Морфологиялық сипаттары

Сан есімнің негізгі функциясы анықтау болғандықтан, ол үнемі анықтайтын сөздерінен бұрын қолданылады, бірақ ешқандай да морфологиялық өзгеріске түспейді. Демек, сан есімдер өздерінің әрі табиғи, әрі негізгі функциясы болып есептелінетін сандық, сан-мөлшер мағыналарында қолданылғанда, тек атау формасында ғана айтылады да, ешбір өзгеріске түспейді.
Сан есімдер морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан есімдер және туынды сан есімдер болып екіге бөлінеді.
Негізгі сан есімдер
Негізгі сан есімдер қатарына тек қана есептік сандар жатады. Мысалы: бір, екі, үш т. б.
Туынды сан есімдер
Туынды сан есімдер негізгі есептік сан атауларына -ыншы, -ау, -ер, -тай қосымшалары қосылу арқылы жасалады. Мысалы: бір - бірінші, он - оныншы; екі - екеу, алты - алтау; бір - бірер, қырық - қырықтай, елу - елудей т.б.
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып бөлінеді.
Дара сандар
Дара сандардың атаулары аса көп емес, олардың бар болғаны - жиырма шақты ғана сөз: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз, он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан, жүз, мың т. б.
Күрделі сандар
Күрделі сан есімдер жоғарыда аталатын дара сан атауларының әр алуан жолмен тіркестіріле қолданылуы және қосарлана айтылуы арқылы жасалынады. Демек, күрделі сан есімдер іштей, біріншіден, негізгі атауларының (он сегіз, мың тоғыз жүз алпыс бес т. б.), екіншіден , негізгі сан атауларының қосарланып айтылуы арқылы жасалған күрделі сандар (бір-екі, үш-төрт, бес-алты т. б.) болып екі салаға бөлінеді.
Cинтаксистік қызметі
        
        Морфологиялық сипаттары
Сан есімнің негізгі функциясы анықтау болғандықтан, ол үнемі ... ... ... ... ... да морфологиялық өзгеріске
түспейді. Демек, сан есімдер өздерінің әрі табиғи, әрі ... ... ... ... ... мағыналарында қолданылғанда, тек
атау формасында ғана айтылады да, ешбір өзгеріске түспейді.
Сан есімдер морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан ... және ... ... болып екіге бөлінеді.
Негізгі сан есімдер
Негізгі сан есімдер қатарына тек қана есептік сандар жатады. ... ... үш т. ... сан есімдер
Туынды сан есімдер негізгі есептік сан атауларына -ыншы, -ау, -ер, ... ... ... ... ... бір - бірінші, он - оныншы; екі
- екеу, алты - алтау; бір - ... ... - ... елу - ... ... ... ... дара сан және күрделі сан болып бөлінеді.
Дара сандар
Дара ... ... аса көп ... ... бар ... - жиырма шақты
ғана сөз: бір, екі, үш, төрт, бес, ... ... ... ... он, ... қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан, жүз, мың т. б.
Күрделі сандар
Күрделі сан есімдер жоғарыда аталатын дара сан атауларының әр ... ... ... және ... ... арқылы жасалынады. Демек,
күрделі сан есімдер іштей, біріншіден, негізгі атауларының (он ... ... жүз ... бес т. б.), ... , ... сан ... ... арқылы жасалған күрделі сандар (бір-екі, үш-төрт, бес-алты т. ... екі ... ... қызметі
Сан есімдердің сөйлем ішінде атқаратын негізгі қызметі - анықтауыш болу.
Өйткені сан ... сан ... сан ... сан шамасын білдіру сияқты
өздеріне тән негізгі қызметті ... ... ... болады да,
анықтайтын сөзінің алдында (бұрын) қолданылады. Сан ... ... ... бұл ... тек ... ... ғана бағынбайды.
Сан есімнің семантика-морфологиялық топтары
Сан есімдер есептік сан, ... сан, ... сан, ... сан, ... бөлшектік сан болып алты топқа бөлінеді.
Есептік сан есімдер
Есептік сан есімдер жалпы заттың, зат есімнен ... ... ... немесе
іс-әрекет, амалдың ұзын-ұрға саны, сандық мөлшерін ... ... Олар ... ... мен ... ерекшелігі
жағынан да және синтаксистік қызметі жағынан да сын ... бір ... ... ... ... сандардың қатарына сан есімдердің өзге топтарының жасалуына негіз
болатын табиғи сандар ... (бір, екі, үш т. ... ... ... ... мөлшерді білдіру үшін қолданылғанда, ешқандай
морфологиялық өзгерістерге түспейді. Мысалы: жеті жүз сиыр, мың төрт ... Олар сөз ... ... субстантивтенген жағдайда ғана
қабылдайды. Есептік сан есімдер белгілі бір заттық ... ... ... әрі сан, әрі зат ... ... ... ... ғана және
белгілі бір санның сандық атауы есебінде жұмсалғанда ғана субстабтивтенеді.
Мысалы: Қаңтардың бірінен бесіне дейін; ... үшке ... - бес ... сан ... сан ... есептік сандарға -ыншы (-інші) аффиксін қосу арқылы
жасалады да, ... бір ... мен ... сандық ретін білдіру үшін
қолданылады. Мысалы: Тамара атты жетінші класта оқып жүрген жалғыз қызым
бар (С. Мұқанов)
Реттік санд ... де ... ... жағынан дара және күрделі болып
келеді де, күрделі сан есімдерде ... ... ... ... ... ... жалғанады. Мысалы: Солардың ішіндегі ең жақсылары он алтыншы,
он жетінші нөмірлер екен (М. Әуезов).
Жинақтық сан есімдер
Жинақтық сан есімдер ... ... ... ... сан есімдерге -ау (-еу)
аффиксінің қосылуы арқылы ... ... ... ... ... сан ... білдіргендіктен, олар үнемі субстантивтеніп жеке
қолданылады. Мысалы: Беретін мүлкің нешеу? Түйе ... ат ... ... (І. ... сан есімдер
Топтық сан есімдер есептік, жинақтық, болжамдық сан есімдерге, қазіргі
кезде ... ... тән ... ... ... қол ... -дан ... -тан, -тен) аффиксін қосу арқылы жасалады да, біркелкі заттар мен
құбылыстардың сан мөлшердің топтап көрсетеді. ... Бір түн ... ... ... бестен жиып алып, барлығына бір түрлі іс ... ... сан ... сан ... - ... бір ... мен ... сан мөлшерін дәл
атамай, тұспалдап қана шамамен атайтын сөздер. Мысалы: Салтанатты басқосуға
үш ... ... ... деп ... Базаралының қасында бес-алты кісі
қалған (М. Әуезов).
Бөлшектік сан ... сан ... - ... таза ... ... байланысты
туған сөздер. Олар белгілі бір заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... арасында жүргізілген сауалнама нәтижесі бойынша
жаңа заңға халықтың үштен екісі қарсы.
Сын есім деп заттың ... ... ... ... салмағын, түсін
(түр-реңін) және басқа сол сияқты сыр-сипаттарын білдіретін лексика-
грамматикалық сөз табын айтамыз.
Морфологиялық сипаттары
Сын есімнің табиғи қызметі зат ... ... мүше ... Ол зат есімге
тіркесіп анықтауыш қызметін атқарғанда ешқандай өзгеріске үшырамайды:
анықталатын зат есім көптік, септік, тәуелдік формаларының қайсысында
қолданылса да, сын есім еш ... да ... ... ... бірге, бір алуан сын есімдер зат есімді анықтауларымен қатар,
етістікті де анықтап, ... ... ... ... Мысалы: Семіз
сөйлеп, арық шыққанша, арық сөйлеп, семіз шық (мақал).
Синтаксистік қызметі
Сын есім, өзінің табиғи жаратылысына сәйкес, сөйлемде көбінесе ... ... ... атқарады. Мысалы: Үш-ақ нәрсе - адамның қасиеті: ... ... ... жылы ... ... есім баяндауыш та бола алады және баяндауыштың құрамына да ене береді.
Мысалы: Төрт бөлмелі тас үй салқын да жайлы (Ғ. Мүсірепов).
Сын ... ... ... ... болған мүшелердің алдында (бұрын)
тұрса, әрқашан пысықтауыш мүше болады. Мысалы: Жақсы студент жақсы оқиды.
Сын есімге күшейту үстеулері (өте, аса, тым, ... ... ... ... тіркесе алады. Мысалы: өте жақсы, аса биік, тым ащы, тіпті ... ... ... ... екі я онан да көп ... сапалық сын есімдер бір-бірімен
қабаттасатындай ... олар ... ... да, ... да, ... өз тұстарынан тікелей зат есімге қатысты болады.
Мысалы: Ермeк ... ... ... ... кең ... ... (Ғ. ... топтары
Сын есімдер семантикалық мағыналары мен грамматикалық ерекшеліктеріне
қарай, сапалық (негізгі) сын және қатыстық (туынды) сын деп аталатын екі
салаға бөлінеді. Бұл ... ... ... да ... қай? ... ... ... береді.
Сапалық сын есімдер
Сапалық сын есімдер деп мағынасы жағынан заттың әр алуан сыр-сипатын, атап
айтқанда, түрі мен түсін (ақ, қара, сұр т. б.), сыры мен ... ... ... ... т. б.), ... мен ... (үлкен, кіші, ауыр, жеңіл
т.б.), дәмі мен ... (ащы, ... ... т.б.) білдіретін және заттың
басқа да қасиет-белгілерін білдіретін ... ... сын ... сын ... деп бір ... ... ... бір заттың я іс-амалдың
қатысы арқылы білдіретін сөздерді атаймыз.
Осы ерекшелігіне қарай, қатысты сын есімдер тиісті жұрнақтар ... ... мен ... ... да, ... сыртқы түрі мен түсіне,
кескіні мен келбетіне, сыры мен ... ішкі ... мен ... ... ... және басқа да сол сияқты белгілеріне қатысты сындық ұғымдарды
білдіреді. ... ... үй ... ... үй ... (мақал); Өткір пышақ
қол кесер (мақал); Бұл - жазғы жайлы ... (М. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістіктің морфологиялық сипаттары34 бет
Етістік категориялары30 бет
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
Зат есім6 бет
Морфология саласының теорияларын зерттелу сипаттары32 бет
Сын есімнің семантикалық мағынасы11 бет
Қазақ тілі туынды түбір5 бет
Қазақ тіліндегі синонимдердің және синонимдік қатарлар118 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь