Морфологиялық сипаттары


Сан есімнің негізгі функциясы анықтау болғандықтан, ол үнемі анықтайтын сөздерінен бұрын қолданылады, бірақ ешқандай да морфологиялық өзгеріске түспейді. Демек, сан есімдер өздерінің әрі табиғи, әрі негізгі функциясы болып есептелінетін сандық, сан-мөлшер мағыналарында қолданылғанда, тек атау формасында ғана айтылады да, ешбір өзгеріске түспейді.
Сан есімдер морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан есімдер және туынды сан есімдер болып екіге бөлінеді.
Негізгі сан есімдер
Негізгі сан есімдер қатарына тек қана есептік сандар жатады. Мысалы: бір, екі, үш т. б.
Туынды сан есімдер
Туынды сан есімдер негізгі есептік сан атауларына -ыншы, -ау, -ер, -тай қосымшалары қосылу арқылы жасалады. Мысалы: бір - бірінші, он - оныншы; екі - екеу, алты - алтау; бір - бірер, қырық - қырықтай, елу - елудей т.б.
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып бөлінеді.
Дара сандар
Дара сандардың атаулары аса көп емес, олардың бар болғаны - жиырма шақты ғана сөз: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан, жүз, мың т. б.
Күрделі сандар
Күрделі сан есімдер жоғарыда аталатын дара сан атауларының әр алуан жолмен тіркестіріле қолданылуы және қосарлана айтылуы арқылы жасалынады. Демек, күрделі сан есімдер іштей, біріншіден, негізгі атауларының (он сегіз, мың тоғыз жүз алпыс бес т. б.), екіншіден , негізгі сан атауларының қосарланып айтылуы арқылы жасалған күрделі сандар (бір-екі, үш-төрт, бес-алты т. б.) болып екі салаға бөлінеді.
Cинтаксистік қызметі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Морфологиялық сипаттары
Сан есімнің негізгі функциясы анықтау болғандықтан, ол үнемі анықтайтын
сөздерінен бұрын қолданылады, бірақ ешқандай да морфологиялық өзгеріске
түспейді. Демек, сан есімдер өздерінің әрі табиғи, әрі негізгі функциясы
болып есептелінетін сандық, сан-мөлшер мағыналарында қолданылғанда, тек
атау формасында ғана айтылады да, ешбір өзгеріске түспейді.
Сан есімдер морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан есімдер және туынды
сан есімдер болып екіге бөлінеді.

Негізгі сан есімдер

Негізгі сан есімдер қатарына тек қана есептік сандар жатады. Мысалы: бір,
екі, үш т. б.

Туынды сан есімдер

Туынды сан есімдер негізгі есептік сан атауларына -ыншы, -ау, -ер, -тай
қосымшалары қосылу арқылы жасалады. Мысалы: бір - бірінші, он - оныншы; екі
- екеу, алты - алтау; бір - бірер, қырық - қырықтай, елу - елудей т.б.
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып бөлінеді.

Дара сандар

Дара сандардың атаулары аса көп емес, олардың бар болғаны - жиырма шақты
ғана сөз: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он, жиырма,
отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан, жүз, мың т. б.

Күрделі сандар

Күрделі сан есімдер жоғарыда аталатын дара сан атауларының әр алуан жолмен
тіркестіріле қолданылуы және қосарлана айтылуы арқылы жасалынады. Демек,
күрделі сан есімдер іштей, біріншіден, негізгі атауларының (он сегіз, мың
тоғыз жүз алпыс бес т. б.), екіншіден , негізгі сан атауларының қосарланып
айтылуы арқылы жасалған күрделі сандар (бір-екі, үш-төрт, бес-алты т. б.)
болып екі салаға бөлінеді.

Cинтаксистік қызметі

Сан есімдердің сөйлем ішінде атқаратын негізгі қызметі - анықтауыш болу.
Өйткені сан есімдер сан мөлшерін, сан ретін, сан шамасын білдіру сияқты
өздеріне тән негізгі қызметті атқарғанда, үнемі анықтауыш болады да,
анықтайтын сөзінің алдында (бұрын) қолданылады. Сан есімдердің өзге
сөздермен байланысудағы бұл тәртібіне тек жинақтық сандары ғана бағынбайды.

Сан есімнің семантика-морфологиялық топтары

Сан есімдер есептік сан, реттік сан, болжалдық сан, жинақтық сан, топтық
сан, бөлшектік сан болып алты топқа бөлінеді.

Есептік сан есімдер

Есептік сан есімдер жалпы заттың, зат есімнен туған сындық белгінің немесе
іс-әрекет, амалдың ұзын-ұрға саны, сандық мөлшерін білдіру үшін
қолданылады. Олар семантикалық мағынасы мен морфологиялық ерекшелігі
жағынан да және синтаксистік қызметі жағынан да сын есімдерге бір табан
жақын сөздер сияқтанып келеді.
Есептік сандардың қатарына сан есімдердің өзге топтарының жасалуына негіз
болатын табиғи сандар жатады (бір, екі, үш т. б.).
Есептік сандар тікелей тиісті мөлшерді білдіру үшін қолданылғанда, ешқандай
морфологиялық өзгерістерге түспейді. Мысалы: жеті жүз сиыр, мың төрт жүз
қой-ешкі. Олар сөз түрлендіретін аффикстерді субстантивтенген жағдайда ғана
қабылдайды. Есептік сан есімдер белгілі бір заттық ұғымды бойына сіңіре
отырып, әрі сан, әрі зат ұғымын бірдей қабаттастыра білдіргенде ғана және
белгілі бір санның сандық атауы есебінде жұмсалғанда ғана субстабтивтенеді.
Мысалы: Қаңтардың бірінен бесіне дейін; екіні үшке қосса, - бес болады.

Реттік сан есімдер

Реттік сан есімдер есептік сандарға -ыншы (-інші) аффиксін қосу арқылы
жасалады да, белгілі бір заттар мен құбылыстардың сандық ретін білдіру үшін
қолданылады. Мысалы: Тамара атты жетінші класта оқып жүрген жалғыз қызым
бар (С. Мұқанов)
Реттік санд есімдер де морфологиялық құрамы жағынан дара және күрделі болып
келеді де, күрделі сан есімдерде -ыншы (-інші) қосымшасы тіркестегі ең
соңғы санға жалғанады. Мысалы: Солардың ішіндегі ең жақсылары он алтыншы,
он жетінші нөмірлер екен (М. Әуезов).

Жинақтық сан есімдер

Жинақтық сан есімдер бірден жетіге дейінгі есептік сан есімдерге -ау (-еу)
аффиксінің қосылуы арқылы жасалады. Бұндай сөздердің негізгі мағынасы
абстракт сан мөлшерін білдіргендіктен, олар үнемі субстантивтеніп жеке
қолданылады. Мысалы: Беретін мүлкің нешеу? Түйе біреу, ат екеу, қасқыр
бесеу ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Етістіктің морфологиялық сипаттары
Құқықтық мемлекеттің жалпы сипаттары
Түркі тілдерінің морфологиялық ерекшеліктері
Құқықтық мемлекеттің негізгі сипаттары
Морфология саласының теорияларын зерттелу сипаттары
Морфологиялық жаттығулар
Адамның даралық психологиялық сипаттары
Философиялық білімнің негізгі сипаттары
Өсімдіктердің морфологиялық анатомиялық құрылысы
Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь