Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.6

1 Есімше тұлғаларының грамматикалық қызметі ... ... ... ... ... 7.14
1.1 Есімшелердің қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.24
1.2 Есімшелердің етістіктерше жұмсалу қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... 25.27
1.2 Есімшелердің есімдерше жұмсалу қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.31

2 Есімшелердің құрмалас сөйлемдер жасаудағы қызметі ... ... . 34.40
2.1 Есімшелердің мезгіл бағыныңқылы сөйлем жасауға қатысуы ... . 40.46
2.2 Есімшелердің себеп бағыныңқылы сөйлем жасауы ... ... ... ... ... .. 46.50
2.3 Есімшелер арқылы жасалған салыстырмалы сабақтастар ... ... ... 51.54
2.4 Есімшелер арқылы жасалған қарсылықты бағыныңқылы сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
54.60

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
61.64
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
65.66
        
        Есімшелердің құрмалас сөйлемдер жасаудағы қызметі
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...........................................3-6
|1 |Есімше ... ... |7-14 |
| ... | ... |Есімшелердің қалыптасу |14-24 |
| ... | ... ... ... ... |25-27 |
| ... | ... |Есімшелердің есімдерше жұмсалу |27-31 |
| ... | |
| | | |
|2 ... ... ... ... ... |34-40 |
|2.1 |Есімшелердің мезгіл бағыныңқылы сөйлем жасауға қатысуы..... |40-46 |
|2.2 |Есімшелердің себеп ... ... |46-50 |
| ... | ... ... ... ... салыстырмалы |51-54 |
| ... | ... ... ... ... ... ... | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| ... ... |61-64 |
| | | |
| ... |65-66 |
| ... |
| ... | ... ... тіл ... ... ... ... нысаны ету
өріс алып келеді. Бұның ұтымды жағы белгілі бір ... ... ... ... ... жағдай жасау болып табылады. Осы зерттеу
жұмысында да есімше тұлғалары барлық тіл ... ... ... ... отыр. Рас, есімше тілдің деңгейлік ... ... және ... ... қатысты жазылған түрлі еңбектерде
сипатталады, бірақ олардың бүкіл тіл ... ... ... ... бұрын қарастырылған емес.
Есімшелер – есімдер мен етістіктің қасиетін бірдей иеленген тілдік
құрал. Олар ... ... ... және ... ... ... ... да қызмет атқарып, сөйлемде анықтауыш ... ... ... ... бұл ... ... ... (есім
сияқты) деп атаған. Бұл да, үстеу сөз табының атау сөз ... бір ... ... ... ... ... Өйткені бұл
тілдік тұлғаның табиғаты етістік ... ... ... ... есімше деп атаған. -ше ... зат ... ... ... зат ... ... тудыратын жұрнақ. Сондықтан -ше тұлғалы сөз
зат есім болса, сол заттың өзі ... ... ... да, ... сөз
болса, соған ұқсас қызмет ... ... ... ... ... ... есімшелердің көсемшелерден өзгешелігі – бұл тілдік тұлғалар
екі жақты. Олар тіл жүйесінде есімдерше де және ... ... ... де ... ... ... шақ, етіс тұлғаларының болымды-
болымсыз түрлерінде жұмсалына алады, ... ... ... ... ... ... қасиеті мен предикаттық қызметте жұмсалғыш
қалпын да сақтаған. Яғни есімшелер де предикаттық ... ... ... ... ... және олар да көсемшелер сияқты пысықтауыштық
қызмет атқара ... ... ... ... ... ... Есімшелер көпқызметті болғанымен, яғни етістіктерше де,
есімдерше де ... ... ... ... қимылдық сипат басым
болады.
Есімшелер көсемше тұлғаларының ... ... ... ... көп ... ... ... табиғаты өте күрделі болғандықтан, оған тілші ... ... ... да бірізді емес.
Қазақ тілінде есімшелер сөйлемнің барлық мүшесінің қызметін атқарады.
Олардың сөйлемдегі қызметі тұлғалық өзгерістеріне және ... ... ... тіл ... ... ... бір-бірімен тармақтық
және тізбектік қатынаста болады. ... ... ... ... ... бұрын жеке-жеке қарастырылып келді.
Есімшелерді етістіктерше және есімдерше жұмсалуы деп жіктеуге ... өзі ... ... ... тұрады.
Есімшелердің есімдерше қызмет етуінің өзі бірнеше жұмсалымдық-
парадигмалық сатыдан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... жеке-жеке жұмсалымдық парадигмалық қатар
түзейді.
Есімше тұлғалары арнайы қарастырылмаса да, оның ... ... ... жөнінде Қ.Есеновтің және Р.Өмірбекованың еңбектерінде ... ... ... ... ... даму ... ... есімше
тұлғаларын олардың тіл жүйесіндегі барлық ... яғни ... ... ... өзара байланыстыратын тіл жүйесіндегі негізгі
заңдылықтардың бірі парадигмалық және ... ... ... ... ... ... сөз ... барлық еңбектерде есімшелер ... ... ... көсемше мен есімше тұлғалары етістіктің
функционалды жұрнақтары болып табылады. Олардың ... ... ... – етістіктің бір түрі ретінде ... ... ... етістікті сипаттайды. Бұл – көсемшенің табиғатына тән түп негізгі
(первичные) қызметі мен ... ... ... ... дамуының нәтижесінде
өзіне басқа да түрлі мағына мен қызметтерді ... ... ... ... да, ... де кеңіген. Олар – көсемшенің кейінгі (вторичные)
мағыналары мен ... ... ... ... деп ... ... аналитикалық формант құрау, шақ, оралым, бағынынқы сөйлемнің
баяндауышы болу қызметтерін айтамыз. ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Негізгі қимылды сипаттау оның ең негізгі
мағынасы болып саналады. Көсемше негізгі етістікті ... ... ... ... ... ... ... қимылдың қандай тәсілдер арқылы
жасалуын білдіретін амал пысықтауыш ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің сынын, тәсілін, мекенін, мезгілін
білдіріп, ... ... ... ... ... бір ... бір
мүшеге қатысты болатын және ... ... ... бағынбай
тұратын бірыңғай баяндауыштарды жасауға қатысады. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... шақ
мағынасын жасауға қатысады және т.б. Сондай-ақ көсемше тұлғалары формалық
жағынан да, мағыналық жағынан да ... ... ... қайырылып,
өзінен кейін тиянақтаушы етістікті қажет етіп тұрады да, кем ... ... ... жаңа ... ... ... ... көптеген түрін
жасауға негіз болады.
2. Ал есімшелердің тіл жүйесіндегі ... ... ... ... ... бірі ретінде есімшелер кейде зат
есімді ... ... ... мағынасын жоғалтып, тұрақты сапаны
білдіріп ... Олар ... ... ... ... ... байланысты сөйлемде атрибуттық және предикаттық мағыналарға ие
болады да, әрі етістік, әрі сын есім орнына жүре береді. ... ... ... ... табиғаты етістіктікі екендігін дәлелдейтін дерек
көп. Мысалы, ақ шаш пен ... шаш ... ... ... ... ... ... тұр. Бірақ қимылға қатысы жағынан келгенде
екі тіркестің мағыналары ... Таза ... сын есім ... болған
анықтауыштық қатынас тұрақты сапаны білдіреді: ақ шаш, көк шөп және т.б. Ал
есімше негізгі сын ... ... бір ... аяқталғандығын соның
нәтижесін көрсетіп тұрады: ағарған шаш, көгерген шөп және т.б. Қимылдың өту
сипаты тұрғысынан ... ... ... ... ... Шөп
көгереді → шөп көгеріп келе жатыр → шөп көгерді → шөп ...... ... біз ... ... ... қолданысында да әрекет мәні
сақталатындығын байқаймыз.
Диплом ... ... Жүйе ... ... ... орнын анықтаумен шектелу бүгінгі ғылым талабы үшін жеткіліксіз.
Жалпы тіл ... оның ... ... тіл ... ... ... ... байланысты жүйе ішіндегі тілдік құралдың ... ... ... ... ... отыр. Морфологиялық деңгейде
есімше етістіктің бір функциялық жұрнағы ретінде ... шақ ... және атау ... ... ... ... атқаратындығы сөз
болады. Ал есімшелердің синтаксистік қызметі морфология ... ... ... бұл ... ... бір-бірімен
тығыз байланысты. Жалпы тіл деңгейлері бір-бірімен өте тығыз байланысты
болатындығы ... ... тіл ... ... тұлғаларының жұмсалу аясы
тілдегі болатын синтагмалық және парадигмалық қатынастар тұрғысынан алғаш
көрсетмекші. Яғни тіл ... сол ... ғана ... ... ... ... ... ұқсас қызметтерін салыстыра қарау арқылы ... ... ... және ... ... ... байланысын анық
көруге болатындығы дәлелденіп отыр.
Диплом жұмысының ... ... ... тілі ... ... алынды. Оның ішінде есімшеден жасалған анықтауыштық ... ... ... ... ... ... ... есімше тұлғалы сөйлем мүшелері және т.б.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... ... ...... тұлғаларының тіл жүйесіндегі парадигмалық ... ... ... ... тіл ... ... ... мақсатты шешу үшін төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- есімшелердің қазақ тіл біліміндегі зерттелу тарихын жүйелеп, ... ... ... ... ... ... ... тарихын көрсету;
- есімше жұрнақтарының көсемше тұлғаларының қалыптасуына ... ... ... морфология деңгейіндегі қызметі мен синтаксис
деңгейіндегі қызметінің ... ... ... ... жасалған құрмалас сөйлемдерге талдау жасау.
Диплом жұмысының ғылыми тұжырымы:
- ... ... ... ... ... ... де,
есімдерше де жұмсалуына қарамастан, қимылдық сипаты басым болып
табылады;
- есімшелердің әр ... ... ... ... ... ... ... байланысты болады;
- есімшелер көсемше тұлғаларының қалыптасуына негіз болған тіл жүйесінде
көнеден келе жатқан тілдік бірлікке жатады;
- ... ... ... ... өзге тәсілдерге (көсемше, шартты
рай) қарағанда лексика-грамматикалық қолданысы жағынан мүлдем өзгеше
болып келеді;
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... екі ... пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Есімше тұлғаларының грамматикалық қызметі
Етістіктің ерекше бір түріне жататын функционалдық тілдік бірлік ол
–есімше. ... тіл ... бұл ... ... ... болатын
[1, 251 б.]. Есімше және көсемше тұлғалары ... ... ... сөз ... ... ... ... қарастыруға тырысып,
кейбір терминдерді басқаша атаған Қ.Жұбанов та ... ... ... ... ... [2, 363 б.]. ... ... барлық грамматикаларда есімше етістіктің функционалды
жұрнағы ретінде танылып келеді. Мәселен, 2002 жылы ... ... ... ... функциялық жұрнақтарының бірі» деген
анықтама берілген. «Есімше мағынасы жағынан етістіктерше ... ... ... болы -п ... ... шақтық мағынаны аңғартады.
Бірақ түрленгенде есімдерше ... ... ... ... ... сөйлемде атрибуттық және предикаттық мағынаға ие
болады» [3, 591 ... ... ... ... ... ... ... (Perticipium) – зат пен субъектінің қимылымен байланысты
белгісін білдіретін және ... ... ... ... ... ... [4, 297 б.]. Бұл – қос ... сөздіктегі
анықтама.
Есімшеге қатысты бір анықтама: «Есімше – синтаксистің ерекше түрі.
Сөйлемде екі түрлі мәнде, екі түрлі ... ... ... ... ... іс-әрекетті белгілі бір шаққа байланысты білдіреді ... ... ... ... ... бүтіндей басқа мәнді,
басқаша қызметте, атап айтқанда, заттың сындық қасиетін, қатыстық белгісін
білдіріп немесе заттанып, заттық мәнде ... [5, 19 б.], – ... ... ... ... сөз ... [4, 296 б.].
Соған қарағанда, олар көсемшелермен салыстырғанда көне болып табылады. Оның
үстіне көптеген көсемшелер ... ... ... ... Яғни ... ... даму ... есімшелердің жеке сөз табы ретінде
қаралуы заңды ғой деп ойлаймыз.
А.Салқынбайдың лингвистикалық сөздігінде есімше былайша сипатталған:
«Есімше – есім ... ... іс ... ... ... финит емес тұлғасы» [6, 82 б.].
Ғ.Қалиев шығарған ... ... ... ... анықтама жоғарыдағылардан өзгеше: «Есімше – қимыл, іс-әрекетті
заттың ... ... ... ... ... ... ... есімнің
де, етістіктің де қасиеті бар. Оның есімге тән қасиеті есімдерше (мыс., сын
есімше) түрленіп, ... ... ... бола алатындығынан көрінсе,
етістікке тән қасиеті шақтық мәнді білдіретінінен байқалады» [7, 115 б.].
Байқап отырғанымыздай, қазақ тіл біліміне қатысты ... ... ... ... ... ... анықтама түрлі-түрлі. Бір ... ... ... ... аударылса, бір анықтамада бірліктің
баяндауыштық (шақтық) мағынасына басымдылық берілген. Тіл ... ... ... бір анықтамаға сыйдыру, әрине, мүмкін емес.
Анықтама тілдік ... ... ... ғана ... ... ... мағыналарынан өзге тіл жүйесінде бірнеше қызметтері
бар екендігі анық. Біз ... осы ... ... ... ... ... нақты болса, оған қойылған терминнің ... одан да ... ... ... ... ... арнайы қарастырған
Б.Қапалбеков бұл термин жөнінде былай дейді: ... ... жеке ... атауыштық қызмет атқара алатын ұқсас формамен
бүркеп, үстеу сөзді термин еткендігі байқалады. ... де осы ... ... оған ... дейтін есім сияқты айтылатын етістіктің түрі»
деген анықтама береді. Ғалым етістіктің функционалдық екі түрін ... ... деп ... ... ... ... да, мағыналық жағынан
да тиянақсыз ... ... ... айтылмай өзі үнемі
көсемдер сияқты, көсемше соның алдында тұрады. Етістіктің ... ... ... ... аталуы құрылымдық жағынан бірдей болғанмен, ұғымдық
белгіге сүйенуі ... ... ішкі ... ... ... ... көсемше сыртқы құбылыстық ұқсастыққа сүйеніп жасалған.
Осыған ... ... ... тіл ... ... есімдік қасиетінің
(әсіресе, сын есімдік) молдығынан есімше аталғандықтан, көсемшені ... деп ... ... ұсыныстар бар» [8, 29 б.].
Есімшелер – есімдер мен ... ... ... ... ... Олар есімдерше септеледі, тәуелденеді және көптеледі. Сондай-ақ сын
есімдердің ... да ... ... ... ... болады. Осы
ерекшелігін ескеріп, А.Байтұрсынұлы бұл ... ... ... (есім
сияқты) деп атаған. Бұл да, жоғарыда ... ... сөз ... атау ... қолданылуының бір көрінісі. Есімшеде етістіктің қасиеті молдау.
Өйткені бұл тілдік тұлғаның табиғаты етістік ... ... ... атқарғандықтан есімше деп атаған. Бұндағы ... ... ... қажет. -ше жұрнағы зат есімнің кішірейткіш жұрнағы емес,
зат есімнен үстеу тудыратын жұрнақ. Сондықтан -ше ... сөз зат ... сол ... өзі ... түрі) болады да, үстеу сөз болса, соған
ұқсас қызмет атқарады, соларша жұмсалады ... ... ... ... ... өзгешелігі – бұл тілдік тұлғалар екі жақты. Олар
тіл жүйесінде есімдерше де және ... ... ... ... де
жұмсала алады. Есімшелер шақ, етіс тұлғаларының болымды-болымсыз түрлерінде
жұмсалына алады, сонымен қатар етістіктердің ... ... ... ... мен ... ... жұмсалғыш қалпын да ... ... де ... қызметте жұмсалып, шақ мағынасын жасауға
қатысады және олар да ... ... ... ... ... ... ... грамматикада біршама қарастырылған. ... ... ... ... ... атты ... жалпы түркі тілінде зерттелуі (І тарау); сөз категориялары
ішінде алатын орны (ІІ тарау); морфологиялық функциясы (ІІІ ... ... ... (ІV ... сөз ... ... 1958 жылы ... көрген.
Біздің ойымызша қазіргі қазақ тіліндегі есімшелер қазіргі ғылымның дамуы
тұрғысынан қайта қаралуы тиіс. Біріншіден тіл ... ... ... ... нысаны болғанына жарты ғасыр болды. Екіншіден ғылым дамиды,
зерттеудің, талдаудың жаңа әдіс-тәсілдері пайда болады. Біздің бұған ... ... ... тұлғалары арнайы қарастырылмаса да, оның ... ... ... жөнінде Қ.Есеновтің және Р.Өмірбекованың еңбектерінде сөз
етілген. Біздің мақсатымыз ... ... даму ... тұрғысынан есімше
тұлғаларын олардың тіл жүйесіндегі барлық жұмсалымын, яғни ... ... ... ... ... тіл жүйесіндегі негізгі
заңдылықтардың бірі парадигмалық және синтагмалық қатынастар тұрғысынан
қарастыру болып табылады.
Етістік ... сөз ... ... ... ... ... ... Өйткені көсемше мен есімше тұлғалары ... ... ... ... Олардың басты айырмашылықтары:
1. Көсемше – етістіктің бір түрі ретінде жанама қимылды білдіріп,
негізгі етістікті сипаттайды. Бұл – ... ... тән түп ... ... мен ... ... ... тілдің дамуының нәтижесінде
өзіне басқа да түрлі мағына мен ... ... ... ... оның
мағынасы да, қызметі де кеңіген. Олар – ... ... ... мен ... ... қосымша қызметі деп күрделі етістік
жасау, аналитикалық ... ... шақ, ... ... ... болу ... ... Нағыз көсемше жанама қимылды білдіріп,
негізгі қимылды сипаттайды. ... ... ... оның ең ... ... саналады. Көсемше негізгі етістікті сипаттап қолданылғанда,
қалай? ... ... ... ... ... қимылдың қандай тәсілдер арқылы
жасалуын білдіретін амал пысықтауыш қызметін атқарады, көсемшелер сөйлемде
етістік арқылы ... ... ... тәсілін, мекенін, мезгілін
білдіріп, пысықтауыштық қызмет атқарумен қоса, барлығы бір дәрежеде бір
мүшеге ... ... және ... ... бір-біріне бағынбай
тұратын бірыңғай ... ... ... ... ... ... сөйлем жасауға белсене қатысады. Көсемшелер шақ
мағынасын жасауға қатысады және т.б. Сондай-ақ ... ... ... да, ... жағынан да тиянақсыз болғандықтан қысқа қайырылып,
өзінен кейін ... ... ... етіп ... да, кем дегенде екі
сыңардан құралып, жаңа ... ... ... ... ... ... негіз болады [8, 12 б.].
2. Ал есімшелердің тіл жүйесіндегі жұмсалымы ... ... ... ... бірі ... ... ... зат
есімді анықтап, шақты білдіретін мағынасын жоғалтып, тұрақты сапаны
білдіріп ... Олар ... ... ... ... Осы
ерекшелігіне байланысты сөйлемде атрибуттық және предикаттық мағыналарға ие
болады да, әрі етістік, әрі сын есім ... жүре ... ... ... ... ... табиғаты етістіктікі екендігін дәлелдейтін дерек
көп. Мысалы, ақ шаш пен ағарған шаш ... ... ... ... қатынасты білдіріп тұр. Бірақ қимылға қатысы жағынан келгенде
екі тіркестің мағыналары ерекшеленеді. Таза сапалық сын есім ... ... ... ... ... білдіреді: ақ шаш, көк шөп және т.б. ... ... сын ... ... бір процестің аяқталғандығын соның
нәтижесін көрсетіп тұрады: ағарған шаш, көгерген шөп және т.б. ... ... ... ... ... ... ... береді: Шөп
көгереді → шөп көгеріп келе жатыр → шөп көгерді → шөп көгерген → ... ... біз ... ... ... ... да әрекет мәні
сақталатындығын байқаймыз.
Салттылық, сабақтылық – таза етістікке тән ... ... ... ... ... ... қайнасып» бірігіп жатыр. Етістіктің
синтаксистік қызмет атқарумен байланысты, сөйлемнің ... ... орай ... ... пен салт етістік категориялары бұрыннан бері
бөлініп ... ... ... ... ... ... зат ... жалпы есім-жалқы есім, адамға байланысты зат,
адамнан басқа атауларға байланысты зат ... және ... сын ... ... ұқсас. Етістік жалпы грамматикалық мағынасы
жағынан нені білдірсе де қандай тұлғада тұрса да я ... я салт ... ... Яғни ... ... ... ... мағынасын
сақтайды.
Есімше -ған (-ген, -қан,-кен), -ар (-ер, -р, -с), -атын (-етін,
-итын, ... -ушы ... -мақ ... -бақ, -бек, -пақ, ... негізгі және туынды түбір етістікке, етістіктің болымды және
болымсыз формалары да, етіс категориясының барлық түрлеріне жалғану ... Ал ... рай, ... рай, ... рай ... ... жалғанбайды. Өйткені ол жұрнақтар есімшелермен функционалдық
парадигма құрайды.
Есімше жұрнақтарының қызметі өзі ... ... ... ... ... ... ... білдіретін белгісін жасау.
Мысалы: жар – қимыл-әрекетті білдіретін етістік, ал жарған (ағаш), жаратын
(отын), жарушы (бала) – ... ... ... ... ... ... бірақ жіктелудің үлгілерінің ішінде етістіктерше
емес, есімдерше жіктеліп, сөйлемде баяндауыштың қызметін атқарады [3, ... ... ... бес ... бар. ... ... ... лексика-грамматикалық сипаты бірдей болмайды және олардың шақтық
мағынасы да ... ... ... Бұл ... де ... мен ... анық байқауға болады. Мәселен, көсемшелер жіктелгенде бірдей
үлгіде болғанымен бірі (-а, -е, -й) ауыспалы ... ... бірі (-п, ... ... ... ... Есімшелер де солай бірде келер, бірде өткен
шақты білдіреді. Жалпы көсемше ... ... және ... ... [8, 38 б.]. ... ... аударайық:
1-кесте. Көсемшелердің жұмсалу әдісі
|Жұмсалу өрісіне |Күрделі |Пысықтауыш |Бірыңғай |Күрделенген |Құрмалас |
|қарай ... ... ... ... жасау|сөйлем |
| ... | ... | ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... |-а; -п |-а; -п |-п |-а; -п |-а; -п ... ... ... |- |-ғалы ... |
| | ... | ... ... |
| | ... | ... |-мастан |
| | ... | ... ... |
| | ... | ... | ... де ... ... ... әр шақты білдіріп отырады.
-ар, -ер -р болжалды келер шақ, -ған- ген өткен шақ және т.б. ... ... ... жіктелетіндер және жіктелмейтіндер болып бөлінбейеді.
Жоғарыдағы кестеде көрсетілген ... ... ... талдау жасау оңай. Көсемшелік сипаты қаншалықты басым
болғанымен де -ғалы ... ... ... ... ... ... ... (есімше + қызметтік (функциялық) жұрнақ)
-мастан (болымсыз етіс + есімше + шығыс септік)
-ысымен (қимыл есім + тәу. ІІІ жағы + ... ... ... ... + ... + ... + ... жұрнақ).
Есімшелер есім сөздермен бірдей үлгіде жіктеледі де, үшінші жақта
нөлдік тұлғада тұрады. Ал көсемшелер үшінші ... ... ... ... тілінде есімшелер сөйлемнің барлық мүшесінің қызметін атқарады.
Есімшелердің сөйлемдегі қызметі олардың ... ... ... ... ... ... Мына кестеге назар аударайық:
2-кесте. Есімшелердің сөйлемдегі қызметі
|Сөйлемдегі қызметі |Тұлғалануы ... орны ... ... (жай, ... |Зат ... орнында |
| ... ілік ... |
| | | ... ... ілік ... сөздің алдында|
| | | ... ... ... |Сөйлемнің соңында |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... атау | |
| ... -дей) | ... ... орын ... олардың қандай сөйлем мүшесі
екендігін білдіреді және де ... ... ... де ... Сөз ... тұлғалары жоқ немесе өте аз тілдерде сөздердің
орын тәртібінің мәні, грамматикалық ... ... ... болып
табылады. Мәселен, қытай және ағылшын тілдерінде сөздердің орын тәртібі
басты грамматикалық тәсілдердің біріне ... ... ... ... ... ... сөйлемді қазақ тілінде Баласын әкесі жақсы көреді ... ... ... грамматикалық өзгеріс болмайды. Ал ағылшын
тілінде бастауыш пен толықтауыштың орнын ауыстырсақ, қызметтері де ... ... The father laves the Sоn – The Sоn laves the ... ... морфологиялық жүйесі күрделі, көрсеткіштерге өте бай.
Десек те сөйлемдегі сөздердің орын ... ... ... ... ... ... ... қазақ сөйлемінде ... ... ... ... ... ... ... атқарып кететіндігі
белгілі жайт. Бұл арнайы әр жұмсалымға қатысты морфологиялық көрсеткіштің
жоқтығына байланысты: Ағарған шаш – Шаш ... Әр ... ... ... ... ... болмас еді.
Морфологиялық көрсеткіші бар тілдік тұлғаларға сөйлемдегі сөздердің
орын тәртібі стилдік мән бермесе еш әсер етпейтіндігін ... ... ... ... ... ... тұру ... бар.
Кестеде көрсетілгендей, зат есімнің орнына жүргенде, яғни ... ... ... ... ... ... ... септеледі,
ал баяндауыш қызметінде тұрып жіктеледі. Бұлар – есімшелердің жай ... ... ... ... ... ... түрлі септік
тұлғаларында тұрумен қатар функциялық ... ... ... ... ... тағы бар. Осының бәрі есімше тұлғаларының жұмсалу
мүмкіндігін байқатады. Қанша ... ... ... ... сонша мағына
болады. Есімшелердің есімдерше де, етістіктерше де тұлғалана алуы оларды
тіл жүйесіндегі ең белсенді жұрнақтардың ... ... Әр ... ... ... ... болу міндетті емес. Бір тұлғаның өзі бірнеше
мағынада келе беруі мүмкін. Мәселен, бір ... ... ... ... мағынасы бірдей қалыптаспаған. Сапалық сын есімдердің семантикасын
арнайы қарастырған Ә.Ақкөзовтың айтуынша, ... ... ... ... ... ... [9, 48 б.]. Сын есім ... тұрғанда есімше атау
тұлғада тұрады: көгерген шөп, ... шаш. Ал ... ... ... ... ... нөлдік тұлғада тұрады, бірақ екі
қолданысы, сырт қарағанда, омоним болып ... ... ... бұлардың
екеуі екі түрлі тұлға, екі түрлі қолданыс екендігіне көз жеткізесіз. Нөлдік
тұлға мен атау септіктің ... тұсы ... -ған ... -қан, ... -ар (-ер, -р, -с), ... ... -ушы (-уші), -мақ (-мек, -бақ, -бек, -пақ, ... тіл ... ... ... ... жұмсалына алмайды. Бірі
актив қолданса, бірі пассив қолданылады. ... ... ... ғана
тән емес, көсемшелердің де барлығы бірдей күрделі етістік ... ... ... ... пысықтауыштық қызмет атқарып немесе құрмалас
сөйлем жасай алмауы мүмкін. Көсемшені зерттеген ғалымдар оның ... ... ... [8, 29 б.]:
3-кесте. Көсемшенің жіктелуі
|Шаққа қатысына қарай |Жіктелетіндер ... ... ... ... |-а, -е, -п |-ғалы, -ғанша, |
| | ... |
| | ... ... ... жасау |+ |– ... болу |+ |+ ... ... ... |– ... ... ... |+ ... ... ... |+ |+ ... ... бір ... ... ... әр ... Бірінің ауқымы кең, бірінің ауқымы тар. ... ... ... біз ... тұлғаларының тіл жүйесіндегі
жұмсалыну ... ... ... ... ... және ... қатынас болатындығы
белгілі. Танылған бір заңдылық, алдымен, тіл деңгейлерінің біріне қатысты
қолданылады да, ... ... ... өтіп ... ... да тіл ... алдымен лексикаға қатысты қолданылған болатын.
Швейцар ғалымы ... де ... ... бір ... мағыналарының
синтагмалық және парадигмалық қатынасы болатындығын көрсеткен [10, 155 б.].
Ғалымның ... ... ... тек ... ғана емес ... де
қатысты болып келеді. Жалпы тармақтық (парадигмалық) және ... ... тіл ... ... ... біріне
саналады. Ол тіл жүйесіне қатысты болғандықтан, ондағы тілдік бірліктердің
де барлығына қатысты болады. Қазақ тіл ... ... ... ... ... парадигмалық және синтагмалық қатары
болатындығы ... [11, 43 б.]. Тіл ... ... ... ... ... және ... қатынаста тұрады. Етістіктің
функциялық формасы болып табылатын есімшелердің де тіл жүйесінде ондаған
жұмсалымы болады. Олар ... ... және ... ... ... тиянақсыз тұлғада тұрған есімшелердің сөйлемнің тұрлаусыз
мүшесін жасау қызметі мен ... ... ... ... өте ... ... ... Бірақ олар дәстүрлі грамматикада тілдің
деңгейлік ... ... ... ... ... ... байланысып жатқан деңгейлік жүйе деп танитын ... ол ... ... ... Біз ... ... ... жалпы мағынасы мен оған қоса қосымша мағыналары болады.
Аталған тұлғаның ... ... ... ... ... ... тармақтық немесе тізбектік қатынаста болады. Біздің ... – осы ... ... ... қалыптасу тарихы
Қазіргі қазақ тілінде есімшелердің -ған (-ген,-қан, -кен), -ар (-ер,
-р, -е), -атын (-етін, ... ... -ушы ... -мақ ... -бақ, ... -пек) жұрнақтарының бар екендігі белгілі [12, 300 б.]. Бұлардың бәрі
бірден қалыптаса қалған жоқ. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... оларды жасайтын жұрнақтарды саралай келіп,
барлық фонетикалық ... қоса ... 200-ге жуық ... бар екендігі байқалады [13, 141 б.].
Есімше тұлғаларының ... ... ... ... ... ... Айталық, есімшенің өткен шақ тұлғалары -мыш, -міш,
-дұқ, -дүк ескерткіште баяндауыштық қызметте жұмсалады. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... -ған тұлғасы
мен -мыш тұлғасы қатар жұмсалып келе жатқан тұлғалар екендігін анықтаған.
Қазақ тілінің ... ... рет ... белгілі тюрколог
(бірінші бөлімі (фонетика және этимология) 1894 жылы, екінші ... 1897 ... ... ... ... ... ... бойынша екіге бөлініп тәртіптейді:
1) Өткен шақтық есімшелер: ... ... ... ... ... ... ... (оқыған);
2) Келер шақтық есімшелер: оларға «-ар, -ер, -р» аффикстері арқылы
жасалатын формалар жатқызылған.
Есімшелердің осы шағы ... ол кісі ... ... ... қарай бөліп, міндет мәнді есімше (долженствовательное причастие)
терминімен ... ... ... ... ... ... ... «-тұғын, -тын» түрлері (алатұғын, алатын) [14, 54 б.].
Автор мұнда қазақ тілі есімшелерінің шағы бойынша бөлінуін ... ... ... бойынша бөлінуінде кемшілік жіберген.
Түрік тілдерінің тұңғыш грамматикасының бірі - ... ... ... ... ... ... ... есімшелік
формалардың бәрін райлардың негізі деп көрсеткен. Бірақ кесте бойынша былай
болғанмен, анатолы түрік ... ... ... ... ... ... ... (бақмыш) «-ар, ер» (бақар) формалы ... ... ... ... деп екі ... бөледі де, етістіктердің
райларын жасау жөнінде септелетін ... ... ... ... Мысалы, септелмейтін есімшелердің рай жасаудағы қызметін айта
келіп, септелетін есімшелер ... ... ... ... туралы
айтуға болмайды. Олардың қолданылуы сын есімдердің қолданылуы ... ... - ... ... ... [15, 12 б.]. Көне қолданыстағы -мыш, -дук
тұлғалары қазіргі қазақ тіліндегі -ған, -ген ... ... ... ... Ұзә көк ... асра яғыз иер ... екін ара кіши ... – жоғарыда көк тәңірі, төменде қара жер жаратылғанда, екі арасында
адам ... ... ... -ған ... ... көнелеу болып табылады. Орта
ғасыр жазбаларында екі тұлға жарыса қолданылады:
Тіле йоқ дұр – дигеним,
Жалған сөзни білмәди
Көзи йоқ ... мыш ... ... ... ... ... шығармаларымен қатар Навои және
Яссауи шығармаларында да көптеп кездеседі.
Есімшенің -ған ... -қан, -кен) ... ... түбірге
жалғанатын -қан, -кен және -ан, -ен жұрнақтарымен ... ... ... бұл ... ... -қа,-ке аффикстеріне өздік етіс
мағынасын беретін -л, -н ... ... ... ... ... буырқанған), жиіреніп (жиркеніп, жиіркенген), сескен (сескеніп,
сескенген) және т.б. [16, 77 б.].
Бірдей тұлғада келген есімше жұрнақтары мен сөз тудырушы ... ... және ... айырмашылығын Ы.Маманов бөлген етістіктің
синтагмалық құрамына қарап анықтауға болады:
1. Түбір 3. ... ... ... 4. ... [17, 73 ... ... ... жұрнақтар өзара синтагма түзе
алмайды. Яғни есімше, көсемше жұрнақтарының орны болымсыз етістік жұрнағы
мен жіктік ... ... ... мақсатына қарай бұлардың бір
тұлғасы ғана ... ... Ал ... ... –қан, -ған
жұрнақтарының бірі етістік тудырушы, бірі есімше жұрнақтарына жатады ... ... ... ... ... бірі ... ... бірі функциялық жұрнақтар тобына кіреді. Яғни ... ... ... ... ... ... болымсыз етістік жұрнағының екі
жағында ... ... өзі ... ... формалды белгісіне жатады
деуге болады.
Есімшелер функциялық жұрнақ болғандықтан, ... ... ... ... пікірлердің барлығында есімше жұрнақтары
жөнінде сөз ... ... ... ... ... ... -ған, -ген, -атын, -етін, -ар, -ер, -р; ... ... -ген, -ар, -ер, ... ... ... -ған, -ген, -ар, ... ... –ған, -ген, -ар, -әр, -аган, ... ... ... -ған,
-ген, -ар, -ер, -әсак, -асак; өзбек тілінде -ған, -ген, -диган, -дигон,
-ар, -ер: ... ... -ған, -гән, -ар, -әр; ... ... ... -ер, -ар, -жақ, -жек т.б. [18, 103 ... ... әдебиеті жазу нұсқаларында -ар, -ер аффикстерінің
синонимдері ретінде осы ... ... жуық -асы, -есі ... ... шығыс түрік тілдерінің материалдары бойынша атрибутивтік
қызметі -ар, -ер формасынан көп алшақ емес. (мысал үшін барасы йер – ... ... ... ... ... ... -асы, -есі формасының
қазіргі қалдығына қарағанда, соңғыға (атрибутивтік формаға ... ... ... бересі ақша. Субстантивтенген түрі: аласым бар, бересім
бар.
Сібір тайпаларының тілін зерттеген Д.Г.Тумашева -ған тұлғасының үш
парадигмалық қатары бар ... ... ... – мын алған – пыс
алған – сың ...... – алға – нар [19, 63 ... -ген тұлғасы туралы А.Н.Баскаковтың пікірі мынадай: «Форма ... -ген ... ... к ... ... составляющие пассивные
результаты действия, которые позже были ... в ... ... ... ... а ... ... семантику
причастия прошедшего времени, сохранившего еще однако, семантическую связь
с ... ... ... завершенного факта действия безотносительно к
категории времени» [20, 438 б.]. ... ... ... ... ... алғанда дұрыс, бірақ тілдік материалдар негізінде ... өте ... ... ... ... ... (карачай-балқар) -ған,
-ген қосымшасы келер шақта да қолданылады. Мысалы, ... ... ... ...... баратын адам жоқ па? [18, 104 б.].
-ған, -ген қосымшасы М.Қашғари сөздігінде де көрсетілген [21, 63 ... ... ... ... ... қайталануын білдіретін -аған, -еген
жұрнағын көрсетуге болады. -аған, -еген қосымшасы қазіргі түркі ... сын есім ... ... ... ... ... ... көреген, қашаған, жамаған, күмпиген және т.б., ... ... ... ... ... ... тілінде: алаған, береген,
қабаған, қашаған, ... ... ... ... ... ... гачаган, бураган, атоган т.б. [18, 89 б.].
-ған, -ген формасынан өзгерген, яғни ... ... ... ... сын ... ... ... ерекше көзге түседі. Сонымен
қатар бұл ... біз сөз етіп ... ... ... ... екінші сөзбен айтқанда, атрибутивтік функцияда дамыған түрін
көрсетеді. Өйткені олар етістіктердің басқа ... ... ... айрылып, өзінің негізгі мағынасында қалады (Күмпиіп,
күмписе, күмпимек, күмпию, күмпиді). Бұл бір. Екіншіден, ... ... -қан ... ... ... ... зат есімге айналып
кеткен түрі байқалады. Мәселен, қақпан деген сөздің қақ+пан деген туынды
түбірден ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, қ
дыбысы мен п дыбысының тоғысқан жерінде олардың біріне-бірінің алмасып
кетуі – жалғыз ... ... ғана ... ... тілі дыбыс заңындағы
жалпы табиғи құбылыс. Сол сияқты Оразбайды тік ... алды да, ... арық ... қып, ... кеп ... (М.Ә.) ... ... деген түбір сөздің бастапқы құрылысындағы түп+кір деген түбірден
өзгергендігінде дау жоқ. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... жазба тілде көп ұшырамай, ... ... ... Ал ... деген сөздің қоры+ған деген сөзден жасалуы лексикалық
мағынасының да, тұлғасының да, қабысуына қарағанда, айқын көрінетін сияқты.
Өйткені түркі ... ... ... ... ... ... субстантивтеніп (заттанып) кетуі – жиі ... ... ... деген жер аттары сияқты). Олай болса, бұл
жағдай -қан аффиксінің негізінде атрибуттық ... ... ... көрсетеді.
Көне түркі тілінде -дұқ, -мыш, -ған тұлғалары негізінен өткен шақ
есімшеге жатады. Олар анықтауыштық ... есім сөз ... ... ... ұғымдар білдірген. Кейінгі даму барысында бірін-бірі ығыстырып
тілден шығарып тастамаған; түркі ... мен ... да ... ... ... ... ... болып қалыптасқанда -мыш, -дұқ
тұлғалары оғуз, қарлұқ тілдер тобына ығысып, ... ... ... есімше
формасы ретінде қалыптасса, -ған тұлғасы қыпшақ тілінде қалып, осы қызметті
осы топтағы тілдерде атқаратын ... [22, 46 ... ... ... ... ... қарағанда, XIV–XV
ғасырлардағы түркі тілдерінде -мыш формасы мен -ған формасының функциясы
белгіленгенге ұқсайды. Демек, бұл ... -ған ... ... ... тілі ... ... негізінде атрибутивтік категорияға
қалыптасып, -мыш ... ... ... ... ... ... Бірнеше мысал келтірейік.
1. Юлда бу нәмәни, алып барған кіши ... бән ... ... бұл ... алып ... кісі ... пен Абубакірге жолықты).
2. Ол туани ултургән, Мурат қабилалық ерди (Ол ... ... ... ... ... ... ... сөздер – -ған формалы есімшелер.
Бірінші мысалдағы есімше анықтауыштық, екінші мысалдағы есімше ... ... ... -мыш ... ... ... ол мына ... Ол әни ұмытыш.
2. Түрлі гүлләраталмыш.
3. Бу ұлуғйерни кім тоқтатмыш.
4. Ол хатунның ерини Ғали үлтірміш
Мұндағы белгіленген -мыш формалы есімшелер баяндауыш қызметінде ... ... ... ... ... ондағы ауыз әдебиетінің
көрсететін деректері бойынша, өткен шақтық есімшенің -ған, -ген ... ... ... а) Қарсы келген қабақтан
Буырыл қарғып жөнеледі (Қобланды батыр жырынан).
ә) Барған жерің ... ... да ... ... тау ... ... есімшелік -қан формасының сипат мағыналы элемент екенін,
оның етістіктердің атрибутивтік функцияға ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Екінші сөзбен айтқанда,
жоғарыдағы -мыш, -дұқ формаларынан гөрі бұл – ... ... ... ... ... түрі ... Насиловтың көрсетуінше, -мыш, -миш тұлғалары көне ұйғыр тілінде
өте жиі ... [23, 56 б.]. Бұл ... ... ... және
адъективтік мағыналарда қолданған. Мысалы, Аз ықару бармым, бир өкүш лунғақ
көрмиш. Мән түриімишкә сизіәр нәгүіүн анча кәд қагарсызлар? ... ... ... ... ... ауыз ... де, жазба
әдебиетінде де кездеспейді. Мұнда жалғыз-ақ, оның ... зат ... ... ... көнеленген қалдық элементі ғана сақталған.
Мысалы, қыл+мыс, тұр+мыс, ... т.т. ... ... ... ... ... с болып қалыптасуы – оның басқа түркі тілдерінен
ерекше дыбыс заңына байланысты. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... онда басқа түркі тілдерінен бөлек ерекше ... ... ... ... Мұны ... өз ... [1, 392 ... бұл фактілер бойынша тоқтамға келіп өткенде, түркі тілдерінің
көпшілігінде XIX–XX ғасырдан былай қарай -мыш ... ... ... ... -ған, -ген ... орын ... Алдыңғылар (-мыш,
-дұқ) тюркологтардың еңбегіне қарағанда, батыс ... ... ... тілдерінде ғана сақталып қалған [15, 8 б.].
М.А.Ахметов -мыш тұлғасының ... ... ... ... болатын. Автор оған мынадай мысал келтірген:
Адырылмысда ақындр әртиміз, ... пан. ... ... -мысда
жұрнағын құранды деп таниды. «Оно образовано от причастия на -мыс и аффикса
местного падежа –да» [24, 100 ... ... -мыш, -міш ... ... туралы пікір айтқан
ғалымдардың көпшілігі бұл қосымшаның оғыз тілдеріне тән дегенін айттық.
Шындығыңда да, ... ... ... ... ... тілінде сібір түркі
тілдерінде (яхуттарда) бұл қосымша жиі ... ... -мыш, ... көне ... ... жиі ... ... қиын емес.
Салыстырыңыз, қазіргі татар әдеби тілінде -мыш, -міш ... ... ... ... ... ... тикле ашаган
Садырға: Бәлә кой әйтмәшә сенә булыр [25, 115 б.]. Л.Т.Махмудова ... ... ... ... -мыш, -миш ... бірақ есімше қызметіне қолданылмай қимыл атауы ретінде
қолданылатындығын ескертеді [26, Б.200-201]. ... ... ... ... -мыш, -миш жеке ... ... қосымшасы ретінде қолданылмайды.
Н.К.Дмитриев башқұрт тіліндегі язмыш «судьба», корыкмыш ... ... ... ... булмыш - «призвание», тыумыш - «рождение» сияқты
сөздердің құрамында қолданылған -мыш, -миш қосымшаларын ... сөз ... ... ... деп ... [27, Б.88, 201]. Бұл ... да
башқұрт әдеби тілінде қолданылмағанымен, оның диалектілерінде қолданылады.
Сондықтан да С.Ф.Миржанова -мыш, -миш ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде қолданылатындығын айтады
[28, 142 б.].
Қарақалпақ тілі түркі тілдеріндегі қыпшақ тобына жатады. Осы ... ... ... құрылысы жағынан ол қазақ тіліне өте жақын.
Бірақ қазақ тілінен гөрі өзбек тілімен тығыз ... ... ... әсері өте көп байқалады [29, 24 б.].
-мыс, -міс, -мыш, -миш қосымшасы есімшенің бір түрі ... ... ... де ... ... бұл ... де ... кейбір тілдердің диалектілерінде -мыш, -миш жеке қосымша ретінде
қолданылған. Қазіргі өзбек әдеби тілінде мыш қосымшасы жеке қосымша ретінде
қолданылмайды. Ал ... ... ... ... ... ... ... өте жиі қолданылған. Мысалы, Тутулмиш эрди газабдин улусни қилди асир,
Куеш ... ... ... анга ... ... …султон Маликшох Алп
Арслон отиға турт девон мураттаб қилмиш (Навуои). Тун ахшом итларинг бирла
утирмиш бир ... эй жон ... т.б. ... тілі ... ... ... ғасырдың қырқыншы жылдарына дейін -мыш, -миш
қосымшасын есімшенің бір түрі деп ... ... ... -мыш, ... ... тілінде үстіміздегі ғасырдың бірінші жартысында, сирек
болса да, ... ... [30, 117 ... -мыш тұлғасы туралы ... ... ... ... ... языка» еңбектерінен кездестіруге болады. Онда
ғалым есімше формаларын рай түріне жатқызып, септелетін және ... деп ... [31, 271 б.]. Бір ... ... ... тілінде жіктелетін және жіктелмейтін болып бөлінеді. Ал есімшелердің
қазіргі қазақ тілінде жіктелмейтін және септелмейтін ... жоқ. ... ... бір заңдылық бар сияқты. Септелетін есімше (-ған) ... ... ... ... ие болып, жұмсалу өрісі айтарлықтай
кеңіген. Ал септелмейтін есімшелер (-мыш) пассивтеніп кейбір тілдерде тіпті
қолданыстан ... та ... ... ... тілі ... ... жазылған
еңбектерде де, жарияланған хрестоматиялық материалдарда да -мыш,-міш
қосымшасы туралы, оның ... не ... ... ... ... ... Сондықтан Р.Г.Сыздықова қазақ әдеби тілінің тарихы туралы
жазған ... ... ... ... өмір сүрген қазақ ақын-
жазушыларының шығармаларында оғыздың -мыш, -міш ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болған [32, 55 б.]. Тек
Қ.Жалаиридің ... ... ғана -мыш, -миш өте аз ... ... Бұл ... ... қазақ тіліне қатысы туралы мәселе
М.Томановтың оқулығында толығырақ ... ... -мыш, ... ... жазу ... ... ... қимыл атауы және ашық райлық мән ... ... ... ... ... ... ... -ған, -ген және -мыш
қосымшаларының қатар қолданылғандығын, ... ... екі ... тілі не
тайпалар одағының тілінің ерекшелігі ретінде тән алынуы ... [33, ... Көне ... ... ... ... өткен
шағының бірі ретінде -мыш, -міш қосымшалы етістік ... ... ... ... ... ... ... -мыш, -міш қосымшасы
қолданылмайды, бірақ бұл қосымша ... ... ... ... ... балмыс, жасамыс, тарамыс т.б. Бұл қосымшаның
жалпы түркі ... ... ... алып ... ... онда оның
бір тілдің құрамында (мысалы оғыз ... жиі ... жеке және ... ... бірі ... саналатындығын, екінші
бір тілдерде (мысалы, қыпшақ тілдерінде) өте пассив ... ... ... ... да өлі ... құрамында
қолданылатындығына көз жеткізуге болады. Ал ... ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, олардың барлық түркі
тілдерінің алғашқы (тым болмағанда ... ХІV ... ... ... -мыш, -міш ... ... ... «Шындығында да, көне түркі тілдерінің материалдарының және қазіргі
түркі тілдерінің материалдарының көрсетуінше -ған және -мыш ... ... сыры ... ... ... ие» - дейді М.Оразов:
«Біріншіден, бұл ... ... жазу ... ... ... ... қарлұқ, қыпшақ тілдерінің тарихи
жазба материалдарының көрсетуінше, ол қосымша ... ... ... барлығына ортақ болған. Уақыттың өтуімен байланысты ол бір
тілдерде ... ... ... ... Үшіншіден, түркі тілдерінің
тарихында есімшенің бірнеше қосымшаларының болғандығы анық. Солардың ішінде
өзара мағына ... ... – -ған мен -мыш ... Бұл екі ... және ... ... жағынан бір-біріне өте жақын болғандықтан
олардың біреуі, тілдің даму барысында, мағынасын ... не ... тым ... ... қосымшалар қатарына өтуі шарт еді. ... -ған ... -мыш ... жағынан ажырап, екі түрлі мағыналық
реңкті білдіретін дәрежеге жетсе, қыпшақ тілдерінде -мыш ... ... [18, 108 б.]. ... ... қазіргі қазақ тілінің құрылысына көз
жіберіп тексерсек, көнеленіп, сын есімге айналып ... ... ... Олардың тілдегі фактілер бойынша тізіп көрсеткенде мынадай:
а) -аған,-еген формасы (қашаған, ... ... ... -қалақ, -келек формасы (ұшқалақ, жанғалақ);
б) –шақ,-шек формасы (еріншек, сүріншек).
в) -ғыш,-гіш, қыш,-кіш формасы (оқығыш, білгіш т.т.).
Бұлардың бір ... ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі қалпының көнеленген түрі екені ... ... ... ... айқын дәлелденеді. Мысалы, көрсетілген формалардың
біріншісі құмық, екіншісі ойрат, ... ... ... көпшілігінде
қазірге дейін есімшелік категория болып есептеледі [15, 11 б.].
Есімшелер туралы өткен ғасырдың 30 ... ... ... ... ... ... мына ... атауға болады: А.К.Боловков,
И.А.Батманов, Л.П.Поцелуевский, Н.П.Дыренкова, Н.Н.Дмитриев, Н.А.Баскаков,
Е.И.Убрятова, ... ... ... В.М.Касимов,
Д.Г.Тумашева, М.Томанов, Е.Ағманов, М.Оразов және т.б.
Түркі тілдеріне қатысты зерттеу ... мен ... ... ... ... ... ... -ген
-атын, -етін
-ар, -ер
-мас, -мес
-асы, -есі
-дашы,-деші
-мақ, -мек
-ушы, -уші
-ажаң, -ежең.
Осылардың ішінен қазақ тілінде сақталғаны: -ған, -ген; ... ... -ер; -мас, -мес; -мақ, -мек; -ушы, -уші. ... ... ... Яғни есім сөз ... жұмсала алады. Бірақ жұмсалу жиілігі
әртүрлі. Ең ... ... ... тұлғасы ие. Бұны қолдалғыштығы
жөнінде ... -п ... ... қоюға болады. ... ... ... ... жіктеледі, бірақ әр тұлға әр шақтың
(өткен, ... ... ... Қазіргі қазақ тілінде қолданылып
жүрген ... ... ... ... ... ... біріншіден
ұзақ талдауларды қажет етеді, сондықтан біз жоғарыда -мыш және ... ғана ... ... ... ... тіліндегі актив жұрнақ
-ған формасының қалыптасу тарихы өте қызық. Өзімен қатар қолданылатын -мыш
тұлғасынан ... ... неге ... ... ... септелетін және
септелмейтіндігіне қарап негіздеуге болатын сияқты.
Қазіргі қазақ тілінде -ған ... ... ... ... басқа жұрнақтарының қалыптасу тарихы жөнінде М.Оразовтың
еңбегінде жан-жақты талданған. Сондықтан біз оны ... ... ... ... ... ... қысқаша шолып өтеміз.
-атын, -етін, -итын тұлғасы. Бұл ... үш ... ... -а, -е, -и ... + тұр қалып етістігі + ған есімшесі. ... ... бұл ... ... ... аға торгон су, йоқлый
торган бұлмә және т.б. М.Оразовтың айтуынша -атин қосымшасы оғыз тобындағы
тілдерде ... ... Ал ... ... және ... ... ... қолданылады, сол тілдердегі қолданыс аясы да бірдей [18, 142
б.].
-а + ... ... ... ... де сирек болса да кездесіп қалады:
Ол келгенше мен кино көре тұрғанмен. Ол кіріп шыққанша, мен күте тұрғанмын
және т.б.
-ар, -ер ... ... ... өзге барлық түркі тілдірінде азын-
аулақ фонетикалық ауытқулармен кездесіп отырады. Қазіргі қазақ ... шақ ... ... ... -ар, -ер ... әр түркі тілдерінде
әртүрлі шақта қолданылады:
1. қазақ, өзбек, қарақалпақ – келер ... ... ...... осы ... ... олардың кейде келер, кейде осы шақта қолданылуы
құрамындағы дауысты дыбыстардың ашық-қысаң болуына ... ... ... б.]. Бұл қосымшаның түркі тілдерінде мынадай фонетикалық варианттары
бар: -ар, -ер, -ыр, -ир, -ур, -үр, -яр, -йор, -йер, -йар. ... ... ... ... ... осы ... ... пікір айту қиын [18, 151 б.]. Дегенмен азербайжан тілінде ... - ... ... -ыр, -ир осы ... ... -мес ... көне ... тілдерінен бері қолданылып келе жатқан
көне қосымшалардың біріне саналады. Мағынасы – келер шақтың болымсыз түрі.
Қазіргі ... ... ш-п-б және е-з ... ... ... ... XI ... соң жазылған ескерткіштердің барлығында
бұл ... ... [18, 158 б.]. ... ... ... ... ... қарақалпақ, ноғай, құлмақ тілдерінде -мас, -мес;
қарашай-балқар, азербайжан тілінде -маз,-мәз; қырғыз, ... ... ... ұйғыр тілінде -мас, -мәс және т.б.
-мақ, -мек ... ... ... есімі болуы керек.
А.Байтұрсынұлы оны ... ... ... ... де [1, 234 б.]. ... ... ... ... ... ... ... піспек, өрмек,
сырмақ, жұмбақ, оймақ және т.б. көпшілік түркі тілдерінде -мақ тұлғасы
есімшенің ... ... есім ... ... ... ... танылады.
Өзбек, қырғыз, түркімен, ұйғыр тілдерінде бұл қосымша қимыл атау қосымшасы
ретінде беріледі.
А.Н.Кононов -мақ, -мек ... екі ... ... -ма ... барыс жалғауы -қ [35, 363 б.]. ... ... ... -ма, ... ... сЫн, зат есім ... жұрнаққа жатады: бөлме, баспа,
жолдама және т.б. Ал -қ ... ... ... ... (-қа, ... түрі ... ... шындыққа жақын дейді М.Оразов [18, 176
б.].
-ушы, -уші ... ... ... қатарында қарайды [17, 116
б.]. Шындығында да -ушы, -уші есімше қосымшасы ретінде қолданыла ала ... бұл ... бір ізді ... жоқ. Бір топ ... оны ... ... ретінде көрсетеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... настоящего времени
является производная форма от имени действия на -ыу, -ыу ... ... ... - деп ... [36, 218 б.]. Қазақ
тіліне туыстық жағынан өте жақын тіл – ... ... ... ... ... ... ... қосымшасын есімше қатарына қосқан
[20, 434 б.]. Түркітанымда бұл пікірлерге қарама-қарсы айтылған пікірлер де
бар. ... Э.В. ... ... тіліндегі (й)ычы қосымшасы туралы
айта келіп: «В ... ... ее вряд ли ... ... к ... она ... значения времени, не меняется по аспектам глагола, что
объязательно для вас ... форм ... - деп ... [37, ... Бірақ Э.В.Северотян түрік тілінде бұл қосымшаның есімше ... ... ... да ... ... -ушы, ... ... мағынасында қолданылатындығын мүлде жоққа шығармайды.
Әрине оның бір тілде есімше қызметінде, екінші бір тілдерде зат есім не ... сөз ... ... ... қолданылуын мойындау тілдің даму
барысында қосымшалардың (жалпы грамматикалық категориялардың) сол тілдің
ішкі заңдылығына ... ... ... ... ... ... [18, 182 б.].
Сонымен қазақ тіліндегі есімше тұлғалары түгелдей септеледі ... ... ... тіл ... ... ... ... Жұмсалу
жиілігі де бірдей емес.
Есімшелердің шаққа ... ... ... ... ... ... байланысты есімшелер келер шақ және өткен шақ ... ... ... шақ ... -ған ... -қан, -кен); -атын (-етін).
2. Келер шақ есімше -ар (-ер,-р); -мақ ... ... ... ... осы шақ ... алатындығын
ескертеді де оған мынадай мысал келтіреді: Сенің алғаның да, ... ... да ылғи ... ... ... ... – өткен шақ, алатының – осы
шақ, аларың – келер шақты білдіреді ... ... [12, 303 ... осы ... ... -ушы, -уші тұлғаларын жатқызған болатын
[1, 251 б.]. Біз бұл ... ... ... айта ... ... бұл тұлғаның
-мыс, -аған, -ашаң ... ... зат ... ... ... бар етістік тұлғасына жалғанып жіктеліп септеле алатындығынан
байқауға болады. ... ... ... ... ... ... ... сөздердің көне есімше тұлғалары жалғанатын түрлері шектеулі.
Ал -ушы, -уші тұлғалары ... ... ... береді. Соған қарап, оны
есімше жұрнақтарының қатарына қосуға болады ғой деген ... ... ... ... есімшелері басқа етістік
категориядан предикаттық қызметте ... ... ... отырып,
атрибутивтік қызметке ыңғайланып қалыптасқан қасиетімен ерекшеленеді. Сонан
соң, айтылып отырған көп формалардың қазіргі ... ... және бір ... ... ... пайда болуы – олардың даму белгісін көрсететін
факті. Бірақ даму түрі ... ... ... ... ... ... ... сақталған форма екіншісінде көнеленіп, мүлде жойылған, ал
кейбір түркі ... ... ... ... ... ғана ... шақтық ескі формалар батыс түркі тілдерінде сақталып, басқа ... -ған, -ген, -қан, -кен ... ірге ... ... ... келу үшін түркі тілдерінің дереккөзін әлі де зерттей ... ... ... ... ... ... де есімдердің де қасиетін бойына ... ... ... ... ... есімшелер барлық кезде де
етістіктердің мына ... ... ... ... ... ... ... амал-әрекетін, қимылдық мағыналарын
сақтайды.
2. Есімше тұлғалы етістік өзінің салт-сабақтылық қасиетін жоғалтпайды.
3. Есімше қосымшалары етістіктің болымды, болымсыз ... ... ... ... ... ... ... шақтық мағына олардың негізгі мағынасы болып саналады.
5. Етіс қосымшаларынан кейін қосылған есімшелер ... ... ... етіс ... ... ... ... баяндауыш қызметінде қолданылған есімше формалары ... ... ... (есім) сөздермен меңгеріле байланысады да,
түбір етістіктің байланысу үлгісіне өзгеріс енгізбейді.
7. ... ... ... ... ... ... формалардың
қалыптасуына жағдайлар жасап, солардың құрылымында ... ... өн ... ... ... сын есімге) тән қасиеттердің
бар екендігі де белгілі. Осыдан болса керек кейбір түркітанушылар оны
етістіктен бөліп қаруды жөн санайды. ... ... ... ... М. Оразов есімше есім сөздерге тән қызмет атқарса да,
етістіктік қасиетін, етістікке тән ... ... ... ... [18, 102 б.].
Есімшелер сан есімдерше жұмсалғанда да өздері ... ... ... ... ... т.б. ... анықталатын
сөздің тұрақты белгісі екендігін білдіреді. Мысалы: ағын су, ағарған шаш,
барар жер және т.б. Яғни ... ... ... ... түр, ... ішкі
қасиетін білдірмейді. Сондықтан оны көсемше сияқты етістіктің функциялық
жұрнағы деп ... жөн. ... ... бұл ... ... ... ... деген атауда бекер тақпаса керек. Есімшелердің есімдерге тән
қасиеті сан ... ... ғана ... Олар ... зат ... ... ... барлық сөйлем мүшесі бола ... ... ... ... бар, жоқ сөздері арқылы білдіреді.
Етістіктің функционалды-семантикалық категорияларының ішінде жақтың
алатын орны ерекше. Есімше тұлғалары есімдер үлгісімен жіктеледі. ... ... ... үшін біз оны ... ... ... ... Есімшелердің жіктелуі
|Есімше ... ... ... ... |
|1 |2 ... ... ... етістік барлық |1. Тілде сын есімдерше жұмсалып, ... ... да ... ... ... болады: Оқыған адам|
|білдіру мағынасын сақтайды: барар |көп біледі. ... ... ... ... адам |2. ... ... септеледі |
|және т.б. ... ... ... ... ... ... ... да |оқығанға, оқығаным, оқығандар, |
|салттық, сабақтылық қасиетін ... және т.б. ... ... ... |3. ... зат есім қызметінде |
|етістіктер: оқы – мен кітапты ... ... ... ... ... жаз – мен шығарма |бола алады. ... көр – ... ... |4. Болымсыздық мағынаны есім сөздер |
|Салт етістіктер: кел – мен ... жоқ, емес ... ... |
|келмеспін, тұр – ... ... ... алады. ... т.б. | ... ... етістікке жалғанғанда, | ... ... ... | ... ... және | ... | ... ... ... қолданылғанда | ... ... ... ... | ... ... ... Мен | ... (бұрынғы өткен шақ), | ... ... ... ... шақ), | ... ... ... өткен шақ). | ... ... ... етіс | ... ... әсер | ... тек ... ... ... | ... ... | ... және т.б. | ... ... ... форманттар | ... ... | ... ... ... етістіктерше жұмсалу өрісі кеңірек.
Етістіктің сабақтылық-салттық ... мәні оның ... ... ... табиғатынан өзіне тән ерекшелік екендігін
айта кеткен жөн. Өйткені, етістік жалпы грамматикалық ... ... ... де ... қимылды, қозғалысты, көңіл-күйді, саналық
белгінің өзгеру процесін, туу, өсу ... ... ... ... мағыналарды) және қандай тұлғада (негізгі және ... ... ... ... ... ... ... етіс
және болымсыз етістік, таза грамматикалық рай, шақ ... ... ... да сабақты немесе салт мәнін білдіріп тұрады. Осы тұлғадағы
етістіктер есімше ... да, ... жеке ... ... Бұны ... ... ... екендігіне тағы бір дәлел
ретінде келтіре аламыз.
Есімшелерге ... ... ... ... ... ... аты ... атрибуттық (заттың әрекеттену белгісі болу),
предикаттық (баяндауыш болу) ... бұл ... ... ... та, ... ... ... білдіруі) та мағыналарынан
туған. Бірақ есімшелер осы функцияларды амал-әрекет түрінде сын-қимылдың
белгісі я ... ... ... өйткені әдетте, субъектінің қимылын
білдіретін етістіктер ... ... ... береді т.б.) есімшеге
айналғанда, мысалы, алған, алар, ... т.т.), сол ... ... оның ... ... ... сөйлемде ондай қызмет атқарса ... ... ... ...... мәнді білдіру қабілетінен
айырылмайды. Осы сипатына орай, есімшелер категориясы есімдер тобына емес,
етістіктер тобында қаралады. Ендеше, есімшелер ... ... ... ... ... ... тілінде баяндауыш болған сөздердің бәрі
де жіктеледі), шақ сипаты болатындығына қарай ... және ... ... осы ... ... ... айтылған қасиетіне қарай, есімше формалары өткен шақ есімше, ... ... ... шақ ... ... үш ... бөлінеді.
Етістіктің болымсыздық (болымды-болымсыздық) категориясы -ма, -ме,
-ба, -бе, -па, -пе жұрнақтары арқылы ... ... Бұл ... ... ... ... қоймайды, болымдылық мәнге қарама-қайшы
етістіктің болымсыздық ... ... да ... бір ерекшелігі болымсыздықты -ма, -ме жұрнағымен қоса, жоқ,
емес сөздерін тіркестіру арқылы білдіре ... ... ... ... ... ... бұндай жұмсалу әдісі оларды есімдердің қатарына
қосуға еш негіз бола алмайды, тек ... ... ... тағы ... бола ... ... жерде есімше тұлғаларының осы қызметіне тоқталып
өтейік.
1.3 Есімшелердің есімдерше жұмсалу қызметі
«Жұмсалу мүмкіндігі» тіркесін жиі ... мәні ... ... ... ... аясында жиі қолданылады. Онда ... ... ... ... ... ... нәтижесі
болатындығы айтылады. Осы ерекшеліктер тұрғысынан функция (семантикалық)
ұғымын екі ... ... алып ... ... Бұл ... нақтылап
аспект, бағыт түрінде түсіндіреміз. Олар: потенциалдық және нәтижелік.
Жалпы ... ...... да бір тіл ... сөйлеудегі атқаратын
қызметі, тиесілі жүгі, мақсаттық қолданысы.
Осыған байланысты есімшелердің есімдер сияқты жұмсалуының сыры есімше
тұлғаларының функциялық ... ... ... сөзжасамдық жұрнақ болып та
қызмет атқаратын қасиетінен емес пе екен ... ой ... ... ... ... ... Біріншіден, тілімізде етістік негізді туынды сын
есімдер бар. Олардың барлығы сөзжасамдық жұрнақтар арқылы жасалады. Мысалы,
көргіш, бақырауық, озық, ... ... ... ... мақтаншақ,
жылауық, жасамыс, білгір және т.б.
Осындағы келтірілген етістіктен туынды сын есім туғызатын жұрнақтардың
кейбіреуімен есімше тұлғалары кейде синонимдес келіп отырады. ... ... -қақ, кек ... ... -ған, -ген, -қан, -кен ... ... ... қашқақ-қашаған, жүргек-жүреген, бергек-
береген сондай-ақ кейде -қар, -кер жұрнақтарымен де мәндес ... ... ... ... және ... -аған -еген жұрнағын етістіктен сын есім тудыратын өнімсіз
қосымшаға жатқызады [38, 20 б.]. Бұл ... ... ... ...... көп және тез ... білдірсе, -ған, -ген
есімшесінің жұрнағы болып ... ... ... ... -ған, ген,
-қан, -кен қосымшалары Н.А.Баскаков, А.Гулямов, В.В.Решетов, Н.А.Кононов,
В.Н.Насилов еңбектерінде талданып, оның да мағынасы ... ... ... Б.Омардың айтуынша -аған, -еген қосымшасының
мағынасы қимылдың қайталануымен қимылдың орындалуының тездігін ... ... ... қыпшақ тобындағы тілдерде кездесетіні және -қын, -кін
қосымшасымен мағыналарының жақындығын, арғы тегі өткен шақты ... -ен ... ... ... ... бар екен [38, 20 б.]. ... да, есімшенің -ған тұлғасының осы етістікте сын есім тудыратын
жұрнақтармен бір ұқсастығы бары айқын. ... ... ол да ... ... ... тұр және өте ... ... Ал етістіктен сын есім
тудыратын жұрнақтар қолданылу жиілігіне және әмбебаптығына қарай өнімді
өнімсіз деп бөлінетіндігі ... ... ... ... өзі ... ... ... қатар құрайды. Алдымен етістік есімше тұрғасы жалғану
арқылы сын есімнің қызметін атқару құқығын ... Одан ... ... ... ... ... Бұл екінші өзгерісі, үшінші өзгерісі зат
есімдерше көптеліп, тәуелденіп, септеліп, жіктеліп барлық ... ... ... ... Бұны ... түсіріп көрсетсек мынадай
жұмсалымдық парадигмалық қатар ... ... ... ... ... ... |Жігіт оқыған |
|2 |Сын ... ... ... ... |
|3 ... зат ... ... ... ... |
|4 ... ... мүшесінің қызметін |Зат есімше түрленеді |
| ... | ... ... ... жасаудағы қызметінің кестедегі төртінші
тармақ арасында деңгейаралық байланыс бары ... ... ... ... ... үшін ... қосымшаларды үстеп немесе
септеулік шылауларды ертіп тиянақсызданады. Есімшелер барлық ... ... ... да ... ... ... құрылымы өзгеше тілдердің жүйесі де өзгеше болатындығы
белгілі. Сондықтан ... ... ... ... еуропалық
өлшемдерді таңуға болмайды. Дәстүрлі тілдік ... ... ... классикалық түрі – дербес екі жай сөйлем. Олар жалғаулық,
демеулік шылаулар ... ... ... ... ... құрмалас
сөйлемге тек құрылымдық талаптар ғана қойылып келді. Айталық әр сыңардың өз
предикативтік орталығы болуы керек. Олар үтір ... қос ... ... ... ... кіші ... ... ажыратылып тұруы керек.
Және де екі сөйлемге тән ортақ тілдік бірлік болмауы керек және т.б. ... ... ... сөйлемдерді танудағы осындай ... ... тіл ... ... ... сөйлемдер құрмаласқа
жатқызылмайды. Біздің ойымызша бұнда формалділік ... Мына ... ... ... ... озып барып, есік ашты. Болат алдыға озып барып
есікті өзі ашты. Бұл сөйлемдердегі ... ... ... ... субъект те
біреу – тек екіге ... тұр ... өзі). ... ... ... ... қалыптасқан құрмаласты тануға қатысты талаптар бойынша бірі жай
сөйлемге, ... ... ... ... ... ... ... терминдердің
өзінде ерекшеліктен гөрі ұқсастық басым. Орыс ... ... ... (күрделенген) терминдер бір-бірінен онша алшақ кетіп
тұрған жоқ. Құрмаластар күрделеніп болған ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне жетпеген
сөйлемдер болып табылады. Бұл мәселеге қазақ синтаксисінің тарихында ... ... ... ... ... «Сөйтіп, жай сөйлемдегі дағдылы
анықтауыштан басқа екі ... ... ... ... ... Оның ... ... анықтауыш үйірлі мүше, екіншісі – анықтауыш бағыныңқылы сөйлем.
Есімше анықтауыш үйірлі мүше деп – ... ... ... сөздермен
есімше түрінде өз субъектісін анықтаған түрін айтамыз» [39, 63 б.]. ... ... ... ... ... ... өткізіп
демалысқа кетті – ... ... ... ... демалысқа
кетті. Байқап отырғанымыздай күрделі құрылым түзу кезінде ... ... ... ... ... ... ... түзілімі мүлде бөлек,
құрылымдық механизмі де екі түрлі сөйлемдер ортақ ... ... ... ортақ бастауышты күрделенген сөйлем де, екіншісі есімшелі
үйірлі анықтауыш. Құрылымдардың екі түрлі болып айтылуына ... ... мен ... -ған ... синоним қолданылуы себеп болып тұр.
Морфологиялық тұрғыдан алғанда есімше және ... ... ... жатқызу мүмкін емес. Олардың синоним қолданатын жері сөйлеу тілі.
Дегенмен сөйлеу тілі кез келген тілдік тұлғаны көп ... ете ... ... ... ... ... жоғарыда айтқандай, семантикалық
мүкіндігі жоғары болуы шарт.
Н.Сауранбаевтың айтуынша еуропа тілдерінде, соның ... орыс ... ... ... басыңқыдағы өзі анықтайтын сөзімен белгілі
жалғаулық арқылы байланысады. Ал ... ... ... ... ... өзі ... сөзімен жалғаулықсыз тіке байланысады. Бағыныңқы
сөйлемнің басыңқысымен өз баяндауыштарының формасы, орны ... ... ... сол ... ... ... өзгешелігі болып саналады [39, 65
б.]. Қазақ тілінің сөйлем құрылысында ең көп кездесетін оралымның бірі ... ... атау ... зат ... ... ... ... тізбек
есебінде келетін түрі. Тізбек құрамына енетін сөздердің әрқайсысы белгілі
бір синтаксистік қызметте тұрып байланысады. Оны ... ... ... ... ... ... Олар өз ... лексика-семантикалық
топ болады да, сөйлемнің бір мүшесі болып қызмет атқарады.
Есімшелердің атау күйінде зат мағыналы сөзді анықтап тұруы оның ... ... ... ... Осы ... ... туындайтын
парадигмалық қатар шығады. Мысалы, Оқыған кітап
Мен
кітапханадан алып оқыған кітап.
Мұндай кезде есімше өз субъектісін анықтаса, онда ол ... ... ... ... ... мүше ... Ал егер ... өз
субъектісінен басқа сөзді анықтаса, онда ... ол ... ... да ... бағыныңқы сөйлем болады [39, 14 б.]. Н. ... мүше мен ... ... ... ... белгілейді: Бұл пікір
сөйлемнің деңгейлік типін ... ... бола ... ... ... анықтау-анықтамау жағынан келгенде құнды пікірге
саналады. Мына мысалдарды салыстырайық: 1) ... ... 2) ... бала.
Бірінші тіркесте оқыған етістігі өз субъектісімен ... ... жоқ, ... тіркестегі оқыған етістігі өз субъектісін анықтап тұр: Оқыған кітап
→ кітап оқыған бала → бала ... ... ... ... ... келтірілген екі сөз тіркесі де бір модельмен жасалған анықтауыштың
қатынастағы тіркеске жатады. Бірақ ішіне ... ... ... ... ... байқалады. Қалай өзгертсек те, кітап сөзі анықтауышқа
субъекті бола ... Ал ... бала ... келсек, әңгіме басқаша:
Оқыған бала → кітап оқыған бала → бала кітап оқыған және т.б. Бір ... ... ... ... арқылы беруі тілші ғалымдар функциональды
синонимия деп атайды [39, 22 б.].
Жеке сөйлемдердің анықтауыш болуы мен ... ... ... ... ... ... анықтауышқа айналуының екі
түрлі жолы бар. Ең алдымен бұл сөйлем ... ... ... ... ... болуы шарт. Екіншіден ол анықтауыш өзі анықтайтын ... ... ... Мысалы, Бұл ит бұрын бөтен адамды үйге ... ... ... ... ... да, алып ... енді ол бөтен кісі
көрсе, қыңсылап үйге тығылатын болды (С.Мұқанов).
Н.Сауранбаев бұл сөйлемнің дұрысы анықтауыш қатынасқа ... [39, 63 б.]. ... жай ... үйге ... бос ... ... ... да алып тастайтын ит, енді бөтен кісі ... ... ... ... ... ... етіп ... болсақ, екі сөйлем ... ... ... ... яғни ... ... ... Ал құрылымдық тұрғыдан келетін болсақ бірінші сөйлемде ... ... бар. ... алып ... тығылатын
болды барлығы есімше жұрнағы арқылы жасалған. Ал екінші құрылымда бір
предикативтілік орталық бар. ... екі ... ... ... ... есімдерге ұқсас қызметінің өзі бірнешеу. Олар біріншіден,
есімше формалы етістік екінші бір есім сөздің алдында ... ... ... ... ... де, сөйлемде анықтауыш қызметін атқарады.
Екіншіден, есім тәуелденеді. ... ... зат есім ... да, ... барлық мүшесі бола алады. ... ... ... ... мағына білдіретін жоқ, емес сөздерін тіркеп
қолданыла алады т.б. [18, 101 б.]. ... ... ... мен ... қызметі тығыз байланысты
Қорыта келгенде, есімше ... ... ... ... ... ... болғанымен, яғни етістіктерше де,
есімдерше де жұмсалуына қарамастан олардың мағынасында қимылдық сипат ... ... ... ... ... ... ... көп тілдік бірлікке жатады.
Есімшелердің табиғаты өте күрделі болғандықтан, оған тілші ғалымдар
тарапынан берілген анықтамалар да ... ... ... ... ... ... мүшесінің қызметін атқарады.
Олардың сөйлемдегі қызметі тұлғалық өзгерістеріне және сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде бағыныңқы сөйлем жасауға көсемше жұрнақтарымен
бірге есімше және ... рай ... да ... Олардың
көсемшелермен салыстырғанда, осы қызметтегі ... ... ... Бағыныңқы сөйлем өзінің атына сай баяндауыштардың
формалық және мағыналық ... ... ойды ... алмайды. Бұл
жерде бағыныңқы сыңардың баяндауышы болу үшін оның ... ...... ... бірі ... түсінікті нәрсе. Сол себепті де
табиғатынан тиянақты, жіктелу ... ІІІ жақ ... ... ... ... ... болу үшін әртүрлі қосымшаларды
үстеп немесе септеулік шылауларды ... ... ... сияқты
жеке тұрып ешуақытта бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін атқара алмайды
[11, 72 ... рай ... да ... сөйлем жасағанда жіктік ... ... ... ... ғана ... ... ... сөздің ұшығында
өзі тұрады. Сөйтіп шартты рай арқылы ... ... ... ... бағыныңқыларға қарағанда құрылысы жағынан өзгешеліктері болады.
Көсемше, есімше жұрнақтары ... ... ... ... рай ... жіктік жалғауында тұрмайды. Оларға жіктік жалғау ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқылық қасиетінен
айырылады. Көсемше және есімше тұлғалары үшін ... ... ... ... ... ... және негізгі шарттардың біріне
саналады. Бұл ... ... ... қарағанда көсемшелердің
тиянақсыздық деңгейі өте жоғары болатындығын байқаймыз. Оны ... ... және ... ... ... ... ... болады. Қалай болғанда да, қазақ тілінің ... ... ... ... де осы үш ... ... ... жасаушы
тәсілдер болып саналады. Көсемшені арнайы қарастырған Б.Қапалбеков
грамматикалық мағыналары ... ... ... келе ... бұл
жұрнақтардың сабақтас құрмалас сөйлем жасаудағы ... ... ... ... ... ... ... рай жұрнағы
шартты, қарсылықты, салыстырмалы, мезгіл, үлестес бағыныңқыларды жасауға
қатысса, ... ... ... ... салыстырмалы, қарсылықты,
бағыныңқыларды жасауға қатысады. Ал көсемше жұрнақтары бағыныңқылардың жеті
түрін (амал, себеп, мезгіл, мақсат, үлестес, ... ... ... екен [11, 72 б.]. ... мынадай кесте түзу арқылы ... ... ... ... анық көруге болады:
6-кесте. Құрмалас сөйлем жасаудың үш тәсілі
|№ |Сабақтас сөйлем |Көсемше ... ... рай |
| ... | | | |
|1 ... |+ |– |+ |
|2 ... |+ |+ |+ |
|3 ... |+ |+ |+ |
|4 ... |+ |+ |– |
|5 ... |+ |– |– |
|6 ... |+ |– |– |
|7 ... |– |+ |+ |
|8 ... |+ |– |+ |
|9 ... |– |– |+ ... ең ... тұлға көсемше екендігін байқаймыз. Кей ғалымдар
көсемшенің -п тұлғасы салыстырмалы ... та ... ... ... ... ... ... жетеуін жасауға қатысады екен. Үш
тәсілдің ішіндегі жұмсалымдық ауқымы тары – есімше.
Сонымен, көсемшелер бағыныңқы сөйлемнің ... ... ... басқа
бір қосымша тәсілдердің, формалардың көмегінсіз-ақ жай ... ... ... ... ... ... ... ондай
қасиет жоқ екен. Құрмалас сөйлемнің білікті маманы Т.Қордабаевтың айтуынша,
жай сөйлемдерді құрмаластыру ... ... ... ... оларға жалғанатын түрлі қосымшалар, тіркесе айтылатын түрлі
шылаулық сөздер атқарады екен [40, 95 ... ауыз ... мен ... ... ... ... ... есімше қосымшалы түрде де, шылау сөздерге тіркес айтылып та
бағыныңқы сөйлем баяндауышы ... ... Оны мына ... ... ... ... ... ұзап шыққан соң, Шалқұйрық атқа тіл бітеді
(«Ер Төстік»). Кешке ханның екі баласы биені күзетуге барғанда, ... ... ... ... Көз ... құс ... жазып жерден
көтерілгенше, Керқұла ат ... ... өтіп ... ... ... қамалап жеткен соң,
Атынан қару кеткен соң,
Базарбайдың Төлеген
Тәңірге қылды наланы («Қыз Жібек»).
Доңғалақ арба жүре алмас,
Қос арысы сынған ... ... бола ... ... ... соң ... ... әдеби тілімізде өткен шақтық есімшенің жай сөйлемдерді
құрмаластыру функциясы бұрынғыдан әлдеқайда күрделі. Жай ... ... ... құрмаластыру үшін өткен шақтық есімше алуан ... ... ... да, ... ... оның ... да ... шақтық есімше бағыныңқы компонент баяндауышы функциясында
төмендегідей формаларда және мынадай мағыналық ... ... және ... ... ... бағыныңқы сөйлемдер шартты
рай арқылы жасалған сабақтастар сияқты өз ... ... ... (жақ, шақ, ... ... ... ... есімше және көсемше бағыныңқы ... ... бе, жоқ па? – ... талас мәселелер бар. Мәселен, есімше, ... ... ... ... ... емес ... көзқарастар
Б.А.Серебрянников, Н.А.Баскаков, М.Ширалиев еңбектерінде кездесетіндігі
белгілі. Мұндай ... ... ... ... қазақ тіліндегі 3
тәсілінің ішінде тек шартты рай жұрнақтары ғана жауап беретіндігін ... ... ... туралы А.Байтұрсынұлы бұларды «бітпеген ... ... ... ... болмаса толық мағына оның ... ... ...... ... ... ғана қосымша
есебіндегі сөйлем. Мұндай сөйлемдер ... ... ... қана сөйлем
дәрежесіне кіреді» [1, 303 б.].
Қазақ тіл білімінде құрмалас ... ... ... еңбек жазғандардың
қатары онша көп емес: П.М.Мелиоранский, ... ... ... С.Жиенбаев, М.Балақаев, Т.Қордабаев,
О.Төлегенов, Қ.Есенов, Қ.Шәукенұлы, ... ... ... Ұ.Салиева, М.Сергалиев, С.Айтжанова, ... ... және т.б. ... ғалымдар кандидаттық, докторлық
диссертациялар қорғап, монографиялар ... ... ... ... ... ... ... өз үлестерін қосты. Осы ғалымдардың
зерттеулерінің арқасында құрмалас сөйлемдер ілімі теориялық ... ... ... да ... Кейінгі зерттеулерде оның нақты аспектлері
қаралып, мәселеге тереңдеп ену жағы басым болды. ... үш ... ... ...... типтері, екіншісі –мағыналық
түрлері, үшіншісі – жасалу ... ... ... ... және
салаласа екі түрлі байланысатыны белгілі. Сабақтаса байланысу мен ... ... ... жай ... баяндауыш тұлғаларына
байланысты болады. Салаласта сөйлемдерді байланыстырғыш ... ... өз ... ... тұрады. Ал сабақтас бағыныңқының баяндауышы
тиянақсыз тұлғада (көсемше, есімше, шартты рай) ... де, ... ... жағынан да толық бағынып тұрады. Сабақтас ... ... осы үш ... ішінен біз есімше ... ... ... зерттеу нысаны етіп алып отырмыз. Бір ғана тәсіл арқылы
жасалған ... жеке ... ... ... ... ... мәселелерді зерттеудің әрі теориялық, әрі ... мәні ... жеке ... ... ... келе ... сөйлемнің теориясының
қалыптасуына негіз болатыны ... ... ... ... ... ... жататын есімше тұлғаларының құрмалас ... ... ... ... үлесімізге тиіп отыр.
Сонымен есімше, көсемше және шартты рай тұлғаларының бағыныңқы сөйлем
жасаудағы ерекшеліктері төмендегідей болмақшы.
1. Шартты рай ... ... ... ... тұлғада тұрса да
бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін атқара ... ... ... ... мен ... жүремін (С.Мұқанов). Еңбекті қанша істесең, табысты
сонша аласың (Ә.Әбілов). Базаралы мен жатақ көрген, өз көз ... ... ... ... ... алпыс екі тамырым түгел ереуілдей
туламас па! ... ... ... жіктік жалғауларын жалғап тиянақтаса, онда
құрмалас сөйлем сабақтасқа емес, салаласқа айналады. Мысалы, Күн ... ... – Күн ... жер ... Өзім үйде ... ... ... – Өзім үйде қалдым, әйелім қалаға кетті және т.б.
3. Есімше тұлғаларының өзі ... ... Олар ... жеке ... ... ... сөйлемдерге дәнекер бола алмайды,
алдымен бір септік жалғауларын, функциялық жұрнақтарды және ... ... де ... ... ... Абай ... айға ... отырғанда, осы ауылдың шетінен ән естілді (М.Әуезов).
Түркітануда, оның ішінде қазақ тіл ... ... ... ... ... ... бір топ ... ... ... ... ... т.б.) есімше тұлғалары
бағыныңқы сөйлемнің барлық баяндауышын жасай алады десе, енді біреулер ... оның ... ... саралай қарайды. Ал енді бір ғалымдардың
(Н.А.Баскаков, М.Ш. ... т.б.) ... ... ... ... ... ретінде танылмайтындығын жоғарыда айтып өттік. Жалпы
түркітануда ... ... ... ... мына ... ... болады: Р.А.Гадлевский, А.Боровков, А.Н.Кононов,
А.П.Поцелуевский, Н.К.Дмитриев, И.А.Батманов, ... ... ... ... К.К.Сартбаев және т.б.
Түркітанушылардың көбі өз еңбектерінде салалас сөйлемдерден гөрі
сабақтас сөйлемдерді көбірек ... ... ... ... бір ... бірнеше жай сөйлемдерден тұрады және олардың
әрқайсысының құрылымы жай сөйлемдердің ... ... ... болып
келеді [41, 406 б.]. Сондықтан құрылымдық талдау жасау жай сөйлемдердегі
талдауды қайталау болып шығады.біздіңше олай емес. ... ... ... олардың құрамындағы жай сөйлем мен сыңарлық түрлері бір ұғым болып
табылмайды.
Қ.Есенов қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... сараланбауы соңғы жылдарға дейін жалғасып
келгендігін айтады. Мәселен, Н.Т.Сауранбаев ... ... ... ... атты ... үйірлі анықтауыштарды сабақтас құрмалас
сөйлем деп таныды. Дербес сөйлемдерді ... ... ... Мысалы, Жақай газет оқып отырды. Ол жерге ауыл адамдары біртіндеп
жинала бастады – ... екі ...... ... алып ... жерге ауыл
адамдары біртіндеп жинала бастады – деп құрмаластыруға әбден болады [39, 58
б.]. ... ... ... атау тұлғалы есімше бағыныңқының баяндауышы бола
алмайтындығы ... ... ... ... ... ... ... жалғанып барып қана бағыныңқының ... бола ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес септікте ... ... ... ... қызметтегілері ғана бағыныңқы сөйлем
жасай алады деген қорытынды жасайды [42, 62 б.].
Барыс ... ... ... табыс септігіндегі есімшелер
сияқты өздері тіркескен сөздермен көбінесе объектілік қатынаста тұрады.
Бірақ осы барыс ... ... ... қазақ тіл білімінің тарихында екі
түрлі көзқарас болды. Проф. Н.Т.Сауранбаев жалғыз барыс ... ... ... ... есімшеге жалғанып бағыныңқы сөйлем ... ... ... пен ... ... ... ... осындай
пікір ұстанды. Тек, М.Балақаев қана бүгін қалыптасқан ұстанымды 1954 жылы-
ақ ... еді. ... ... ... ... туралы» деген
мақаласында барыс септігінде тұрған есімшелі құрылымды жай сөйлемнің ... ... ... [43, 41 ... Құнанбай күлгенге үй ішіндегі қалың әйелдердің бәрі күлді
(М.Әуезов) тәріздес ... жай ... ... түрі ... жөн екендігін айтады [42, 61 б.]. Т.Қордабаев ... ... ... ... ... ... шылаулары тіркесе ... ... ... айтады да, оған мынадай мысалдар келтіреді: Торғай,
шымшық, ... ... ... ... ... ... ұшқанға
шейін, жылан олардың ұясына барып жатады (С.Мұқанов). Жүргіншілер әбден
көзден таса ... ... ... ... ... ... ... Осыған
байланысты Қ.Есеновтың мына пікіріне сын көзбен қарау керек сияқты: ... ... ... ... алудағы қызметін олардың ... ... ... тығыз байланыстыра қарайтын боламыз. Ал мұның
өзі олардың пысықтауыштың қызметімен тығыз байланысып жатады. ... ... ... шығыс, көмектес септік жалғауларында тұруымен
айқындалады. ... ... ие ... ... ... (арнайы
бастауыштың болуына қарай) ... ... ... ... ... тұрады. Ал бұлардың атау, ілік, барыс, ... ... ... түрлері бұл талапқа жауап бере алмай, атрибутикалық
және объектілік қатынастардың аясында қалып қояды» [42, 62 б.]. ... ... ... -генге шейін тұлғаларын сабақтас сөйлем жасаудың тәсілдеріне
жатқызуға тиіспіз. Біздің ойымызша ... ... ... тек ... ... Яғни ... септігіндегі есімшелер де бағыныңқы
сөйлемнің баяндауышы бола алады ... ... ... ... кеткенге дейін,
тоңғанына қарамай, соның қасында бәйек болып ... ... ... ... ... сөйлемдердің 12 түрін
көрсетсе, Қ.Есенов 3 түрін көрсетіп (жатыс, шығыс, көмектес) ... не ... ... ... ... ... ... жатқызады. Бұдан біз
құрмалас сөйлемге қатысты нормативтік грамматика тұрғысынан әлі қайшылық
барын байқаймыз. Әсіресе біз ... ... ... ... ... ... ... тану жөнінде бір жылда (1995 жылы)
шыққан екі еңбекте екі түрлі көзқарас келтіріледі.
Б.Қапалбеков ... ... ... ... ... жасаудың 5
тәсілін көрсетеді [11, 87 б.]. ... ... ... ... ... ... ... тәсілдің көрсетілуі біздің ойымызша аздау
сияқты көрінеді.
Есімше тәсілдердің ішінде тілімізде ... ... жолы ... және ол ... мезгіл бағыныңқылы сөйлемдерді жасауға қатысады.
Мысалы, (Б.Майлин). Осы тоқал ... ... ... ... ... қозы
бағумен жүрген бала еді Шоқан басындағы ... атты ... ... алып атай ... шапқанда, ықшам киімді жалаңдаған бозбалалар қылаң
ұрған сандықтарына міне сала ... ... ... ... жағынан бір-біріне ұқсас келе бермейтін бұл
жұрнақтардың ... ... ... ... ... ұқсас келеді.
Осы жұрнақтар арқылы құрмаласқан жай сөйлемдер ... ... ... жай сөйлемдердің алғашқыларының баяндауыштары
тиянақсыз ... ... ... ... ... ... Сөйтіп сабақтас
сөйлемдер бағыныңқы және басыңқы сыңардан (компонент) тұрады. әдетте
бағыныңқы сыңар ... ойды ... ... ... ... үшін ... жай ... тұрлаусыз мүшелердің сұрағына
жауап беріп тұрады.
Т.Қордабаев есімшенің қатысы бар барлық ... сол ... ... ... қызметі деп қараса, Қ.Есенов есімшенің тек
септіктерді ... ... ғана ... ... ... Енді осы екі ... ... тәсілдерін салыстырып көрелік:
7-кесте. Есімшенің сабақтас сөйлем жасауы
|Есімшенің сабақтас сөйлем жасауы ... ... |
|1 |2 ... ... шақ есімше жатыс жалғаулы |Өзі көрсеткен үш септіктің ішінде осы|
|тұлғада тұрады: Біздің әңгімеміз ... ... жиі ... |
|аяқтала бергенде, екі ауылдың ... Дос ... ... ... ... қалың жылқының |сілтей бергенде, Ақкемпір ара түсті ... ... ... ... бір ... ... атты шыға ... (Б.Майлин). | ... ... шақ ... көмектес септікте|-ған формантты есімшемен келген |
|тұрып бағыныңқы сөйлемнің ... ... ... өзіндік |
|болады: Сүйіндік қанша солғын |дербес бастауышы болуы керек: Қыстың |
|болғанымен, өзге көпшілік олай ... ... ... әлі қар түсе ... (М.Әуезов). ... жоқ ... Ал ... |
| ... күйеуге шыққанымен, көп жыл |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... қолданатын |
| ... ... ... та |
| ... ... ... - ... |
| ... ... ... шақ есімше -ша, -ше тұлғасын|Автор ғанша тұлғасын есімшенің емес, |
|жалғап бағыныңқының баяндауышы |көсемшенің ... ... ... ... Олар ... ... | ... біз жай шам пайдаланамыз | ... | ... Атау ... ... жалғаулы өткен |Автор бұл тәсілді есімшеге қатысты |
|шақтық есімше соң шылауына ... ... ... не ... ... ... |
|бағыныңқының баяндауышы болады: |арқылы деген тәсілге қатысты қарайды.|
|Балалары аман-есен ... | ... ... ел ... той ... (Ер | ... | ... Барыс жалғаулы өткен шақ есімше ... ... ... ... ... ... ... ... ... есімшелерді меңгереді: |
|айтылады да, бағыныңқының баяндауышы |Осыдан үш-төрт күн өткенге ... ... ... ... ... ... үйде болды (М.Әуезов). Бірақ ... ... ... ... ... бұны да ... тәсілі деп |
|қарап тұрды (М.Әуезов). ... ... ... ... ... шақ ... ... не шылау мәндес сөздер арқылы |
|бері шылауымен тіркесіп бағыныңқы |жасалған тәсілдердің қатарында ... ... ... Ол ... ... ... ... қалтасынан | ... ... ... | ... ... ... өткен шақ есімше |Шақта, кезде көмекшілері ғана ... ... ... ... ... ... не шылау мәндес |
|сәтте, күні, ... ... ... |сөздер арқылы тәсілінің аясында ... ... ... ... тіркесіп,|қарастырылады. ... ... ... | ... ... ... көшіп барған | ... оның ... ... өрт ... | ... | ... ... шақ есімше –дай, -дей ... ... ... де ... ... ... ... |сөйлемді жасауға қатынасып, амалдық ... ... ... ... жұмсалады - деп бұл тұлғаны |
|Осылай сонау жайлаудан дүрліктіріп |көсемшелер қатарында қарастырады. ... ... бір ... оңай | ... ... ... екі ... ... ... ... қайтты | ... | ... ... шақ есімшенің шығыс |Бағыныңқы сөйлемдерді жасайтын тәсіл |
|жалғаулы түрі гөрі шылауына тіркесе ... ... ... ... та ... ... | ... болады: Ол барғаннан гөрі, | ... ... ... ... | ... ... қатынасты білдіру | ... жазу ... -ша, -ше ... | ... ... ... ... | ... ... шақ ... –дақ, -тан,- дек|-ғандықтан қосымшасы арқылы негізінен|
|–тен қосымшасы түрде айтылып |себеп ... ... ... ... ... болады. |Қаламыз курорт болғандықтан, онда |
|Жайлаудың бәрі жазықта болғандықтан, |өнеркәсіп орындары ... тән ... ... ... да, ... ... ... да ... ... ғана | ... ... көрінеді (С.Мұқанов).| ... ... және ... рай тұлғалары арқылы сабақтасқан
бағыныңқылар саны әр синтаксистік еңбектерінде ... ... ... ... өз ... ... 7 түрін көрсетсе, Қ.Есенов
сабақтастардың 9 түрін көрсетеді. Бұдан ... ... ... ... ... ... әлі қарастырылып шешілуге тиісті
мәселелер бар екендігіне тағы бір ... бола ... ... ... бағыныңқылы сөйлем жасауға қатысуы
Мезгіл бағыныңқылы сөйлемдер синтетикалық және аналитика-синтетикалық
тәсілдер арқылы жасалады. Мезгіл бағыныңқылы сөйлемдерді жасауға ... ... ... рай ... да қатысады. Мысалы, Мыналар келгелі,
Құнанбай ... ... ... ... ... ұшырып кетіп
жатты. Аңшылар қостарына келсе, Абай қасында ... бар екен ... ... ... ... қашаннан бері, қашанға шейін сұрауларының
біріне жауап беріп, есімшелерден өзге ... рай ... ... -гелі, -а ,-е, -п және -ысымен, -ісімен тұлғалы сөздерден ... ... ... ... ... ... жасауға -ған түрі
жатыс септікте тұрып қолданылады. Қ.Есеновтің айтуынша есімшенің бұл ... ... ... ... ... [42, 89 ... жатыс тұлғасын мезгіл бағыныңқылық төл тәсілі деуге де болады.
Мысалы, Қыз-келіншек тербетіп тұрғанда, ... ... – ән ... Жуынып болып, шай ішіп отырғанымда, жатқан үйімнің бір кішкене
баласы жүгіріп кіріп ... ... және ... мезгіл бағыныңқылы сөйлем жасау үшін жатыс жалғауында, -ша,
-ше тұлғасында және соң, ... ... ... бірі ... мен ... ... ... тіркеп тиянақсызданады. Жаңағы көркем бір сәтке
сүйсініп езу ... ... сол ... шағы ... ... ... ... ат дүбірі естілді. Бүгін қара жел ... ... қар ... ... ... тілінде мезгіл сөзімен байланысты айтылатын құрмаластың үш ... ... ... ... сабақтас, мезгіл бағыныңқы сабақтас.
Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... мен ... ... сөйлемдер себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем мен себептес салалас
сөйлемдер сияқты бір-біріне генетикалық жақындықта емес. Мезгілдес ... ... ... бағыныңқылы сабақтастардың арасында
айырмашылықтарды байқау үшін төмендегідей мысалдарға назар ... ... ... ... ... ... қонақтардың алды ... ... ... ... ... Қайдар енді қала жағына
көз салумен тұр еді ... ... ... ... ... жапырлап
ояздың соңынан тысқа беттеген (Ш.Мұртаза).
Алдыңғы екі сөйлемді (мезгілдес салалас, мезгілдес сабақтас) ... ... ... еш ... келтірместен айта беруге болады.
Шай ішіліп, тамақ желінді деген сөйлем көсемше жұрнақтары ... ... ... ... айналып тұр.
Көсемшелер арқылы байланысып, сабақтас болып тұрған құрмаласты
салаласқа ... ... ... ... ... алды ақсақалдар,
жігіт ағалары, әзірет-молдалар келген, Қайдар енді қала ... көз ... ... ... ... ... ... салаласты жасайтын тәсілдермен
өзгертуге болмайды. Өзгертілсе бағыныңқы мен ... ... ... ... ... Мәселен, себепті қатынаста тұрған сөйлемдер
(салалас және сабақтас) себеп пен ... ... ... ... ... Ал ... қатынасты білдіретін (сабақтас және ... ... ... бір ... аталғандығы болмаса әрқайсысы басқа-басқа
қатынастарды білдіретін тәсілдер. Яғни мезгілдік қатынастағы сөйлемдер
(сабақтас, салалас) бір ... ... ... синтаксистік парадигма құрай
алмайды. Мезгіл ... ... ... екі ... ... ... орындалу мезгілін көрсетіп тұрады. ... ... ... ... бір ... өтіп ... екі немесе
одан да көп уақиғалар ... [11, 88 б.]. ... ... мысал келтірейік: Ол енді үйден ... ... ... (С.Мұқанов). Құдайберді арғы шетке ... ... ... ... ... ... қалды (М.Әуезов). Етік пен шинельді көргенде,
күні бойы не ... ... ... ... ... ... қалды
(Х.Ерғалиев). Шахтаға түспестен бұрын Еркін кішкене бөлмесіне келіп енді
(Ғ.Мүсірепов).
Бұл бағыныңқы сөйлемдердің төмендегі мезгілдес ... ... ... сөйлем мезгіл пысықтауыш сияқты істің орындалу мезгілін көрсетіп
тұр. Мысалдарға назар ... ... ... ... де, ... ... ашылды (З.Қабдолов). Бір үй салынып жатыр, бір үй ... ... ... сыңғырлаған әдемі дауысымен «Мақпал қараны» бастады,
өзгеміз үнсіз қосылып кеттік (Ә.Тәжібаев).
Мезгіл бағыныңқылы ... ... ... ... ... мәселен, мезгіл бағыныңқылы сабақтас сөйлемдерді, әсіресе
көсемшемен келген баяндауышы бар мезгіл ... ... ... осы ... ... сөздер басты рөл атқарады. Ал ... ... ... жоқ ... ... ... мезгіл бағыныңқылы
сабақтасты мезгілдік ... ... ... компоненттен, оның
баяндауышынан іздестіре бермей, бүтін сөйлем ... ... ... қарым-қатынастағы бірлігінен танудың жөн ... [42, 71 б.]. ... ... жай ... бір ... сияқты болып
келеді.
Қазіргі қазақ тілінде мезгіл бағыныңқылы сөйлемді жасайтын, ... ... бірі жүре ... ... ... бар:
1. Есімшенің -ған түрі жатыс септік тұлғасында ... ... ... ... қатысады. Мысалы, (Б.Майлин). Осы тоқал
келіншек болып түскенде Нұрым бұзау ... қозы ... ... бала ... ... ... алып ... Байтас Абайға кісі шаптырған (М.
Әуезов).
2. Есімшенің -ар, -ер формантты түрі де жатыс ... ... ... ... ... Мысалы, Бұлар ауылдан аттанарда, екі жігіт
соларға қарай шаба жөнелген еді. ... ... ... ... ... бөгеп те қалады (М.Әуезов).
Қазақ тілінде мезгіл бағыныңқылы сөйлем жасауға -ған, -ар ... Атау ... ... ... ... ... соң, сайын т.б.
демеуліктерді тіркеп, мезгіл бағыныңқылы сабақтас сөйлемдер ... ... ... ақтар арал теңіз стансасына ... ... ... ... желігіп, қимылды күрт күшейтті (Т.Нұртазин).
Алынған жылқыны жігіттер мініп алған соң, ... өзі ... ... ... атау ... -ған ... ... мәнді сөз тіркесіп
айтылған кезде басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің ... ... бір ... ... ... баяндалады дейді [40,
101 б.]. Шындығында да, мезгілдес салалас ... ... ... ... ... осы тәсіл сияқты. Мезгілдес салаласта бір-біріне тәуелсіз бір
мезгілде өтіп жатқан екі немесе одан да көп ... ... ... мезгілдес (Қ.Есеновше – үлестес) ... ... ... ... арасында айырмашылықты байқау ... ... ... ... Шай ... ... ... Арнаулы қонақтардың алды ақсақалдар, жігіт ағалары,
әзірет-молдалар келіп, Қайдар енді қала ... көз ... тұр ... ... ... ... барлығы жапырлап ояздың соңынан тысқа
беттеген (Ш.Мұртаза).
Егер құрмаластың сыңарлары ... ... ... қатынастарды
зерттеу нысаны етіп алып, оны жасаушы тәсілдерін одан кейін сипаттайтын
болсақ, мәселен функционалды ... ... ... ... ... екі сөйлемде көрсетілген екі тәсіл мезгілдестікті ... ... ... да, ... парадигма құрайды.
Сонымен мезгілдес салалас сөйлемдегі күй-жай бір ... ... бір ... ... ... дәрежеде өтіп жатса, іліктес
салалас сөйлемдерде соңғы сыңардағы іс-әрекет ... ... ... ... ... ... байланысты, соған іркес-тіркес болып
жатады. Мезгілдес салаластың сыңарлары мағына жағынан бір-біріне тәуелсіз,
тең дәрежеде жұмсалса, ... ... ... ... мағыналық
тәуелдік байқалады. Бұл жағынан соңғысы сабақтаса байланысқан бағыныңқы
құрылымдарға ұқсас келеді. ... ... бір ... ... әр ... ретінде де қарауға болады. Мысалы, Ол табалдырықтан аттай берді
де /беріп/, есік алдына қалт етіп тұра ... ... ... ... да ... ... жаққа құлақ салды (Ж.Аймауытов). Бірақ бұнда себеп
бағыныңқылардай себептік мән ... ... ... ... мезгілдік мән сабақтасқа айналдырғанда амалдық қатынасқа өтеді.
Бұдан олардың себептік қатынасты білдірудің салаластағы және сабақтастағы
тәсілдері ... ... ... байқаймыз.
Бір мезгілдес сөйлемдер: Күн сайын таңертеңгі шай үстінде газет
қарағанда, жұрт ... ... ... ... ... ... аңқытып, жайнап, саусылдап кіріп келгенде, бәрі бастарын көтеріп,
көсілген аяқтарын жинап алды ... ... ... Күн батыс беттегі қара дөңге кеткен соң, екеуі
шоңқиып жол үстіне отыра кетті. Дайыр ... ... әжем ... соң,
анам енді қонаққа жабысты (Ә.Кекілбаев). Қызыл құдықтан көшіп, Әулиетастың
дөңінен асқан соң, ... ... ... Майсор көрінеді (Ж.Аймауытов).
Ахмет Байтұрсынұлы құрмалас сөйлемдердің арасында болатын әр мезгілдес
қатынастарды жалғасыңқы оралым деп ... ... ... оған «…өрнекті
сөйлемнің тақырыпшы мүшесіндегі пікір, баяншы мүшесіндегі пікірге тіркес
мағынада болғанда, жалғасыңқы оралым болады», - деп ... ... ... ... ... ... біз қарастырып отырған есімше
тұлғалары да ... ... ... шейін демеулері барыс тұлғалы
есімшені ... ... ... ... ... ... Бие ... болғаннан кейін, түске жақын ауыл қымызға ... ... ... ... ... ... құстардың балапандары
ұшқанға шейін, жылан оларды ұясына барып жұтады (С.Мұқанов).
Қазіргі қазақ ... ... ... көсемше деп жүрген есімшенің
-ғанша тұлғасы мен осы мезгіл бағыныңқылы сөйлем ... ... жолы ... ... ... ... ... тәсілдер болып табылады. Сондай-ақ
есімшенің -ғанда тұлғасы мен -ған кезде тұлғалары да қызметте синоним деуге
болады. Бірі ... ... ... ... ... болса, бірі
аналитикалық тәсілі болып табылады. Есімшеге жалғанатын -дай/-дей, -ша/-ше
тұлғалары туралы түрлі пікірлер орын ... Ең ... бұл ... ... ... ... тіл біліміндегі кейбір ғалымдар көсемше
деп таниды (А.Ысқақов, Қ.Есенов). Екінші, шығу тегі тұрғысынан ... ... ... ... ... қазақ тілінде көсемше сөзінің -ше бөлігі тұлғас үш түрлі
қосымша бар. ... ... ... ... (адамша айтты, атшажеліді, итше
үрді т.б.). 2. Зат есімнің кішірейткіш жұрнағы (өгізше – екі жасқа ... ...... қалақ т.б.). 3. ... ... ... ... ... ... т.б.). ... бұлардың
бәрі тізіліп бір етістіктен шыға салмағандығы, ең алдымен жоғарыдағы үш ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Ал біздің бұларды түгендеп отыруымыздың өзіндік себебі бар.
Ол көсемшедегі -ше жұрнағының мағынасын анықтаудың қиындығына байланысты.
Көсемшелердің ... ... ... болғандығын түркітанудағы
көп ғалымдар мойындайтындарын ілгеріде айттық. Десекте морфологтар ғандай
және ғанша тұлғасымен келетін тілдік ... ... және ... деп ... ... ... мамандар бұл жұрнақтың осы деңгейдегі 4
қызметін көрсетеді:
1-тип: зат есім -ша (-ше): құсша, адамша, ... сын есім -ша (-ше): ... ... ... ... -ша (-ше): ... бізше, сенше;
4-тип: тәуелдік формалы зат есім -ша (-ше): көзіңше, көзінше, өзімше.
Бұл жерде -ша (-ше) ... ... ... 4 ... тип
келтіріледі. Осы сөзжасамдық типтердің ... бір ... ... әр ... уәждемелері әртүрлі сөз табынан болып тұр. Осылардың
әртүрлі сөз табынан ... ... ... типтің мағынасына әсер
еткен. Жұрнақ бір болса да, ... ... сөз ... ... 4 ... 4
түрлі мағынаны білдіруіне әсер еткен. Олар төмендегідей: 1) ...... ... ... ... білдіреді. Мысалы, құсша
ұшады, адамша сөйлейді, батырша қимылдайды. Яғни ұшуы ... ... ... ... ... ... ... тип – қимыл-әрекеттің тәсілін білдіреді. Мысалы, ескіше
ойлайсың, ... ... ... айтасың.
3-сөзжасамдық тип – пікірдің, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ол дұрыс емес, сенше, қалай ... ... ... тип – қимыл-әрекеттің сөйлеушіге тікелей ... ... ... ... ... ... көзіңше сөйлесті.
Сонымен мезгіл бағыныңқылы сөйлем жасаудың барған кезде → ... ... ...... ... негізінде бір қалыптасқан деуге
болады. ... ... ... ... ... ... ... септігіндегі есімшенің сабақтас құрамында қолданылуы, оның
бастапқы тұлғасынан жиі емес. ... ... ... ... ... ... анық ... келсе, автор немесе айтушы толық
форманы қолданады: ... көзі ... ... ... іргенің шиін
сытырлатып, бір қол керегенің көзінен ... ... ... ... ... әнін тындауға, көбі қасындағы қыздармен шүңкілдесуге
кіріскен ... ... ... ма кім білсін, сол жағындағы құда тұрып
тысқа шығып кетті (Ж.Аймауытов). Бұл жерде мезгілдік мәні бар ... ... оның ... ... ... ... барып қосылып тұрған
жоқ. Айтушы қажетінше оны ықшамдап қолданып отыр [11, 90 ... ... ... ... ... ... болатындығы
белгілі. Оның берілу жолдары әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады. Себептік
қатынасты беретін сыңарлардың ... ... ... ондағы ішкі
мағынаға көп әсер ете қоймайды. ... ... ... құрмалас
сөйлемдер үшін сабақтаса және салаласа байланысу жай формальді белгілер
деуге болады. Олар синоним құрайды, ... ... ... ... ... басыңқыдағы оқиғаның (салдарлық) себебін
білдіріп, ... ... ... ... ... беріп тұрады. Осыған
байланысты ... ... ... еңбектеріне шейін себеп
пысықтауыш бағыныңқылы сабақтас деген атау ... ... Олар ... жасалу жолдарына шейін ұқсас келеді.
Стильдік мақсаттарға орай сөйлемнің мынадай синонимдік ... ... ... ... ... ... да қыза түсті. Ұлылыққа
таласып, төбелес ... да қыза ... ... ... ... да қыза ... ... екеуі құрмалас сөйлемдер. Олар
жай сөйлеммен синонимдік қатар түзіп тұр.
Байқап отырғанымыздай мұнда бір мағынаны ... ... ... ... жұмсалатындығы көрсетілген. Ал жалпы кең түрде ... ... ... ... рай жұрнақтарының сабақтас сөйлем жасаудағы
қызметін синоним деуге әбден болады. Жеке-жеке морфологиялық ... бұл ... ... ... деп айта ... Біз бір ... сөйлем жасау қызметінде ... ... ... ... ... ... ... олар белгілі бір мағына берудің
түрлі жолдарына жатады да синтаксистік парадигма құрайды.
4. Кейін, бері, ... ... ... ... ... меңгеріп
мезгіл бағыныңқылы сөйлем жасайды. Мысалы, Бүгін Ахметпек ... ... сіз ... ... ... ... Қонақтар
жайғасып болғаннан кейін, Итбай ауыз үйге шықты (С.Көбеев).
Сабақтас сөйлемдердің арасындағы мезгілдестік қатынастың әртүрлі болып
келуіне, оны құрмаластырушы ... ... ... ... ... ... ... тәсілімен сабақтасқан мезгіл бағыныңқылардағы қатынас
ған соң тәсілімен сабақтасқан бағыныңқаларға қарағанда өзгешелеу ... ... ... ... ... жұрт ... алдарынан шықты.
Келіні қайтадан жұмысына кеткен соң, ... ... ... ... ... соң ... негізі лексикалық мағынасы сабақтас
сөйлемдегі оқиғаның бір мезгілде және әр мезгілде өтуін ... ... ... ... ... болып тұр.
Мезгілдік қатынастарды жеке алып ... ... ... ... ... мүмкіндік туады. Қ.Есенов өзінің сабақтас құрмалас
сөйлем деген еңбегінде мезгілдік мәнді іштей бөлшектеп ... ... ... сөйлемнің деңгейлік сипатына ... ... ... ... ... сөйлем жасауы
Қазіргі қазақ тілінде бағыныңқы сөйлемдердің Т.Қордабаев еңбектері
бойынша жеті түрі, ал ... ... ... тоғыз түрі бар. ... ... ... ... соның төрт (мезгіл, себеп,
салыстырмалы, қарсылықты) түрін ... ... ... бөлімде мезгіл
бағыныңқылы сөйлемдерге тоқталдық. Қазір ... ... ... ... ... жайлы сөз етпекшіміз. Академик Н.Сауранбаев
себеп бағыныңқылы сөйлемдер тілдің дамуына байланысты мезгіл бағыныңқылы
сөйлемдерден бөлініп шыққан деген ... ... ... ... ... ... ... болып құрмаласқанда, бір оқиғаға себеп, екінші
оқиғаға оның салдары ... ... Бұл екі ... категорияның (мезгіл
және себеп) бір формамен сабақтаса ... ... олар ... ... ... Тоқалдан туған жалғыз ұлға ... ... ... соң, оны жұрт ... деп ... (Ертегі).
Мұндағы алдыңғы сөйлем себеп бағыныңқы. Ал оның себеп ... өзі ... ... ... ... тоңқылдақ тоқалдан туған
жалғыз ұлды шырылдатып зорлық қыла ... Бұл – ел оған ... деп ... ... ... ... Сол ... оқиғаның салдарынан екінші бір
оқиға туған. Ол – жалғыз ұлды жұрттың ... деп ... ... ... бағыныңқылардың мезгіл бағыныңқыдан бөлінгенін, содан шыққан байқауға
болады. Осымен байланысты есімше баяндауыштың «соң» ... ... ... ... ... ... ... бірдей тұлғалау
себебін де білуге болады». Мезгіл бағыныңқылардан тілдің даму барысында
себеп бағыныңқылар дамып ... ... ... тура түсінуге болмайды. Бұл
жерде мәселе себеп бағыныңқыларды да, мезгіл бағыныңқыларды да жасай ... және ... ... ... ... ... көсемшенің -п тұлғасы
мен есімшенің -ған тұлғасы себеп бағыныңқылы сөйлемдер жасайды. ... ... ... мағыналық қатынастарды (себеп, мезгіл) ажырату кейде
қиын болып ... Оны ... ... үшін ... және ... ... ... мәннің, я себептілік мәннің қайсысы басым
екеніне сүйену керек. Мәселен, Кеше апам оған ... ... ол ... ... ... ... ... сыңарында мезгіл мәнді сөз бола тұра, онда
себептілік мән басым. Яғни оның ... ... ... ... қатты
ренжігені себеп болып тұр. Сондай-ақ Бейімбет ұсталып, ... қара ... ... Биыл қар кеш ... шана жолы ... ... ... деген
сөйлемдер де бір мезгілде өтіп жатқан іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Олардың арасын ажыратуға сұрақтың кейде көмектеспейтін кездері де бар.
Мәселен, ... ... сөз ... ... ... ... (Б.Майлин)
деген мезгіл бағыныңқылы сөйлемге себептілікті ажырататын сұрауды да ... ... ... ...... ... Себеп бағыныңқылы
сөйлемдер себеп пен салдардың көрінісі болса, сол процестер бір мезгілде
болатын тіркес-тіркес ... да ... ... ... ... мезгілдік мәннің болуы орынды.
Себеп бағыныңқылы сөйлемдер себеп пен салдардың көрінісі болса, ... бір ... ... ... уақиғаның да көрінісі ... ... ... ... ... болуы орынды. Себеп
бағыныңқылардың дамып қалыптасуын мезгіл бағыныңқылардың ішкі ... ... ... ... да, себептілік қатынасты да жасай
алатын бірдей формалармен ... ... ... ... ... ... есімше, көсемше жұрнақтары дәл сол қалпында тұрып-ақ,
себеп бағыныңқылы сөйлемдерді де жасай береді. Бір форманың көп ... ... тіл ... боып ... ... ... бірі. Мәселен, қазіргі
қазақ тілінде сабақтас сөйлемдердің тоғыз түрін танитын болсақ, соның ... ... ... себеп, мақсат, қарсылықты, үлестес) жасауға көсемшенің
бір ғана -п формасы ... ... ... теория бойынша ... ... ... (салаласа байланысу) кейін пайда болған. Бұның өзі
екі жолмен дамиды: біріншісі – екі жай ... ... ... ... осының негізінде сабақтаса байланысу өрбіп шыққан),
екіншісі – жай сөйлемнің өз ішінде ... ... жеке ... ... ... ... сөйлемдердің дамып ... ... ішкі ... қатынасымен емес, мезгілдік қатынасты да,
себептілік қатынасты да ... ... ... формалармен байланысты қарау
керек. Мезгіл бағыныңқылы сөйлемдерді жасайтын есімше, көсемше жұрнақтары
да дәл сол қалпында ... ... ... сөйлемдерді де жасай береді
[11, 65 б.].
Ғалымдар көсемше тұлғаларының бағыныңқы сөйлем ... ... ... бір ... байланысқан сабақтастарды ... ... ... ... ... ... айтады. Қай мағына
басым болса, соны ... ... түрі деп тану ... ... ... ... пен ... қатынасы тілімізде әртүрлі
тәсілдермен (көсемше, есімше) берілетіні белгілі. Салаласа құрмаласу
кезінде жалғаулықтардың ... ... ... ... ... ... тұратындығы белгілі. Сондықтан көсемше ... ... ... ... көз ... үшін ... мағына
айқын көрінетін осы жалғаулықты тәсілдерге және ... ... ... ... ... ... ... айтып көру керек. Мысалы: Патша
тағынан түсіп, Жәуке ... ... ... келіп еді (Б. Майлин) деген
сөйлемді мағынасын бұзбай себеп пен салдардан тұратын ... ... ... көрелік. Патша тағынан түскендіктен, Жәуке түрмеден құтылып
үйіне келіп еді. Патша тағынан түсті, ... ... ... құтылып
үйіне келген еді, Жәуке түрмеден құтылып үйіне келген, ... ... ... еді.
Қаншама бірдей формамен жасалса да мезгіл, амал т.б. ... етіп ... ... ... формалармен айтуға еш уақытта келмейді.
Сөйлемнің қаңқасы құрылуы мүмкін, бірақ сыңарлары арасында себептік қатынас
болмайды, сөйлемнің қисыны жоғалады.
Компоненттерінің ... ... ... ... ... ... сөйлем мен себептес салалас сөйлем бір. Екеуінде де
бір ... ... ... ... ... ... ... Бірақ құрмаластың бұл екі түрінің арасында осы ... ... ... ... ... де бар. Ол ... бұлардағы
компоненттердің бір-бірімен құрмаласу ... ... ... ғана емес, солармен бірге, себепті білдіретін
компонент пен сол ... ... ... ... ... ... ... да болады.
Құрмалас сөйлемдердің сыңарлары арасында себептілік қатынас, жоғарыда
көрсетілгендей, әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады. ... ... ... салаласа, сабақтаса байланысуы ондағы ішкі мағынаға көп
әсер ете қоймайды. Сондықтан себептік қатынастағы құрмалас ... ... және ... байланысу жай формальды белгілер деуге де болады.
Олардың арасындағы айырмашылық тек мынада ғана: себептес салаласта ... ... пен ... білдіретін компоненттер орын жағынан
көшпелі болып келеді. Қандай жалғаулықтар арқылы ... ... ... ... ... бұрын келсе, бірде салдарды, нәтижені
білдіретіні бұрын келеді. Ал себеп бағыныңқылы сабақтаста, мұның ... орын ... ... ... мұнда себепті ... ... ... ... салдарды білдіретін компонент кейін
келіп отырады.
Құрмалас сөйлемдерде себептік компонент ... ... ... ... ... -п ... аналитика-
синтетикалық тәсілмен үшін шылауының қимыл есімімен, ... шақ, ... ... ... ... ... соң, кейін шылауларының өткен шақ
есімшемен тіркесуімен, аналитикалық жолмен өйткені, сол себепті, сондықтан,
неге десең, ендеше, соның ... ... ... ... ... ... жататын себеп пен салдардың қатынасы адамдардың
пайымдауы арқылы тілде ... ... Адам ... әлемдегі болып жатқан
өзгерістер мен құбылыстардың негізін неғұрлым терең ... ... ... ... тілдегі көрінісі де соғұрлым күрделене түседі. Мәселен, ... тек ... ... пен салдардың қатынасы жалпылама, үстіртін
түсінік болып қалады. Әртүрлі көп ... ... ... тудыратыны,
керісінше бір-ақ себептің бір-біріне тәуелсіз көптеген салдар тудыратыны
белгілі бола бастады.
Себеп бағыныңқылы сабақтастар мынадай тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... қосымшалы есімшеге аяқталады.
Бұл есімшелер бағыныңқы компонентке дербес баяндауыш болуы да, баяндауыш
болып тұрған ... ... ... да мүмкін: Мысалы, Үлес жөнінде әлі ойын
ашпаған Абай болғандықтан, Тәкежан енді бұның ... ... ... Ол ... туған ағаңыз істеген қиянат, жыртқыштық болғандықтан, сіз
оған ұяласыз да қиналасыз. Бар ... ... ... ... ісі әлі аз күн аял ... іркіліп тұрғанды. Сондағы кетпес кегі
қазір Абай басына түйілгендіктен, ол соңғы екі-үш жыл ... ... ... тор ... ... (М.Әуезов).
Себеп бағыныңқылы сөйлемдер есімшенің шығыс ... ... ... ... ... – себеп бағыныңқылы сөйлем жасаудың
төл жолы. Өйткені -ған форманты ... ... ... ... ... жасауға қатыспайды [42, 94 б.]. Мысалы, Бір ... ... ... ... ... қалғандықтан, ешкім алмай, аяғында екі ... ... бір ... ... (Шәкәрім). Адамдар жылдан-жылға энергияны көп
пайдаланылатындықтан, жылу электростанциялардың ... ... ... ... ... соң ... өткен шақтық есімшеге аяқталады:
Мысалы, Тымырсық ыстыққа тыныс тарылған соң, өзіңді ... жел ... жыл ... ... ... соң, Олжабектің ойына үміт дүниесі
келіп қонды (Ғ.Мұстафин).
Себеп бағыныңқылы сабақтастар синтетикалық және аналитика-синтетикалық
тәсілмен жасалады. Аналитика-синтетикалық ... ... соң ... шақ ... ... ... Тымырсық ыстыққа тынысы тарылған
соң, Өзіңді сабалап жел іздейсің ... Жұрт ... ... тік ... ... болған соң, бір данасын сатушыға тапсырып
қойған (М.Әлімбаев).
3. Бағыныңқы компонент -ып, -іп, -п, -а, -е, -й ... ... ... ... Ол ... уақытында келе алмай, біз біраз
кешігіп қалдық. Махмут Тоқашты іздеп, ... ... ... ... ... ... ... ұйықтап қап, қалың жылқы егіске ... ... ... ... ... ... ... бірнеше түрлерге
бөлінеді. Кейде, жеке-жеке субъект бірі – себеп, бірі – салдар болып, ... ... ... ... ... ... Аспанда бұлт сейіліп,
күннің көзі көрінді ... ... түн ... ... деп ... ... ... ат жеккізді (Б. Майлин). Кейде әрекет иесі
жалғыз болады да, ... ... ... ... ... ... Саймасай қатты сескеніп, тұла бойы дір ете қалды (Ш.Мұртаза).
Салқын су ... ... жаны шипа ... ... (Ә.Шәріпов).
Қазақ тіліндегі себеп бағыныңқылы сөйлемдер синтетикалық тәсілмен де,
аналитика-синтетикалық тәсілмен де жасалады. Алғашқа ... ... -п ... -іп), (ма) -й ... есімшенің -ған формасына есімдерден сын есім
тудыратын -дық, -дік жұрнағынан кейін шығыс ... ... ... ... ... ... де есімше, көсемше жұрнақтары
қатынасады: Мысалы, Алды жабылған соң, ... ... ... Сот ... соң, ел ... да ... ... Байқап отырғанымыздай,
мұнда бағыныңқы компонент соң шылауы өткен шақтық есімшеге аяқталып ... ... -ған ... ... ... ... ... Ал
көсемшенің -п формасы керісінше баяндауыш боп ... ... ... де ... ... Мысалы, Бейімбет екеуміз менің
өлеңімді талдаймыз деп, мен бұл ... ... ... ... ... ... ... негізгі төл тәсілі – шығыс
жалғауы есімшелер екендігін жоғарыда ... ... ... ... жасалған себеп бағыныңқылы ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем жасаудағы
қызметінің ... ... өріс ... ... ... [11, 65 б.]. ... ... жасалғандықтан сабақтастардың басқа түрлерінен ажырату көп
жағдайда қиынға соғып жатады.
Синтаксис маманы себеп бағыныңқылы ... ... үш ... ... тіркелген -ғандықтан, -гендіктен құрамды қосмымшалар,
өткен шақ есімшенің соң ... ... және ... -п және ... Бұл парадигма бағыныңқы сөйлемдікі ғана. Егер құрмаласты немесе
тіл жүйесіндегі ... ... ... алып ... ... ... ... едәуір кеңейеді.
2.3 Есімшелер арқылы жасалған салыстырмалы сабақтастар
Күрделі салыстырудың ішкі құрылысы ой ... ... екі ... ... ... жақтан белгілі бір зат тұрса, екінші жақта сол
затпен салыстыруға түсетін тағы бір зат орын ... Осы ... ... ... ... ... ашылады да, келесі ой өрісінде осы үш
байымдау элементтері қалыпты бір ішкі ... ... ... ... ... тек қана үш ... ... Яғни логикада
салыстыру тек қана екі заттың арасындағы ұқсастық//айырмашылықты анықтап
қоймайды, одан да ... ... ... ... ... Бұл ... байымдаудың соңғы түрлері қорытынды ойлардан қалай әлі
алыс болса, дәл солай салыстыру тәсілінде әлі ... ... ой ... ... ... ... ой ... салыстыру арқылы туады. ... ... ... ... ... арқылы көрінеді. Және тепе-
тең «субъект-предикат» деген параллельді құрылымын әр ... ... ... ... кез келген екі компонентті предикаттылық ... ... ... ... мен сөйлеу арасындағы байланыстың
көрсеткіші болып табылады.
Компоненттерінде баяндалатын іс-әрекет, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде де барлығы
құрмалас сөйлемге қатысты алғашқы зерттеулерден, А.Байтұрсынұлының ... бері ... сөз ... ... Иә, сабақтас құрмалас сөйлемдерді
жүйелеу ... ... ... ... ... салыстырмалы
сабақтасты талдау да дәл осы ғалымның атымен тығыз байланысты. ... ... ... дәл ... ... жоқ. ... тіл
білімінің тарихында Т.Қордабаевқа шейінгі ғалымдар ... ... ... С.Аманжолов және т.б.) бағыныңқы
сөйлемдерді сөйлем мүшелерінің атымен атаған болатын. ... Түсі ... иісі ... (анықтауыш бағыныңқы сөйлем). Егін қайда болса, береке
сондай ... ... ... ... атақ ... ... (сан пысықтауыш)
және т.б. [1, 305 б.].
А.Байтұрсынұлынан кейін салыстырмалы бағыныңқы сөйлемдер жайын сөз
еткен Қ.Жұбанов ... ... ... бағыныңқы сөйлемге «Ол қандай
болса, мен де сондай» - ... ... ... ... Сондай-ақ
Қ.Жұбанов Сабыр қалай жүрсе, дәулет те ... ... ... сөйлемді
отызыншы жылдардың аяғына қарай жазылған «Қазақ тілінің ... ... - деп ... ... «Салыстырмалы сөйлемдер кейде
әсіресе, көркем ... оның ... ... ... бір ... ... ... үшін айтылады. Әрине, ондай оқиғалардың арасында не тектік
не сындық, не ... ... ... мүмкін. Осылай құрмаласқан жеке
сөйлемдердің арасындағы ішкі ... ... ... ... ... ... ... сөйлем басыңқымен өзінің
есімше баяндауышына -дай (-дей) қосымшасы ... ... ... ... б.]. ... ... ... салыстырмалы бағыныңқылы
сөйлемнің жасалу жолын тек ... ... ғана ... ... ... ... құрмаластар -ғандай тұлғасымен
бірге шартты рай тұлғасымен де жасалатындығы ... ... ... қуанса, ол да сондай қуанған еді (Ә.Әбішов). Олжабек қалай бұрылса,
Жамал да солай бұрылады (Ғ.Мұстафин).
1939 жылы С.Аманжолов пен ... ... ... ... ... ... ... алғаш қолданылған. Біздің
Н.Сауранбаевты осы терминнің авторы деуіміздің себебі ... 1940 ... ... тілі ғылыми синтаксисінің қысқа ... атты ... ... ... өзгертіп ұқсасты сабақтас деп атаған. Ал
Н.Сауранбаев 1948 жылы шыққан еңбегінде де, 1959 жылы ... [39, 33 ... де ... ... ... бағыныңқы деп алып, оның
жасалуын -ған тұлғалы есімшеге -дай ... қосу ... жеке ... ... ... деп ... ... объектілердің қатысына байланысты болады.
Біздіңше, ол ... кез ... ... қарым-қатынасы түсе
бермейді, тек қана бірыңғай заттар, салыстыруға ... ... ... ... ... ғана екі предикаттық орталықтың арасында ұқсастық,
салыстырмалық реңк пайда болып, олар құрмалас ... ... ... ... еш ... ... ... жатпайды, толықтырмайды,
яғни детерминанттық функция атқармайды, олар дербес сөйлемдер қалпына
қолданыла береді.
С.Аманжолов ... ... ... ... ... сабақтасқа қатысты) толық қайтқан және бұндай сөйлемдердің
атын ұқсасты сабақтас ... ... ... шылаулы есімшені 1940 жылы жазған
еңбегінде сабақтас сөйлем жасауға негіз бола алмайды деп оның ... ... ... ... ... де, оған Сен Арктикаға баратын кісіше мұнша
қалың киінгенің не? деген мысал ... [39, 57 б.]. ... ... даму ... ... бұл мысал әрине құрмаласқа жатпайды. ... ... ... тудыратын -ша, -ше қосымшасы туралы біз жоғарыда
С.Исаевтың пікірін келтірген едік.
Қырқыншы жылдары ... ... ... ... сөз ... бірі Сейіл Жиенбаев. Ғалым өзінің 1941 жылы шыққан «Синтаксис
мәселелері» атты еңбегінде салыстырмалы бағыныңқы сөйлемді мекен пысықтауыш
бағыныңқы ... ... ... ... солай жүреді) және сын пысықтауыш
бағыныңқы (Қалай тәрбиелесең, ... ... ... деп бөліп қарастырады.
Қ.Аманжолов Э.Хасеновпен бірігіп мектеп оқушыларына арнап жазған
оқулықтарында салыстырмалы бағыныңқылы сөйлемді шартты ... ... ... ... Адам жаны ... ісі мен ... ... болса,
Құсбеков те Дербаевтың ішкі дүниесінен біраз асыл ... ... ... Е.И.Архангельскийлерден бергі ұлттық ... ... ... ... Н.Сауранбаев ... және т.б. ... ... ... ... ... ... қорытып, құрмалас сөйлем жүйесін бір ізге
түсірген Т.Қордабаев болатын.
Қазіргі қазақ тіліндегі салыстырмалы ... ... ... қатарында Н.Т.Сауранбаев, ... ... ... ... болады.
Ф.Ахметжанова салыстырмалы сабақтасты тиянақсыз компоненті басыңқы
компонент пысықтап ... ... ... ... да, бағыныңқы
компонент бүкіл басыңқы компонентке қатысты болады дейді. Сонымен қатар
бағыныңқы баяндауыштың ... ... екі ... ... 1) ... және 2) есімшенің -ған тұлғасына ... ... ... ... ... ... ... келген баяндауыштар ирреалды,
болжамды салыстыруды көрсетеді. Ал нақты, ... ... ... ... ... ... тұлғалы көсемше арқылы болады
екен:
«Салыстыруға түсетін заттар (бастауыш ... ... ... ... ... ... ... осы оқиғаларды реалды жағынан баяндау үшін
-п/-ып ... ... ... ... ... ... деген көсемше тұлғалы сөз қолданылады немесе көсемшелік ... ... ... ... келеді. Мысалы:
Алдымда асқар тау боп сен тұрасың (М.Ш.). Қосылды тағдырым, қосылған
қос өзен ... [44, 112 ... ... салыстырмалы сөйлемдер төмендегідей
тәсілдер арқылы жасалады: шартты рай және есімше [40, 123 б.].
Ал ... ... ... жүрсе, көлеңке солай жүреді» ... ... ... ... ... ... ... в примере
передается сравнение между частями сложного предложения. Но ... ... ... ... и ... образа действия. Значит, в конструкциях
этого типа происходит контаминация сравнительного ... и ... ... Видимо, сравнительное значение – это их ... а не ... [44, 113 ... ... рай ... ... аяқталған бағыныңқы компонент
құрамында әрқашан ... ... ... деген сұрау есімдіктерінің бірі
келеді де, ... ... ... ... ... ... ... сондай, сонша, солай деген сөздердің бірі айтылады. Сөйтіп, ... ... ... ... ... барлығы салыстырыла
көрсетіледі. Мысалы: Сіздің үйдегі Сәду ағай ... ... ... ... да ... ... еді. ... қандай қуанса, ол да сондай
қуанған еді. Бөлекбастың жүрісі ... паң ... сөзі ... ... ... ... ... табысты сонша аласың. Кісі қалай жүрсе,
көлеңке ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқы
компоненттің баяндауышы қызметінде, -дай, -дей жұрнақты өткен шақтық есімше
келу арқылы жасалады. Мысалы: ... өмір ... ... ... әлдеқайда сауықшыл болып кеткен сияқты. Құлрырған масаты дала
денем шамданбасын дегендей, ... ... ... ... ғана ... ... балалардың бәрі де өзінен туғандай, Антонина
Профирьеревна ... жылы жүз, ... ... ... ... мағыналық қатынасты арнайы зерттеген З.Жұмәділова Салыстырмалы
сабақтастардың жасалу тәсілін жетеуге жеткізіп отыр [45, 21 б.]:
1. Корреляттық жұптасуымен ... ... ... ... ... есім ... ... көмекші сөзінің қолданылуы;
3. Етістік баяндауыштардың шартты рай тұлғасы арқылы беріледі;
4. Тиянақсыз баяндауыш есімше негізді көсемшенің ... ... ... ... компоненттегі сөз бен басыңқы компоненттегі сөз
салыстырыла айтылады;
6. Тиянақсыз баяндауыш ... -п ... ... беріледі;
7. Тиянақсыз баяндауыш етістік немесе есім сөздермен келіп, оған
ұқсас, ... ... ... ... ... ... өнімділігі тілімізде әртүрлі болып келеді.
Оның себебін кез келген ... ... ... ... ... ... қызметін әртүрлі дәрежеде
қамтитынында көреміз. Бұлардың ішінде ... ... ... ... ... төл ... ... болады.
2.4 Есімшелер арқылы жасалған қарсылықты бағыныңқылы ... ... ... ... ... ... сабақтас сөйлем қарсылықты салалас сөйлемге өте ұқсас. Бұлардың
сыңарлары да салаластағы сияқты бір-біріне ... ... ... ... ... Қарсылықты салалас сөйлем мен қарсылықты
бағыныңқылы сабақтас сөйлемді сыңарлары қарсы ... ... ... ... ... деп қарауға болады. Болашақта
қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... басқа қырынан,
«мағынадан оны жасаушы тұлғаларға қарай жүретін» тәсілмен ... онда ... ... сабақтас, салалас сөйлемдер бір деңгейге
топтастырылатын болады [11, 89 б.]. ... ... ... ... ... ... бір ... берудің түрлі тәсілдері есебінде
қарастырылады да, өзара синтаксистік парадигма құрайды.
Сабақтаса және салаласа құрмаласқан сөйлемдер әр уақытта бір ... ... ... бола ... Біз оған ... ... ... мезгілдес сабақтасты және мезгілдес салалас сөйлемдерді
салыстыру арқылы көз ... ... ... ... ... қарсылықты және себеп бағыныңқылар бір мағынаның түрлі тәсілдері
ғана екендігін тіл фактілері ... ... Бұл ... ең алғаш
Т.Қордабаев көңіл ... ... ... мағыналық қатынастары
жағынан алғанда, қарсы бағыныңқылы сабақтас ... ... ... ... ... компоненттері де мағыналары бір-біріне қайшы
келетін оқиғаларды баяндайды, өзгешеліктері тек ... ... ... ... екіншісінің сабақтаса байланысатынында. Мысалы: Ол
келді, бірақ мен жолыға алмадым. Ол ... ... де), мен ... 100 ... ... қайталайтын екі элемент болмайтындығы
белгілі. Синонимді зерттеген мамандардың өзі ... ... ... ... Мағыналас тілдік бірліктің жалпы ... ... ... ... байқалады немесе бірі – тар,
екіншісі кең көлемде жұмсалып, өрістерінің кең-тарлығымен ерекшеленеді.
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас ... ... ... ... Бағыныңқылы сыңары көмектес тұлғалы және шығыс тұлғалы есімшеге
аяқталады: Мұндағы үйлердің ... ... ... ... ... ... әр ... тағдыры әр түрлі, әр басқа. ... ... осы ... ... иесі сізсіз (Д.Исабекова). ... ... ... қарамастан жігіттер алға басушы еді (М.Ғабдуллин).
2. Бағыныңқы сыңары шартты рай етістігіне ... ... ... ... ... ... қоятын шартты рай
жұрнағынан кейін да, де шылаулары және әр сыңар ... ... ... ... ... келетін сөздер. Ондай сөздер антонимдер ... ... ... ... ... да ... ... Абылғазының
қолындағы Жиреншенің құсы тіленіп талпынса да, ... оны ... ... ... ... мінгестіру үшін қасына келейін десе, астындағы
аты пысқырып жолатпады (Қазақ ... рай ... ... ... қарсылықты бағыныңқылардың
табиғатын А.Байтұрсынұлының мысалдары арқылы анық тануға болады: Күні бойы
қараса да, таба алмады. Қыс қатты ... да мал аман ... [1, 301 ... ... зерттелу тарихына тоқталатын болсақ,
А.Байтұрсынұлы сабақтастың бұл түрінің жасалу жолын тек ... рай ... ... де, оның ... бағыныңқы деп атаған. Реті келіп тұрғанда
сабақтас бағыныңқылы сөйлемнің зерттелу тарихына аз ғана ... ... ... ... ... ... ... 1936 жылғы оқу
бағдарламасында, 1938 жылы жарияланған Н.Сауранбаевтың ... ... ... ... ... ... ... жоқ. 20-жылдан кейін
мұның ауызға ілігуі 1939 жылы жарық көрген «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... термин сол оқулықтан ... ... ... 1948 жылы ... ... ... ... жүйесі» атты еңбегінде мұндай сабақтастарды қайшы
сабақтас ... деп ... Біз ... Н.Сауранбаевтың Ақаң түзген
атауларды барынша жаңғыртуға тырысқандығын ... ... ... ... деп ... жүрген сөйлемдерді Н.Сауранбаевтың қайшы
сабақтас деп атауы да соған дәлел бола алады.
А.Байтұрсынұлы күрделі құрылымдар туралы «Тіл ... ғана ... ... да ... ... Қазіргі қазақ тілінде
сыңарларының саны қалыпты құрмаластардағыдан әлдеқайда көп болып келетін
күрделі ... ... ... ... ... ... ... «оралым» деп атап, олардың төмендегідей мағыналық ... ... ... ... ... ... оралым, ұқсатпалы оралым,
қайшы оралым, шартты оралым, жалғасыңқы оралым, серіппелі ... ... ... ... [43, 457 ... отырғанымыздай, сыңарлары қарсы мағынада келетін құрмаластарға
Ақаң екі түрлі атау ұсынған (ереуіл, қайшы). Ереуіл бағыныңқыларға ... ... да, ... ... ... құрмаластарды
жатқызған. Н.Сауранбаев соңғысын әдеттегідей атау ретінде қайта ... ... ... ... ... ... әр ... түрліше
көрсетеді. Мәселен, Т.Қордабаев қазіргі қазақ тілінде қарсылықты ... ... бес түрі бар ... ... оның үш ... ... ... рай арқылы жасалған тәсілдің өзін екіге бөліп
қарайды: 1. Бағыныңқы компонент ... ... ... ... рай
формалы етістікпен аяқталады. 2. Бағыныңқы компонент ... рай ... ... да, әр ... ... мағына жағынан бір-біріне
қайшы келетін сөздер болады. Ондай сөздер антоним ... ... ... ... көбі жек көрсе, Жанат оны жақсы ... ... ... ... ... ... да екі тәсіл ретінде бөліп қарайды 1(3). Бағыныңқы компонент
-ша, ше қосымшалы есімшеге аяқталады да, сөйлем ... ... ... ... ... басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің артықтығын
көрсетеді: Қарағайға қарсы бұтақ ... ... иір ... бітсейші
(Махамбет).
2(4). Бағыныңқы компонент ... ... ... ... Қыс ... ... ... жаз көбінесе бірігіп отырады
(Б.Майлин).
Т.Қордабаев қарсылықты бағыныңқылы сөйлемді жасаудың бесінші тәсілі
ретінде көсемше ... ... ... ... ... бола тұра,
сырбайдың Масқабай туралы айтқан ... ... ... жоқ. Күн ... ... бола ... ол жақсы ат мінуді, жақсы киім киюді ұнатады.
Секретарь Анатолий Кондратьевичтің қызына … жуырда үйленетінін біле ... ... ... ... ... ... (С.Мұқанов).
Синтаксиске арналған еңбектерде -п формантты ... ... ... ... ... ... ... кейінге дейін
ескерілмей келді. Мысалы қарсылықты бағыныңқылы сабақтас жасауға көсемшеден
тек -ғанша формасымен қатар -а, -е, -й ... ғана ... ... -п көсемшенің қарсылықты бағыныңқылы ... ... ... ... ... Р.Әміров болды. Ғалым оған төмендегідей мысалдар
келтірген: Кіп-кішкентай боп, осы сен сөз ... ... ... ... деп, ... ... жүрме (С.Мұқанов) [46, 166 б.].
Осы уақытқа шейін -п формалы көсемшенің ... ... ... ... ... ... ... деп
ұқпауымыз керек. Себебі, тіл – тарихи категория, сондықтан ол үнемі даму
үстінде ... ... ... ... ... жылдардың өзінде
көсемшенің -а, -е тұлғасы қарсылықты бағыныңқылы ... ... ... ... [47, 151 б.]. Ал қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... де синтаксистік
қызметі арта түсті. ... ... ... ... ... -а, ... қатар көсемшенің -п формасы да қарсылықты бағыныңқылы сабақтас
жасауға қатыса ... ... ... ... ... естіген ақын талып
құлап, май өкшеден жіберген дәрі де көмек етпепті (К.Әзірбаев).
Қарсылықты бағыныңқылы сөйлемдер мағыналық қарым-қатынасына ... ... ... және ... деп ... ... ... келтірілген мысал
соның соңғысына жатады. Яғни ... ... ... ... ... іс орындалып, басыңқыдағы іс керісінше жүзеге ... ... ... баяндауышы етістіктің болымсыз түрінде келеді,
кейде емес, жоқ көмекші сөздермен тіркесе ... Осы ... тағы ... ... ... ... ... тек етістіктің
болымды, болымсыз түрімен келген баяндауыштар арқылы ғана көрінетін болса,
онда -п ... ... тек қана ... ... бағыныңқылы
сөйлемнің баяндауышы әрдайым етістіктің болымсыз түрінде келетін болса,
оған көсемшенің -ып, -іп, -п ... ... ... ... ... ... еді көмекші етістігін (айтпап еді) немесе жіктік жалғауын
(айтпаппын) керек етіп тұрады да, салалас ... ... ... ... сөйлемдер шартты, мезгіл, ... ... ... ... ... ... бір ... Мұндай жағынан қарсылықты ... ... ... ... ... келеді.
Қарсылықты бағыныңқылардың жасалу тәсілін Қ.Есенов үшке ... ... ... ... ... және кейінгі 1995 жылғы шыққан еңбегінде
қарсылықты бағыныңқының -п тұлғалы көсемше арқылы келетіндігін дәлелдейді:
Туысқан бола ... ... ... өш ... көргенім жоқ
(Х.Есенжанов).
Қарсылықты бағыныңқының төл тәсілі ... ... ... ... ... Қ.Есенов көсемше арқылы -а, -п
форманты арқылы сабақтасқандарын бұрын ... ... ... (-сы, ды, ғанымен) алмастырып байқауымыз керек дейді [47, ... ... -п ... көсемшемен келетін күн бұлттанып,
жаңбыр жаумайды деген сөйлемді жиі естиміз. Бір қарағанда ... жоқ ... ... ... ... ... ... барысын көрсету болып
табылады. -п тұлғалы ... ең ... ... да осы ... сөйлемдер. Сондықтан сөйлем күн бұлттанып, жаңбыр жауады ... ... ойға ... ... ... еді. Ал ... сөйлем Күн
бұлттанады, бірақ жаңбыр жаумайды деген мағынаны білдіріп, ... ... және ... ... сабақтастарға жатады [11, 92
б.].
Бұл сөйлемдерді салаласпен ғана емес, ... ... ... де айта ... ... Күн бұлттанса да жаңбыр жаумайды, Күн
бұлттанғанымен жаңбыр жаумайды және т.б.
Көсемшенің -п ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтастар
тілімізде өте сирек кездеседі және қалыптасуы жағынан да ... ... ... ... Профессор Р.Әміровтің монографиясынан кейін аталған
тәсіл көсемше жұрнақтарының сабақтас сөйлем жасаудағы синтагмалық өрісінің
кеңеюі ретінде тоқсаныншы ... ғана ... ... ... ... ... қолдан жасап алып, шеше алмай ... ... 34 ...... ... ... ... Адам өзін
қоршаған ортада болып жатқан әрекеттердің тек нәтижесін ғана ... ... ... ... де, ... жатқан құбылыстарды да баяндайды.
Оны тіліміздегі ... ... осы шақ ... арқылы жеткізуге болады.
Осы уақытқа шейінгі қазақ грамматикаларында ... ... ... ... ... ... өткен шақ есімше, көсемше жұрнақтары,
келер шақ есімше, көсемше ... ... ... тұрған қалып
етістіктер ғана көрсетіледі. Тілдің ... ... тану үшін ... (шақ ... кеңірек алып қарастырған дұрыс. Шақ тек ... ғана ... ма? ... ... мағыналық қатынастардың
шаққа қатысы бар ма? Тілімізде шақтық ... ... ... ... ... ... ... бар? деген мәселені толық
аңғару үшін ... ... ... ... ...... күннің талабы. Мағынаны алдыға қоя отырып, тілдің барлық
деңгейіндегі сол мағынаны беруге жұмсалатын формаларды ... ... ... ... ... ... -деп көмекші етістігі
арқылы жасалған ... және ... ... ... ажырату
басыңқыдағы баяндауыштың қай шақта тұруына байланысты. Мәселен, мақсаттық
қатынаста тұрған сабақтастар тек осы және ... ... ... ... ... ... және ауыспалы осы шақта айтылады екен.
Қарсылықты бағыныңқылы ... ... осы және ... шақтарда
айтылады. Егер басыңқының баяндауышы келер шақта айтыла қалса, онда ... ... ... түгелімен салдардың себебіне айналып кетеді.
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтастардың қай-қайсысы болсын, ойды әрі ... ... етіп ... ... ... сыңарларының арасындағы мағыналық
қатынастар ... ... ... олардағы оқиға,
әрекеттердің орындалу, орындалмауы әртүрлі деңгейде ... ... ... ... оқиға басыңқыдағы амалға қарсы
қойылады немесе керісінше, басыңқыдағы әрекет ... ... ... ... ... ... сөйлемдердегі орын алатын осындай
әртүрлі мағыналық контексті ескере отырып, оларды жалпы түрде екі ... ... ... ... ... ... және ... бағыныңқы [47, 87 б.]. 1 (реалды) ... ... ... ... ... орындалып жатқаны баяндалады. 2 (ирреалды)
қарсылықты бағыныңқыдағы бұл нәтижелі істің орындалмағаны білініп тұрады.
Есімше ... ... ... ... -ғанша, -генше
және -мастан:
Қорқып бұғып өлгенше,
Тайсалмай тауға шығып өл (Мақал)
Жаманмен ауыл ... ... бол ... ... ... ... ... сөйледі (М.Әуезов).
Оралбай аттан түсіп болмастан, Есенбек оны қолынан тартып жетектеп тәкетті
(Ж.Тұрлыбаев).
Келтірілген соңғы ... ... ... ... ... -мастан тұлғалары арқылы да қарсылықты бағыныңқылар жасалатындығы
анық байқалады.
Қарсылықты бағыныңқыларды жасаудың ... біз ... -са, да, са, ... ғанға, ғанша, мастан, -а, -е, -п, ғанша.
Бұған қоса функционалды-грамматикалық тұрғыдан келетін болсақ ... ... де осы ... мағынаны берудің тәсілдерінің
қатарында синтаксистік парадигмаға кіргізуге болады. Біздің ... ... ... бір ... ... ... ... болғанымен
әрқайсысының өзіндік жұмсалымдық ерекшелігі ... ... ... грамматикада жеке-жеке қарастыру жөн болмақ.
Есімше жұрнақтары ... ... ... ... ... ... ... қатынастар жасалады. Сабақтас сөйлемдердің
бұл түрлерін жасауға, әсіресе белсенді ...... ... ... осы жалғыз жұрнағы ғана көрсетілген сабақтастардың
барлық түрін ... және ... осы ... ... ... есімше жұрнақтарының барлығының қолданыштық жиілігіне шаққанда 95%
үлеске ие.
Есімше жұрнақтарының ... ... ... ... өзге екі
тәсілге (көсемше, шартты рай) қарағанда өзіндік ерекшелігі бар. ... ... ... да, ... ... да ... ... еш қосымша дәнекерсіз-ақ сабақтастың бағыныңқы және
басыңқы сыңарларын байланыстырып тұрады. Ал есімшелерде ... ... ... ... ... болу үшін өзінен кейін тиянақсыз формаларды
жалғауы керек. Ал сабақтас жасаушы үшінші ...... рай ... жалғауында тұрып та бағыныңқының баяндауышы бола береді.
Әрбір сабақтастың меншікті жасалу тәсілі болады. Ал оны ... ... ... ... ... ... Егер бірдей формамен жасалған
сабақтастарды ажырату қиынға соғып жатса, онда сол ... ... ... айту керек. Ондай тәсілдерге амал бағыныңқыларда -п, себеп
бағыныңқыларда ... ... ... ... т.б. ... ... ... Бұл сөйлем талдау кезінде бірден бір ажырату
әдісіне жатады.
Қорытынды
Біз диплом жұмысымызда есімшелер арқылы жасалған құрмалас ... ... ашу ... ... ... ... басқа да
қызметтеріне назар аудардық та, олардың өзара байланыста болатындығына көз
жеткіздік. Есімше жұрнақтарының тіліміздегі барлық ... ... ... ... және ... ... анықтадық. Есімше
жұрнақтарының жұмсалымдығындағы синтагмалық қатарлар ... ... ... ... ... ... жұрнақтарының мезгіл, себеп, амал пысықтауыш
жасауы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... синтагмалық қатарлары болып табылады. ... ... ... ... ... ... бір-біріне
ұқсамайтын деңгейаралық қызметтері жатады. Мәселен, есімшелердің есімдерше
қолданылуы мен ... ... ... ... ... сөйлемді
құрмаластыруы бір-біріне ұқсамайтын парадигмалық қатардағы қызмет.
Есімшелер – есімдер мен етістіктің қасиетін ... ... ... Олар ... ... ... және ... Сондай-ақ сын
есімдердің орнына да қызмет атқарып, сөйлемде анықтауыш болады. ... ... ... бұл ... бірлікті есімше (есім
сияқты) деп ... Бұл да, ... сөз ... атау сөз ... бір ... ... етістіктің қасиеті молдау. Өйткені бұл
тілдік тұлғаның табиғаты етістік А.Байтұрсынұлы есімге ұқсас ... ... деп ... -ше ... зат ... кішірейткіш
жұрнағы емес, зат есімнен үстеу тудыратын жұрнақ. Сондықтан -ше тұлғалы сөз
зат есім болса, сол заттың өзі ... ... ... да, ... ... соған ұқсас қызмет атқарады, соларша жұмсалады ... ... ... ... ... ... – бұл тілдік тұлғалар
екі жақты. Олар тіл ... ... де және ... ... ... де жұмсала алады. Есімшелер шақ, етіс ... ... ... жұмсалына алады, сонымен қатар етістіктердің жанама
септікті сөздерді меңгергіш қасиеті мен ... ... ... да ... Яғни есімшелер де предикаттық қызметте жұмсалып, шақ
мағынасын жасауға қатысады және олар да ... ... ... ... ... ... ... тілімізде бірнеше ... ... ... болғанымен, яғни етістіктерше ... де ... ... ... ... қимылдық сипат басым
болады.
Есімшелер көсемше тұлғаларының қалыптасуына ... ... ... көп ... ... ... табиғаты өте күрделі болғандықтан, оған тілші ғалымдар
тарапынан берілген анықтамалар да бірізді емес.
Қазақ ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Олардың сөйлемдегі қызметі тұлғалық өзгерістеріне және сөйлемдегі орнына
байланысты болады.
Есімшелердің тіл жүйесіндегі ондаған жұмсалымы ... ... ... ... ... ... тілді деңгейлеп бөліп қарастыруға
байланысты бұрын жеке-жеке ... ... ... және ... ... деп ... болады.
Олардың өзі бірнеше жұмсалу парадигмасынан тұрады.
Есімшелердің есімдерше қызмет етуінің өзі ... ... ... ... Есімшелердің анықтауыш тұлғадағы қолданысы мен
басқа септіктердегі қолданысы жеке-жеке жұмсалымдық парадигмалық қатар
түзейді.
Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... екендігін дәлелдейтін дерек жоқ. Көнелігі
жағынан емес, тасқа басылып бізге ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі тіліміздегі
түрлерінің көбі бар.
Есімше жұрнақтары арқылы сабақтастардың мезгіл, ... ... ... ... ... сөйлемдердің сабақтаса және салаласа
байланысуы құрмаластардың құрамындағы жай сөйлемдердің ... ... ... Салаласта сөйлемдерді байланыстырғыш
баяндауыш әр уақытта өз ... ... ... Ал ... ... тиянақсыз тұлғада (көсемше, есімше, шартты рай)
келеді де, басыңқы сөйлемге ... ... да ... ... ... ... ... үш тәсілдің іштей айырмашылықтары бар. Мәселен,
есімшелер бағыныңқының баяндауышы болу үшін әртүрлі қосымшалар үстеп ... ... ... ... ... сияқты жеке тұрып еш
уақытта бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін атқара алмайды.
Есімшелердің тілдік бірлік ретіндегі қалыптасуына қатысты жалпы ... мен ... ... шолу ... ... ... және есімше жұрнақтарының көсемше тұлғаларының қалыптасуына
тікелей әсері бар екендігі дәлелденді.
Есімшелердің морфология ... ... мен ... ... байланысы ашылды және есімшелердің ... ... ... ... ... ... дәлелденді.
Синтаксис тілдік бірліктердің семантикалық потенциялын толық ашатын
орта болып табылады. Сондықтан ... 2-ші ... ... ... ... ... ... арналды.
Есімше жұрнақтары арқылы сабақтастардың мезгіл, себеп, салыстырмалы,
қарсылықты түрлері жасалады. Құрмалас сөйлемдердің сабақтаса және ... ... ... жай ... ... ... болады. Салаласта сөйлемдерді байланыстырғыш
баяндауыш әр уақытта өз бастауыштарымен қиыса ... Ал ... ... ... ... ... есімше, шартты рай)
келеді де, басыңқы сөйлемге мағыналық жағынан да ... ... ... ... ... үш ... іштей айырмашылықтары бар. Мәселен,
есімшелер бағыныңқының баяндауышы болу үшін әртүрлі қосымшалар үстеп ... ... ... тиянақсызданады. Көсемшелер сияқты жеке тұрып еш
уақытта бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін атқара алмайды.
Бағыныңқы сөйлемдер өзінің атына сай баяндауыштарының ... ... ... байланысты ойды аяқтай алмайтындығы белгілі. Яғни
бағыныңқының баяндауышы болу үшін оның формасының ... ... ... ... бірі ... Сол ... де ... жіктелу парадигмасында III жақ жалғауын керек етпейтін есімшелер
бағыныңқының баяндауышы болу үшін ... ... ... ... тиянақсыздана келе, тиянақтаушы етістіктің
алдында ... тіл ... ... ... ... негіз
болған деген тұжырым бар. Қай ... ... ... ... ... ... ... пікірде. Сондықтан есімшенің ... ... ... ... ... көне деген тұжырым жасауға
болады.
Сабақтас сөйлем жасаудың үшінші тәсілі шартты рай жұрнақтарын жіктелу
үлгісіне ... ... ... ... болып келеді және есімше
жұрнақтары сияқты үшінші жақта ... ... ... ... Бірақ
есімшелердің өзгешелігі жіктеліп тұрып та бағыныңқы сөйлем ... ... Ал ... мен ... ... ... ... тиянақты тұлғаға
айналады да, сабақтас сөйлем жасай алмайды.
Синтаксистің тарихында есімше, ... ... ... ... ... ... ... күмәнді пікірлер болған, әлі де
бар. Мәселен, кей ... ... ... ... ... ... ... шартты рай тұлғасынан өзге бағыныңқыларын
сабақтас бағыныңқы сөйлем деп есептемейді. Біз жай ... ... ... ... ал ... құрамында күрделі құрылым құраудың
шоғырланған тұтас материалды бөлшегі болып табылады деген ... ... ... ... ... жай сөйлемдердің кейбірі сол
өзінің жеке тұрғандағы формасын сақтаса (салаластардағыдай), ... ... ... ... барып басыңқымен байланысқа
түседі (сабақтастардағыдай). Сөйтіп, олардың ... ... Бұл ... ... ... және ... ... сөйлемдерге тән болады.
Есімшелердің ішінде ең белсенді ... -ған ... ... сөйлем жасауда ғана емес жалпы тіл жүйесіндегі қолданысы жағынан
өте актив тұлғаға жатады.
Күрделі құрылымдарды құраушы жай ... мен ... ... деген тілдік ұғымдардың арасына тепе-теңдік белгісін қоюға
болмайды. Күрделі құрмаластағы әрбір жай ... ... ... ... ... ... ... болғанмен, құрмаластың құрамына үлкен
хабардың, күрделі бір ойдың ... ... ... ... ... ойды толықтырушы, жан-жақты сипаттаушы ... ... Ал ... ... ... ... ... қалыпты құрмалас сөйлемдер
дайын күйінде тұтас құрам ретінде ... ... ... жай ... мен
құрмаластың сыңарлары сандық жағынан да, сапалық ... да ... ... ... А. Тіл ... ... 1992. –444 ... Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. –Алматы, 1999. –581 ... ... ... ... 2002. –783 ... Словарь по языкознанию. –Алматы, 1998. –540 б.
5. Қазақ тілі (энциклопедия). ... 1998. –508 ... ... А. ... түсіндірме сөздік. –Алматы, 1998. –301 б.
7. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме ... ... ... ... ... Б. ... ... өрісі. –Алматы, 2006. –161 б.
9. Ақкөзов Ә. Сапалық сын есімдердің семантикасы. –Алматы, 2005. –166 б.
10. Фердинанд де ... ... по ... ... 1977. 695 ... ... Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық
түрлері. Филол.ғылым.канд.дисс. –Алматы, 2000. 150 б.
12. ... А. ... ... ... ... 1991. –381 ... Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. –Алматы, 1971.
–307 б.
14. ... П.М. ... ... казах-киргизского языка.Часть І,
изд. 1894 г., –Санк-Петербург. – 154 с.
15. Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі ... ... ... 1958. –80 б.
16. Хасенова А. Қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер. –Алматы, ... ... ... Ы. ... қазақ тілі. –Алматы, 1966. –183 б.
18. Оразов М. Етістік. –Алматы, 2001. –385 ... ... Д.Г. Язык ... татар. –Казань, 1968. –181 с.
20. Баскаков Н.А. Очерк грамматики ногайского языка – ... ... 1963. –263 ... ... М. ... луғот-ит турк. –Тошкент, 1970, 1971, 1973.
22. Ағманов Е. ... ... ... ... ... 1986. –112 ... Насилов В.М. Древнерусский язык. –Москва, 1963. –341 с.
24. ... М.А. ... в ... ... памятников. –Саратов,
1978. –143 с.
25. Баязитова Т.С. Говоры татар-кряшен в ... ... 1986. –210 ... ... Л.Д. Опыт исследования тюркских диалектов. –Москва, 1984.
–180 с.
27. Дмитриев Н.К. Грамматика ... ... ... –Ленинград, 1948.
–260 с.
28. Миржанова С.Ф. Южный диалект башкирского ... ... 1979. –210 ... ... Е., Модаминов А., Хужаниязов Ә. ... ... в ... ... ... 1993. –228 ... ... довриди узбек тилиниг тароқшти. –Тошкент. –166 с.
31. Казем-Бек А. Общая грамматика турецко-татарского языка. 2-ое ... 1846. –457 ... ... Р.Ғ. ... ғ. ... ... тілінің тарихы. –Алматы,
1984. –310 б.
33. Томанов М. ... ... ... грамматикасы. –Алматы, 1981. –270 б.
34. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. 1 том. ... –957 ... ... А.Н. ... ... ... ... языка.
–М-Л., 1960. –402 с.
36. Грамматика карачаево-балкарского языка. –Нальчик, 1976. –210 с.
37. Северотян Э.Ф. Аффиксы ... ... в ... ... 1966. -355 ... Омар Б.Қ. Етістік негізді туынды сан есім ... ... ... ... 2001. –25 ... ... Н.Т. ... тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі. –Алматы,
1948. –86 ... ... Т. ... ... ... ... ... –Алматы
Санат, 1995. –175 б.
41. Кононов А.Н. Грамматика ... ... ... языка –
М.–Л., 1960, –446 с.
42. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. –Алматы: Білім, 1995. –136 ... ... А. Ақ жол. ... 1991. -385 ... ... Ф. ... ... казахского языка,
выражающие сравнения // Тезисы докладов V Всесоюзной тюркологической
конференции. ... 1988. – с. ... ... З. ... ... ... салыстырмалы сабақтас құрмлас
сөйлемдер. Филол. ғылым. канд. …дисс.авторефераты. –Алматы,1999. –23 б.
46. ... Р. ... ... ... ... ... ... –166 с.
47. Есенов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі шартты және қарсылықты бағыныңқы
сөйлемдер. ... 1969. –151 ... ... Б. -п ... ... ... сөйлем жасаудағы
қызметі // Қ ҒА Хабарлары 1992. №2. –34-39 б.б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алты жасар балалардың дүниетанымын дамытудың психологиялық-педагогикалық проблемалары42 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Атаулы сөйлем11 бет
Атаулы сөйлем, түрлері7 бет
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Аударма кезіндегі сөйлем құрылымын түгелдей өзгерту19 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
Ағылшын тіліндегі құрмалас сөйлемдерді қолдану65 бет
Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь