Әбу Насыр Әль Фараби

Жоспар:

1.Әбу Насыр Әл Фараби
2.Әбу.Насыр Әл.Фараби және оның ғылыми.философиялық еңбектері
3.Фарабитану
        
        Әбу Насыр әл Фараби-реферат
| | ... ... ... ... даласы талай ұлы ғұламаларды дүниеге алып келді. Қазақ
топырағынын көкіреп ояу, көзі ашық, ойшыл азаматтарм бүкіл шығыс араб-парсы
мәдениетін меңгеріп, өз ... ... ... ... жаза біліп, кейінгі
ұрпақтарына мұра етіп қалдыра білді. Олардың ішінде аты әлемге жайылғандары
да аз емес. Солардың бірі – ... ... ... ұлы ... - Әбу ... ... тайпасының дәулетті бір ортасынан шыққаны бізге мәлім,
бұған дәлел оның толық аты жөнінде "Тархан" деген атаудың болуы. Әл-Фараби
870 жылы Сыр бойындағы Арыс ... ... ... ... ... ... дүниеге келді. Фарабидің то-лық аты-жөні Әбу-Насыр Мұхаммед Иби
Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан Әл-Фараби, яғни ... ... арғы ... ... жері ... ... ... Отырарды арабтар Барба-Фараб деп
атап кеткен, осыдан барып ол Әбунасыр ... яғни ... ... Әбунасыр
атанған. Бұл қаланың орны қазіргі Шәуілдір ауданы, ... ... Сол ... өмір ... ... ... ... қаласы IX ғасырда тарихи қатынастар мен сауда жолдарының
торабындағы аса ірі мәдениет орталығы болған. Замандастары жазған ... ... оның арғы ... есімдері таза Түркі тілінде
келтіріледі.
Әл Фараби, Әбу-Насыр (Әбу-Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн Ұзлақ
әл-Фараби ат-Түрки) (870-950) - Аристотельден ... ... ... ... екінші ұстазы атанған данышпан, энциклопедист ғалым.
Энциклопедист, ғалым, ойшыл, философ, математик, астролог, музыка теоретигі
– ғалымның жан-жақты тұлғасын ... ... ... ... ... ақын және ... әнші ретінде танытқаны айтылады. Оның өлеңдерінан
үзінділер де сақталған. Фарабидің күйшілік өнері туралы әңгімелер көптеп
кездеседі.
Туған жері Сырдария бойындағы ерте ... ... ... ... ... ... Отырарды арабтар «Фараб» деп атаған. Қай жерден
шыққанын білдіру үшін аты ... ... ... ... ... ... ... дәстүрімен ұлы ұстаз Фараби аталған. Махмұд Қашқари «Диуани
лұғат ат түрк» атты еңбегінде Фараб қаласының түрікше аты «Қарышоқы» деп
көрсетеді.
Әл ... ... ... ... мен Түркістан Араб халифатының ықпалында
болған. Соған байланысты қала халқы ... ... ... ... ... зор үлес ... ... парсы, түркі тілдерін қатар
қолданған. Соның ішінде рухани, ғылыми тіл араб тіл болған. Сондықтан осы
қалада сауат ... осы ... ... ғылымға деген құмарлығы оянған Әл
Фарабидің осы үш тілді ... ... ... еді. Ол ... ... ... көп жерді аралайды. Ақыры сол кезде әлемнің ... ... ... ... ... ... ... қалады. Сол кездің әйгілі
ғалымдарымен кездесіп, олармен сырлас ... ... ... ... түсіп, Грек, латын, санскрит және басқа
тілдердіүйренеді. Ол өз ... ... ... салаларының бәріне,
өнеріне өзіндік үлес қосып, елеулі із қалдырады. Одан қалған ғылыми
еңбектердің өзінің саны жүзден астам. Сол еңбектерді ғылым салаларына ... ... олар ... ... астрология, математика, логика,
музыка, медицина, табиғат ғылымдары, социология, лингвистика, поэзия
риторика, ... ... ... ... ... ... бері ... Қазақстан ғалымдары да ұлы
ұстаздың бай мұрасын жинап, зерттеп тануға өз үлестерін қоса бастады. Қазір
Қазақстан Ғылым академиясының кітапханасында Әл Фарабидің елу ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар арасында осы күнге
дейін белгісіз болып келген: «Алмагеске түсініктеме», « Геометриялық
сызықтар жасаудың әдістері», ... ... әл ... әл кабир»
секілді әрқайсысы бір бір ғылымның шыңын көрсететін аса ірі туындылары бар.
Мұның сыртында соңғы жылдары Қазақстанның Иранда алғашқы Төтенше ... ... ... ... ... Жолдасбеков тауып әкеліп, Алматыдағы
Әл Фараби атындағы ұлттық университеттің кітапханасына тапсырған Әл
Фарабидің ... - өз ... бір пара ... ... ... (он
үш қолжазба) бүгінде Еуразия ұлттық университетінің Отырар кітапханасында
сақтаулы.
Өмірінің соңына қарай Әл ... ... Шам, ... ... ... Шам ... келіп, сонда тұрақтайды. Осында қайтыс болады. Оның
денесі Шам шахарының Кіші қақпа (Баб ас Сағир) жағындағы зиратқа қойылады.
Әл Фарабидің ісін жалғастырған, ... ... ... көп ... ... ең ... Орта Азияның ұлы ғалымы Әбу Әли ибн ... ... ... ... Кейінгі кездегі шығыс ғалымдары оларды
бөліп жармай «Қос ... деп те ... ... ақ ... ұлы ... ... жатқан ұлы ғалымдар Беруни, Бозжани, Омар Һайямдар
да өздерін Әл Фарабидің шәкірттеріміз деп есептеген. Бұл Ұлы Ғұламаның
өзінен кейінгі талай ... да үлгі ... ... Н. ... ... аса ... ... және керуен жолдарының торабы
болған Отырарға орта ғасыр авторларының көп ... ... ... ... ... түрліше бұл өнір суармалы егіншілікпен
айналысуға да қолайлы болған.
А. Н. Берштамның айтуынша, Отырар қаласы ... аса ... ... халқының арғы ата-бабалары, қырдағы көшпенділер мен қала тұрғындары
жиі карым-катынас, тығыз байланыс жасап отырған деп пікір қорыту ... ... екі ... бар: 1218 жылы ... ... кезінде қала
қиратылды, бұл "Отырар ойраны" деп аталды, қала қайтадан тез қалпына
келеді. Онаң соңғы әйгілі мәлімет 1405 ... ... ... Әмір ... ... Отырар жайында біздің қолымызда Ибн Хаукальдың, Абул Фиданың,
қытай деректемелерінің ... бар. ... ... ... ... Отырардағы кітапхана, ел ауыздағы аңызға қарағанда, кітабының -
саны жағынан атақты Александрия кітапханасынан кейінгі екінші орында
болған. Қаланың ең ақырғы күйреуі 18 ... ... ... ... ... территориясындағы бірден бір мәдени орталық емес-ті.
Зерттеушілердің кажырлы еңбегі арқасында республиканың археологиялық
картасында басқа да мәдени орталықтар (Тараз, Сығанак, Түркістан, Мерке,
Исфиджаб және ... ... ... ... ... біз ... мекендеген тайпалардың сонау арғы заманда қалыптасқан өскелең
өнері, қол өнері, ғылымы, түркі ... ... ... деп қазір батыл айта
аламыз.
Осы жазба әдебиеттің пайда болған кезін, ол біздік заманымыздан 300-400 ... одак да көп ... ... ма ... ... ... тарихшылар
мен тіл мамандарының анықтауына тура келеді. Міне, сондықтан да, қазақ
топырагынан шыққан ғалымдар Әбу-Насыр әл-Фараби, ... ... ... ... ... ... ... әл-Қыпшақи, Қадырғали Жалаири
және басқалар жазған еңбектердің белгілі бір мәдени негізде ... ... ... ... ... ... ... жалпы әлемге әйгілі алып
тұлға ретінде көзге көрінетін әл-Фарабидің орны ерекше.
Ал енді әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... кейінгі "Екінші Ұстаз" атанып, даңққа бөленгенін айтатын
болсақ, әл-Фараби ... ақ ұлы ... ... ... ... басқа да философтарының шығармаларымен түп нұсқасынан
танысқаны жөнінде бізде деректер бар.
Білімге, ізденуге деген ... ... ол, жас ... дүниедегі
құбылыс біткеннің бәрі кісіге әрі ғажап, әрі таңсық көрінетін кезде саяхат
жасап, сол замандағы мәдени әлемнін көптеген орталықтары: Хорасанда,
Бағдадта, Дамйскіде ... ... ... ... ... Өз өмірінің көп
жылдарын ол, араб халифатының саяси және мәдени орталығы болған, ... ... ол өз ... әбден тиянақты меңгеріп, толықтырады, көрнекті
ғалымдармен байланыс жасайды, сөйтіп ... ... ... және асқан байсалдылығы арқасында көп ұзамай олардың арасында
үлкен аброй-беделге ие болды. Бірақ өресі тайыз кертартпа хадисшілер ... ... ... ... әсіресе, олар әл-Фарабидің бүкіл ойының негізгі
мәніне қарсы шыққан, өйткені, оның дүниеге ... ... ... танып
білуге, адам бақытын о дүниеден іздеп табуға мезгейтін еді. Ақыр сонында әл-
Фараби лажсыздан Бағдадтан кетеді. ... ... ... ("Мемлекет
қайраткерінің нақыл сөздері") деген соңғы шығармасында ол: "Адам ғылымға
түрліше тосқауыл жасайтын ... ... ... ... ... ... ... дейді. Әл-Фараби александриялық (мысырлық) ғалымдар, яғни
бір кезде Александриядан ығыстырылған ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдарын Алеппо мен Дамаскіде
өткізеді, мұнда ол солтүстік Сирияның жетекшісі саяси қайраткері Сейд ... ... аса ... ... Әл-Фараби 950 жылы 80 жасында кайтыс
болды. Бейіті қазір Сирия жеріндегі Баб әс-Сағир зиратында жатыр.
Біздің заманға ... тек ... ... ғана ... ... ... ежелден бері-ақ жұртшылыққа танымал болып, философиялық және
ғылыми ойдың одан кейінгі дамуына тигізген ... ... ... ... ... ие болған сол заманға тән белгілері оның
шығармаларымен белгілі бір дәрежеде өз орнын алады. Әл-Фарабидің
шығармаларында көне ... ... және ... ... деп ... кеткен Аристотельдің тарих барысында қалдырған әсері,
неоплатонизмнің несторионшылдықтың әсері және исламның әсерімен Аристотель
идеяларының өзгеруі айқын ... ... ... бас ... Сол сияқты ол Аристотель идеяларының ең жаксылары мен ... ... ала ... де ... Бірақ біз үшін ерекше бағалы жағы
сол — ол ... ... ... ... ғана ... ... элементтеріне, мәселені қарама - қарсы қоюына белгілі ... ... ... дүние мен сезім мүшелері арқылы жүзеге асатын ... ... ірге тасы ... ... ... ... Әл-Киндидің ізін қуып, философия мен ғылымның барлық
салалары бойынша үлкен жетістіктерге ... ... ... ... ... ... Ш. Штейщнейдер 117 еңбек десе, түрік ғалымы А. Атеш—
160, ал тәжік ғалымы Б. Ғафуров—- 200 трактат деп көрсетеді.
Фараби философия саласы ... грек ... ... "категориялар",
"метафизика", "Герменевтика", "Риторика", "Поэтика", бірінші және екінші
"Аналитика", "Топикасы" мен 4 сопылық еңбектеріне түсініктемелер жазды. Ол
еңбектері күні ... ... де мәні — ... ... жоқ. ... ... пен ... ғылымы мен ежелгі мәдениетін таныстыруда зор роль
атқарды.
Сондықтан да XI ғасырда өмір сүрген Фарабидің ізін ... ... ... тек Әбу ... түсіндірмелері аркылы ғана Аристотель еңбектерінің
ойын ұғып, қуанғанынан қайыршыларға ... ... ... жазған екен.
Анығырақ айтсақ, Аристотель шығармалары сол кездің өзінде-ақ араб тіліне
аударылып үлгіргенді. Араб ... ... ... ... ойлары
бұрмаланып көрсетілді. Бірақ көп еңбектері тәржімаланбағандықтан ұлы грек
философиясының ойын түсіну қиын болды. Сондықтан да, көп ... ... ұлы ... жерлесіміз Аристотель шығармаларына араб тілінде
түсіндірме жазуды үйғарды. Сөйтіп, ол ұлы философтың мұраларын жаңсақ
пікірлерден тазартып, өз ... ... ... ... өзінің бірінші
ұстазға деген ғылым саласындағы үлкен адамгершілік, азаматтық іс әрекетін
таныта білді. Сондықтан да, ... ... оны "Ал ... ас-саны" -
"екінші ұстаз" деп атаған.
Ұлы Бабамыз Аристотельдің философиясын дамыта отырып, өз тарапынан ... ... ... ... ... ... "Кемеңгерлік
меруеті", "Ізгі қала тұргындарының көзқарасы", "Музыканың үлкен ... ... ... үшін ... ала не білу ... ... "Ақылдың
мәні туралы", "Әлеуметтік-этникалық трактаттар", "Философиялық трактаттар",
т. б. көптеген философиялық еңбектер жазған. Фараби ғылымның философиялық-
логикалық ірге тасын дұрыстап қайта ... ... Ол ... ... ... ... Фарабидің метафизика, тіл ғылымы, логика, психология,
география, этика т. б. ... ... ... ... мәні ... ... ... терең үңілген сайын, біз жеке ұрпақтардың, тайпалар мен
ұлттардың мәдениеті мүлде оқшау дамиды деген "теорияның" негізсіздігін
соғұрлым айқын көріп отырмыз. ... жүзі ... ... із қалдырған
сол көрнекті қайраткерлер, шындығында, адамзат мөдениетінің бірлігін паш
етіп келеді. Әл-Фараби осындай дүние жүзілік тарихи тұлғалардың санатына
қосылады. Ол ... ... ... байлығын, иранның, үндінің ежелгі дүние
мәдениеттерінің жемістерін бойына дарытты. Дәл, сондықтан да, ол таяз
ұғымдар мен соқыр сенімдерден жоғары көтеріле білді, өзінің ... ... да ... ете ... ... өз заманындағы өнер-білімнің ең
асылын таңдап ала білді, өз дәуірінің шынайы энциклопедиясын жасап берді.
Оның терең мағыналы пікір ... жете зер ... ... ... ... ... ... жоқ деуге болады.
Араб шапқыншылығы Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік ... ... ... ... дем ... ... ішкі
қайшылықтар, еркін қауым мүшелерінен феодалдарға тәуелді адамдарға айналған
шаруалар қозғалысы және басқа да тәуелді күштер халифаның ... ... ... ... ... ... алған жоқ. X
ғасыр мәдени өрлеу заманы болды. Бұл Европадағы қайта өркендеу заманына
ұқсас мұсылман Ренессансы деп аталды. Осы өрлеуге ықпалын ... ... ... ... кең өріс алғанын, қолжазба
жинау, аудару ісінің жолға қойылғанын, жеке ... және ... ... атап өтуге болады.
Егер Қазақстан, Орта Азия және Таяу Шығыс елдерін сипаттайтын әлеуметтік,
этникалық және мәдени процестердің ... ... қиын ... әл-Фарабидің саяхат сапарларын көрсетсек, осының өзі IX—X
ғасырлардағы мәдени ... ... ... ... етіп көрсеткен
болар еді. Мүмкін, осының өзі, араб халифатының ішінде шетке тарту
әрекеттеріне және оның іс жүзінде күйреуіне байланысты, сол заманда
Оңтүстік ... ... ... деп ... дүниенің мәдени-саяси
өмірінің көшіп келіп отырған орталықтарының біріне айналғанын көрсеткен
болар еді. Бұрынғы орталықтар, өзінің бір ... ... ... да, мәдениет ошақтары ретінде сақталғанын көрген болар едік. Мұның
бәрі сол замандағы Шығыста Екінші ұстаз аталынып кеткен әл-Фарабидің
философиялық ... ... ... ... ... ... ... болғанды ұнатып, өзіне
тамаша лауазымдар ұсынып жатса да, күніне бір дирхемге қанағат тұтып,
қарапайым ғана өмір сүрді, ... осы ... оны, ... ... істеуіне
мүмкіншілік берді. Оның әшекейге толы бейнесін жасау ... ... еді. Нақ осы ... ... ... етіп ... тырысу да
жасанды әрекет болады. Ол заманда ұлт болып бірігу процесі аяқталудан әлі
тіпті алыс ... ... ... ... ... ... ... халқының құрамына
қосылған түркі тайпасынан (Қаңлы-қыпшақтардан) шыққанын, оның туған қаласы
қазір Қазақ жерінде екенін және ол ... ... ... ... бар ... ... дей аламыз.
Тәжіктердің, өзбектердің, қазақтардың, түрікмендердің, қырғыздардың,
ұйғырлардың мәдениеті, дәстүрі және тұрмысы өте ерте заманнан бері ... ... олар ... ... ... ... ... Атап
айтқанда, көшпелі мал шаруашылығын жүргізудің бұл екі түрі тіпті таза
күйінде бола бермеген. Оңтүстік Қазақстандағы қалалар көшпелі және ... ... ... ... келген.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың орта ғасырлық қалаларының және мекенді
жерлерінің қалдықтарын археологиялық жағынан зерттеулер орта ғасырлықтың
алғашқы дәуірінен бастап (VI—VII ғ.) ... ... ... ... Азия ... ... және мәдени жағынан біріне-бірі өзара
әсер етіп отырғандығын көрсетеді. Бұған, әсіресе, сауда қатынасы қолайлы
жағдай жасаған. Батыс пен Шығысты жалғастырған ұлы ... ... ... ... мен ... ... ... Исфиджабпен және
Отырармен байланыстырған керуен жолдар мен жалғыз аяқ жолдарды атап
көрсетуге болады. Бұл кездерде архитектура, қол ... ... ... ... ... ... бір-бірімен ұқсастығына қарамастан,
әрбір аймақта өзіне ғана тән ерекше мәдени дәстүрлері ... ... бірі — Айша Бибі ... Дала елі мен ... ... егіншілік
пен көшпелі шаруашылықтың ұштасқан жеріне, сол замандағы аса ... ... ... ... осы ... кесек тұлғаны шығаруы тегін емес.
Әрине, әл-Фараби туған қаласының дәстүрлерінен әлдеқайда кең келемді
дәстүрлерді бойына сіңірді. Өйтпейінше, оның есімі дүние жүзі ... ... ... еді. Оның ... өзінің сыртқы бейнесі
жағынан араби тілдес, Ислам мәдениеті деп ... ... ... кең өріс ... кейінгі дамуына, соның ішінде, Шығыс, Орта Азия, ... ... ... ... ... ... әр тарапты
болды және ұзақ уақытқа созылды. Барлық этникалык топтардың, соның ішінде,
түркі тектілер өкілдерінің "мұсылман" Шығысының ... ... ... ... ... тілді халықтық негізде дамыту әрекеттеріне қолайлы
жағдай туғызды. Түркі тілінде Махмуд Қашқаридің және Жүсіп Баласағұнның
шығармаларынан тамаша энциклопедист-ғалым әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... дегеніміз — ол абсолюттік игілік. Фарабидің айтуынша, адамдар көп
нәрселерді өзінің өмірінің мақсаты мен негізі деп ойлайды. Олар — ... ... ... ... ақша, атақ, тағы басқалары. Адам бақытты
ешбір жағдайда басқа күш ... ... тек ... ақыл парасат күші
арқылы ғана пайымдайды. Бақытты дұрыс ... ...... ... ... дүниежүзінің көп кітапханаларына тарап кеткен және
сол жерлерде сақтаулы тұр. Сол ... ... ... ... асыл
мұраларын зерттеп, оқып үйренуде. Фарабидің көп шығармаларын қазақ және
орыс тілдерінде басып шығаруда жергілікті ғалымдарымыз да, өз үлестерін
қосуда.
1975 жылы Мәскеу және ... ... ... ... Абу Насыр әл-
Фарабидің туғанына 1100-жылдық мерейлі тойы атап өтілді.
Республикадағы Қазақ Мемлекеттік Университетіне, Шымкент шаһарындағы
Мәдениет институтына әл-Фараби есімі беріліп ... 1991 жылы ... ... ... ... ... Т. ... қолдау ынтасымен тұңғыш рет Алматы, Шымкент шаһарларында ... ... ... ... ... ... алған Фараби оқуы болып
өтті. Мұнда рухани мұраларымыздың, мәдениетіміздің өзара әсері,
байланыстары мәселелері талқыланды.
Әбу-Насыр Әл-Фараби және оның ... ... ... ... ... ... ... ғылыми және мәдени мұралары ғасырлар бойы
ардақталып, ұрпақтан–ұпаққа өтіп келе жатқан ... ... ... аса
көп емес. Тарих жазбасында, халықтың рухани қазынасында айтулылардың
айтулысы, жүйріктердің ... ғана ... ... қоныс тебеді. Мың жылдан
артық уақыт өтсе де, аты ауыздан-ауызға жатталып, еңбектері уақыттың,
мезгілдің қатыгез сынынан мүдірмей өткен, сол ... ... ... бірі ... ... ... – дүниежүзілік мәдениет пен білімнің Аристотельден
кейінгі екінші ұстазы (арабша “Муаллими ас-сани”) атанған данышпан,
философ, энциклопедист ... ... ... ... ... ... ... жуып, кіндігін кесті”. Қаратаудың
тасына секірді, Сырдың суын ішті, Арыстың суын кешті, Қызылқұмның аптабына
күйді.
Осы еңбегімізде біз ... Әбу ... ... ... ... оқыған
жазған ғылыми еңбектерімен және орта ғасыр ғалымдарының Әл-Фараби ... ... ... Енді ... ... өмірбаянынан
бастасақ жөн болады. Әл-Фараби Арыс өзенінің Сырдарияға құя беріс
сағасындағы ежелгі Отырар қаласында ... (Оны ... ... деп ... ... ... орталық қаласы Отырарды кезінде негізінен
қыпшақ, қаңылы, қоңырат тайпалары мекен еткені тарихтан жақсы мәлім. Отырар
– бір жағы көшпелі мал шаруашылығын кәсіп ... ... жағы ... ... ... түрлі түркі ру-тайпаларын өзара байланыстырып
тұрған буын іспеттес қала болған. Бұл ... ... ... деп ... ... бойынша, ұлы ұстаз Әл- Фараби атанып кеткен.
Әл-Фарабидің толық аты-жөні: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-
Фараби яғни өз аты ... ... ... оны әкесі Ұзлағ, арғы атасы
Тархан, туған жері Фараб (Отырар), осыдан барып ол Әбу-Насыр Фараб, яғни
Фарабтан шыққан Әбу-Насыр ... ... ... еңбектерде оны “Тархани”
деп те атайды. Осы күнге дейін бізге жеткен кейбір деректерге ... ... сол ... ... ... ауысқан түркі тайпаларының
бірінен шыққан әскер басы екен. Сондықтан да Фараби қазіргі қазақ ұлтын
құрған байырғы рулардың бірі ... ... ... деп ... ... ... ... зерек, ғылым-өнерге мейлінше құштар болып өскен Әл-Фараби
алғашқы білімін ... жері ... ... ... алады. Ол өсе келе өз
заманының аса маңызды ғылым мен мәдениет орталықтары ... ... Каир т.б. ... ... Сол ... ... ... етті.
Шығыстың осы шаһарларында, ол өз дәуірінің ең көрнекті ғалымдарымен, көркем
сөз ... ... ... ... ... өзінің түркі тілімен қатар, араб, парсы, грек, латын, ... ... ... жан. ... ... алдында Египетке барып
қайтқан. Ол бұрынырақ өз отаны – Түркістанға да барған, кейбір мағлұмат
бойынша сол тұстағы Бұхардың әмірі мансур ибн Нұхтың ... ... ... ... ... атты ... жазған, «Екінші ұстаз» осы оқиғаға
байланысты алған дейді. Фараби хиджра есебі бойынша 339 жылы ... ... 950 ... ... ... аяғы ... 950 жылғы қаңтардың басы).
Дамаскіде қайтыс болады. Тарихшы ибн Халликанның айтуынша Данискінің «Биб
ас-сағир» (Кіші дарбиза) зиратына қойылған көрінеді.
Ғұлама-ғалым ... ... ... ... ... ғылым
саласы жоқ деуге болады. Ол философия, логика, математика, астрономия,
медицина, музыка, тіл білім, әдебиет теориясы т.б. ғылым салалары ... көп ... ... жазды. Алайда оның көптеген шығармалары ел
арасында қолжазба күйінде тарап, бірте-бірте жоғалып қала ... ... ... ... ғана ... ... ... ұлы ғалым
еңбектерінің саны жөнінде нақтылы деректер жоқ. Мәселен, Фараби
шығармаларының санын неміс ғалымы Ш. Штейшнейдер 117 еңбек десе, түрік
ғалымы А. Атеш 160, ал ... ... Б. ... 200 ... деп ... ... ұшан-теңіз еңбектерінен біздің заманымызға дейін сақталып,
бүгінгі ұрпақтың қолына тигені қырыққа жуық шығарма болады. Әйтсе де осы
қырық ... ... өзі ақ ... энциклопедист-ғалым, дарынды
әдебиетші, ұшқыр ойлы ақын болғанын толық дәлелдейді.
Әрине Әбу-Насыр әл–Фараби ең алдымен кезінде «Шығыстың Аристотелі» ... ... ... ... ... Ол көне ... ... Аристотель,
Гален сияқты ақыл-ой алыптарының шығармалары туралы көптеген трактаттар мен
түсіндірмелер жазды. Сөйтіп, Фараби Шығыс пен ... ... ... ... ... ... ... мәдениетпен таныстыруда зор роль
атқарды.
Фарабидің “Ақылдың мәні туралы тарихтан”, “Данышпандықтың інжу маржаны”,
“Ғылымдардың шығуы”, “Философияны оқу үшін алдымен не білу керек”,
“Аристотель еңбектеріне ... ... ... “Категориялар”,
“Метафизика”, “Герменевтика”, бірінші және екінші “Аналитика”) сияқты
зерттеулері оның ... ... ... ... танытты.
Фарабидің Аристотель философиясына мұнша зейін қоюында үлкен мән бар.
Аристотель талаптты да, жан-жақты білім иесі, данышпан адам.
Фараби Аристотельдің әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... ... да ... ... “Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы”,
“Мәселелердің түп мазмұны”, “Ғалымдардың шығуы”, “Бақытқа ... ... ... ... нақыл сөздері” сияқты көптеген
сындарлы философиялық еңбектер жазған. Фараби бұл еңбектерде дүние, қоғам,
мемлекет, ... ... т.б. ... ... озық тұрған пікірлер,
пайымдаулар айтады.
Ұлы ғалым нағыз гуманист ретінде адам ақыл-ойының жан-жақты ... ... ... ... толық ашуы мүмкін екеніне кәміл сенеді, адамзат қоғамындағы
барлық проблемаларды шешуге қабілетті ең ... ... деп ... ... ... қала ... көзқарасы” атты кітабында
бірқатар қоғамдық, әлеуметтік, этикалық мәселелерді сөз етеді. Мұндағы
“қала” деп отырғаны – мемлекет. Ғалым бұл ... ... ... ... ... ... келуі, идеал қала халқының моралдық
бейнесі, мұндай қала әкімдеріне ... ... ... ... ... ... үшін бүкіл қоғам болып, бірігіп тіршілік етуі
керектігі, т.б. мәселелер жайындағы өз пікірін ортаға салады. Алайда Фараби
өз дәуірінің перзенті еді.
Сонымен Фараби ... ... ... емін-еркін өмір сүретін, қоғам
мүшелерінің бәрі тең, бірін-бір құрметтейтін, бақытты қоғам ... ... ... ... ... – бір жолы ғылымды,
білімді игеруде деп білді. ... ... ... ... ... ... ... бақыты туралы армандады. Ал, енді Фараби ұлы гуманит
феодалдық соғыстарға, ел-жұртты тонауға, тақ пен тәж үшін ... ... ... ... ... адамның еңбекке, білімге, бейбіт
өмірге деген құқын қорғауға әрекет жасады.
Фараби Аристотель еңбектерін ... ... ... отырып, өзі де
жаратылыстану ғылымдарымен көп айналысқан. Ол ғылым күшін ... адам ... ... ... ... ... ... салаларын меңгеріп, тамаша табыстарға жеткен. Фараби ғылымының
философиялық-логикалық ірге тасын дұрыстап қайта қалап шықты, ғылымды оқу
және оқыту ретін белгіледі. Әр ... ... ... ... ... ... Ол ... жайлы күрделі зерттеулер жүргізілді, математикада
үлкен жаңалықтар ашты, астрономия жайлы кесек еңбектер қалдырды, физика
ғылымын жаңа идеялармен байытты, медицина, химия, минерология ... ... ... ... ... еңбектер жазды, ертедегі
дүние оқымыстыларының пікірлеріндегі озық және тозық қағидаларды талдады.
Фарабитану
Өміріміздің даму ... ... ... ... ... мен ... ... отыруда ғылым тарихы маңызды орын алады. Расында, адамзаттың
жинақталған материалдық байланыстары қандай ұшан-теңіз болса, оның рухани
байлығының қоры да ... көп. ... бәрі ... ... ... ... ... мұраны талдап, іріктей білу, оны қастерлеп бағалай білу, халыққа
жеткізу кейінгі ұрпақтың абыройлы міндеті. Осы кездегі ... ... ... ... мен ... ... талай елдің, талай ұрпақтың таңдаулы
өкілдері қатысты. Орта ғасырларда адамзат білімінің молайып, ақыл-
парасатының жетілуіне орасан зор еңбек ... ... бірі ... ... ... ... ... Әбу насыр Әл – Фараби (870-
950) болды. Фараби және оның ... ... мен ... дамытудағы
орнын анықтау, ғылыми мұраларын мұқият зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс. Бұл
жағдайды білімпаздар өте ... ... ... ... да ... дүние жүзінің әр түрлі халықтарынан шыққан оқымыстылар Фараби
мұраларын 1000 жыл бойы тынбастан зерттеп келді. Олардың ... ... ... Ибн әл-Надим (995ж), әл-Байхаки (1169), Ибн әл-Кифти
(1248), ... ... (1657), ... ... жазған Венике (1484ж),
Камерариус (1638), Француз тілінде жазған Генрих Зутер (1902), ағылшын
тілінде жазған Георг Сартон (1927), түрік тілінде ... А. ... ... (1950), орыс тілінде жазған С.Н. Григорин (1958), өзбек тілінде
жазған М. Хайруллаев (1963)1 т.б. бар. Фарабитану ғылымына қазақ ғылымдары
да көп көңіл ... ... ... ... ... жазып шығарды.
Фараби жайында қазақ тілінде басылып шыққан кітап, мақалалардың қысқаша
тізімін атап ... Ш. ... ... ... және ... Алматы
1969; Ә.Х. Марғұлан ҮІ-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен
тайпаларының ... ... ССР ... ... ... 1957; А. ... Әл-
Фарабидің “Философияны үйрену үшін қажетті шарттар жайлы трактаты”. “Білім
және еңбек” №1, 1962.
Фараби мұраларын зерттеуде тек қана Шығыс, Орыс ... ғана ... ... да ... ... ... Бұл тұрғыда Америкалық ғалым
Николас Решердікі айтуға тұрарлық еңбек. Николос Решер – АҚШ-тың Питсбург
университетінің профессоры. Ол Фараби және оның ... ... көп ... ... Николас Рештер ұзақ ізденудің нәтижесінде
1962 жылы ағылшын тілінде “Фарабидің аннотацияланған библиографиясы” деп
аталатын, Фарабиді зерттеушілер үшін ... ... ... ... 1000
жыл бойында Фараби жөнінде кім не жазды, Фараби шығармалары қай тілдерге
аударылды, оның ... аса ... ... ... ... ... ... қолға алған совет ғалымдарының бірі академик В.В. Бортольд
болды. Қазақстанда әл-Фарабидің еңбектерін зерттеу ісі ... ... кең өріс алды ... ... 1985-1995 жылдары ұлы ғалымның
философия, тарих, әдебиет, тіл білімі, жаратылыстану ғылымдары ... ... ... ... т.б. ... ... ... бастады. Әл-
Фарабидің сан салалы ғылыми-шығармашылығын жан-жақты зерттеп, оны ғылыми
баспалар арқылы жариялау ісіне Н. Машанов, А. Қасымжанов, А. ... ... ... да көп үлес ... даму тарихында жинақталған білім қорларын сұрыптап, реттеп белгілі
бір жүйеге салу тәртібі ежелден бар. ... ... бір ... бар ... ... ... оны кемелдендіруге, дамытып, толықтыруға
итермелесе, екінші жағынан, ғылымның өзін түсінуді, түсіндіруді,
пайдалануды ... ... міне ... ... ... бір ... жиынтығы- энциклопедиялар жасау дәстүрі пайда болған. Мұның
ертеректегі мысалы ретінде Аристотельдің осы ... ... ... Орта ... заманында да әр түрлі үлгіде жазылған көптен
энциклопедиялар дүниеге келген.
Ұлы данышпан бабамыз әл-Фараби бұл тұрғыда да қарап қалмай, өзінің ең
атақты ... бірі ... ... деп ... ... ... бұл еңбегінің ғылым тарихында алатын орны ерекше ... ... ... ... т.б. ... Шығыс пен Батыс
елдерінде өте ертеде-ақ мәлім болып, одан көп ғұламалар мәлім алды.
Европа ғалымдары да бұл еңбекпен өте ... ... ... ... ХІІ ... өзінде-ақ арабшадан латын тіліне екі
рет аударылған. Одан кейінгі ғасырларда бұл еңбек толық немесе үзінді
түрінде ескі ... ... ... ... ... түрік және басқа
тілдерге аударылып, ғылыми қауынға кеңінен мәлім болды.
Роджер Бэкон, атақты Әбу Әли ибн Сина (980-1037) және басқалар ... ... ... ... ... ... жазған.
Авторы: Аманжолова М.К., Беркінбекова А.М., Әбілқасов Ғ.М.
Мәдениеттану (барлық мамандықтардың студенттеріне арналған). Оқу құралы.
Тарих- ... ... ... Он ... - ... :
"Фолиант" баспасы, 2005 - . - (Мәдени мұра).
Дербісәлі Әбсаттар қажы
Жаһандану және ислам үммесі немесе Каирдегі Бейбарыс медресесін
басқарған Тараз ғалымы

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Махмұд Қашқари,Қожа Ахмет Ясауи, Әбу Насыр Әл-Фараби7 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
Қорқыт ата кітабы. Әбу Насыр әл-Фараби. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат түрік»12 бет
Ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фараби17 бет
Әбу Насыр Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби5 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби10 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми- философиялық еңбектері18 бет
Әбу Насыр Әл-фараби туралы2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь