Ыбырай Алтынсарин шығармашылығы

Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысының Затобол ауданында дүниеге келген. Әкесі Алтынсары ерте өліп, атасы Балқожаның тәрбиесінде болған. Атасы өз заманының беделді адамдарының бірі болған, заман ағымын аңғарғыш, оқу — өнердің маңызын жақсы түсінген Балқожа би 5 жасар Ыбырайды Орынборда ашылмақ болған, болашақ орыс. қазақ мектебіне жаздырып қойды. 1850 жылы сол мектеп ашылғанда түскен 30 қазақ баласының бірі — Ыбырай болған.
Қазақ балаларын орысша оқыту арқылы олардан қазақ даласын билейтін патша чиновниктеріне көмекші әкімдер даярлау мақсатымен ашылған мектепке Балқожа би де немересін осы үмітпен берген. Бірақ Ыбырай мектепті жан. жақты білім алуға пайдаланған. Сондықтан ол сабақты ерекше ынтамен оқиды. Сөйтіп, мектепті 1957 жылы «өте жақсы» деген бағамен бітіреді.
1859 жылы Ыбырай Алтынсарин Орынбордағы Шекаралық комиссияға тілмаш болып ауысады. Ол кезде ол Шекаралық комиссияның төрағасы, шығысты зерттеуші белгілі ғылым, профессор В. В Григорьевпен жақсы танысады. Атасы Балқожаны жақсы білетін және силаітын Григорьев Ыбырайға аса ілтипатпен қарап, өзінің бай кітапханасын пайдалануға оңан мүмкіндік берген. Осы кітапханада Ыбырай Григорьевтің көмегімен орыс жазушыларының шығармаларының, орыс және дүние жүзі ағартушыларының еңбектерін ұлы адамдардың өмірі жайлы кітатарды көп оқыған.
«Қызмет бабында мен қазақтармен жиі . жиі ұстасып қаламын,. деп жазды ол 1864 жылы Ильминскийге. Олардың ішінде менің өз туысқандарым да бар. Олардың сырын жақсы білемін, көбін тіпті жек көремін. Қазақарасындағы қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар кедей қазақтары . қарсылық көрсете алмайды, қасқырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды . адамшылықтың шегінен шыға арсыздықпен тонайды, талайды. Соларды көргенде... өте қатты күйінемін. ...Осы елдің күшті жемқорларының бірі олардың істеп жүрген істерін менің жаратпайтынымды біліп қалды... Сондықтан ол мені бұл арадан қуып жіберудің амалын істеп жүр».
Осы негізде Ыбырайдың, ағартушылық, демократтық көзқарастары қалыптасып, дамиды.Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ұнамсыз мінездерге қарсы күресу үшін ол ел ішінде білім, өнер тарату ісін кеңейте беру деп ұғады. Сол ниетпен бар күш.жігерін мектеп ісіне, бала оқыту жүйесін жақсартуға жұмсайды.
1876жылы Ыбырай Петербург, Қазан қалаларына барады. Орыстың ағартушылық жүйесін, орыс ағартушыларының еңбектерін зерттейді. Соларға еліктеп, қазақ тілінде оқу құралдарын жасауды ойлайды.
        
        Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысының Затобол ауданында дүниеге келген. Әкесі Алтынсары ерте өліп, атасы ... ... ... ... өз заманының беделді адамдарының бірі болған, заман ағымын аңғарғыш, оқу  --  өнердің маңызын жақсы түсінген Балқожа би 5 ... ... ... ашылмақ болған, болашақ орыс- қазақ мектебіне жаздырып ... 1850 жылы сол ... ... ... 30 ... ... бірі   --  Ыбырай болған.
Қазақ балаларын орысша оқыту арқылы олардан қазақ даласын билейтін патша чиновниктеріне көмекші әкімдер ... ... ... ... Балқожа би де немересін осы үмітпен берген. Бірақ ... ... жан- ... білім алуға пайдаланған. Сондықтан ол сабақты ерекше ынтамен оқиды. Сөйтіп, мектепті 1957 жылы деген ... ... жылы ... ... Орынбордағы Шекаралық комиссияға тілмаш болып ауысады. Ол кезде ол Шекаралық комиссияның төрағасы, ... ... ... ... профессор В. В Григорьевпен жақсы танысады. Атасы Балқожаны жақсы білетін және силаітын Григорьев Ыбырайға аса ... ... ... бай ... ... оңан мүмкіндік берген. Осы кітапханада Ыбырай Григорьевтің көмегімен орыс жазушыларының ... орыс және ... жүзі ... ... ұлы ... өмірі жайлы кітатарды көп оқыған.
.
Осы негізде Ыбырайдың, ағартушылық, демократтық көзқарастары қалыптасып, дамиды.Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ұнамсыз мінездерге ... ... үшін ол ел ... ... өнер ... ісін кеңейте беру деп ұғады. Сол ниетпен бар күш-жігерін ... ... бала ... жүйесін жақсартуға жұмсайды.
1876жылы Ыбырай Петербург, ... ... ... ... ... жүйесін, орыс ағартушыларының ... ... ... ... ... ... оқу құралдарын жасауды ... ... ... ... басып шығарады. . Сол мақсатпен Ыбырай балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгіме - ... ... ... ... өзі ... ... сол ... орыс оқулықтарынан алып еркін аударды.
Еңбекті сүю және қадірлеу - Ыбырай әңгімелерінің негізгі ... Оны ... ... ... ... ... түрінде берсе, кей шығармаларында халықтың қоғамдық санасын тәрбиелейтін реалистік суреттер арқылы бейнелейді.
Жазушының ... жасы ... екі ... ... ... бай мен ... өкілі етіп суреттеуінің сыры да оның идеясынан айқын көрінеді. Жарлы баласы Үсен- тұрмыстың тепкісін көре жүріп ысылған еңбек адамы. Ауыл ... ... ... екі баланың далада тамақ тауып жеуіне, ауыүйгіш лдың ... ... ... ... ... далаға түнегенде ит - құстан сақтануына Үсеннің тапқырлығы мен еңбекқолығы себеп болды. Ал бай баласы Асан -- өмір үшін ... ... ... ... ... ... жоқ жан. Кісі ... күн көріп, жаман үиренген, бейнетсіз тоғышар болып өскен бай ... ... күн ... дәрменсіздігін суреттеу арқылы жазушы келешек Үсендер жағында екенін аңғартады. Сөйтіп, жастарға өмірден еш нәрсе үйренбей, жалқау болып өскен бай ... ... ... ... ... бейім, еңбекс жарлы баласы Үсендей болып өсуді уағыздайды.
Ыбырай -- қазақ ... ... ... ... ол аудармаға үлкен маңыз бере ұқыптылықпен қарайды. Бірақ ол ұқыптылық аударманың дәлме- дәлдігін ... ... ... ... ... мақсатына лайықтап ала білуінде жатыр. Сол шығармалар арқылы ол озық ... ... ... ... ... ... оның ... мүмкіндік жасады.
1879жылы Ыбырай Торғай облысы ... ... ... ... Бұл оның ... ... кең өріс ... жол ашады. Ол жаңа үлгідегі ... ашу ... ... ... ... арасындағы Торғай облысының төрт ... ( ... ... ... ... ... жаңа мектептер ашады. 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылады. 1887жылы Ырғызда қыздар мектебін ұйымдастыруы - ұлы ... ол ... ... үлкен еңбегі. 1881 жылы Орск қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды.
Ыбырай туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор ... ... ... ... ... ісін ... шабытпен жүргізді.
Қазақ халқын мәдениетке үндеп, халық ағарту мәселесінде көп еңбек еткен қазақтың ... ... әрі ... әрі ... ... Алтынсарин 1889 жылы дүние салған.
Ыбырай Алтынсарин қазақ әдебиеті тарихындағы орны
Әр заман, ... әр ... ... ... ... ... ... жарыққа шығарып отыратыны мәлім.Олар елдің мұң - мұқтажын көре біліп, ... сол ... ... ... ... ... ... үшін бар күш жігерін жұмсаған ардақты азамат ретінде халық тарихынан орын алып ... ... ... ... ... ... ұрпаққа жалғасып, елдің тарихи, мәдени өміріне елеулі ... етіп ... ... ... аса ... орын алған сондай тұлғалардың бірі- Ыбырай Алтынсарин.Ол жаңашыл, дарынды ағартушы ғана емес,халқымыздың теңіздей толқып ... інжу - ... ... ... ... ... арқау еткен. Сүйтіп, өзі өмір сүрген дәуірдің мұрат- мүдделеріннің кәдесіне, ұрпақ тәрбиесіне жарата білген тұлға.
Ал оның ... ... бір ... - ... ... ... еді. Өйткені ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан кейін- ақ енді қазақ жеріне Ресей патшалығының сұғы ... ... ... ... ... зорлық- зомбылық, зобалаңды басынан өткізіп жатты.
Намысқа шапқан қазақ батырлары бастаған азаттық жолындағы күрестер ... бірі ... ... ... Кенесары- Наурызбай, Сырым батыр, Едіге, Есет пен Бекет, Жанғожа, Сұраншы- Саурық тәрізді батырлардың есімі қазақ тарихында алтын әріппен жазулы...
Ауыр ... ... ... жалын тартып мінгесін- ақ Ыбырай Алтынсарин білім ұранын көтерді.Елді ... ... ... ... тек ... деп есептеді.Бұл ретте ол жалғыз болған жоқ. Байтақ Қазақстанның әр өңірінен ұлт ... ... ... ... ... ұлттық құлдыраудан құтылудың жолдарын көрсеткендер болды.
Солардың ішінде ұлы Абайдың орны ... мен ... ... ... бірін - бірі толықтырып, үндесіп жатты.Олардың бұл үндестігін терең зерттеп дәлелдеген ғұлама жазушы Мұқтар ... ... ... өзі ... мектептерде ана тілінің таза оқытылуына көңіл бөліп, тілашар ретінде ... ауыз ... ... де ... тәрбиесіне арналған әдеби шығармалар жазды.Сол әдеби шығармалары арқылы тіршіліктің өзекті мәселерін көтеруге бет ... ... ... ... ... ... ... қалаушылрдың бірі болды.Әдебиетке тың тақырыптар әкеліп, озық ойлар негізді. Шиеленіскен тартыстар,соны бейнелер, бұрын болмаған жанрлар ... ... ... ... ғана ... түр ... да ... мазмұнды да мағыналы әсем лирикалық өлеңдері, қысқа да әсерлі әңгімелері қазақ әдебиетінің тарихында өшпес орын алады.
Ыбырайдың әдеби еңбектерінің ... ... ... (1879) ... мақсатта жазған әйгілі екі өлеңмен ашылыды.Ақын бұл өлеңдерді өз кезінде "Сөз басы" деген атпен алған.Қазір бұл өлеңдер "Кел, ... ... бар ... ... ... ... Ол ... ағарту ісіне арнаған әдеби туындыларын да оқу- білімді насихаттаудың ... ... ... ... ... ... тұрған халық үшін ғылым мен техниканың жетістіктерін насихаттай алатын қысқа көлемдегі поэтикалық шығармалардың айрықша ... ... ... ... ... ... білім алуға,мәдениеттің жаңа дәстүрлерінигеруге,бойға сіңіруге шақырды.
"Кел, балалар,оқылық"өлеңінде ақын қазақ ауыз әдебиетінің дәстүрлерін шебер пайдаланып,білім мен ... ... пен ... қатар алып, салыстырып отырды.
1) Істің болар қайыры
Бастасаңыз алдалап.
Оқымаған жүреді
Қараңғыны ... ... ... ... ... ... адамға
Қыдыр ата дарымас...
Бұл "өлеңнің айрықша құндылық қасиеттерінің бірі- оның халық дәстүрі,халықтың ұғым ... ... ... деп атап ... ... ... ... мұралары" деген еңбегінде. Мысалы мал байлығын салыстыру,білмсіз,еңбексіз байлықтың баянсыздығы т.б.
Ал "өнер- білім бар ... ... сол ... ... мен ... ең ... жаңалықтары толық қамтылып, өнер мен білімгеқолы жеткен халықтың экономикалық жағынан озықтығын әр салада көрсетеді.("Сарай салғызды", "Айшылық алыс жер", "Көзіңді ашып ... ... ұшу", ... жүзу", " Өнер- жігіт көркі", "Сіздерге бердім батамды" т.б.
Ыбырай Алтынсариннің бір алуан өлеңдері әлеуметтік мәселелерге арналған. Бұған ... ... "Әй ... ... т.б. ... ... ... өлеңдері биік адамгершілік тұрғысынан ұрлық- қарлықты,астамсу, әділетсіздікті сынап, ... ... ... көрсетіп, адал- еңбектің адамгершілік мінез- құлықтың артықшылықтарын бейнелейді. Мысалы:
Араз бол, кедей ... ... бар, ... ... шыңдықпенен.
Қорек тал бейнеттен де, тәңірім жәрдем,
Телмірме бір адамға мұңдықпенен.
Әй, жігіттер, үлгі алмаңыз
Азған елдің ішінен
Алыс- алыс қашыңыздар
Зияндасты кісіден.
Жақсыны көзден салмаңыздар,
Жақсыдан ... ... ... ... ... де ескерді, мән - мағынасы көнерді деп айта алмаймыз.
Ақынның бірлі - ... ... ... сұлу ... ... ... Мұндай лирикалық өлеңдер Ыбырайға дейін қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... әдебиетке тән.Табиғат сұлулығын жырлау - орыс әдебиеттінде,т.б. ... ... ... ... келе жатқан белгілі дәстүрлердің бірі.
Ыбырайдың "Жаз","Өзен" өлеңдері көркемдік келісім жағынан
(халық өмірімен байланыс,өлкетану т.б.) оқушының жан дүниесінде жайдары сезім туғызып, ... әсер ... ... ... ... жағынан да Ыбырай мен Абайдың арасында үндестік бар.Олардың орыс әдебиетімен жақсы ... ... ... тақырыбындағы өлеңдерінен ақындық шеберлігі де көрініп тұр.Зерттеушілер бұл өлеңдердің халық арасына кеңінен таралғандығын атап көрсетеді.
Сондай- ақ ағартушы ғалым бала ... ... ... ... мән ... ана ... терең сезіммен жырлап, сол арқылы баланың ата- ана алдындағы перзеттік парызын есіне салып, ғибратты сөздер, пайымды ойлар ... Бұл ... біз ... ... ... ... жүрміз. ("Бұл кім?, "Ананың сүюі", " Балғожаның хаты"...)
Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... едәуір жақсы шығармалар қалдырған саласының бірі- проза ... ... " Бай ... мен ... ... ... Сейітқұл", "Киіз үй мен ағаш үй", "Надандық", "Лұқпан хакім", т.б. бірсыпыра шығармалары қоғамдық өмірдің әр ... ... ... ... Бұл ... ... өз дәуірінің елеулі мәселелерін көтере отырып, еңбекші халықтың қоғамдық санасын оятуды, тәрбиелеуді мақсат етеді.
"Бай баласы мен ... ... - ... ... биік ... Ол, ... озық ... жемісі әңгіме оқушысын еңбек етуге, өмірін сырын ұғына түсуге бағыттайды. Үсеннің іс -әрекеттін жазушы сүйсіне жазады. Асан мен ... ... ... ... ... еңбекке қатысына қарай бағалайды. Бұл әңгімеден сол дәуірден өмір ... ... ... ... ... көреміз. Қазақ энциклопедиясы жазушының бұл әңгімесіне орыстың сол кездегі озық ойлы адамдарының көңіл ... ... ... ... орыс ... аударып, "Родник" журналының 1890 жылғы 6-санында жарияланғанын атап көрсетеді.
Ыбырай Алтынсаринның айтулы шығармасының бірі-"Қыпшақ Сейітқұл". Сейітқұлдың іс-әрекетінен оның өмірге жаңаша талаппен ... ... Жер ... ... бұл кәсіптің тиімді тәсілдерін қолдануы (шығыр салу, арық ... ... оның ... ... ... ... ... өзі бірліктің, еңбектің нәтижесі екендігін сипаттайды. Әңгіменің тәрбиелік ... ... ... Сол ... ... ... жұртшылықты кеңінен таныстыру мақсаты көзделген.Әрі бұл әңгіме тарихи болған оқиғаның негізінде жазылса керек. Оны автордың өзі атап ... ... ... ... - ... ... ... Өйткені үлкен жанрдағы шығармаларға қойылатын талаптар әңгіме, ... ... (1-2 ... ... ... ... әңгіме) шағын шығармаларға да қойылады. Бұл тұрғыдан алғанда Ыбырайдың әңгімелері түр мен мазмұн бірлігін сақтай отырып, негізгі мәселені жинақы, тартымды, ... ... ... озық ... жеткізуде жазушы халық тілінің байлығын шебер пайдалана ... Оның ... ... ... олардың жастарға да, үлкендерге де ортақ екендігін көрсетеді.
Белгілі ғалым Қажым Жұмалиев: "Ыбырай Алтынсарин қазақ әдебиетінде көркем әңгіменің негізін салушы атасы ... ... ... ... ... шебер етіп құруда да оның өзінше еңбегі бар,"-деп жазды.
Бұл аталған ерекшеліктер жазушының барлық ... ... ... үшін ... ... ... ... балалар дүниесіне өте жақын. Сондықтан да ол қазақ балалар әдебиетінің ... деп ... Оның ... ... ... оқу ... кең көлемде оқытылады. Мектеп оқулықтарына енгізілген.
Әңгімелерін идеялық нысанасы жағынан жүйелер болсақ, еңбекті сүю, ... ... ... ... ... халқын сүю махаббат- мейірім (ана- бала) перзенттін ... т.б. ... ... ... ... ... ... туралы идеялары эстетикалық тәрбиемен байланыста, бірімен- бірі ұштастырыла суреттеліп отырады. Оның шығармаларынан жазушының биік адамгершілік қасиетін, азаматтың тұлғасын көреміз, ... ... ... ... ... жан- жақты таланты арқылы танылған Ыбырай Алтынсарин шығармаларының қазақ әдебиеті тарихында алатын орны расан ... ... ... ... ... ... ... педагог, қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы, тіл тазалығы үшін ... ... ... әдебиетші ғалым Қ.Жұмалиев өзінің "ХҮІІІ- ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті" деген ғылыми - зерттеу еңбегінде педагог- ... ХІХ ... ... ... шығып, орыс, Европа мәдениетіне қолы жеткен оқымысты, халық ағартушылар дәрежесіне көтерілген әрі педагог, әрі ақын- жазушы ... ... өз ... ... үшін ... ... ... деп баға береді.
Оның еңбектері жан-жақты зерттеліп, ондаған ғылыми - ... ... ... ... ... қорғалды.
Қазақ әдебиетінде педагог- жазушының көркем бейнесі жасалуда.Мысалы, белгілі ақын Ғафу Қайырбеков " Дала қоңырауы" поэмасын,үзінді... М.Ақынжанов " Ы.А" ... ... ... ... ... ... жазды, Кинофильм түсірілген.Қостанайда ескерткіші бар т.б. т.б. Қадырдың өлең шумағымен аяқтау...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ыбырай Алтынсарин өмірі мен шығармашылығы2 бет
Ыбырай Алтынсарин өмірі10 бет
Ыбырай Алтынсариннің бала тәрбиелеудегі еңбектері19 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог44 бет
Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь