ХХ ғасырдың 80-90 жылдардағы Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар

МАЗМҰНЫ
Кіріспе
І.тарау. ХХ ғасырдың 80 жылдардағы Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар және оның алғышарттары
1.1. Кеңес одағындағы ұлт саясатындағы буржуазиялықтар.
1.2. Қоғамдық.саяси өмірдегі кеңессіз құбылыстар және оның ұлтаралық қатынастарға тигізген әсері.
1.3. Қайта құруға бағыт кезіндегі ұлтаралық қатынастардың дамуы. Желтоқсан оқиғасы.
ІІ.тарау. ХХ ғасырдың 90 Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.
2.1. Кеңес Одағының ыдырауы және тәуелсіз Қазақстанның ішкі жағдайы.
2.2. Қазіргі тәуелсіз қазақстандағы ұлтаралық қатынастардың дамуы. Ұлтаралық интеграция мәселесі.
Қорытынды
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
І-тарау. ХХ ғасырдың 80 жылдардағы Қазақстандағы ұлтаралық ... оның ... ... ... ұлт саясатындағы буржуазиялықтар.
1.2. Қоғамдық-саяси өмірдегі кеңессіз құбылыстар және оның ... ... ... ... ... ... кезіндегі ұлтаралық қатынастардың дамуы.
Желтоқсан ... ХХ ... 90 ... ... ... ... Одағының ыдырауы және тәуелсіз Қазақстанның ішкі жағдайы.
2.2. Қазіргі тәуелсіз қазақстандағы ұлтаралық ... ... ... ... ... ... ... үшін, соның ішінде
Қазақстан үшін де ... ... ... ... мәні бар ...
ұлтаралық қатынастар мәселесі. Дамыған қоғам сол мемлекетте тұратын
ұлттардың достығынсыз, өзара ... ... аса ... ... бері ... ... мемлекеттердің көпшілігі көп ... ... ... ... уақытта ұлттық проблеманы шешудің
жолдары толғандырып келді. Кейінгі кездері әлемдік қауымдастықтың арасынан
өз ... ... ... ... әр ... тәуелсіз мемлекеттер пайда болды
(соның ішінде Қазақстан да бар).
Қазіргі жаһандану заманында ... әлем ... ... ... Қазақстан
үшін, соның ішінде Қазақстан үшін ұлтаралық қатынастар этно ... ... тағы ... ... факторлердің бірі ретінде
қарастырылып отыр. Бұл мәселенің маңыздылығы – ХХ ... ... ... ... кең орын алуы жас тәуелсіз
мемлекет Қазақстанда қайталану қаупі жөнінде еді. ... да жас ... ... ... ... ... ... белгілердің
ішіндегі ең маңыздысы болып есептелінеді.
Қазіргі тәуелсіз Қазақстандағы ұлтаралық қатынастарға ерекше мән ... оның ... ... ... ... ХХ ... 80-90 жж.
бұрынғы Кеңес Одағының ыдырау заңдылығы жүріп жатыр. ... ... ... ... ... этностардың орын алуы нәтижесінде КСРО
халықтарының ұлттық сана ... ... бұл ... ... ... ... Бұл өз ... КСРО-ның ыдырауына және әлемде жаңа
тәуелсіздік мемлекеттердің пайда болуына әкелді. Демек, ... өз ... ұлт ... ... ... осы алып державаның ... ... ... Бұрынғы КСРО-дан бөлініп шыққан тәуелсіз ... ... ... қателерін қайталамай өз геосаяси, этноәлеуметтік,
тарихи қалыптасуына орай ұлт ... ... ... ... ие ... империясы құлағаннан кейін Қазақстан алдында осы мәселелерді
шешу проблемасытуындайды. Қазақстан посткеңестік аймақта және полиэтникалық
көп конфессионалды ... ... ... ұлт ... ... барлық халықтар мүддесін ескере отырып шешу керек блды.
Қазақстан өз болашағы мен дамыған өркениетті ... ... ... тек Қазақстан қоғамында бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау ғана емес,
ең маңыздысы өз ұлттық сана-сезімінде жоғары дамыған, ортақ ... ... ... ... жолдың жүзеге асырылуын полиэтникалық
Қазақстан жағдайында ұлттық бірігу ... ең ... ... ... Бұл ... ... ... Қазақстанның 2030 жылға
дейін стратегиялық дамуында айқын көрініс тапты. Бұл ... ... ... ... ... ... ең бір ... болып табылады /1:59-бет/.
Егер сыртқы әсер ықпалды былай қоя тұрып мәселені ... ... онда ... ұлтаралық қатынастардың аясы үш түрлі ... ... ... ең ...... ... полиэтникалық
мемлекеттерде кең пайдалана басталған, Қазақстан үшін ... ... яғни ... ... ... қатынастарды қазіргі заман талабына, тарихи
шындық тұрғысынан зерттеу тек Кеңес ... ... ... ... ... ... байланысты.
ХХ ғасяырдың 80-жылдары Кеңес одағындағы орын ... ... ... ... бұл ... маңыздылығын көрсетіп,
кеңес және Қазақстан ғалымдарының зерттеуіне ... ... ... ... ... құрылғаннан бастап Ұлтаралық қатынастар мәселесі
коммунистік – ... ... ... ... ... Ұлт ... ... әміршіл-әкімшіл жүйенің коммунистік
идеологиялық саясаттың бөлінбес бөлшегі ретінде қарастырылғандықтан, саол
кезден ғалымдар бұл мәселесі ... ... ... зерттеді. Бірақ
осы кезде Қазақстандағы цитаралық қатынастар мәселесі де ... ... ... де ... орын алған болатын. Белгілі қазақ
қайраткері – ... ... ... жеріндегі цитаралық қарым-қатынасстарды.
«Түркістан под влсастью Советов» атты ... ... ... ... өз ... ... ... өкіметінің цит саясаттың
қазақтардың мүддесіне ... ... ... және ... ... ... ... әкелетін алдын-ала болжаған еді.
Кеңес өкіметі шындарында Қазақстандағы ұлтаралық қатынастарды зерттеу
50-60 жылдардың өзінде-ақ қаланған еді. Бүкіл кеңес ғалымы ... ... өз ... ... ... жазған болатын.
Цитаралық қатынастар теориясын сол кездегі атақты ... ... ... ... ... ... ... еді.
Бұл мәселе бойынша алғашқы публикациялар 50-60 жылдары пайда болды
және негізінен олар қазақ ... ... ... арнап жазған еді.
2) Ұлтаралық интеграция ... ... ... ... ... ... жағдай жасаса, екінші жағынан осы ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... ұлтаралық қатынастардың дамуындағы бірден-бір шешуші
фактор.
Екінші фкатор – ішкі ... ... ... дербес мемлекеттікті
сақтау және дамыту. Бұл – Қазақстандағы ұлттарды біріктіруге әсер ... ... ... ... және ... ... ұластару. Бұл Қазақстанның
аумақтық тұтастығы.
Ең соңында, саяси идеялардың әрекетсіз, «ауаға ілінгендей» болып
қалайтыны ... өзі ... Бұл ... ... ... ... ұлттық мүдделерін көздейтін ортақ циттық мүдде туралы айтып
отырмын.
Циттық мүдде – ... ... ... ... өркениетті мемлекеттер үшін
оның мемлекет ретінде қалыптасуына, қоғамның бірігуіне әсер ... ... ... ... ... ... мемлекеттің маңызды приоритетті
мәселесі екені заңды құбылыс.
Еңбекте Қазақстан үлгісінде қазіргі ... ... ... ... ... онда ... ... көңіл бөлінеді:
полиэтникалық қоғамдағы циттық және ... ... ролі ... ... қоғамға субъективті және объективті факторлардың тигізген
әсері. Ерекше ... ... ... ... ... ... ... табиғаты. Ұлтаралық қарама-қайшылықтар бір жағынан
қоғамда тұрақсыздық пен қақтығыстардың орын алуына әсер етсе ... ол ... ... жол ... ... осы ... көпцитты қоғамында орын алуына жол бермеуіміз қажет. Және оның
маңыздылығын ... ... ... ... оның ... және
адамзаттың парызы болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ұлтаралық қатынастар дүние жүзіндегі
полиэтникалық ... ... рөл ... ғалымдар
ұлтаралық қатынастар мәселесіне бұрыннан көңіл бөле бастаған еді.
І-ТАРАУ.
ХХ ғасырдың 80-ші жылдарындағы Қазақстандағы ... ... ... Ұлы ... ... ... ... көп ұлтты болатындықтан,
адамзат баласын барлық ... ... ... ... ... белгілі. Қазіргі заманда бүкіл әлем үшін, соның ішінде
Қазақстан үшін де ... ... ... ... ... ең ... факторы ретінде қарастырылып отыр. Бұл мәселенің
маңыздылығы – ... ... деп ... ХХ ... ... кең
етек алған ұлтаралық қақтығыстардың жас тәуелсіз мемлекет Қазақстанда да
орын алу қаупінде ... ... да ... ... – көп ... ... үшін ең ... фактор болып есептелінеді. Тәуелсіз
Қазақстандағы ұлтаралық ... ... ... бөліне отырып, оның
объективті жақтарын ескеру керек. ХХ ғасырдың 80 жылдар аяғы 90 ... ... ... ... ... ... ыдырау заңдылығы
жүріп жатты. /1/.
Кеңес одағында жүргізілген тіл, мәдениет, дәстүрлерді ... ... ... ... ... жүйе арасында қарама
қайшылықтың шиеленісуіне әкеліп. ұлттар арасында қатынастардың күрделенуіне
жол берді. ... ... ... ... ұдт ... аз ... шығарып, ұлттар және ұлтаралық қатынастар проблемасын шеше алмайтын
жағдайға ... ... 80-ші ... ... одағында ұлтаралық қатынастардың
шиеленісуіне себеп болған – ... ... ... ... болған кезде пайда
болған кезде қабылданған заңды құжаттар еді. /3/
Кеңес одағының ұлт мәселесін шешуде екі ... ... ... ие ... 1917 ... 15 ... «Ресей халықтарының құқытық декларациясы»; 2)
1918 жылдың 3 ... ... ... ... ... құжат бөлімнен тұрады: «Халықтардың теңдігімен егемендігі»;
«Халықтардың тәуелсіздікке құқыды», «Барша ... ... «Аз ... мен ... ... ... дамуы». Ал екінші
құжатта «Кеңес Ресей Республикасытәуелсіз халықтардың ... ... ... ретінде құрылытандығы» ерекше атап көрсетілгені.
Кеңес одағының алғаш құрылғаннан ... ұлт ... ... ... ... Мәселен 1918-1923 жылдар аралығында Мәскеуде ... ... ... төрт ... ... кеңес одағының ұлт
саясатындағы негізгі бағыттарын ашып көрсетеді. Бұл құжаттар ... ... онда ... ... ... негіз болды. Ленин
Ресей халықтарының ... ... ... деп ... «Мы ... ... ... ССР и другими и наравне с ними входим в ... ... ... союз ... ... ... и ... Лениннің
бұл тұжырымдамасында қарап отырғандай ... ... ... ашық ... өкінішке орай, В.И.Лениннің қайтыс болуымен, Кеңес одағында ұлт
саясаты үлкен түбегейлі бет бұрысқа тап ... ... ... ... ... ... жол берген. Кеңес өкімет басына И.
Сталиннің өз үстемдігін орнатуы себеп болды. Сталиннің билік ... ... ... ұлт ... жүргізген өрескел, қатыгез, қайғыға толы
өктемдігі қазақ халқы үшін орны ... ... ... ... және ... ... ... қазақ халқын өз жерінде аз цитқа айналу
қаупін туғызады.
Қиянатқа толы ...... ... ... ... жүздеген мың қазақ жайылып, шетелге ****, басып ... ... өте ... мерзім ішінде осыншалықты қырғынға ұшыраған халықты оған
дейін де, одан ... де ... ... ... ... Ал «қызылдар
империясы» өзінің қитырқы, зымиян саясатын одан әрі ... ... ... ... ... ... ... басқа ұлттарды қуып әкекліп
тотығумен болды. Яғни, қазақ халқы өз ... ... ... ... ... ... ... есебінен Қазақстан ... ... ... ... ... қазақ халқы тарапына жүргізген
саясаты қазақтар үшін прогрессивті болмай қайта қазақ ... ... ... ... ... аяққа тапталуына әкелді. Соның нәтижесінде
қазақ халқы өз жерінде ... ... ... халықтар қатарына
қосылады.
Сондай-ақ Сталиннің тағы бір саясаты-Кеңес одағының көптеген ұлттарын
жер аударту. Көп ... ... ... ... қаланғаннан кейін-ақ онда өмір
сүрген халықтардың барлық құқықтары мен бас рекідіктері заңды қабылданған
құжаттарда көрініс ... одан ... ұл ... ... ... ... 30-50 ... орын алған халықтар депортациялары Кеңес одағында
бүкіл халықтардың басабайлы құндарға ... ашық ... еді. ... ... ... жер ... Қазақ жері «Халықтардың түрмесіне»
айналды. 1936 жылдан бастап, 50 жылдар ортасына дейін Қазақстан тек ... ... 55 ұлт пен ... өкілдері жер аударынды. Қазақстанға
1937 жылы сонау Қиыр шығыстан Жапонияға көмек көрсетеді деген ... ... ... ... жер ... кейін 1940-41 жылдары Батыс Белоруссия мен Батыс Украйнадан ... ... жер ... 1941 жылы ... ... одағына Фашистік
германияның шабуыл жасауы Кеңес одағында аз ұлттар ... ... орын ... әкелді. 1941 жылы күзде Еділ бойында, ежелден-ақ
Ресейде өмір сүріп келе ... ... ... ... Еділ ... деп жарияланған немістер аймағы деп аталады. Германияға қолдау
көрсетеді Және олардың ... ... ... ... ... 1
миллионнан астам неміс Шығысқа айдалды. Олардың 425 мыңы Қазақстан ... ... бұл ... бұдан кейін тоқтаған жоқ. 1943 ... 2 ... ... ... 30 ... ... ... 1944 жылы
тағы да 55 мыңнан тастам қырым татарлары мен ... ... ... мың ... 83 мың ингуттар өз ата мекенінен зорлықпен көшірілді.
Оларға қоса ... ... ... Күрттер, Гректер, ассириялықтар
және тағы басқа хлықтар мен ұлт ... ... ... ... ол аз ... Екінші Дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ... ... ... ... ... ... 1948 56 жылдары «бұрынғы
басшылар мен власовшылар» да нақ осы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ұлтшылдары немесе бандерліктер деп
аталып кеткен украиндіктер де Қазақстан аймағына жер ... ... ... қазақ жеріне зорлықпен көшіріліп әкелінген халықтар саны
бұл кезде 890 698 адам болатын. Арнай ... ... ... ... 1954 ... 1-ші ... қрай ... қоныс
аударылғандардың жалпы саны 1 млн. 976 мың 746 адамға дейін жетті. Осындай
зұлмат нәтижесінде ... ... 7 ... 51 ұлт ұлт ... ... ... ... Қазақ жері аз уақыт ішінде көп ұлттар
тұратын аймаққа айналады. Мұның мұндай жағдайға әкелгені Сталин және ... ... ... ... бола ... ... орай, бұл зұлмат мұнымен тоқтаған жоқ. Сталин кезінде
басталған «қоныстандыру» саясаты оның мұрагері – ... ... ... ... ... 5 ... И.Сталиннің қайтыс болуы бүкіл Кеңес одағында
халықтардың болашаққа сенімін қайта жандандырады. Бірақ бұл сенім ... ... ... ... ... ... Сергеевич Хрущев сонау патша
кезінен басталған ұлы саясатын жалғастыруда қызу ... Оның «тың ... ... ... ... ... ... болады.
(1954 жылдан басталған тың игеру науқаны Қазақстан аймағына тағы ... тың ... ... ... әкелді. Қазақстанға тың игерудің
алғашқы жылдарында-ақ 1 миллионнан астам адам).
1954 жылы КОКП Орталық комитеті ... ... ... ... шешу үшін ... ... тың және ... жерлерді
игеру мәселесі қойылды. Оны игеруге Қазақстан кеңінен ... ... ... тың ... игеру есебінен егіс көлемі 35 млн. гектарға
дейін жетті, ... ... ... жаңа ... ... ... Осы ... жүзеге асыру үшін тың ... ... ... келіп, оларды орналастыру үшін ... үй мен ... ... Ресей мен Украина, Белоруссиядан және басқа да ... ... ... ... ... кезеңінде (1954-1956 жж.)
640 мың адам келді, бұлардың ішінде 391,5 мың ауыл ... 50 мың ... 3 мың ... ... ... ... 1 мыңнан астам сауда қызметкерлері және тағы ... ... еді. ... басқа республикалардан механизация училищелерден
келген 19,8 мың адам Қазақстанға басшылықтар ... ... және ... бар 2 088 адам ... тың игеру жылдары Қазақстанға 2 млн.-на н ... адам ... ... ... көпшілігі орыстар мен басқа да славян тектес ұлт
өкілдері болды. ... ... көшу бұл ... автохмонды халық
қазақтардың демогравфиялық ахуалын күрт өзгертті. Тың ... ... өз ** ... ... ... ... бөлігін құраса, енді тың
игеру жылдарында бұл жағдай түбегейлі өзгерді. Қоныстанушылардың ... ... ... яғни тың ... ... ... ... үлес салмағы күрт азайды.
Кеңес үкіметінің саясатының жалғасы ретінде Қазақстанның ... ... ... мен ... жергілікті клубтар
қоныстанушылардың қарамағына ... ... ... ... ... ... ... мен балабақшалары саусақпен ... ... ... 1956 жылы ... ... 154 қазақ мектебі жұмыс істесе,
1991 жылы, яғни Қазақстан тәуелсіз мемлекет болған кезде, олардың саны ... ... ... ... ... ... аса ... мектебі
жабылды. Олардың барлығы тың игерушілерге беріліп отырды. Міне, ... ... ... ... ... өз ... ... игеру өз шығынын өтеді. Шындығында тың игеру үшін Кеңес одағы ... ... ... ... ... ... демографиялық апаттарға жол берді.
Бұл неліктен болды.
Біріншіден Ресейде (қоныс ... ... ... осы ... тың мен село ... 105 мың ... село қаңырап бос қалды.
Соның нәтижесінде ... ... ... ... өңделмей, барлық
қаражат тың игеруге жұмсалғандықтан, астық өсіру ... бұл ... ... ... тың теру үшін ... ... сом ... да,
ол күткен нәтиже бермеді. Себебі тың ... ... ... құнарсыздануына әкеліп бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... кезеңдерінде астықтың түсімі азая ... Ал ... ... ... 1 млрд. пұт – бар болғаны 16 млн. тонна астық қана
болған еді.
Үшіншіден, тың игеру ... ... ...... орны ... **** әкелді. Тың игеру нәтижесінде мал ... ... ... мал ... аймақтаркүр азайды. Соның
нәтижесінде Қазақстанда Кеңес үкіметі мақсат еткен – мал ... 50 ... ... ... ... ең ...... жаппай көшіп келуі,
әсіресе, Қазақстанның ... ... ... аймақтарына
қоныстанушылардың шоғырлануы, бұл аймақтағы ... ... ... дағдарысының пайда болуына әкелді.
Демографиялық жағынан қазақстар өз ... аз ****** ... ... Егер ХХ ғасыр басында бүкіл Қазақстан тұрғындардың 92%-ын қазақтар
құраса, 1959 ... ... ... ... қазақстар барлық тұрғындардың
- 30%-ын ғана құраған еді. Ал ... үлес ... ... күр ... олар ... ... ... бөлігін құрады.
Мұндай ара-салмақты тек тың игеру кезінде орын алды деуге ... Ол ... ... ... 1916 ... ... 1917, 1921, 1928-33 жылдары орын алған
тарихи құбылыстарға байланысты. 1916 ... ... ... ... саны 5 млн. 650 мың адамға жеткен болатын Осы кезде қазақтар
саны ... ... ... ... ... ... ішінде екінші орынға
(Анатолий түріктерінен кейін), ал Ресей империясы мен бұрынғы Кеңес одағына
бірінші орында ... Ал ... 30 жыл ... соң, яғни ... ... демографиялық аппараттың нәтижесінде, олар үшінші
орынға түсіп, олар үшінші орынға ... ... Бұл ... ... ... ... ... – 1917-1920 жылдардағы азамат соғысы, 1921 жылғы
аштық, 30 ... ... 1928-30 ... ... ... ... ... 1939-1945 жылдардағы Екінші Дүние
жүзілік соғыс, 1954-1965 ... тың ... ... ... ... ... ұшырауына басты себепші болды.
1916-1945 жылдар ішінде Кеңес одағының басқа халықтары, ... ... ... қиыншылықтарына қарамастан, 25-30 пайызға өссе, ал
қазақстардың саны 3 млн. 150 мың адамға немесе 45 ... ... ... ... есептегенде, қазақ халқы осы жылдарда 65 пайызынан,
яғни үштен екісінен ... ... ... ХХ ғасырда дүние жүзіндегі
бірден-бір халық басынан өткізген жоқ. ... ... ... ... Армян қасіретінен, Европадағы фашизмнің еврейлерді жоюынан,
Камбодждағы зулматтан да асып түсті. Қолдан жасалған ... ... ... ... соң бірі ... отырды.
Кеңес үкіметі кезінде қазақтарға тек демографиялық апат қана емес,
сонымен қатар өз ... ... ... ... ... қаупі
төнді. Кеңес үкіметінің қазақстар және басқа да ... ... ұлт ... - ... ... ... ... құру» саясаты
болды. Кеңес дәуірі кезінде қазақстардың жазуы екі рет өзгеріске ұшырады.
1928 жылы ұзақ ... ... араб жазу ... ... ... ... қабылданды.
Қазақ алфавитін латиницадан 1940 жылы кирилицаға ауысуы қазақтардың
бүтіндей бір ұрпақтың өз өмірінде өзгерістер еткізуіне ... ... ... ... ...... ... сарқыншағы деп қабылданып,
оны тойлауға тыйым салынды. Сталин және оның мұрагерлері – ... ... ... ... ұлт ... нәтижесінде қазақтар өз тілін,
мәдениетін жоғалтуға қаупі өте зор болды.
30-50 жылдары орын алған репрессиялар қазақ халқының ... ... ... ... халықтық шенеулікке апаратын қаупін де ... ... ... ... ... – зиялылар болғандықтан, кеңес үкіметі
оларды құртып жіберуге ұмтылды. Соның нәтижесінде қазақ халқының ... өз ... ... үшін ондаған жылдар қажет болды.
Сонымен қатар Кеңес өкіметі билік ... ... ... өкілдерін,
әсіресе қазақтарды жолатпауға тырысты. Қазақстанда билік басында ... ... бар ... екі қазақ Шаяхметов және Қонаев қана болды.
Олардың ... өте ... және ... ... болды.
Сонау Ресей патшалығынан бастьалған рухани отарлау өз жалғасын Кеңес
одағы кезінде де кең орын алған болатын.
1953 жылы наурызда ... ... ... ... ұлт ... саясат өзгерістерге ұшырады. Қуғын-сүргін науқаны біраз баяулады.
Сталиннің өз ... ... ... КСР ... ... тарих,
археология, этнография институтын, тіл және мәдениет институтын, ... ... ... тазалау саясаты тоқтатылды.
Тарихта «жылымық» деп ... ... ... ... біршама
басшылықтың ұжымдық принциптері енгізіліп, әміршіл-әкімшіл басқару жүйесі
босаңси ... ... ... ... ... бұл шаралар
біршама ой еркіндігін ... ... ... ... ... ... ... партияның кейбір көрнекті қайраткерлері
аталды. Әйтсе де, ... пен оның ... ... ... алуы ... ... ... олар әдеби орныққан әміршіл-
әкімшіл жүйені толық жойған жоқ. Әлі де ... ... ... ... Ресесйлік патша өкіметінің отарлау ... ... ... ... өз ... ... ... қазақтардан бірыңғай коммунистік ұлт шығаруға бағыт алынды.
Тарихи шындық бір ... ... ... ... ... және т.б. алаш қайраткерлерінің қызметіне саяси әділ баға
берілген ... ... ... ... ... ... ... бағытты белгілеу, кадрларды тағайындау және тағы ... ... ... шағын топтың қолында қала берді. Қайта
құруларсоңына дейін ... ... ... кейін жасалған іс-
әрекеттің жарты кемшілігінің салдарынан бір ... ... ... қалмақтар, шешендер, ингіттар мен қарашайлықтардың автономиясы
қалпына келтірілсе, ал ... ... ... татарлары, немістер, месхет
түріктеріне өз автономиясын ... ... ... ... ... ... Республика коипартиясы Қазақстан жазушылар ... ... деп ... ұлт ... ... ... ... Рсы
жылдары керісінше, орыс тілінің ролінұлтаралық тіл ретінде көтеру мәселесі
өте маңызды ... ... ... ... ... ... барлық өміріне тікелей араласты. Қазақстанның оңтүстік
аудандары Өзбекстанға берілді.Тың ... 6 ... ... ... ... тікелей Мәскеуге бағындырылды. Ақмола Н.С.Хрущевтің
жеңіл қолымен Целиноградқа Батыс Қазақстан – Орал облысына айналды.
Ұлт саясатындағы бұрмалаушылықтар халық арасаында, әсіресе, ... ... ... ... ... туғызды. Кеңестік жүйе оларды
барынша жасырып, бүркемеледі.
Осылайша, 1959 жылы ... ... ... ... ... 1963 жылы ... ... қазақ жастарының бір тобы –
Б.Тайжанов, С.Ақатаев, М.Тәтімов, М.Әуезов бас ... «Жас ... ... ... ...... ... ұлттық санасын ояту. Мұндай ұымдар
кейінірек Ленинградта, Киевте, Алматыда, Одессада, Ригада, Павлодарда,
Қарағандыда және ... да ... ... болды.
1950-1977 жылдар ішінде қазақ мектептерінің саны ... ... ... ал орыс ... жүретін орыс мектептерінің саны 1,5 мыңға
көбейді. Қазақ тілі тек тұрмыстық қолданыс дәрежесінде ... орыс ... ... тіл ... ... ... 95% орыс тілінде
басылды, теледидар хабарларының 70% эфирде тек орыс ... ... ... бұл қылмысының нәтижесінде қазақ халқының ұлттық
мәдениетінің аясы жылдан жылға тарылып, ... ... ... қауіп
****** жағдайлар орын алған.
Сонымен, қаралған жылдары республикада интернационализм түсінігі үстем
идеологияға айналды. ... ... ... тек ... ... арқылы шешіледі деген түсінік негізінде ұлы державалық
шовинизм жатты. Ұлттық ... ... гөрі ... салт-сана
үстемдікке ие болып көбірек дәріптеледі.
Қоғамдық-саяси өмірдегі келеңсіз құбылыстардың етек алуы және ... ... ... ... ғ. 70-80-жылдары республиканың қоғамдық-саяси өмірінде де ... ... ... ... ... ұлттық
қатынастарға да өз әсерін тигізбей қоған жоқ. 1964-1987 ... ... бұл ... мүлтіксіз әрі ешқандай проблема жоқ деп ... ... ... ... ... ... кемелденген социализм
концепциясынан туындады. Нақ осы кезеңде ұлт мәселесіндегі ... гөрі ... ... жылы ... мемлекет ретінде құрылған КСРО іс жүзінде
унитарлық ... ... ... Оның ... одақтас
республикалардың құқықтары шектеліп, нақты егемендігі жоқ автономия ретінде
дамыды. Ұлттардың өзін өзі ... іс ... ұмыт ... ... ... құқы ... ... халық оны пайдалана алмады. Бұл жерде нақты
өмір шындығы есепке алынбады, ... ... ... ... ерік ... өзі ... емес еді.
Ұлттық проблеманың бәрін тек интернационалдық тәрбиені жақсарту арқылы
ғана шешуге болады деп пайымдады. Бұл бағыттағы тәрбие ... ... ... ... ... ... щшектелді. Осы
мағынада алғанда интернационалдық тәрбие ұлттық саясаттың орнына ... ... оны ... ... ... оқу мен тәрбие іс жүзінде аударма болды. ... ... ... гөрі ... ... ... дәріптелді. Қоғамдық
– саяси өмірде евроцентризм бағыты басым еді. КСРО халықтары мен ұлттардың
дамуындағы орыс мәдениетінің ... ... ... етек ... Біздің
тарихымыздың бөліп алуға болмайтын бөлігі ... ... ... мен ... ... ... ... жауып тасталды адамдардың
тарихи сапасын жою процессі жүрді. 1917 ж қазан ... ... ... ... мәжбүр етілуі. Мұның керісінше Кеңес дәуірінің
тарихы барынша дәріптеледі. Ресми органдар мен ... ... ... ... ... ... ... тарихы тек 1917 жылдан басталады деп
жұртты сендірген болатын.
Шұғыл интернационалдандыру ... ... ... ... және күштеп қудалау әдістерімен біртұтас ... ... ... ... ұлт ... өрескел ағаттықтар мен
елеулі қателіктер жіберуге әкеліп соқтырады. Ал ... ... *** да және ... ... ... ... ... мойындамауынша
мүмкін емес еді. Ұлтшылдық ең алдымен ұлттық мүдделерді кемсітуден пайда
болады.
Қазақстанда тіл саясатында да ... орын ... Орыс ... ... 60 % - і ... ... ... орыстардың 1 %-нан
да азы меңгереді. Қазақ тілі тек тұрмыстық ... ғана ... ... ... ... әскери өмірде, жоғары мектептерде
қолданылмайды. Кітаптың 95 %-і орыс тілінде басылды, теледидар хабарларының
70 %-і орыс ... ... ... ... империялық тіл саясаты ең
алдымен орыс тілін білмейтін адамдарының ... өсу ... ... беру ... көздеді.
Ұлт саясатындағы бұрмалаулар, саяси ахуалдың қаталдандырылуы, еркін ой-
пікір айтуға ... ... ... ... ... ... Ол түрліше көріністерге ие болды. Студенттер, шығармашылық және
ғылыми ителлигенция арасында ... ... ... ... ... ... республиканың егемендік құқығының жоқтығына
алаңдаушылық білдірілді.
Партиялық – мемлекеттік құрылым қызметінің 70-80 жж ... ... ... ... жершілдіктің көріністерінде және
патриархалдың құрылысты дәріптеуге қарсы күрес ... ... ... ... ... Өмір сүріп тұрған жүйенің идеологиясы тек жасанды
догмаларына сай келмеген өз көзқарастарын әдебиет пен өнер шығармаларында
бейнеленген ... ... ... ... Мысалы, ақын О.
Сүлейменовтың «Азия» деген талантты кітабы осындай қасіретке ұшырады. ... ... ... гвардия», «Москва», «Звезда» және басқа
журналдардағы ... ... ... ... мен ... келтіретін сындар келтірген болатын. Ол ұлтшылдық,пактюркистік
шығарма және орыстарға ... ... ... ... ... Соның
нәтижесінде бұл ақын да тоталитарлық жүйесінің құрбанына айналды.
Кеңестік билік ғалымдар арасында ой-пікірлер бостандығына ... ... ... еді. Мысалы, 1976 жылы философия ... ... ... ... ... ... ... деген
кітапты басып шығаруға тыйым ... ... О. ... ... ... деп аталатын кітабы кеңес идеология
тұрғыдан қате әрі зиянды деп табылды. Авторға методологиялық қате жіберген,
ру-тайпалық факторларды ... ... ... ... баяндалған
деген ойын тағылған еді. Бірақ кейін бұл айыптың бәрі алынып тасталынды.
1979 ... ... ... ... ... ұлттық қатынастардағы ұлғая
түскен қарама-қайшылықтардың айқын бір көрінісі еді. Ол ұлттық қатынастарды
түркілікті халықтың ... ... ... алмай орталықтың әміршіл
әдіспен көрсеткіші болды. Қазақстан 1979 жылы ... ... ... және оған ... ... ... ... республиканың саяси
тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі. Қазақстанда 1979 жылы көктемде неміс
автономиясын құру ... ... КОКП ... ... Саяси Бюросының
мәжілісінде республиканың үкіметі мен Жоғарғы Кеңесінің ... ... ... ... ... сол ... ... Д.А. Қонаевтың куәлік етуіне қарағанда қазақ жерінің қақ ортасынан
неміс ... ... ашу ... ... ... КСРО Мемлекеттік
қауіпсіздік комитетінің төрағасы Ю. Андронов ... ... ... ... облысқа Ақмола, Павлодар, қарағанды және Көкшетау облыстарының
біраз аудандары беріліп, Еврейлянтау қаласы оның ... ... ... облыс құру туралы мәлімет республикаға тез тарап, қазақ
халқының заңды қарсылығын туғызды. Маусымның 16 күні ... ... ... ... оқу ... мен ... студенттері
қаланың орталық алаңына жиналып, қазақ және орыс тілінде «Қазақстан
бөлінбейді» , ... ... ... және т.б. ... жазылған
транспоранттар алып шықты. Митинг Орталықтың неміс автономиясын құру туралы
шешімін айыптаған үндеу қабылдады. 19 ... ... тағы ... болды. Оны аудандардан келген соғыс ардагерлері бастаған еді.
Демократияға 2 мыңнан 4 ... ... адам ... ... ... басшаларына автономияны құруға қарсы үндеу тапсырды.
Ақмоладын кейін шағын митіттер мен ... ... ... ... КОКП ... ... саяси Бюросының бұл шешіміне
республикада тұратын немістердің өздері де қарсы шықты олар ... ... жоқ ... ... ту ... жері Еділ ... ... о бастағы «Ата» қонысынан ірге көтереміз»,- деп ... ... ... ... ... ... өз шешімін
өзгертуіне мәжбүр. Сөйтіп, Қазақстан жерінде неміс ... ... ... іске ... ... Бұл бой көрсетулерден соң жазалау
науқаны шектеніп ... және ... ... ... ... да ... ... жоқ. Алайда республиканың басшылығы және Мемлекеттік
қауіпсіздік ... ... ... ... кең ... ... ... күш-жігерін жұмсады. Баспасөз беттерінде бұл ... ... ... ... ... ... орын ... бұл оқиғалар КСРО-ның цит саясатының
өз мүмкіндіктерін жоққа шығарғанын және бұл әміршіләкімшіл ... ... ... ... бола ... ... ... КСР-ң цит саясатындағы
бумалаушылықтың айқын бір көрінісі қала берді.
1.3. Қайта құрудағы бағыт кезіндегі ұлтаралық қатынастардың дамуы.
Желтоқсан оқиғасы
Кеңес Одағында жүргізілген тіл, ... ... ... ... ... ... мен тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... ... ... күрделенуіне
жол берді. Нәтижесінде Кеңес Одағының ұлт саясаты өз мүмкіндіктерін жоққа
шығарып, ұлттар және ... ... ... шеше ... ... ... ... сондай-ақ бұрынғы Кеңес өкіметі
кеңістігіндегі ұлттық мәселелердің қазіргі шақтағы ... ... ... ... ... белгілі. КСРО-ның ыдырар кезі ұлттық республикаларда
этносаяси жағдайдың ұшқындап тұрған шағы еді. Оған тағы да ... ... ... мен ... ... ... ұлттық сананың
еселеп өскенін қосыңыз.
80 жылдары Кеңес басшылары кеңестік ұлттық ... шешу ... ... ... ... мәселесіне зор әсер етті. КСРО
кезіндегі ... мен ... ... ... ... этно-демографикалық тұрғыдан Одақтас республика деуден гөрі
отар аймаққа көбірек ... ... ... ... ...... аяқ астына таптауы ХХ ғасырдың 80 ж – 90 ж-р ... мен ... жүйе ... ... ... ... ... негіз болды. Соның нәтижесінде кеңес өкіметінің ұль
саясаты өз мүмкіндіктерін жоққа шығарып, ... ... ... ... ... мүмкіндігі болмады. Оның ақыр аяғы КСРО-ның ыдырауына
және әлем картасында жаңа ... ... ... болуына әкеледі. 80
жылдары КСРО-да кең етек алған ұлтаралық қатынастардағы қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... үкімет басшылары да терең өзгерістер керек екенін түсіне
бастады. 1985 жылы ... КОКП ... ... ... ... ... Сергеевич Горбачев сайланды. Сәуірде партия пленумында өз
тарихта «Қайта құру» бағытын айқындады. Бұл бағыт кеңес ... ... ... ... КСРО-ның терең дағдарыстар шығару үшін Кеңес
басшылары бар күші – жігерін жұмсады.
Қазақстанда ... ... ... сияқты тоқырау жылдарында
басқару ісінде жағымпаздың, парақорлық, рушылдық, жершілдік сияқты көптеген
келеңсіз құбылыстар ... орын ... Бұл ... *** ...... және кадр мәселелерінде көптеген ауытқушылыққа
жол берілді. ... ... ... ... үшін бұл ... қоғамдық ойдың мәні
өзгеріп, сөз бен істің арасында алшақтық қайшылық кең өріс ... ... шешу ... комитеттерінің тек бірінші басшылардың айтуымен,
солардың таңдауымен жүретін болды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... орын ... Оларды қызметке жібергенде жергілікті жердің пікірі,
республиканың тарихи жағдайы, оның ... ... ... ... 1986 ... 16 ... Қазақстан Компартиясының орталық
Комитетінің бірінші хатшысы Д.А.Қонаевты орнынан ... ... ... ... ... ... небары 18 минутқа ғана созылды. Осы уақыт ішінде
Қазақстан Компартиясының 1-ші хатшысы Д.А.Қонаев ... ... ... ... жіберген Г.В.Колбин сайланды. Мұның өзі қайта құру ... ... үміт ... ... ... соның ішінде қазақ
жастарының наразылығын ... ... ... ... ... ... ... «Желтоқсан оқиғасы» деген ұлт-азаттық қозағалыстың
пайда болуына әкелді.
Бірақ ... ... ... ... тек ... ... ... Г.В.Колбиннің келуімен шектелуге болмайды. Ол ... ... ... және ... ... ... ... уақытша кең
қолданылып жүрген «Желтоқсан оқиғалары» деген кеңестік идеология қойнауында
өмірге келген ұғым бұл ... ... ... аша ... Желтоқсан
оқиғалары қазақ тарихында бұдан да бұрын алған тамырлы өзара ... ... ... ... ... көрінісі анығырақ айтқанда ол
қазақ халқының **, ... ... ... ... үшін ... тәуелсіздікке деген тыныштық ұмтылысының табиғи жалғасы.
Ресей патшалығы кейін Кеңес үстемдігі кезінде қазақтардың ұлттық сана-
сезімін ұзақ уақыт бойы аяққа ... ... – 1986 ... ... ... қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысының пайда болуы.
1988 жылы КСРО-да этникалық қақатығыстың кең өрістеген аймағы – ... ... Сол жылы ... негізгі тұрғындары армяндардың бұл
аймақтың Арменияға қосылуы туралы ... ... ... ... бұл ... Әзірбайжандар мен армяндар арасында қарушы қақтығыс
басталып, ол кейін екі ел ... ... ... ... ... ... КСРО-ның басқа да аймақтарын қамтыған еді. Бұл
Кеңес ұлт саясатының бұрмалануы нәтижесінде болып, оның бұл проблемаларды
өз күшімен ш еше ... ... ... ... ... жоққа
шығарған еді. (20)
Қазақстан да осындай этникалық қақтығыстардан қалыс қалған жоқ. ... ... ... ... Жаңа өзен ... ... ауылында
жергілікті тұрғындары мен Кавказдан келген жұмысшылар арасында қарулы
қақтығыс басталған еді. Оның ... ... ... ... ... ... ... жергілікті халықтан шыққан жұмысшыларға қарағанда
бірнеше есе көп ақша тауып отырды және ... ... ... ... ... тауқіметін кешіп отырған қазақтар шыдай алмай, оларға
қарсы шықты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... саясаттың салдары еді. Соның нәтижесінде жергілікті ... ... ... ... ... ... (5)
Осындай жағдай Қазақстанның басқа да аймақтарда да айқын көрініс
тапты. 1990 жылы ... ... ... ... ... жергілікті
тұрғындар шешендерге қарсы шығып, ол екі халық өкілдері арасында ... ... ... Бұл жолы да ... қарама-қайшылықтың
ұшығуына жергілікті халықтың ауыр жағдайы себепші болған ... ... ... ... да ... сияқты ұлттық ұйымдар
құрыла бастаған еді. 90 жылдары Қазақстанда – «Азат», ... ... ... ... басты қызметтері Қазақстанда ұлттық мемлекет
негіздерін қалау, қазақ тілі мен ... ... ... болатын.
Нақ осы жылдары бүкіл Кеңес көлемінде орыс шовинизмі ашық көріністерге
ие бола бастады. 1988 жылы ... Одақ ... ... ... ... 1000 ... ** атап ... 90 жылдар басында қазақстанда
қазақтар өздерін жария ете бастардың патшаға 400 жылдың ... ... атап ... тиіс ... және оған Кеңес Одағынан барлық қазақтар
келе бастады. Бірақ осы жағдайда «Азат» және ... ... ... ... ... үшін ... келе бастады. Қалада қазақтар мен орыс-
қазақтары арасында қақтығыс орын алу ... ... ... ... екі ... қонып, бұл жиынның аяғын қанды қақтығысқа апартпады.
Сонымен жоғарыда көрсетілген мысалдар 80 жылдар аяғы мен 90 ... яғни ... ... ... ... ... ұлтаралық
қатынастар нағыз ушығып тұрғанның кезі болатын. Соны ақлай шешудің жолын
таба алмаған ... ... ... ... ... ... айрылып, Кеңес
одағының ыдырауын тездеткен болатын. Енді Қазақстандағы ... жаңа ... яғни ... ... ... даму
қажеттілігі айқын сездірді.
ІІ тарау
2.1. Кеңес Одағының ыдырауы және ... ... ішкі ... ... алуы ... кеңес қоғамында қалыптасқан ахуал –
қоғамдық жүйенің күйреуінің, Кеңес Одағының ыдырау салдары нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ондағы саяси-идеологиялық
бірлік пен бітұтастық сол ... ... соңы мен ... ... ... ғайып болғаннан ерекше атап көрсеткен жөн. ... ... ... бұрын болмаған ұлт толқулары күшейе түсті. Сушганттегі
Таулы Карабахтағы, Вильнюстегі, Ферғанадағы оқиғалара ұлттық мәселелерді
шешудің ешқандай ... ... ... Кеңес басшылары ұлт
мәселесінің байыбына терең түсінбеді, ұлтаралық қатынастар мен оны шешудің
жолдары нақты ... бере ... Ақыр ... ... ... ал ... ... әкеп тіреді. Бұған мысал ретінде қазақстанда
болған 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасын айтуға болады. ... ... бойы ... ... өсе түсуі қоғамдық, соның
ішінде ұлтаралық қатынастарда әділсіздік пен теңсіздіктің орнауына ... Оның ... ... бірі – ... ... алыстатылған еді.
Халықтар арасында қатынастарда әлеуметтік теңдік принциптерінің бұзылуына
көпұлтты Кеңес мемлекетінің алғаш құрылғаны мен ... ... әсер ... ... ... келген мемлекет тәуелсіз және заңды теңдігі
бар, толық құқылы ... ... ... ... ... еді және ол
солай болды да бірақ сөз жүзінде Кеңес ... тең ... ... ... қалыптасса, іс жүзінде - сунитарлы, мемлекет ... еді. Бұл ... ... ... И. ... ... ... орын
алған келеңсіз құбылысы болған еді. Соның нәтижесінде біз ... ... орын ... өз ... ... айрылған мемлекеттерге
айналған едік. Орталық ұлттық сана*сезімді аяқ астына тастап, кең-байтақ
Кеңес ... көп ... ... ... ... мемлекет тұтастығын
сақтау жөнінде интернационализм жалау ... ... ** мен ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде ХХ ғасырдың
екінші жартысынан басталған, тарихта бұрын болмаған қанды ... ... Бұл ... ... ... ұлттық сана-сезімінің түп-тамырына
балта шауып, интернацияналдандыру саясатын жүзеге асырмақ болатын еді. 70
жыл бойы ... ... деп ... Кеңес мемлекетіндегі халықтар арасындағы
ұлтаралық қарым-қатынастар ақыр-аяғында пісіп-жетіліп, 80 ... ... ... ... бүкіл Кеңес Одағын дүр сілкіндірген ұлттық қақтығыстарға
әкелген болатын еді.
Соның нәтижесінде бірқатар ұлт ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі талаптарын қойды. Міне, соның
нәтижесінде 1988 жылдың қараша – 1989 жылдың мамыр айлары аралығында Балтық
жағалауындағы ... ... ... ... ... егемендігі
туралы алғашқы құжаттарын қабылдады. Сөйтіп, олар КСРО ... ... ... мемлекетке айналды.
Осыдан кейін көп кешікпей-ақ, яғни 1989-1990 жылдары егемендік туралы
Декларацияны КСРО-ның басқа да ... ... ... 74 ... өмір сүрген, адамзат тарихында өшпес із қалдырған, дүние ... ... ... ...... социалистік республикалар
одағы ыдырады. /5/
Елдегі мемлекеттік өкімет билігі жүйесі мен ... ... ... 1990 жылы 25 ... республика Жоғарғы Кеңесі Қазақ КСР-нің
мемлекеттік егемендігі туралы ... ... ... ... ... демократиялық процестердің тбарысын шапшаңдатты, ... ... ... ... ... ... ... еді. 1991 жылдың
ортасынан-ақ Қазақстан басқа республикалармен бірге іс ... ... ... ... ... ... ... мен Украинамен,
Ресеймен және басқа ресрубликалармен бір-бірінің егемендігін, қалыптасқан
шекараларды, орнатылып жатқан ... ... ... ... ... екі ... келісімдер жасалды. 1990 жылы желтоқсанда төрт
республика – ... ... ... мен Қазақстан егемендігі
мемлекеттер одағын құру туралы инициативаға көтерген болатын. /7/
1991 жылдың ... ... бұл ... ... ... болатын.
Мәсукеуде Янаев, Павлов, Крючков, Пуго, Язов, т.б. қатынасқан мемлекеттік
төңкерістің болуымен және орталықтың ешқандай ... ... ... республикалардың жетекшілері бұған дейін жүргізіп келген ... ... ... ... бас ... Ол КСРО-ның күйреуін
және бұрынғы одақтас республикалардың, оның ішінде Қазақстанның егемендік
алуын шапшаңдатты. ... оның бір ... ... компартиясы тарихи
аренадан кетті.
1991 жылы 8 желтоқсанда Беларусь РСФСР және Ураина республикаларының
басшылары Минск қаласында кездесіп, мәлімдеме ... Онда ... ... тірелді, сондықтан республикалардың одақтан шығуы объективтілік
процесс құру шынайы факті болып отыр деп ... ... ... 1991 ... ... айында Алматы қаласында бас қосқан
тәуелсіз елдер басшыларының келісімі КСРО-ның өмір ... ... жылы 16 ... Қазақстан тәуелсіз мемлекет болды. Ол ... тек ... Одақ ... ... ғана болды. Оған ішкі
объективті себептер ықпал жасаған ... ... ... ... ... өз ... жеке тәуелсіз мемлекет болды.
1991 жылдың желтоқсанында өз тәуелсіздігін ... ... ең ... ... бірі – ішкі ... ... Оның
негізгі себептері: ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазақстан аймағында
көптеген ұлттардың шоғырлануы және олардың осы аймақта ... ... ... ... ... және ... халықтар арасында
ұлтаралық қатынастардың дамуына өз септігін тигізді. Келімсек халықтар
арасында орыстар Қазастанда ең ірі ... ... және оның ... одақ ... ... ... олар енді тәуелсіздік алған
мемлекетте екінші қатарғ,а ... ... ... ... әсер ет алмайтын болды. Бұл жағдай ... екі ірі ... ... ... ... қаупін туғызбай қоймады.
Тағы бір себеп, ол экономикалық дағдарыс. 90 жылдар басында ... ... ... ... мұра ... жас, ... ... Жаңа нарықтық ... көшу ... ... ... өте күрделеніп кеткен еді.
Нарықтық экономикаға көшу барысында Қазақстан экономикасы қатты
күйзелісте ... еді. ... ... ... ... 40%-н ... ... 1992 ж. мемлекеттік тапсырыс бойынша іске қосылуға
тиісті 32 өндірістік қуаттар мен объектілердің тек 2-уі ғана іске ... және 1994 ... ... 1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда
өнеркәсіп өнімі 16,1%-ке азайды. Ал 1994 жылы 1992 ... ... ... ... ... ... тұтынатын тауарлар 41%-ке кеміді.
/11/
1991 жылдан ... ... ... ... ... ... ... болатын. Соның нәтижесінде Қазақстан
халқы 1989 жылы 16,46 млн. ... 1999 ... ... ... 14,95 ... ... (немесе 1,51 млн. адам). Эмиграция процесі және ... ... ... ... ... ... ... күрделі
түрде өзгертіп жіберді. /5/
Мұны бала туу мен ... ... ... ... ... көшіп кетуінің жай-күйін сипаттацтын ... ... ... Мәселен, 1991-1995 жылдар аралығында әр мың ... бала туу ... 21,0 ... 16,6 ... ... ... Сонымен
қатар басқа жерлерге, соның ішінде Израильге, германияға, АҚШ-қа, ... ... ... ... ... ... саны: 1992 жылы 352 маң,
1993 жылы-333 мың, 299,4 1996 жылы- 229,4 мың, 1997 ... мың, ... мың, 199 ... мың 2000 жылы – 156,8 мың, 2001 ... ... Осы себептермен байланысты халықтың саны жылдан-жылға ... 1992 жылы ... ... халық болса, 1993 жылы-16 млн. 860 мың,
1999 жылы 14 млн. 951 ... ... 1992 ... ... ... халықтың саны 2 млн. 180 мың адамға ... ... ... 131 цит пен ... өнімі тұрып жатыр. Бір
айрықша бөліп айтатын ... ... ... бері ... ... не ... 1997 ... басында олар республика халқының тең
жарымын құрады. 1999 ... ... ... ... ... ... саны 8,2 млн. адамға жетіп, жалпы халықтың 53,4 %-ін ... ... ... ... ... ... ... ұлттық саясаты қазақстанның барлық халықтарының мүдделеріне сай болуы
керек еді. Қазіргі ... ... 14 ... 131 ұлт пен ұлыс ... ... өмір ... ... ұлтының жетекшілігімен орнатып жатқан
Қазақстан ... ... осы цит ... ренжітпейтін цит
саясатын жүзеге асыру қажет болды. /1/
Бірақ КСРО ... ... ... ... ұлт ... ... шешу
проблемасы тұрды. Патшалық Ресей кезінде де, КСРО жылдарында Қазақстанда
отарлау мен орыстандыру саясаты нәтижесінде ... ... өз ... ... ... ... ... Қазақстанға қоныс аударған халықтар Кеңес одағы
кезінде аз ... ... салт ... ... ... Тек ... кейін ғана олар өз мәдениетін, тиім дамытуға қол ... осы ... яғни ... ... ... ... қазақ
халқының ұлттық сана-сезімі өсіп, ұлттық патриотизм күшейеді. Осы жағдайда
қазақтар тек республиканың басқа ... ... ... ... ... ... туғызды. Осына болдыртпау циттың қазақ идеологиясынан
уақытша бастартып, Қазақстандық ... яғни ... ... ... ... ... саясат жүргізе бастады.
Соған сәйкес Қазақстан ата заңымызда республика ... ... ... ... ... береді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... өз еркі қайда құлақ
шығарса» дегеннің кері келмек. Жалпыциттің идеяның ... ... және ... ... идеяларымен суарылған,
адамгершілік пен суарылған, адамгершілік пен демократияның сипаттағы, бір
жағынан, жалпы дүние ... ... ... ұштаса отырып, екінші
жағынан, өз ... ... ... молайта түзеуге бағытталған
қолтуша жасампаздықта.
Оған қоса полиэтиканың мемлекетте ондаған, кейде тіптен ... ... ... ... ... ... мәселесінің басым
демократиялық мінден «бірліктегі ... ... ... ... ... идеяға әкеліп бір-ақ тіреп отыр. /15/
Бұл жерде ... ... бір ғана ... ... тұрғысында қарау
жеткіліксіз. Өйткені ... ... ... ... адамзаттың
құндылықтарынан туындауы тиіс. Олай болмаған жағдайда, ұлтық қауіпсіздік ту
жырымдамасында бір ұлттық ... ... ... ... Сол себепті ұлттық
мүдде ұғымын жеткізе түсіндіру барысында ұлттық мемлекет тұжырымдамасын
ұстану ... ... Олай ... цит ... ... және тағы да басқа өзгешеліктеріне қарамастан саяси бірлестігі
нәтижесінде ұйыса ... ... ... ... мемлекет мүддесінің халықтық
түрі іспетті.
Әрбір ұлттық-мемлекеттілктің өзіндік ... ... бар, оны ... ... ... ... ... бірі болып табылады. ... ... да ... ... ... ... ... циттың идеясы Қазақстан тәуелсіздік слған сәттен күн тәәртібіне
қойылған еді. Бірақ әуел идея ... тек жаңа ... ... ... асырылған еді. Оның басты себептердің бірі-тәуелсіздіктің алғашқы
шындары қазақ ұлттық ... ... ... үстем өтуінде еді. ... ... ... Кеңес одағы кезінде қазақтардың циттың сана-сезімін
аяққа тапталуы және қайта құру ... ... 80 ... ... ұлттық сана-сезімінде қайта ояну процестері бастағаннан кейін
аңкөрмей бастаған болатын. Соның нәтижесінде 80 ... ... ... ... өз ... талаптарын қол бастады. Тәуелсіздік алғаннан
кейін ... ... ... ... ... өсуі ... тілі мен
мәдениетіміз республика амағында үстем болуына әкелді. 1989 ... ... ... ... ... ... етуімн «Қазақ КСР-
дегі тіл туралы заң» қабылданып, ұзақ жылдар бойы жанышталып, орыс тілімен
тең дәрежеге дейін ... Ал ... ... ... ... өз ... дербес мемлекет болған кезде Қазақстан Ата заңында
қазақ цитының мәртебесін үстем ... ... ... Әрине өз отанында
қазақ халқы өз тілі мен мәдениеті, ұлттық идеясын ... ... ... болды
және ол солай болды да.
41 – 42 беттер
Бірақ ... этно – ... этно – ... жағдайы қазақ
халқының ұлттық мүдделеріне мүлде сай емес еді. Одан ... ... ... 74 ... ... отарлау мен орыстардың саясаты нәтижесінде
қазақтар арасында көбейді. 20-30 жылдардағы зұлмат, ашаршылық нәтижесінде
жетім ... ... ... ... ... Сонымен қатар 50-60 жылдары
тың игеру кезінде Қазақстанның солтүстік ... ... ... ... да ... кері ... ... қоймайды. Соның
әсерінен Қазақстан өз тәуелсіздігін қол жеткізгеннен ... ... ... ... ... қазақтар арасында онша қолдауға ие болған емес.
Нәтижесінде ... ... тілі ... тіл деп есептелінсе де, орыс
тілі барлық мекемелерде және іс ... кең ... ие ... ... қазақ халқы тәуелсіздік алғаннан кейін тұрған проблема
– демографиялық проблема болды. ХХ ... ... ... орын ... ... ... – 1916 ... қазан төңкеісі (1918-1921) ж.ж
ашаршылық, азамат соғысы, 1928-30 ж.ж тәркілеу, 1932-33 ж.ж ашаршылық, 1939-
1945 ж.ж. Екінші Жүниежүзілік ... ... ... өсіміне қатты әсер
еткен болатын. Осы жоғарыда айтылған зұлматтар нәтижесінде қазақ ... ... – 8 ... ғана асты және ол ... ... ... келуі мен туудың өсуіне байланысты.
3) 30-40 жылдардағы Қазақстанға әміршіл - әкімшіл жүйе ... ... ... бұзу ... ... ... ұлт мен ұлыс
өкілдері көшілірілген еді. Соның нәтижесінде Қазақтан ... ... ... кезіңінде Қазақстан – ұлттар достығының сынақ алаңы
ретінде қарастырылған еді. Қазақстан өз тәуелсіздігін алған кезде, ... ұлт пен ұлыс ... ... ... көп ... ... ретінде
айналдыру арнасында, Қазақстан Республикасы моно этникалық мемлекетпен поли
этникалық мемлекетке айналған болатын.
4) Қазақстан өз тәуелсіздігін алған ... ... ... ... проблемалардың бірі орыс мәселесі болды. Қазақстанда жергілікті
Қазақстанмен қатар орыстар республикасының ең ірі ... ... ... ... ... яғни Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін
орыстардың ... ... ... ... ... ... Бірақ, соған
қарамастан орыстар сонау кеңес кезі нен бері өз ... ... ... ... ...... ... саяси, әскери т.б
факторлерде айқын көрініс тапқан болатын. Соның ... ... ... ... орыс ... ... қоғасының бөлінбес
бір, бөлшегі ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... ... алған
кезден жағдайдың қалай өрбігенін айқындайды. қазақстан өз ұлт саясатын тек
қазақтардың ғана мүддесін ... енді ... ... ... да ... ойлау керектігін ашып көрсетті. Бұл сол ... ... сай ... ... ... еді және ... ішкі
жағдайын тұрақтандырып дамуына жол береді.
2.2 Қазіргі тәуелсіз Қазақстандағы ұлтаралық қатынастардың дамуы.
Ұлтаралық ... ... ... ... ... және ... ... Бәрақ, осыған
қарамастаң оның этносферасы тұрақтылығымен де ерекшеленеді, оған ... 60%-ы ... ... тұрақтылықты атап
көрсетеді. Қазіргі ... ... ... ... ... қарастырмау қажет. Өйткені Қазақстанның этносфендарағы көптеген
қазіргі проблемалары тоталитаралық ... ... ... де ... Бұл ... қазір бүкіл Қазақстан қоғамына сай қалыпты және,
оған біз қазір онша үлкен мән бермейміз. Оған мән ... ...... ... оған ... ... механизмдердің жоқтығы.
Егер бұрыңғы кеңес мемлекет құрамындағы басқа ... ... ... Тәжікстан, т.б) цитаралық қақтығыстарға жол
берілсе, Қазақстан цитаралық қатынастарда ... ... ... ... ... бейбіт жолмен дамыса да,
оның да өзіне тән маңызды проблемалары бар. ... ... ... ... - ... классификациялау өте қиын.
Этникалық қарам – қайшылықтар туралы айтқанда, Қазақстанда бәсекелес
екі ірі этникалық топ орыстар мен ... ... ...... ... ... 300 ... со зылған, яғни 1931 мен 1991 ... ... ... ... ... боғанын ескеру керк. Осы
уақыт аралығында Қазақстанда орыс этносы тұрақталып, ... ... бір ... ретінде дамыды. КСРО кезіңде орыстандыру және отарлау
саясаты нәтижесінде қазақ жеріне жүздеген мың орыс ... ... ... - ... ... қазақтар тарапына жүргізген
агресияшыл саясаты, бұл ... жер ... ... қаупін әкеліп, өз
жеріне аз санды ұлттар қатарына қосқызды. Ұзақ ... бойы ... ... Қазақстанның тәуелсіздігін алдымен аяқталды. Өз тәуелсіздігін
алған Қазақстан үшін ең басты этно саяси ...... ... ... ірі ...... ... – қатынасты дамыту
проблемасы пайда болды. Қазақстан этно аралық факторлеріне өз ... ...... ... яғни ... ұлтаралық қатынастарына
Ресей мемлекетінің араласуы. Кеңес ... ... ... ... мәртебесінен айырылған Ресей федерациясы бұрыңғы Кеңес Одақ
құрамында ... ... ... мәселесін көтере бастады.
Ресейде шетелдегі 25-30 млн. орыстар өз заңды ... ... ... деп ... болатын. Бұл саясат ... ... ... ... стан ... тарапына жүргізіле бастаған еді. Ресей
доктринасына сай барлық орыстар қай жерде болмасын, олар Ресей ... ... Міне ... ... ... Қазақстанда орыс мәселесі
өткі туралы бастаған еді. Сол кездегі, яғни 1987 жылы Н.Ә. ... ... Ю. ... оған ТМД – дағы ... жағдайы туралы сұрақ
қойды. Ю. Казловтың пікірі бойынша 25-30 млн. орыс ... ... ... өмір ... жатыр. Оның пікірі бойынша, Ресейде тіпті аз
этностар өз автономияларын құрса, ал ТМД ... ... ... ... жағдайға жеткен жоқ. Әрине бұл пікір – ұлы орыстың товинистік ... ... ... ... ... ... өз ... туралы талаптары ешқандай негіз жоқ.
Бұл негізінен олардың бұрыңғы артықшылықтарын жоғалтып алу мен
олардың ... ... ... ... ... ... сұрақ, нақ солтүстік облыстар мен орыстар
шоғырланған жерлерде қойылды. мысалы, солтүстік Қазақстанда орыстар үлесі
62 %, ... ... олар 66 % - ын ... ... осы ... ... ... туралы жиі айтылады. Бұл қызықты жайт. Себебі, сол
аймақта ... ... ... ... төп – ... қалай қысым
жасайды. Бұл қарым – қатынастарды ... ... ... онда ... ... өз ... мен ... салт –
дәстүрлерін дамытуға барлық жағдай жасалған. Ал Ресей қазақтары ондай
құқықтарынан ... ... ... ... өз ... сақтап отыр.
Тағы бір көтерген мәселе – екі азаматтық алу мәселесі. Бұл ... ... ... ... министірі А. Қозырев көтерген боатын. Бұл
сұрақ Ресейдің ... ... сай ... еді. ... ... ... ... республиканың ішкі ісіне қол
сұғуына жағдай жасалған ... ... ... Қазақстанда жағдайдың күрделеуіне әсер еткен
фактор – Қазақстандағы тіл саясаты ... ... КСРО ... 1989 ... ... ... кеңесі қабылданған тіл туралы заңның жүзеге
асырылуы, алғаш рет қазақ тілін орыс тілімен деңгейдегі ... ... өз ... ... ... Ата заңда қазақ тілі мәртебесі
көтерілді. Осындай жағдайда орыс ... ... өз ... ... Осы ... ... Ресей басшылары Қазақстанда
орыстарға қысым жасап жатыр деген қасиеттер ... ... ... ... ... ... Бірақ, «Ресей интервенциясы» кері
әсерін тигізді. Егер «Ресей интервенциясы» ... ... ... ... ол ... екі ... қол ... Біріншіден,
орыстарды «қорғау» жергілікті орыстардың ... сай ... ... ... да ұлттары сияқты материалды – рухани ... ... ... ... тек Ресей өз отаны деп танып,
Ресей тыс жерлерде ... ... мен ... ... ... қатар
олар басқа аймаққа жұмсалатын қаржының тек Ресейге ғана жұмсалуын талап ете
бастады.
Қазақстандағы орыс мәселесінің негізгі проблемалары (Ресей тарапынан)
жер, ... ... екі ... алу ... және тіл мәселесі.
Сонымен қатар Қазақстан тарапына жиі Қазақстанның солтүстік облыстары,
оны бөлшеутеу және осы аймақтағы орыстарды ... ... ... ... Қазіргі Қазақстан ұлт саясатында ұлтаралық интеграциянығ ... ... ... және ол ... көп ... қоғамсы үшін өте маңызды.
2) Ұлтаралық интеграция процесіндегі обьективті ждәне субьективті
факторлер қазіргі ... ... ... ... ... ... ... таңда Қазақстанда ұлтаралық қатынастардың дамуы Қазақстан
басшыларының жүргізіп жатқан мемлекеттік саясатқа байланысты.
Жоғарыда қарастырылған ...... ... мемлекеттің
этносаясаты Қазақстан Республикасында барлық этникалық топтардың ... ... ... етеді. Демографиялық негізін құру тек азаматтық
қоғам құру этникалық мәселені шешуді талап етті. ... ... ... ... ... ... ... мен пікірлердің
қалыптасуына әкелді. Тәуелсіз Қазақстан үшін ... ... ... ... ... айналды. Осыған байланысты мемлекет
саясаты екі негізгі принциптер саясаты екі ... гі ... ... Бір ... ол ... ... ... тек дамытуға бағытталса
екінші жағынан қоғамды демократияландыру мен жеке тұлға құқықтарын ... ... Ол ... екі ... өтті.
Бірінші этап (1991 -1995 ж.ж) Этноұлттық саясаттың басым болуы. ... ... ... ... ... ... негізін қалауға
көмектесіп, қазақ халқының рухани және басқа да қорларының ... ... ... ... ... ішкі ұлттық интеграциясы нарықтың өтпелі
уақытта жас мемлекетің өмір сүруіне ықпал еткен ... ... ... ... заңдар қазақ халқын мемлекет құрушының ұлт ретінде
қалыптасып, оған ұлт – орталық деген статус берілді. Бұл 1990 ... ... ... ... –ң ... ... ... декларацияда
негізделді. 1991 жылғы ( 6 ... ... ... ... заң ... ... бөлек дербес мемлекет құруын
айқындады.)
1993 жылы 28 қаңтарда қабылданған коституцияда да ... ... ... ашып ... ... алғашқы жылдары бұл шешімдер
тарихи тұрғыдан ақталған болатын. Бірақ бұл біз ... ... ... ... таба ... Оған бірнеше себептер өз әсерін тигізді.
1) Қазақ халқының этномәдениетінің әлсіздігі;
2) Ұлттық элитаның жағдайының шектеушілігі;
3) Халық ... ... ... ... ... түсінбегендігі;
Екінші этап. 1995 жылғы конституцияны қабылдау Қазақстан халықтарының
құықықтарын теңестіреді. Бұл Қазақстанда біртұтас азаматтық ... ... ... ... ... Құжатта қазақстандықтарды
титулді не титулді емес ... бөлу ... ал ... ... ... күшейтті. Бұндай қадам жасауға мәжбүрленген –
қазақ халқының ... ... ... ... ... қолдау
таппағандығы.
Қазақстанда тұратын орыстар үшін екі азаматтық құқық тек проблемаларды
көбейте түсті. Өйткені белгілі бір ... ... олар ... ... тиіс ... ... ... **** оларға кері әсер
ететін факторлар ретінде қарастырылуы керек:
– бірінші азаматтың құқығы бар адам ... елде ... ... дипломатиялық құқығынан айрылады:
– аралас некелер: ажырасу бір елде заңмен бекітілсе, екінші елде
бекітілмейді.
– әскери қызмет; екілік, қос міндет және т.б.
Егер бұл ... ... онда ... қиын ... ұрынар еді.
себебі халықтың көпшілігі басқа елдің азаматтылығын алса, онда мемлекеттің
егемендігін жоққа ... еді. ... бұл ... 1995 жылы 20 ... мен Ресей арасында келісімнен кейін өз күшін жоғалтты. Бұл
келісімді ОБСЕ ... сай деп АҚШ ... ... де
қолдаған еді. Шындығында да, біртұтас азаматтық басқа факторлармен бірге
барлық этностардың құқықтарының теңдестіретін ... ... ... ... ... бұл ... алынып тасталса да, оның қайта көтерілуі
туралы ешқандай сенім жоқ.
Келесі ұлтаралық қатынастарды шиелістіретін фактор – тіл ... ... ... ... ... ... қозғағанда, тіл
проблемасына тоқталмай өтпейді. Шыедығында да Қазақстанда этно ... ... ... ... екі бәсеке тіл туралы болып отыр:
мемлекеттік (қазақ тілі) және ресми (орыс тілі).
Егер 90-жылдар басында ... ... ... тек ... ... өсу
байқалса, соңғы жылдары бұл өсім кеми бастаған еді. 1989 жылы тік саясатын
қабылдауы және 1993 ... ... ... тілінің мәртебесін көтеруі
Қазақстанда қазақ тілінің үстем етуіне әкелді. Оған басты себептер:
... ... ... ... ... өз ... оқу және зерттеу кең етек ала бастады;
– 1991-1999 жылдар ... орыс тіл ... яғни ... белорустар қазақстаннан жаппай кете бастады.
– Қазақстанға эстетикалық қазақтардың ... ... , ... ... адамдар саны өсе түсті;
– Қазақ тіліне мемлекеттік статус беруі.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынлағы пішіндей жетістіктер, кейінгі
жылдары сол ... ... алыс ... жоқ. ... жағдай боглған –
тәуелсіз Қазақстандағы нарықтық қатынастарға өту барысында қиыншылықтардың
кең орын алуы, қазақ тілінің болмауы, ... т.б. ... ... ... ... еді, оған қоса 1885 жылғы жаңа конституцияда орыс ... ... ... ... позициялары сансызда күшті орыс
тілі қазақ тіліне аяққа тұруына ... ... ... ... ... ... қазақ тілін өндіріске, іс-қағаздарын жазуға
т.б. пайдалану шектетіле басталды. /15/
Осымен тіл саясатында Қазақстанда орыс тілі ... ... ... орыс тіл проблемалары ұдайы көтерле береді және бұл ... өсе ... ... қарама-қайшылықтар тобына казактар проблемасы жатады. Казак
қауымы өзін 1991 жылы жариялап, 1994 жылы ... ... ... Юстиция
министірлігінде тіркелген болатын. Бірақ ол құрылымы және қызметі жағынан
әскери организацияға көбірек ұқсайтын. Казактардың өз ... ... ... ... және ... қару ұстап жүруі 90 жылдар басында
ұлтаралық қатынастардың шелісуіне әкелген ... еді. Оған ... ... күзінде орайда орал казактарды патшаға 400 жыл қызметін ... ... ... ... ... бұл ... ... жаздады. Қазақстанда казактарға қатысты әлде – ... ... ... ... ... ... ... тұрақтанды. Бұл
негізінен Ресейбегі шешен соғысының басталуының себепші еді. Шешенстандағы
соғысқа барлық назардың аударылуы ... ... ... ... ... ... жағдайыда проблемалық жағдайлар ... ... ... қозғалысын бір жақты анықтауға болмайды, әр
түрлі кезеңде оларға автономия талап ету ... ... тән ... елдегі қиын экономикалық жағайларға байланысты олар Германияға көшпес,
екінші жағынан Германияның назарын Қазақстандағы ... ... ... ... тән ... ... жылдары, немістердің
белсенділігінде конструктивті және позитивті бағыт кең өте бастады. ... ... мен ... бірігіп қабылданған Қазақстандағы немістердің
этникалық көтеру бағдарламары жүзеге асырыла бастады. /13/
Қазақстандағы басқа этникалық топтар арасынла шешендер мен ... ... ... ... республикадан тыс жерлерге
бағытталды. Егер шешендер өз тұрған атамекені – ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардың
қалыптасуы қатты алаңдатып отыр.
Қазақстандағы басқа этникалық топтар қазақтарға жағымды, жағымен
қарап, өз ... ... ... ... ... бейбіт
қатынастар орнату арқасында дамытуға ұмтылып ... ... ... ... ... ... ... – қайшылықтар бар екенін ашып көрсетеді. Сонымен қатар,
оларды азайтуға қолайлы ... бар. 90 ... ... ... ашық
қарсыласу тән болған еді. (казактар түрлі саяси қозғалыстар ... ... ... ... т.б). Бұл бүкіл посткеңестік аймақтағы
жағдайдың күрделі өзгерістерге байланысты ... ... оның ...... ... мемлекетке айналуы. Соның салдарынан Қазақстанда
тұратын халықтар мазасызданып, ... ... ... ... ... ... ... ұлтаралық қатынастардың дами түсуіне біздің
еліміздің президенті–Н.Ә. ... ... ішкі және ... елеулі ықпал жасады. ... ... ... ... ... ... ахуалы жақсара түсті. ... ... ... ... дамуына құрылуы да оң әсер етті.
Алғашқы да циттың-мәдени орталықтар тек өз ... ... ... ... орталықтардың цитаралық интеграцияға
жылжуы Қазақстан халықтар Ассамблеясымен тығыз байланысты.
Қорытныды
Қазіргі әлемде этникалық және ... ... ... ... ... Үлкен кіші экономикалық, мәдени, діни саяси оқиғалар
барлық жерде этникалық ... ала ... Осы ... 131 ұлт пен ... ... Қазақстан үшін де ұлтаралық қатынстар этникалық сипат
түрінде көрініс таба ... ... оның ... және көп ... табиғатына
сай «ұлт - мемлекет» трактовкасы ең бір оптимальді түр ретінде ... ... ... ... ... ретінде қарастыруға әкеліп,
қоғамның азаматтық прниципі бойынша біріншіден қолайлы жағдай ... ... ... ... ... елдің демократиялануына әкелетіні сөзсіз
дәлел. ... ... ... ... да негізгі рол атқарып,
этникалық ... ... ... пен ... ... ... да ... интеграцияның негізгі факторлрені
ежатады және ұлтаралық келісім мен ... ... ... ... ... ... мен Қазақстандық ... оң ... ... ... Қазақстанда ұлттық немесе этникалық аз топ мәселесі де
өз ұғымында нақты талдауды қажет етеді. Өйткені ұлттық немесе этникалық ... ... ... істеу мән-мағынасын толық аша алмайды. Біріншіден, бұл ... ... ... ... екіншіден шындығында көптеген
этникалық топтар саны жөнінен, яғни, экономикалық ... ... ... аз топ ... сай ... Оған ... Қазақстандағы қазақтардан
кейін екінші ірі этнос орыстыр диаспорасы (5 млн адам) бола ... және ... да ... ... ұлтаралық қатынсатардың
болашақта дамуына зор әсер ететіні сөзсіз. Сонқытан қазақстан бамшылығы,
Қазақстан ... бұл ... ... ... ... ... алғандығы
дұрыс деп санаймын.
Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар туралы сөз қозғаған кезде, оның
дамуы мен қазіргі ... ... сай ... ... керек. Көп ұлтты және
көп конфессионалды Қазақстан үшін этникалық консамдация процесі ... ... ... Бірақ бұл этникалық ... түрі ... ... ... Оған себеп, этникалық конослидация тілі мен мәдениеті жағынан
туыс этностардың бірігуі нәтижесінде біріккен ірі ... ... ... ... әртүрлі мәдениет імен тілі бөлек халықтар өмір ... ... ... ... этно бірігу процестерге этноаралық ассимбилаяцияға немесе
өзгерістерге ұшырауын түсіру керек. Яғни бір этнос екіншін ... ... ... қабылдайды.
Фондтың негізгі мақсаты – ассамблеяның қызметіне көмек көрсету оның
арнамаларын ... ... тағы ... ... еді. Ассамблея өз баспаханларын
да ұстаған еді. Ассамблеяның белсенді көмегі арқасында ұлттық ... өз ... ... ... ... ... өз ... Біз үшін ең қажетті Ассамблея мен ұлттық мәдент орталықтардың
ұлтаралық ... ... ... ролін айқындау маңызды болып отыр.
Ассамблея бөлек диаспоралар мен ұлтаралық интеграция мәселесіне ... ... ... ірі ... ... ... ... интеграция мәселесі бойынша Ассамблеяның ОБСЕ-мен бірлесіп
жүргізген конференциялары маңызды: «Жаңа ... ... ... гармонациялау проблемалары» (Алматы ... ... ... мен ... ... ... ретінде дамуы» (Павлодар-
екібастұз), т.б. Қазақстанның көптеген аймақтарында кіші ... ... ... Олардың қызметі арқасында Қазақстанның көптеген өлт
өкілдері ... оқу ... ... мүмкіндік алды. Сондай-ақ олардың өз
баспа органдары да бар. Мысалы Көкшетау кіші ... ... ... ... ... Республикаларының газета «Азамат-Таймас»
жарыққа шығып тұрады /6/.
1994 жылдан бастап ... ... ... ... ... атты ... бірлестік ретінде тіркелінді. Дүнгендер
Қазақстанның Жамбыл облысының Масанчи ауылы, ... ... ... ... ... ... Ассоциациясының филиалы Қазақстан
Қазақстан халықтар Кіші ... ... ... ... ... ... міндеттері Қазақстанда ұлтаралық
қатынастарды жақсарту, бейбітшілікті нығайту, халықаралық қатаныстарды
нығайту, ... ... ... мәдениет, білім беру салаларын дамыту болып
табылады.
1997 жылдың қазан-қараша айларында ... ... ... көшіп келуінің 120 жылдығын атап өтті.
Мерекелік датаға байланысты алғаш рет Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... дүнгендер арасында еңбек сіңірген
докторлар мен ... ... ... және ... ... еске алу жылы ... жұмыс істеп, өз дүнген қайраткерлері туралы энциклопедиялық кітап
шығарды.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... бұл
ұйымның этноаралық келісім мен тұрақтылық, ақыр ... ... ... ... ерекшелейді.
Ұлтаралық интеграция мәселесін де тіл саясатқа да бұл мәселесінің
шешілудің негізгі факторы ... ... ... бір этносаясат жағдайында тіл
қуатты біріктіруші фактор ретінде шығуы мүмкін. Тәуелсіздік алғанға дейін
Қазақстанда орыс тілі ... ... одақ ... өз ... ... орындап отырған. Қазіргі таңда да, әсіресе Қазақстанда орыс тілі өз
жағдайларын өзгерткен жоқ.
Қазақ тілі мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... болар еді.
Қазақстан жағдайында ол болуы мүмкін емес. Күшпен ассимиляция, кеңес
дәуірінде жүргізілетіндей халықтың өз циттың сана-сезімінен бас ... ... бұл ... түскен халық тарапынан қарсылығын
туғызып, қайта цит ретінде бірігуі мен ... ... ... ... ... 80 ... ... Кеңес үкіметінің жүргізген цит саясаты ... ... ... ... ... дағдарыстың күшеюіне әкелген
болатын. Қазақстанда демократияландыруға байланысты бұл ... ... ... ... біз ... ... жалғыз үміт туғызатын ұлтаралық бірігу процесі
– цитаралық интеграция ерекше маңызды болып отыр.
Цитаралық интеграция көпжақты ... ... үшін ... мен
ұлыстарды, олардың этникалық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... үшін бұл жол ең ... әрі прагмативті
және заман талабына сай жол болып табылады. Қазір ... ... ... құру ... жаңа ұлт ... халқының қалыптасу жолында
тұрмыз. Қазіргі таңда бұл әлсіз тенденция түрінде ғана ... ... ... әлі де жаңа ... толық қалыптасты деуден әлі ертеміз. Бірақ бізде
біреше ғасырларға созылған; күрделі және қарама-қайшылығы көп ... өте мол. ... ... пен ... ... мен соғыстар,ь
колективизация мен орыстандру, отарлау, репресиялар, ақыры тәуелсіздік алу
және демократизацияландыру процесінің басталуы.
Осыған байланысты бұл ... ... бұл ... ... алға баса алмайды. Өз ... «На ... ХХІ ... Н.А.
Назарбаев дәл айтты: «Кеңес империясының күйреуінің маңызды ... – нақ осы ... ... ... ... саясаттың жоқтығы еді».
Этникалық интеграцияның эффективті жолдардың бірі ұлттық дәстүрлерді
есепке алған бүкіл қоғамның барлық ... ... ... әлем ... соңғы жетістіктері, көптеген қазіргі
полиэтникалық мемлекеттердің ұранына айналған көп мәдениетті идеясы. ... бір ... ... ... ... ... бейбіт тіршілік
етуіне қолайлы жағдай туғыза алады. Бұл ... ... ішкі ... ... үшін өте ... ... ... стратегиялық
саясатында қолданысқа ие болған еді. Н.А. Назарбаевтың ... ... екі ... мән ... ... ... ... барлық
азаматтарының теңдігінде негізделген біртұтас азаматтықты ... ... ... этникалық қарама-қайшылықтардың тудыратын факторларды алып
тастап, барлық этникалық топтардың бірдей құқық ... ... ... ... ... екі ... мақсатты орындауды
алдына этникалық топтың өркендеуіне жол беру, екіншіден Қазақстанның барлық
азаматтары ... ... тіл ... ... тілінің бұл функцияны орындамай
отырғанына куә ... ... Оның ... іздесек, қазақ тілі
мемлекеттік тіл ретінде объективті түрде қажет болмай отыр. Орыс тілін ... оны ... ... ... кең ... ... ... халық үшін қазақ тілі қажет емес, ... оны ... ... ... ... ... бәрі ... тарапынан қолдау көрсетпеуінен шыққан еді.
Бірақ сонымен қатар бұл қазақтардың пассивті белсенділігі де өз ... ... ... ... ... ... барлық салаларында қолдану күшейе
түсті. Тіл туралы заңның енгізілуі де қазақ тілін оқып, біліп, пайдалануға
үлкен ... ... ... ... ... ... ... түсті. 1990-
1991 жылдары 2768 қазақ мектебі бар болса, ал 1997-98 жылдары олардың саны
3302-ге дейін жетті. 1991 жылы ... ... 14% ... ... айта ... жайт қазақ тілінің тәртібіне көтеру қазақстанда
басқа циттар тілін дискриминацияламау ... сөз ... Оның ... ... ... ... ... отыр. Қазіргі таңда республикада өз
ала тілдерінде оқытатын 451 мектеп бар болса, соның 72-нде- өзбек тілінде,
17-ұйғыр ... ... ... 3- ... ... ... жүргізетін
мектептер болып табылады. Сонымен бірге циттың ... ... ... ... тіл ... ... дейін және жоғарғы оқу орындарында
бар. Сондай-ақ циттық тілдерде газет, журнал ... ... ... ... көп ... ... ... белгілі, соңғы жылдары
дін жиі маңызды рөл ... ... ... ... дін ... ... ... ықпалын тигізіп отыр. Мұны Қазақстанның қазіргі
дін ерекшелігімен түсіндіруге блады. Қазақстанда барлық дерлік дүниежүзілік
дін мен діни ... бар. ... діни ... бар. ... ... ... ... пен сыйластық тән, соның арқасында ... ... ... бері ...... бас ... Қазақстанда цитаралық интграция мәселесіне тек бірімен жұмыс
істеу ғана емес, сонымен қатар бірлік оқу, әскер ... өз ... ... ... оң әсер ... цитаралық қатынастардың дамуына ... ... ... ... ... ... Қазақстандық менталитет ұзақ
жылдар бойы бірге өмір сүріп, өзара ұлтаралық ... ... ... ... еді. ... ... жайлылығы, басқа
халықтарды жерсінбеу және де ... ... ... ... ... арқасында Қазақстанды көп ұлтты мемлекет ретінде қалыптасуына
әкелген болатын. ... ... ... ... екінші отанын тапты.
Сондықтан бізге осы жылпы қазастандық менталитеті, қазіргі таңда ... ... ... ... келтірілген фактілер мына тұжырымдамаларды шығаруға негіз
болды:
Жалпы қарастырған ... ... ... ... ... жыл мен 2001 жыл ... ... цитаралық қатынастарға
қақтығыстар орын алған жоқ. Бірақ ұлтаралық қатынастардағы ... ... ... ... ... жағдайды қазіргі заман
тұрғысынан қарастыру қажет. Мемлекеттің көп ... ... ... ... құру процесінің негізгі қалау факторы болып
есептеленеді. Бұл ... ... ... ... сақтап қана
қоймай, Қазақстанның тұрақтылығын сақтайды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Кеңес өкіметінің орнауы60 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі43 бет
Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын анықтау62 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақтар12 бет
Қазақстандағы 1921-1922 жылдардағы ашаршылық8 бет
Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмір (1925-1940)17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь