мәдениетінің,
әдебиетінің басқа халықтар қазынасы мен дістүрлі шығармашылық байланысын
дамыту байыту.
Бұл байыту мен ... ... ұлт ... ... ... ... процесінде Шәкәрімнің белсене жемісті араласуы және әлемдік маңыз
алған ... ... ... образдарын, бейнелі тіркестерін
шығармаларында шебер ... ... ... ... ... іске ... Құдайбердиев және орыс әдебиеті деген тақырып дербес арнайы
зерттеуді қажет етеді. өйткені, ол бұрыннан келе жатқан дәстүрлі ... ... ... ... дамытушы, байытушы, жаңа сатыға
көтеруші болды.
Шәкәрім Құдайбердиевтің көркем аудармаға қосқан ... зор. Ол ... ... ... ... ... сол ... шығармаларын
ана тіліне тәржімалайды. Шығыс тақырыбында ең көлемді мұрасы – “Ләйлә –
Мәжнүн” ... өз ... ... етіп ... Қожа ... иық
теңестіре отырып сырласты. Абай ағасы ден қойған орыс классиктеріне А.С.
Пушкин мен Л.Н. ... ... ... ... А.С. ... қырда
қазақша сөйлеткен Абай ұстазынан кейін Шәкәрім ... ұлы ... ... оралды. Шәкәрімнің жалғыз шығыс, орыс әдебиетінен ғана емес,
әлемдік әдебиет үлгілерінен жазушы Гарриет Бичер ... ... ... ... “Том ағайдың балағаны” атты романы да бар. Өкінішке орай, бұл
аударма бізге жеткен жоқ.
Түпнұсқалық тегі ... ... ... ... ... ... ең ... үрдістегі жарқын нұсқаларын қамтыған. Дүниежүзілік
классика қорындағы жауһар туындыларды тең баламалық деңгейде тәржімалауы
арқылы ... ... ... мен ... ... кемелденуіне ықпал етті.
Нақ осы тұрғыдан ... ... ... ... ... орны ... ... қуатының айрықша екендігі
айқын көрінеді.
“Оятқан мені ерте ... ... ... ... ... ... сыр, терең мән бар. Ең алдымен ... ... ... Қожа ... ... парасат зердесін байытып, жан сезімін
нәрлендіргені меңзеліп тұр.
Бұған дүдамалансаңыз, “Ләйлі – ... ... ... талғауында Шәкәрім сол жеті алыптың ... шын ... ... атап берген:
Науаи, Сағди, Шәмен, Физули бар,
Сейхали, Қожа Хафиз, Фирдоусилар,
Бәйітші, ерден ... ... ... ... ... ... ... шоғырдан, әсіресе, Физулимен етенелігін ұғынуға болатын тікелей
пікір білдіріп, мына шумақтармен өзінің ілтипат-құрметін жеткізген:
Ләйлінің ... көз ... сол шын ... ... ... ... ... адам –
Физули бағдади деген кісі.
Ондай ғып еш бәйітші жаза алмаған.
Нақысын шын ... ... ... ... ... ... ... былтырғы жыл азар маған.
Мен оның келтіре алман мыңнан бірін,
Айтуға тіл жетпейді тәтті жырын.
Мәжнүннің атын білер, жайын білмес
Қазаққа ... ... ... ... ... деп қойып, оның ақындық дарын құдіретін
өте жоғары бағалауының басты себебіне назар аудару қажет. Шәкәрім Физулидың
тілдік ... ... ... ... тілі ... мен ... тілі бола
алмайтындығы туралы астамшылық көзқарас ... ... ... ... араб ... өмір ... басымдық алған заманда түркі тілін
ақындық шығармашылық тілі ретінде ... ... бірі – ... ... ... ... басқа тілдерден ешқандай кемдігі жоқ екендігін
іс жүзінде ... ... ... ... ... “Жасымнан жетік білдім түрік ... Сол ... ... ... ... ... еттім, еңбек жанды, Жарқырап қараңғыдан туып
күнім” деп, Шәкәрім ... ... ... тіл туралы көкірек кернерлік
мақтаныш сөзін сондықтан жазған.
Сөз өнеріне асыл аңсар, зор мұрат тұтып, ... ана ... ... ... ... бірбеткей батыл шешіммен дербес өлең
арнаған. Бұл – барлық ұлы ақындардағыдай рухани сыр – ... ... ... ... “Өлсем орным қара жер сыз болмай ма ...”, ... ... ... ... келмес ...” – деген сияқты. Сол өлеңді
Шәкәрім “Ажалсыз ... ... ... ... ... ... дегеннен гөрі шабыттана бәскелескен “Нәзира” сарыны ... жөн. Тіл ... ... ... ... ... жасап, Физулимен
лайықты үндестік қалпында өзіндік жыр тудырған.
Тану бағытындағы зерттеушілік ... ... бұл ... ... тарапынан көңіл бөлу байқалған емес. Ендеше бір сәт зейін
қойып, ... ... оқып ... ... өлеңін азербайжанша
келтіруге мүмкіндік жоқтығынан оның орысшаға өте сәтті аудармасын кәдеге
жаратуға болады:
Падиших золотой ... ... ... ... ... ... для захвата другой страны,
Сотный козней и хитростей он побеждает ее,
Но и в этой ... нету ... и ... в тот ... час, ... рок ... поворот,
Гибнет сам падишах, и страна, и миллионы людей,
Посмотри: это я властелин, дервиш, ... ... ... ...... ... моей.
Видиш каждое слово мое – великан, что из истины силу берет,
Если слово захочет, будут море и суша ... ... куда бы я его ни ... ... чужды почет и казна.
Слово, взяв страну, никого не ... в ... ... ... ... мое не сотрут,
Не раздавит его колесо вероломкой судьбы.
Пусть властители мира мне не даруют благ:
У меня в ... есть ... ... моей ... ... во ... Кто б ты ни был, ... мой,
Ты не должен за корку хлеба проходящему быть случай.
Енді Шәкәрімнің “Ажалсыз әскер” өлеңіне назар аударайық:
Патшалар сансыз шығып қылады,
Дайындап соғыс үшін ... ... ... алар оққа байлап жастарын.
Шын патша мен емес пе уайымсыз,
Ғаскерім – өлеңім мен сөздерім,
Олардың патшалығы дайынсыз,
Көреді баянсызын көздерің.
Ойлаңыз біздің ғаскер өле ... бір ... ... соң.
Бұл мықты әскер емей немене,
Жайылып талай орын алған соң.
Қарумен қанша қатты ұрса да,
Сөзіме жанның әлі келмейді,
Бұл дүние шыр ... ... ... ... ... бұл сөзіме өлім жоқ,
Тағы да жүрген жерін ... ... ... ... баянды болып тұрмайды.
Алмаймын патшалықты берсең де,
Қайтейін өлім тартып алады.
Мен дағы, ажал жетіп, өлсем де,
Ғаскерім ақ қағазда қалады.
Физулидегі төрт ... ...... ... ... ... оны
дамыта түсу, жырлау да білініп тұр. ... ... ... тәрізді. Абай мен Лермонтов үндестілігіндей.
Қожа Хафиз ғазелдерін қазақша аудармасымен салыстырғанда Шәкәрімнің
түпнұсқадан алшақ ... ... ... ... ... қаз-
қалпында беруге айрықша зер салғаны аңғарылады.
Аудармашы Қожа Хафиз жырларында жиі ұшыратйны “шарап” деген ... ... ... ... ... ... деп алып, оны “ақ жүректі ақыл мен
шапағат жолы” деп түсіндірсе, өлең соңындағы қорытынды жолдарда өз аты ... ... ... ... ... отыратын шығыстық дәстүрді сол қалпында
сақтай бермеген.
Қожа Хафиз – парсы елінің әлемге аты жайылған ... ... Шын аты ... ... Ол 1325 ... ... ... Ирандағы Шираз
қаласында туып, 1389 жылы сол қалада қайтыс болған.
Ақынға “Хафиз” деген лақап ат ... ... ... байланысты
таңылса керек. Хафиз өз дәуіріндегі ел билеуші зұлымдардың екі ... ... ... ... өткір де отты дивандары мен махаббат
сырын шертетін нәзік лирикасы – ғазелдерімен ... ... ... ... ... ... да үнді ... үшін, жұрт оны “Шираз сиқыршысы” деп
атап кеткен.
Орыстың ұлы ақыны А.С. пушкин “Из хафиз”, “О, дева – ... ... ... ... талантына бас иіп, құрмет ... ал А ... ... ... бүкіл орыс жұртшылығы кеңінен танысады.
Немістің ұлы ақыны Гете де Хафизді мақтан ... ... ...... ... әйгілі жинағының екінші кітабын түгелдей Хафизге арнап, оны
“Хафиз кітабы” деп ... ... атап ... ақын өз ... ... ... ... аздап әрлеп өзгерткені болмаа негізінен түпнұсқадағы мағынаны
толық ... ... ... ... ... ақынның “Кешегі басшы
тіріміз” деп ... ... ... 1956 жылы ... ... из ... ... шеих – и попал в погребок.
Друзья мои, суфии! Нам то
Какой же в этом ... ... ль к ... мюридам простым,
Когда наш учитель
Прямо глядет в кабачок, –
деп берілген ... соны ... ... деп ... ... ... кетті қабаққа.
Муридтер, қалай жүреміз,
Түсеміз қандай сабаққа?
Пірдің беті қарайды
Есек қора жағына.
Біздікі неге тарайды,
Құбылаға бақсақ тағы да, – деп сәтті де ... ... ... коснулся,
И мир почернел среди мной
Вот прибыль одна, сто из ... я ... ... стенаний пронзаю
Я небо – замолкин, Хафиз!
Щади свою бедную душу:
Убьет тебя этот стрелок! –
Деген ... ... ... деп ... жел ... ... ... түн.
Зорлағанда сені ойлап,
Бар пайдам сол, сөзім шын.
Біздің улы оқ біліңіз,
Көкті көктеп өтпесін,
Жаныңа рақым қылыңыз.
Сізге тиіп ... – деп ... ... А.С. ... ... туындыларының ішінен әлеуметтік романы
“Дубровский” мен “Белкин” повестері циклынан “Боранды” қазақ ... ... ... ... ... өз ... ... етеді, ол сол халықтың күллі
тарихымен, оның барлық даму ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болады. Осы қарым-қатынас ішінде
аудармашы түпнұсқаның тілінде ... ... ... ... ... ол ... ... қалыбынан мол хабардар болуы
тиіс. Міне осындай ауыр ... ... сол ... ... қарым
қуаты, құлашы кең аудармашылардың бірі Шәкәрім ... дәл ... ... сөзін” деп автордың өзі айтқандай,
Шәкәрім аударманың еркін түрін шебер пайдаланған.
“Дубровский әңгімесі” – ... ұлы ... А.С. ... ... повесінің аудармасы. Ақазақша өлеңмен ... бұл ... ... ... ... 1903-1909 жылдапры аударылса керек. Осы
пікірдің дұрыстығын 1924 жылы Семей қаласында жеке ... ... ... ... атты ... алғы сөзі де ... Мұнда
“Дубровский ерте жазылған екен. Жазушының қолайы келмей, қолжазбамен ел
арасында тарап ... ... бір ... ... ... ... ... білген соң, жазушының өзінен нағыз жазбасын алдырып, жаңа
жазумен ... қана ... ...... Сол жарық көрген аударма
мен негізгі түпнұсқаны ... ... ... ... ... ... ауытқушылықты кездестіре алмадық делінген. Дегенмен
жарық көрген нұсқаны негізге алсақ та, ... бар, ... жоқ 28 ... ... ... Ол жолдар мынадай:
Бай айтты естіп едім оын мен ... жоқ ... ... жөндеп.
Жастау бір справник отыр еді,
Соған айтты не қылсаң ұста сен деп.
Бай қосқан бір жұмысқа жарармыз деп,
Азар айтты тырысып ... ... ... рас па, ... ... ... табармыз деп.
Кім алды, қалай алды, ұқтыр мәнін,
Қысылып түгіл сенің шықсын жаның.
Менің кім еенімді танимысың,
Төгілер шын ... ... ... ... ... Анна ... барша қонақ ентелеңдеп.
Тамам қыз, әсіресе, Мария ойлайды,
Жігіт болса осындай болса екен ... бай, әрі ... әрі ... де ... ... ... теңі.
Сыйлады өз үйіне отырғызып,
Сөйлесіп, әзілдесіп әлде нені.
Жаным – ау, ол ... ... ... сөз ... мал, дұшпаны адам, мейірімсіз
Рахымсыз ит емес пе оңбайтұғын.
Антұрған қыз шығаршы қанеки дым,
Жұдырықпен бір қойсам боларсың жым.
Байласам да беремін кел ... ... ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердиев А.С. Пушкинді сөзбе-сөз қуаламайды,
дастанға ... ... ... ... шығармай теріп толғатады, қосатын
жеріне орынды да, мағыналы қосады. ... ... ... ... бір ... ... жүріп отырады. Екі шығарманы салыстырған кезде,
түпнұсқа мен қазақшасының ... ... ... ... ... ... ... некогда ходившая за его ... ... и его ... ... ... өлген Андрейдің бәйбішесі
Қатын жоқ, бала оқуда, қанды несі?
Әлгі айтқан Егоровна деген әйел –
Асыраған жалғыз ұлдың сүт енесі, – деп ... ... ... ... ... тура ... “күтуші, бала бағушы”, ал Шәкәрім
“сүт енесі” деп, көркем қазақи ұғымға сай ... ... ... ... тілі ... да кісіні өзіне тәуелді етіп отырады
және аударылатын тілден гөрі оның сөздік қоры молырақ, әр алуан сырлары мен
қырлары көбірек ... ... ... ... ... тек екі тілдің даму
діріжесі әр түрлі ... ғана ... ... ... түпнұсқада
суреттелген өмір көріністері мен адамдар арасындағы ... ... ... да, сол сияқты түрлі терихи жағдайлар
да әсерін тигізіп жатады. Бұл мәселе, бір ... ... ... ұлттық сипатын сақтау мәселесімен байланысты. Түпнұсқада орыс
халқының жерлеу рәсімі былай баяндалады: ... ... на ... Тело ... старика лежало на столе, покрытое саваном. Готовились к
выносу. Владимир трое слуг подняли ... ... ... ... дьячок
сопроваждая его воспевая погребальные молитвы”.
Шәкәрім бұл эпизодтағы әрбір детальға егжей-тегжей тоқталмайды.
Құл-құтан, қала берді өңкей ғаріп.
Ажалға айла ... ... ... өз ... ... ... қойды апарып, – деп жерлеу рәсімін
“шығарып өз заңынша ... деп бір ауыз ... ... ... ... ... тәсілімен береді. Уақыт талабы солай ... ... ... ... отырса, сол кездің тыңдаушысына,
оқырманына тартымды да болмаған болар еді.
Тағы да ... сына бір ... мән ... ... ... ... обо всем молодого Дубровского, служившего в одном
из гвардейских пехотных полков и находящегося в то ... в ... ... Владимир оқып жүрген Петерборды, оның өнерлі қала екенін мынадай
етіп аударады:
Петербор патша ... ... ... өнер оқитын үй бар жаңа
Университет деген медреседе
Оқып жүр Владимир деген бала.
“Гвардейский пехотный полк” ... ... ... деп ... сол кездегі қазақ ұғымына түсінікті ... ... ... ... орынды жерінде орыс сөздерін де қолданып, олардың кейбіріне
түсінік те беріп отырады.
Шәкәрім ... ... ... қосымша детальдар да қолданып, олардың
кейбіріне түсінік те беріп отырады.
Шәкәрім керекті жерінде мәтінге қосымша детальдар да ... тап ... ... ... мән беріп отырады.
Олай болса жұмысы оңай маған,
Түп-түгел терейін жерін саған.
Закон – түйе, бұйдалап жетелерміз.
Несі адам осындайда жол ...... ... ... ... тіркес А.С. Пушкинде жоқ, оны
дың кейбіріне түсінік те ... ... ... ... ... қазақи
деталь мәтінге сіңісіп тұр.
А.С. Пушкин өзен көрінісін былай өрнектейді: “ Взирая на тихое ... ... ... поблеклых листьев и живое представляющегому
верное подобие жизни – подобие столь ... ал, ... ... ... о да ... ... ақшы деп, ... былдырады”, деп ақын ойының
үстінен дәл түседі.
“Наконец заметил он, что начало смеркаться”. Табиғаттың бұл ... ... ... ... ... десе ... ... қылып тау
тартты көлеңкесін” – деп көркем аударуы – ... ... да осы ... ... “а в ... моей можешь быт
уверен” – деген сөзін оқырманға түсінікті етіп былай аударған: “Ақшаны ... ... ... – деп ... ... ... ... жоқ әрекеттерді қоса
отырып Троекуровтың надан, сауатсыз екенін айтып ... ... ... ... ... умоякнул, заседатель встал и с низким поклоном
обратился к Троекурову, ... его ... ... ... и
торжествующий Троекуров, взяв от него перо подписал под решением суда
совершенное свое ...... ... ... деп аударған.
Секретарь сот билігін оқыды әкеп,
“Еш даусыз” “Кистеневка” – “байдыкі” деп,
Андрей Дубровский жерден шықсын,
Жүрмесін қулықпенен пайдасын жеп.
Қол қойған ... ... мұны ... ... кетсін жерді тастап”.
Қағазды Троекуров байға әкеліп,
“Қол қойыңыз, тақсыр деп – әуел бастан”.
Кердеңдеп ... ... ... ... ... қаламды алды.
Оңалмаған надан бай нені жазсын,
“Иректеп кіреш таңба азар салды” – деп ... ... да ... ... тереңірек көрсете білген. Түпнұсқада
Троекуровтың жаза алмайтындығы жазылмаған. Кейбір жерде осылай өз тарапынан
қосып жазып шығарманы қызықтыра білсе, кей ... ... ... ... отырған. Мысалы, түпнұсқада былай делінген: “в эту ... ... ... насилу передвигая ноги старик высокого роста, бледный и худой,
в ... и ... ... ...... он слабым голосом, и Владимир с жаром
обнял отца своего. Радость ... в ... ... сильное потрясение,
он ослабел, ноги под ним подкосились, и он бы ... если бы сын ... ...... сөйлемді Шәкәрім Құдайбердиев былай деп аударған:
Сол кезде ... ... есік ... кісі ... қаны ... ... көзінің оты сөнген
Бір тұрып, бір жығылып азар басып.
Құшақтап Владимир Андрейді
“Аман ба, халің қалай, әке? – деді.
Қадалып екі көзі баласына,
“Басымен құр ... ... ... ... ... айта ... сөз қайтарып.
Көзінен қанды жасын сорғалатып,
Жатқызды төсегіне алып барып, – деп Владимирдің ... ауыр ... ... ... де шамасы жоқ қылып шебер түде көрсете ... ... ... ... ... ХХ ... басында әлемдік Пушкинаға тыңнан келіп қосылған қазақ
дастаны жаңа ... ... А.С. ... ... ... ... ... сәйкестендіру, үйлестіру жасалды. Бұл деген сөз Н.И.
Конрадттың ... ... бір ұлт ... ... ұлт ... ... ... Құдайбердиев өзіндік жаңа сөз иірімдер, сөз тіректер, баламалар
мен ... ... ... ... ... әкелді. “Дубровский”
повесін Шәкәрімнің өлеңмен аударуы оның шығармашылығында ғана емес, бүкіл
қазақ әдебиеті және ... ... ... ... ...... ұлы ақыны А.С. Пушкиннің “Метель” атты әңгімесінің
аудармасы. Қазақ ... ... ... бұл ... қай ... ... түскені дәл анық емес, алайда бұл хикая да А.С. ... атты ... ... ... шамалас болса керек.
Ақынның баласы Ахат Құдайбердиевтің айтуына қарағанда, “Дубровский” повесін
“Ләйлә – Мәжнүн” поэмасын бір жыл кейін, ... ... ... ... Осы ... ... “Боран” да 1908-1910 жылдары жазылған сияқты.
Боран алғаш рет “әдебиет майданы” журналының 1936 жылғы №2 ... ... ... ... ... өлең ... сол жарияланған нұсқасы
бойынша беріліпті. Осы “Боран” атты аудармасында да Шәкәрім Құдайбердиевтің
түпнұсқадағы ойды бұлжытпай дәлме-дәл беруге зер ... ... ... ... кісі, жер аттарын қазаққа тән қылып өзгертіп берген.
Мысалы мына сөйлемді алып қарайтын болсақ: “В ... 1811 года в ... ... жил в ... ... “Ненарадове” добрый Гаврила Гаврилович
Р” деген сөйлемді былай деп аударады [15;63].
“Мың сегіз жүз он бір шамасында,
Он екінші ... ... ... ... ... ... қаласында, – деп қала мен адам оқушы
ұғымына сенімдірек қылып берген. Осы сияқты полковник ... ... ал ... ... ... деп оқушы ұғымына лайық ... ... ... ... ... қаз ... ... ең
ақыры оқиғаның белгілі бір дағдылы ... ... ... де, ... ... майда детальдар мен адам портреттеріне ... діл ... ... аудармада, әрине кемшілік де айтуға болмайды, мынадай өзгертуді
өзгешелікті кездестіруге болады. Түпнұсқада оқиға былай жазылған: ... была ... на ... ... и, ... была
влюблена. Предмет избранный ею, был бедный армейский ... в ... в ... деревне. Само по себе разумеется, что
молодой человек пылал ровною ... и что ... его ... ... ... склонность, запретили дочери о нем и думать, а его ... ... ... заседателя” – деген жерін ... ... ... ... бек ... һәм ... жылы он жетіге жасы кепті.
Оны көрген бозбала ынтық болып,
Дариға – ай, осы қызды алсақ депті.
Қонақтың келуіне мынау себеп:
“Ойнайым, қарыз ... қыз ... ... болмаса, маңдағы көрші ауылдың
Кедейлері тояды нанынан жеп.
Марияға болса –дағы әркім құмар,
Байға батып айта ... ... ... ... ... алып ... екен,
Владимир дейтұғын жас офицер, – деп жырлайды. Шәкәрім Құдайбердиев [10,
434]. Мазмұныц бірдей болғанымен көптеген өзгерістер бар. ... ... была ... на французских романах, и, следственно, была
влюблена” деген ... алып ... ... ... ... болғаны жайында ештеме айтылмаған. “Предмет избранный ею, был бедный
армейский прапорщик” – ... ... ... ... ... ... – деп ... Түпнұсқада Владимирдің аты айтылмаған және ... ... деп ... ... ... Құдайбердиев аудармасында Владимир мен ... ... ... тек ... ... қана ... Владимирдің намсына тиетін
сөздерді айтты деп қосып жазған. Мысалы: “Само по себе ... ... ... пылал ровною страстию и что родители его любезной, заметя
их взаимную склонность, запретили дочери о нем и ... а его ... ... ... ...... бір ғана ... көркем түрде
көбейтіп төрт шумақпен былай берген: [13, 63]
Бұл сырды бәйбәше мен бай да білді
Екеуін ... айла ... ... ... айта ... ... сирек келіп әңгімелес,
Бұл қора солдаттарың лагері емес.
Ертеңді – кеш ... ... еш адам ... ... ... ... ... медалін жылтылдатып.
Осындайлар тыныштық бермеді ғой,
Етегінен қылышын қылтылдатып.
Қалтасының бостығын мұтып кетіп,
Әскерімсіп төбесі ... ... неге ... ... қақпада қойғанша тентіретіп?! – деп шебер ... ... ... ... ... ... [10, 454].
Орыс тіліндегі туындыны бөгде мәдениеттің құндылығы ретінде шабытты
түрле сол асылды шашпай-төкпей, өз ... ... ... жігерленген
талантты шығарманы өз тілінде қайта сөйлеткен ... ... ... А.С. ... ... ... қайта жаңғыртқан
шебер аудармашылардың ішінде бір белесі болып табылады.
А.С. Пушкин Шәкәрім Құдайбердиевке өмірлік сабақ болды. Өзінің ... ... ... ... ... қозғау салған қазақтың озық
интеллигенциясының өкілдері жүрек қалауымен ... ... ... ... қарады.
“Асорхидон – Лаяли” – ақынның 1924 жылы қазақ тіліне аударылған “Алты
әңгімесінің бірі”. Шәкәрім Құдайбердиев ... ... ... ... ... ... Қолжазба автордың: “1924 жылы маусым айында қазақ ... ... ... ... Лев ... ...... атты
ертегісі бар”.
Ақын бұл шығармасын Л.Н. Толстойдың 1903 жылы жарық көрген “Три сказки”
атты жинағынан алып ... Осы ... Л.Н. ... ... царь
Асархидон”, “Труд, смерть и болезнь”, “ Три вопроса” деген үш ... ... Лев ... ...... шығармасын да
еркін аударған. Екі шығарманы салыстырған ... ... мен ... ... кездесетін айырмашылықты байқаймыз. Былай қарағанда
айырмашылық деуге де ... ... ... ... келетін күрделі
құрмалас сөйлемді қысқа түрде, бірақ бар ... ... ... ... түпнұсқада:
– Как кажется? – сказал царь. Я вот лежу на мягком коже, ... ... мне рабы и ... и ... я буду ... как ... ... с
моими друзьями а Лаяли, как птица, сидит в клетке и ... ... ... ... ... на колу и ... до тех пор, пока не издохнет и
тело его не будет разорвано псами” [16,366].
Ал Шәкәрімде былай аударылған:
... Мен ... ... ... ... ... ... мен оны
қандай қинап өлтірген қызығыма қара! [10, 464].
Осылай деп ... да, ... ... ... ... – деп ... өзін ... деп бірақ сұрақпен берген. Ал сөзбе-сөз аудармасына
жүгінетін болсақ “Қалайша олай?” немесе “Қалай ... – деп ... ... ... еді. ... ... патшаның құлдарының арасында
жатқаны және де Лаэлиді ертең қалай қинап өлтіретіні жайлы айтылған. ... ... оның ... ... ... де тағы ... ... келтірсек. Түпнұсқада былай деп берілген:
– Потому что я не вижу их. Главное же то, что они ... а я нет, ... ... а мне ...... ... патшаның сөзін былай деп
аударады:
– Өз көзімше өлтірттім – деп қысқа ғана қайырады. Түпнұсқадағы сөйлемді
сөзбе-сөз аударатын болсақ, ... ... ... еді:
Өйткені мен оларды көрмеймін. Ең бастысы сол, олардың қиналғаны, ал мен
қиналмадым, олар қатты қиналды, ал маған жақсы болды, – деп ... ... ... аудара алмады емес, аудара алады. Бірақ Шәкәрімнің даналығы
да осында, қысқартып аударғандығында, оқырманның ... ... Аңыз ... ... еі соңынан қайырымды игі іс жасайды.
Ал түпнұсқадағыдай қатігез, қаніпезер болған ... ... ... ... ... ... ... ол кейіпкерге іші жылымауы мүмкін.
Шәкәрім сондықтан да Асархидон патшаның қатігездігін керек емес деп ... ... тағы бір ... ... ... былай берілген:
“Увидел старца с длинной бородой и короткими глазами” дегенді ... ... бір ... ... ... ... шалдау адам тұр екен” – деп.
Түпнұсқада “короткими глазами” деген сөзді ... ... ... ... Тағы да ... ... “шалдау адам” деп –дау жалғауымен
мағынасын өзгеріңкіретіп ... Жай ғана ... ... деп ... де ... әдебиет өз өмірімен тіршілік етеді. Әрине, ол сол ... ... оның ... даму ... ... ... ... басқа халықтар әдебиетімен қарым-қатынаста болады. Осы қарым-қатынас
ішінде аударманың орны ... ... ... ... шығармашылық
жолында дүниетанымдық қорының баға жетпес көзі ретінде ... ... ... өнер ... ... ... шығармашылығы, сол
секілді ұлттық төл әдебиеттің өркендеуі үшін қаншалықты маңызды ... ... ... қалдырған. Бұл жөнінде немістің ұлы ақыны
Иоганнес Бехердің мынадай сөздерін айтуға болады: "Мәнді (құнарлы) ... ... ... ... ... ... мүмкін емес" .
Аударма біздің ана ... ... ... ... ... ... Аудармашы жеке ... ... ... ана ... ... ... ... сапырып,
ішіндегі асыл сөз байлықтарын шебер пайдалануға тырысады. Ескіріп ... көне ... ... ... қазіргі жанды ... ... жаңа сөз ... көркем сөз баламалары қосылып ... ... жаңа ... тілімізге енгізіп қана ... ... ... жатқан сансыз көп еңбектер олардың қолданылу аясын
кеңейтіп, қолдану нәтижесінде тұрақтандыруға халықтың ойы мен ... ... сол ... ... шегін қалыптастыруға себепші
болады.
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін қалыптастыру ... ... және оның ... ... ... ... мүмкіндігін
тудырады .
Орыс сыншысы, төңкерісшіл-демократ Н. Г. ... осы ... ... жаңа ... ... ... сана-сезімі немесе
ағарту салаларының және эстетикалық әдебилікті айыра білу талғамының өсуі
үшін айтарлықтай рөл атқарған. Сол ... ... ... ... ... көп көңіл бөлгенде ғана тиімсіз біржақтылықтан ... ... ... ... ... ... бір ... болып табылады.
Шығармашылықтың бұл түрінде өзіндікі өзгемен салыстырылады, жарысады, ... ... ... ... ... ... өз ... ана
тілінде жаңа қорлар ашу және жаңа тың салаларды игеру арқылы автормен күш
сынасады ... біз ... ... ... бар ... ... мәдениет үшін
көркем әдебиеттің түпнұсқасы мен аудармасының қайсысы маңызды деп сұрасақ,
бәрі бір ... ... деп ... ... ... Аудармаға деген
үлкен сый мен құрмет бола түра біз түпнұсқаны маңыздырақ ... ... ... ... ... ... қарап, көркемдік сапасы мен әсері
жағынан түпнұсқамен теңесе алмайды деп ... ... ... алмастыра алады. Қазіргі мәдени алмасу дәрежесіне сай, қандай да
бір ұлттық мәнді көркем туынды екінші бір тілге ... ... сол ... көркем сапасында адамзат мәдениетінің қазынасына ... ... ... шығарма өз төл әдебиетінде белгілі бір кезенде өмір
сүреді де, ... өте келе ... ... ... ... деп жазады Ю. Левин "Аударма және әдебиет" атты ... ... ол ... ... ... ... ... негізгі
көзі - аудармалар болмаған жағдайда ойға сыйымсыз, ... ... ... көрсетеді.
Шынында да, аударма жалпы адамзат атаулының танымдық-рухани алмасуы
нәтижесінде мәдениет пен өркениеттің ... адам ... ... қол ... ... ... ... жол секілді.
Көркем аударма мәселесі адам баласын көптен толғандырып келе жатқан
терең мәні бар ... ... Оның әр ... ... ... бір ... жасалған көркем шығарманы екінші тілде толық
жеткізуте бола ма, ... ма ... ... ... ... ... көп заманнан бері айтысын үзген емес.
Аударма теориясын зерттеуші А.В.Федоров "Введение в теорию перевода"
деген кітабында осы ... ... ... көне заманнан бергі әр алуан
пікірлерге қысқаша тоқтап өтеді. Олардың ішінде "шығарманың аударылғаны -
өлгені" дейтін ... де, ... ... ... ... ұзын
ырғасын беріп қана қою керек, бәрі бір оның көркемдік бояуын жеткізу мүмкін
емес" ... ... да, ... ... ... ... ... дейін
айнытпай орын-орнына дәл қоймаса болмайды" дейтін формалистер де ... ... ... де ... сол ескі ... өзінде-ақ прогресшіл ұлы жазушылар көркем
шығарманың барлық көркемдік қасиеттерін сақтай ... бір ... ... ... ... ... өз тәжірибелерімен дәлелдеп келген.
Аудармашыға қойылатын ең бірінші талап: ол екі ... де ... ... ... Оның үстіне өзі тіл сырын, сөз ... ... ... өмірге суреткерше қарап, әрбір көрініс пен ... ... ... ... ... қиялы ұшқыр, ойы терең, жаны сергек те
сезімтал, ақындық жазушылық дарынның иесі болуы керек. "На ... ... одно ... ... один ... ... дар, необходим переводчику; самая взыскательная добросовестность
тут недостаточна", - дейді Тургенев. [И.Тургенев. "Полное
собрание ... т.І, ... ... әлем ... енуі ... ... емес болса,
аударма да түпнұсқасыз болмайды. Ендеше бұл екі әдеби құбылыс тек қатынаста
тұруы тиіс. Егіз ... ... ... маңызды деген сұрақтан гөрі,
керісінше, көркем шығарманың қай түрінде болмасын, ол ... ... әсер ... ... даму жолында қандай рөл атқарады деген ... жөн ... ... ... ... қазақ және орыс ... және араб ... ... ... ... ... аударма
теориясы туралы құнды пікірлер айтқан Х.Өзденбаевтың аудармашылық өнері мен
шеберлігі арнайы зерттеу объектісі боларлық еңбек. Өзінің ұзақ ... ... ұлы ... А.С. ... Л.Н. ... Қожа
Хафиздің тағы басқалараның туындыларын қазақшаға ... ... ... ана ... ... ... ... оқуға
мүмкіндік туғызды.
Ш. Құдайбердиевтің аудармашылық тұрғыда істеген еңбектері өзінің
түпнұсқаға жақындығы мен ... ... ... ... ... бір саласы ... шын ... Ш. ... өзі ... ... жолда
тынымсыз еңбек ... Асыл ... ... аға ... ... ... өнері, аңқылдаған ақжарқын бейнесі
кейінгі ұрпақтар жүрегінде ... ... ... ... ... ерте, әрі өте тиянақты айналысып,
аударылатын шығраманың өзіндік ... ... ... ... ... ... қолдана білген шебер аудармашы біздің ойымызша, Ш.
Құдайбердиев өз ісіне үлкен жауапкершіікпен қараған адам. Оның ... ... ... ... аударманың теориясы мен тәжірибесін терең
мергерген сөз дерттерінің ... ... ... ... ... әр ... оның аудармашылық, ақындық шеберлігі көрініп
тұрады.
Қорыта келгенде Ш. ...... ... Оның ... оның кез – ... ... ... тұрады. Ш.Құдайбердиев
орыс пен қазақ тілдерін жетік білуі нәтижесінде, әлем әдебиеті мен ... ... ... ... аударма саласында теңдесіз еңбек сіңірген жазушы,
аудармашы ақын.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары102 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны13 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың ақын шәкірті шәкәрім құдайбердіұлы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь