Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы

Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы 1845 жылы Шығыс Қазақстан жерінде, Семей облысы Шыңғыс болысында ірі.феодал сұлтан Құнанбайдың отбасында туды. Болашақ ақын туған халқының өмір.тұрмысымен, туған жерінің жаратылысымен осы өз ауылында танысты. Абай жеті жасқа келгенде әкесі Құнанбай Қарқаралы округіне сұлтан болып тағайындалды. Құнанбай өз ескілігіне өзі берік болды. Абайдың естілігін ерте сезді де, оны өз ескілігіне қарай баулу үшін Абайдың алдын.артын бірден шырмап, отыздан асқанша өз тұрғысынан басқа шоқыға шығып қарауылдауына ерік бермеді. Әкелік, әкімшілік, мұсылмандық тіпті, әдет.ғұрыптық басымдылығын пайдаланып, Абай өрісін тұсады.
Құнанбай патшаның жақтасы бола отырып та, фанатиктігіне жеңдіріп, баласын орыс мектебіне жібермеді. Астыртын орыс мектебінен Абай сабақ алып жүр дегенді естіп, медресені толық бітіртпестен Абайды қаладан ауылына қайтарып алған. Ел билеу жұмысына, жаңадан ұйымдасқалы жатқан көрші округіне сұлтан жасауға асыққан. Бірақ сұлтандық үкіметтің өмірі ұзаққа бармады. 1868 жылы реформа бойынша сұлтандық қысқартылды. Оның орнына одан көлемі кші болыстық, ел билеу системасы жасалды. Болыстан жоғарырақ әкімшілік орындарға қазақтан адам отырмайтын болды. Құнанбай болыстық лауазымды өз басына азсынды. Бірақ билікті қолынан шығармау үшін бала жігіт Абайды өз болысына управительдікке ұсынды. Абай оған қарсы болды. Осыдан Абай мен әкесі арасында көптен келе жатқан қайшылық сыртқа шықты.
Баласына өкпелеген Құнанбай өзіндей қырыс, өзінің тілінен шықпайтын бір інісін управительдікке тағайындатып, Абайды кемшін ұстады. Алайда, Абайға күндестер келесі сайлауға шейін әкесімен татуласып, орнын алып қоймас үшін түрлі айла құрып, Абайды өз елінен басқа елге 1875 жылы әкімшілікке тағайындады. Абай өз еркінен тыс үш жыл елбилеу . әкімшілік міндетін атқарды. Абай әкімшілік міндетін атқарған елдің бай.феодал шонжарлары оның басына қастандық ұйымдастырады., уезд, губерния бастықтарына арыздар жолдады. Сан түрлі жала жауып Абайдың басын 10 жылға созылған дау.жанжалға ұшыратты. Абай осы кезде Ресейдің ресми уәкілдерінен, басқа демократиялық Ресейдің адамын көрді. Абай бұл адамдардың, сөзінен де, ісінен де, пейілінен де халықтық, демократиялық Ресейді, оның таңдаулы уәкілдерін көрді.
Абайды олар адам деп таныды, бауырым деп жақын тартты. Абайдың болашақ зор адам екенін бірден бағалап, құрметпен қатынас жасады. Сондай адамның бірі . демократиялық Ресейдің уәкілдерінің бірі . Евгений Петрович Михаэлис еді.
Абайдың дүниеге көзін ашуға себепкер болған Е.П.Михаэлис, Чернышевскийдің, Добролюбовтың ой.пікірлерінен нәр алған Н.В.Шелгуновтың жолдасы. 1880.1884 жылдар шамасы, Абайдың отызды орталап қырыққа тақаған жасына тура келеді. Осы кезде 1883 жылы Құнанбай өліп, Абай оның да тырнағынан құтылады.
Е.П.Михаэлис . Абайға көмектесу, дүние таныту, орыстың классикалық әдебиеттерімен, мәдениетімен, прогрестік үздік ой.пікірлерімен
        
        1.1. Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы 1845 жылы Шығыс Қазақстан жерінде, Семей
облысы Шыңғыс болысында ірі-феодал ... ... ... ... ақын ... халқының өмір-тұрмысымен, туған жерінің жаратылысымен
осы өз ауылында танысты. Абай жеті жасқа келгенде әкесі Құнанбай Қарқаралы
округіне сұлтан ... ... ... өз ... өзі ... ... естілігін ерте сезді де, оны өз ескілігіне қарай баулу үшін Абайдың
алдын-артын бірден шырмап, отыздан асқанша өз тұрғысынан басқа ... ... ерік ... Әкелік, әкімшілік, мұсылмандық тіпті, әдет-
ғұрыптық басымдылығын пайдаланып, Абай өрісін тұсады.
Құнанбай патшаның жақтасы бола отырып та, ... ... орыс ... жібермеді. Астыртын орыс мектебінен Абай сабақ ... ... ... ... ... ... ... қаладан ауылына
қайтарып алған. Ел билеу жұмысына, жаңадан ... ... ... ... ... асыққан. Бірақ сұлтандық үкіметтің ... ... 1868 жылы ... ... ... ... Оның орнына одан
көлемі кші болыстық, ел ... ... ... ... ... орындарға қазақтан адам отырмайтын болды. ... ... өз ... ... ... билікті қолынан шығармау үшін бала жігіт
Абайды өз болысына управительдікке ұсынды. Абай оған ... ... ... мен ... ... ... келе ... қайшылық сыртқа шықты.
Баласына өкпелеген Құнанбай өзіндей қырыс, ... ... ... ... управительдікке тағайындатып, Абайды кемшін ұстады. Алайда,
Абайға күндестер келесі сайлауға ... ... ... ... ... үшін ... айла ... Абайды өз елінен басқа елге 1875 ... ... Абай өз ... тыс үш жыл ... - ... ... Абай ... міндетін атқарған елдің ... оның ... ... ... ... ... ... жолдады. Сан түрлі жала жауып Абайдың басын 10 ... ... ... Абай осы ... ... ... уәкілдерінен,
басқа демократиялық Ресейдің адамын көрді. Абай бұл адамдардың, сөзінен ... де, ... де ... ... ... оның ... ... олар адам деп таныды, бауырым деп жақын тартты. Абайдың болашақ
зор адам екенін бірден бағалап, құрметпен ... ... ... адамның
бірі - демократиялық Ресейдің уәкілдерінің бірі - Евгений Петрович Михаэлис
еді.
Абайдың дүниеге көзін ... ... ... Е.П.Михаэлис,
Чернышевскийдің, Добролюбовтың ой-пікірлерінен нәр алған Н.В.Шелгуновтың
жолдасы. ... ... ... ... ... орталап қырыққа тақаған
жасына тура ... Осы ... 1883 жылы ... ... Абай оның да
тырнағынан құтылады.
Е.П.Михаэлис – Абайға көмектесу, дүние ... ... ... ... ... үздік ой-пікірлерімен
таныстыруында ешқандай бұлталықсыз жәрдемдесті және ол ... ... ... ... көптеген игілікті істердің инициаторы болды. 1878 жылы
Семей облыстық санақ комитетінің ... ... ... көмегін
ұйымдастырып осы күнгі Гоголь атындағы кітапхананы ... ... ... өте күшті болды. Қала, қыр интеллигенцияларының өз
бетімен білім алуына көмегі тиді. Абай орыс ... осы ... ... Жер ... ... ойлы ... да рухани сусынды осы
кітапханадан алып ... ... ... ... ... осы
кітапханада танысты. Абай осы кітапхананың әдебиет қазыналарын кең түрде
пайдаланған.
Абай сексенінші жылдары орыс ... ... ... Крыловты,
Лермонтовты, Пушкинді, Салтыков-Щедринді, Толстойды т.б. ... ... ... ... да зер салып отырды. Белинскийді,
Чернышевскийді, Добролюбовты ... ... ... ... Ол ... ... Семей қаласында алғашқы рет орыстың
революцияшыл демократтарының ... ... ... ... ... ... ... 1812 жылғы Отан соғысына 70 жыл толуды
тойлаған. Туған жер, ... ... ... ... ... сол ел үшін ... өз ... қосып ол күнді айрықша еске алды.
Абай шығармаладында өмірдің әр ... ... ... ... ... ... ... өз тұсындағы жұртшылық кемшілігін
сынға алу болды. Бұл ... өз ... ... өз ... ... да сөз ... Ел есінен, қоғамдық мәселелерге тікелей араласа
келіп Абай ... ... ... ... ... Би-болыстардың бүлдіргіштік әрекетті ашты. ... ... ... Абай ... ... Ізгілікті аңсаған Абай
құлаш ұрып қарманып, шығар жолды іздеді. Өнер де, ізгілік те болашақ та
орыс ... деп ... ... ... ... шығармаларын қазақ
тіліне аударып, қазақ даласына кең ... ... ... ... ... күш ... ... мысалдарын аударып, қазақтың бай-
феодалдарын мазақ етіп, күлкіге ... ... етіп ... ... Абай сол қоғамдағы адамдардың өзара қатынасын типтік
жақтарын өз шығармашылығында ашып ... ... тән ... шебер суреттеп отырды. Абай заманына наразы бола тұрса да өмірден
торықпайды. Сары ... ... ... ... ... алдағы өмірге
сенеді.
Абай өз шығармаларында өмір картинасын ... ... ... ... ... ішкі ... ... сынға алады да, зілді күлкімен
мінеп сөгеді. Ол кезде ұлыққа жағыну, өтірік шағым беріп ... ... ... ... ... етек алып ... ... негізгі әдетіне
айналған құбылыс еді. Осыны дер кезінде көре ... ақын ел ішін ... ... тудырушылар тек – феодалдар, олардың сойылым соғушы
атқамінерлер екінін шығармаларында ақиқаттықпен суреттейді. «Әркім бір ... жүр ... деп улы ... ... ... ... ... безген қанаушы таптың азғындаған кейпін, ... ... Абай ... және шебер көрсете алады.
Қазақ ауылындағы осы сияқты қым-қиғаш, дау-шар мен ұры-қарыны, содыр-
сотқарды екі ... ... ... ... ... ... ... отырып, Абай жұртты көбінесе адамгершілікке шақырады. Адам, достық
шын махаббатты аңсайды. Абай ... қол ... жаңа ... ... ... етеді. Ол үшін жақсылық пен жамандықтың, ізгілік ... ... шек қоя ... ... ... ... қарап, халықты ізгілікке, адамгершілікке үндейді.
Данышпан ақын әйелдердің бас ... ... ... бірі етіп ... ... Абай өз ... ескі ... соққы беріп, әйел теңдігі мәселесін қазақ әдебиетінде бірінші ... Әйел ... ... ... ... ... дақ ... мінеп сөгеді.
Есерлер жас қатынды тұтады екен,
Жас қайғысын білдірмей жұтады ... деп әйел ... ... ... аңсаған арманын үнемі жоғары қойы отырды.
Абай әйел ... сөз ете ... ... шығармаларында
сүйіспеншілік, махаббат мәселесінде де ... ... ... ... сөз ... ... тауып сүйгеніне қосылу мәселелерін
көтеріп отырады да, мұны шығарманың арқауы етіп алады.
Табиғат көрінісін суреттеуде Абайда зор ... бар. ... ол ... ... ауылдың көктемдегі сәулелі жағын көреді. “Жазғытұрыда ” ... ... ... пен ... өмір ... ... жыршысы; “Қыста ”
қатуыл үскірік көрінісін ... ... ... қатар, шидем мен тонды
қабаттап киген малшыны да көреді; ал “Күз”, “Қараша, желтоқсан мен сол ... ... ақын ... ... ... ... ... ауыр өмірі
арқылы байға бабымен келген күз кедейге жәйсіз келетінін бейнелеп береді.
Абай өзінің ... ... ... ... ... өрісін кеңітті,
бұрын қазақ поэзиясының ауқымына сыймаған мәселелерді, өмір көріністерін
шығармасына арқау етіп ... ... ... мәселелерді
сипаттау, адам характерін, образын жасау, сүйіспеншілік нәзік сезімдерді
суреттеу, табиғат ... ... ... қаза ... ... ... Абай өнегелі озық шебер.
2.1. Абай шығармалары тілінің лексикасы
Абай шығармашылығының дені — ... ... ақын ... сөз ... Жалпы ақын лексикасын - поэзия тілінің сөздік құрамын ... екі ... ... ... ... ... шығармада жеке сөздер
мен сөз тіркестері белгілі бір көркемдеу міндетін атқарып тұрады: біреулері
эпитет болып, бір ... ... ... ... ... бейнелеп
тұрса, енді біреулері оны басқа бір нерсеге теңеп ... ... ... ... ... т.б. ... ... сан алуан тәсілдерге
қажетті материал болып келеді. Бұл — лексика топтарын көркемдеу қызметін
атқаруына, яғни ... ... ... карай талдау болады. Атап айтсақ,
белгілі бір акын өлеңдеріндегі ... ... ... ... т.б. ... ... Мұны ... филологиясында поэтикалық, кейде поэтик тіл деп
атап ... Бұл бір. ... ... ... ... лексикасын
лингвистикалық жағынан талдау бар, яғни жалпы белгілі бір тілдің лексикалық
құрамы сияқты, белгілі бір ақын ... ... ... да сөздердің
тілдік тегіне қарай (төл ... ... өзге ... енген кірме сөздер),
актив-пассивтігіне қарай (архаизмдер, неологизмдер және сол ... ... ... ... ... ... ... сөздер,
диалектизмдер, кәсіби сөздер мен терминология, жаргондық сөздер) ажыратып
зерттеуге болады. ... ... ... ... шығарма лексикасын
классификациялаудың ең бір ұтымды кажет түрі — ... ... ... ... ... ... ... Жазушы
(ақын) өз творчествосында ең алдымен сөздік мағыналық (семантикалык) көлемі
мен стильдік өзгешелігін пайдаланады.
Сөздік ... ... әсер ... факторлар — қоғамның әлеуметтік
құрылысының өзгеруі, өндірістің, мәдениеттің, ғылымның дамуы ... Атап ... ... ... ... ... сипаттағы сөздер тобын өзгертеді, ғылым дамыса — ғылыми
терминология туып ... ... ...... ... сөздер сериясын
молайтады. Қысқасы, жазушы (ақын) тіліндегі осы көрсетілген ... мен ... ... алып, талдау қажеттігі туады.
Біз Абай тілі лексикасын талдаудың қажеттілігіне, бір жағынан, соңғы
айтылғандарды нысана етсек, екіншіден, қазақ ... тілі ... ... ... орны мен ... қарай туатын өзгешеліктерді де ескердік.
Ең алдымен, Абай шығармаларының сөздік байлығын тегіне қарай талдау
өте қажет деп ... ... ... ... барша жазушының сөздік
құрамын генетикалық принциппен ... ... жоқ ... ... көрсетеді. Мысалы, қазіргі ... ... ... ... ... мынасы гректікі, мынасы латындікі,
мыналар немістен т.т. деп талдау объектісі етудің ... ... ... ... де қазіргі замандас жазушыларымыздың (немесе ақындарымыздың)
біреуінің ... ... мына тобы ... мыналары — орыс тілінен,
мыналары — грек, латыннан, аналары ағылшыннан т.т. деп ... ... ... еді, ... ... жазушыларымыз осы күнғі жазба әдеби
тіл нормасын пайдаланады жөне бұл қабаттар қазіргі қаламгерлердің барлығына
тән. Осы ... ... ... ... ... генетикалық қабаты аян
болғандықтан, оны қайталап, жазушы басы сайын түгендеудің қажеті жоқ. ... ... ... ... бұл ... ... қарау қажет. Абай —
осы күнгі әдеби тіліміздің, негізін қалаушы болса, яғни ең тұңғыш ... ... сол ... ... ... генетикалық құрамы қандай
дегенді білу аса ... Мұны білу үшін ... заңы ... ... ... ... құрамын талдап, зерттеу керек. ... ... тілі ... XIX ... әсіресе II жартысындағы,
генетикалық қабатын айқындаудың тағы бір ... — сол ... ... тіл проблемасына байланысты туады. Бұл — принциптік мәселе. Және бұл
фактіні құр тізіп қана ... осы ... ... қазақ тілі
сөздігінің тектік құрамы жағынан Абайға дейінгі сипаты нендей еді, Абай ... ... ... ... ... ... орыс ... қабаты кандай
деген сияқты жайттарды анықтау қажеттігі туады.
Сондай-ақ Абай лексикасын ондағы сөздердің көне, ... ... ... де ... ... Осы талдау арқылы Абай тұсындағы
жалпы халықтық әдеби тілде заманына орай ... ... ... ... ... шыға ... табу ... туады. Керісінше, Абайдағы
жаңа сөздерге қарап, сол ... ... ... ... ... болғанын және Абайдың өзі тілге ... ... ... ... ... ... ... құрылысына, әкімшілік пен заң
системасына, сауда-саттық пен оқу-ағартуға т.б. қарай жіктеп, талдау ... өз ... ... ... ғана ... ... ... II
жартысындағы қазақ халқының бүкіл әлеуметтік, саяси, экономикалық және
мәдени ... ... ... ... Оның үстіне Абайдың бұл қорды
қалай екшеп пайдаланғанын танимыз.
Осындай классификациялап ... ... — Абай ... мазмұнымен тікелей қабысып жатуға тиісті жайттар. Оның
үстіне Абай ... ... ... ... бөліп танығанымызда
жазушының өзіне тән ерекшеліктері мен өзгешеліктерін де ... ... ... бұл ... ... мақсатымыз — Абайдың стильдік
ерекшелігін тану ... ... ... ұлы ... ... жалпылама
қолданылатын, яғни барлық стильдерге де қатысты сөздерге анализ жасау.
Сөйтіп, ең алдымен, Абай шығармалары сөздігінің генетикалық ... ... ... орыс ... және төл сөздерге бөліп әңгіме
етеміз. Әрі қарай төл сөздердің өзін ... ... ... ... бөліп қарастырамыз. Ең соңында Абай шығармалары тілінің
лексикасына (негізінен, төл ... ... ... классификация
жасаймыз, яғни оларды XIX ғасырдың II жартысындағы ... ... ... және ... өмірінің тілде ізін қалдырған елеулі
салаларына қарай жіктейміз.
Абай шығармалары сөздігінің тілдік қабаттары
Абай лексикасын ... ... ... негізінен, үш
қабаттан турады деп табамыз. Олар: қазақтың төл ... ... ... ... ... орыс ... Бірқатар зерттеушілер қазақ,
қырғыз тілдерінің сөздік құрамын тілдік тегі жағынан талдағанда, төртінші
қабатты — ... ... ... ... ... жеке қаламгердің
тілін әңгімелегенде, ... бұл ... ... ... ... да
болатын тәрізді. Өйткені бұл тілдердегі монғол элементтері, түркі-монғол
туыстығы теориясын былай қойғанда және осы ... ... ... ... ... жеке бөлініп кеткен дәуірлерінде енген деп есептегеннің өзінде, олар
– негізінен қазақ, қырғыз тілдеріне ерте дәуірлерде енгендер. Абай ... күні ... XIX ғ. II ... қазақ тілі құрамындағы, оның
ішінде жеке ақын-жазушылар ... ...... ... ... ... ... араб, әсіресе, парсы сөздері тәрізді, монғол сөздерінің
де тектік белгісі не фонетикалық, не семантикалық жағынан төл элементтерден
ажыратылмайтын дәрежеге жеткен. ... ... ... ... енді деп есептеп журген аян, баян, байсал, қарыз, кедергі,
келеке, тұлға, соны, сонырқау ... Абай ... бар бола ... да,
біз оларды өз алдына қабат етіп шығармадық. Өзге өлкелерге ... ... жер ... бір табан жақын тұрғанмен, бұл күнде немесе Абай
тұсында монғол тілінен ... ... ... оның ... ... ... ... болып жатқан лексикалық қабатты аңғармаймыз.
Араб-парсы сөздері
Сөйтіп, Абай сөздігіндегі шығыс тілдері элементері дегенде, араб ... ... ... де, көп ... ол ... ... ... араб-
парсы немесе шығыс тілдері деп атап отырамыз.
Абай тілінде орын ... ... ... ... ... қарап
талдауға болады, яғни оларды біз:
1. жалпы халықтық тілге енген уақытына қарай,
2. қамтитын ... ... ... ... ... қарай,
4. қолданылу мақсатына қарай,
5. фонетикалық-грамматикалық тұлғалануына қарай,
6. жалпы халықтық және жазба әдеби тілге ... ... ... ... немесе сөйлем) талдаймыз.
Бұл классификацияны шартты түрде өзіміз жасап отырмыз. Көрсетілген
топтардың кейбіреулері (1,2,3,5,6) жалпы ... ... ... енді
біреулері (2, 4, 7) жеке ... ... ... туып ... ... араб-парсы қатары түгелімен неологизмдер емес екені аян.
Олардың едәуір бөлігі қазақтың жалпы халықтық тіліне ... ... ... келе ... ... ... ... ('арабизованные) және арабыланбаған (неарабизованные) деп екіге
бөлгені бойынша қарасақ, ... ... тілі ... ... ... ... ... діні етек жайған XIX ғасырда ғана емес, одан да көп бұрын
қазақ тілі сөздік ... ... ... сөздері болғаны аян. Әсіресе
тұрмыс-шаруашылықа қатысты парсы сөздері ену мерзімі жағынан барлығынан да
бұрынғы, әріректегі топ ... ... ... ... ... ... иранизмдердің ішінде түркі сөздеріне тән жұрнақтарды жалғаған
түрлерінің кездесетіндігі ... ... осы ... ... келтірген
қырғыз тіліндегі демік (дем + ек), ... (кас + сы + н), ... (шек ... ... ... ... ... де табуға болады: демік (дем +
ік), батыс говорларындағы жанығу (жан +ық), ... (зор + ай) ... ... ... ... ... С.Д. ... өте бір қызық пікір
айтқан-ды. Ол кісі: "Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ... массагеттер, сірә, иран
тілдес көшпелі тайпалар болған болулары керек, олармен іргелес ... ... ... ... ... мен ... жайлаған
түркі-монғол тайпалары иран сөздерін сол тұстан ... ... ...... Өз ... ...... казахском языке
наблюдается наиболее большего количества персидских слов, совершенно
ассимилировавшихся и, ... ... в язык в ... ... ... ... ... қабатының белгілі бір тобының, әсіресе тұрмыс-
шаруашылыққа қатысты сөздердің қазақша ... ... ... да ... өте ... ... өзге параллельдерді тілден
ығыстырғандықтарының үшінші дәлелі тәрізді.
Сөйтіп, қайткенде де, Абай лексикасындағы парсы-ирандық дұшпан, ... ... ... ... жан, сауда, саудагер, базар, пұл (бұл), таразы,
дерт, шаруа, өнер, зиян тәрізді зат ... ... ... ... зар
тәрізді сын есімдер — әбден сіңісіп, ... төл сөзі ... ...... ... ... сөздер, яғни қазақтың кең, байтақ даласына
тегіс тараған, барлық жерде түсінікті және көбінесе ... ... ... ... ... ... ... пұл тәрізді бірен-сараны болмаса)
қолданылып келе жатқан лексемалар. Оған ... - ... ... дейінгі ақын-
жыраулар текстерінен де, кейбіреулері XIX ғасырда жырланғанына немесе
жазылып ... ... о ... ... сақтаған ауыз әдебиет
үлгілерінен де молынан ... ... ... қазақ тіліндегі араб қабатының бірсыпырасы —
жалпы ... ... ... ... ... ... кеткендер. Олардың
өзін жалпылап екі топқа бөлуге болады: ислам дініне қатыстылары және ... Бүл екі ... ... да XIX ... ... ... ... орын алғанын зерттеуші лексикологтар көрсетеді.
XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың I жартысында, орта тұсында жасаған қазақ
ақын-жырауларының тілінен және ауыз ... ... ... ... араб ... ... Мысалы, Бүхар жырауда: пұсырман, ... ... ... ... ... ... иман, мешіт, ... ... ... ... мүлде қашық жауынгер ақын Махамбетте: фәни,
құрбан, садаға, алла, ақы; оның үлгісін әрі жалғастырушы ... ... ... ... т. б. ... ... ынталы мұсылмандар болмаса да, қазақтардың сөйлеу тәжірибесіне
ислам дінінің әр алуан ритуалдарына (намаз, ораза, ... ... ... қатысты сөздер, дін иелерінің аттары (молда, сопы т.б.) ... ерте ... ... кіре ... ... Ал дінге қатыссыз
сөздерден көбінесе абстракт ұғым атаулары да ... ... ... бары байқалады. Дәулет, бақ, несібе, несіп, уағада, уәде, пейіл,
айбат, арам, адал, амал, құрмет, ар, ... ... ... ... ... ... ... өмір т. б. сияқты көптеген сөздер халық тілінде актив
қолданылғандығын XVIII—XIX ғасыр қазақ ақындарының шығармалары мен ... ... ... ... ... оның II ... ... кезеңдерде қазақ
тіліне еңген араб-парсы сөздерінің басым ... Абай өз ... де, ... да ... ... Абай ... ... "Қара сөздерінде" теология тақырыптарын әңгіме етеді. Соған орай ислам
дініне катысты сөздердің ең ... ... ... ... ... ... ... иман, ахирет, аят, әруақ, төубе, пәни, алла,
молда, сопы ... ... Абай ... ... ... ... Және ... тек дін жайын сөз еткен жерлерде емес, орайы келгенде
өзге ... ... ... де ... Ислам діні атауларын бірер
жерде басқа дінге қатысты ұғымдар үшін де қолданады. Мысалы, орыс ... ... ... монах дегенді сопы деп алады: Ол
монастырь - ... ... жері (П, 150). ... бұл ... сол ... қазақ
оқушысы үшін бірнеше бейтаныс орыс сөздерін қатар келтіруден қашып,
мүмкіндігінше ... жуық ... ... Бірақ мұндай факт көп емес.
Абай қазақта жоқ орыс ... ... ұғым ... ... ... ... тырыспаған.
Бұрыннан жалпы халықтық тілде қалыптасқан шығыс сөздерінен сан жағынан
Абайда көбірек пайдаланылғаны — дінге қатысы жоқ ... ... ... ... бақ, күмән, ар, абырой, пейіл, несіп, уақыт, ... ... хал, ... ... ... айбат, даңқ, тәрізді абстракт ұғым атаулары
мен сын-сипатты білдіретін момын, арам, адал, ... ... ... ... ... ... ... сөздерін, сондай-ақ оқу-мәдениет саласына қатысты
хат, қалам, сия, кәлем (сөз), ғалым -әлім, ... ... де, ... ... ... ... дос, ... зайып, данышпан, әскер, қызметкер
тәрізді адамды әр алуан жақтан білдіретін сөздерді де Абай еркін және актив
қолданған. Бұл көрсетілген ... ... ... ... Шап, Махамбет,
Шернияз ақындарда да, Абай тұстастарында да мол ... ... ... ... ... ... халық тіліне сіңген, жалпылама ... ... ... болып кеткен сөздер.
Абайдағы абстракт ұғым атауларының бірсыпырасы осы көрсетілгендей,
бұрыннан қалыптаскан шығыс сөздері: ар, абырой, ... ... ... ... ... ... ... т.б. Абстракт атаулардың біразы өзгелердегі
тәрізді, Абайда да -лық, ... ... ... ... ... ... ... зұлымдық, қапалық, ... ... ... ... ... ... тіліндегі жалпы халықтық қолданыстан алынған шығыс сөздерінің 2—3
белгісін ... тура ... Ең ... ... ... Абайға дейін
қалыптасып, орын тепкен араб-парсы түбірлері Абайдан ... да, ... де ... тілі жұрнақтары арқылы жаңа сөздер жасайды. Мысалы,
бұрыннан бар адалдық, арамдық, әділдік, адамдық, ... ... ... тәрізді есімдер де, Абай текстерінде ... ... ... ... ғашықтық, арлылық, мейірбандылық, рақымдылық, қапашылық,
құдайшылық т.б. -ның түбірі — жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің грамматикалық және тұрақты
тіркес жасау қабілетін Абай ... ... Баға қылу ... ... ... рулы елге баға қылған - "Айман — Шолпан", 1957), бас кесу
(Сексен байталға бәс кесіп - "Қыз ... 1963. 43), ... ... ... ары төгілу, шайтан сөзі, пейілінен табу, насихат сөз, ...... оты, ... ... ... ... қаза келу, кәр қылу т. б.
төрізді тіркестер ... ... XIX ... ... ... ... ... Абай осылармен қатар араб-парсы сөздерін
катыстырып бірнеше жаңа фразеологиялық және ... ... ... ... жарасы (бұрынғы ғашық оты-ашық оты ... ... ... ... ... табу, ғылым оку, ғылым бағу, ғылым
іздеу тәрізді тіркестер жасап, ... өте жиі ... ... ... (I, 44). Сол ... сарып қылып ғылым табу керек (II, ... ... ... (II, 164). Бұл — '"білімді болу, оқу"
мағынасындағы тіркес. "Білім алу, оқу" ... ... оқу ... ... оқып ой таппай {I, 58). ... оқып ... ... ... ... ... ел ... балаларды бағу дегендердің
қатарына Абай ғылым бағу, дін бағу, ғылым ... ... жаңа ... Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп (I, 92). ... ой, ... ... (I, 67). ... ... еркін грамматикалық тіркес, әр компонент —
өз ... ... ... ғылым сөзінің тіркесу аясын кеңітіп
көрсететін-фактілердің бірі.
Үшіншіден және ең негізгісі, қазақ лексикасына орныққан ... ... көп ... ... ие ... Бұл ... әсіресе Абайда күшті
сезіледі, Абай бір алуан араб-парсы ... ... ... ... реңк береді. Мысалы, қызмет сөзі — қазақ тілінде Абайға дейін-
ақ 2-3 мағынаны білдіре бастаған сөз. Біреулерге ... ... ... ... атқаруды қызмет, қызмет істеу, қызметінде болу, ... ... шегу ... ... ... ... қайын жұрттың көрді
дейді («іҚыз Жібек», 3963.23). Қызмет ... ... ... ... ... 1957. 67). Екі ... қусырып Үлкенге қызмет қылады (Дулат, 61).
Қызмет ету (істеу, қылу) тіркесі "'біреуге жұмыс істеу" (көбінесе ... ... да ... Бай ... көрмейді... Қызметін бір ... ... ... ... (Шортанбай, 156). Абайда қызмет сөзінің осы
мағыналары да кеңінен қолданылған. Әбдірахманның әйелі Мағыштың аузына: ... ... қып, ... ... (I, 190) ... ... ... сөзі «міндет», «күту», «бағып-қағу» мағынасында келсе я байларға
қызмет қыл (І, 52) ... ... ... күн ... үшін ... істеу
мағынасын береді. Бұл екеуімен ... Абай ... ... ... ол ... сөзінің "әскери жәнс әкімшілік орын" деген ... ... ... ... медресеге біл деп бердім,
Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім (I, 25) дегенінде қызмет қылу —
"патша үкіметінің әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... билікке таласу (II, 159) дегендегі кызмет
— жергілікті әкімшілік орны. Кей жерлерде жазушы оязға ... ету ... ... деп осы ... мағынасын тіпті айқын береді: Военный қызмет
іздеме Оқалы киім киюге (I, 52). ... ... ... ... ... ... ... сөздің жеке адамдардың арасындағы қарым-қатынасын білдіретін тар
мағынадан адамдар мен үкімет арасындағы қарым-қатынасты белгілеуге көшуі —
Абайда (және ... ... ... ... көп ... ету ... өнер ... қалыптасқан арабизмді Абай бірнеше ұғымда
жұмсайды. Өнер сөзі қазірде ... ... ... Ал ... ... бүл сөз ... ... қызмет" ұғымын береді: Оқудан шыға
ұстады ата ... (I, 271). ... ... ... ... ... (I, 270) ... жол бар. Бұл жердегі өнер —кәсіп". Арабша ... де осы ... ... ... келеді: Атаның харекетін ұстай алды (I,
271). Хош, ... ... ... сенің Өнерің қайсы айтып бер (I, 91)
дегеніндегі өнер — ... ... ... жүрген өнері Харекеті —
әрекет (I, 60) деген жолдардағы өнер, ... ... ... үш ...
өте бір қызық келтірілген семантикалық шоғыр. Үшеуі де ... ... ... дәл осы ... өнер мен харекет сөздері жалпы "көсіп, іс-
әрекет" дегенді, ал әрекет варианты "жағымсыз іс-әрекет" ... ... Бұл — ... ... ... ... ... сөздерін көп мағыналы етіп
қолдануының өте бір ... ... Өнер ... таза ... ... келтірілгеніне: Қажеке, молдеке аталмақ үшін өнер қылып едіңдер
(I, 191) деген сөйлемі де мысал болады. О дүниеге барғанда ... ... ... ... ... ... ... жомарт, шейіттердің бұл дүниеде
істеген істерін Абай өнер қылдыңдар дегенінде, әрине, өнер сөзі қазіргідей
"көркем өнер ... ... ... ... ... ... ... шатылған Кісіге сән бе екен (I,215) дегенде өнер ... ... ... ету"' ... сөз. ... ... ... Абайдағы тағы бір мағынасы осы күнгідей "шеберлік" Гомердің
бәйітшілігі, Софоклдің трагедия ... ... ... туралы
айтып келіп: Онан басқа өнерлері әшкере болган ... ... ... өнер ... ... шеберлікті білдіреді. Абай орыстың өнерлері
(II, 158) деген қолданыста бұл сөзбен ... ... да, ... ... қоса беретін тәрізді, өйткені әрі қарай: Үлкен байлар да (демек, әр
алуан кәсіппен байығандар), үлкен ... да ... ... ... ... ... бүл ... искусство — шеберлік түрлері) бәрі
соларда (I, 158) дегсн сөйлем бар. Өнерге салды ... ... (II, 127) ... да өнер — ... Өнер ... ... ... немесе "жалпы кәсіп"
мағыналарында қолданған Абай "ремесло", яғни «белгілі бір қол ... ету" ... ... ... деп ... ... ... мал керек болса,
қолөнер үйренбек керек. Алдау ... адал ... ... ... ... ... сол (II, 188). ... осы мағынадағы қазіргі қолөнер деген
сөзіміздің түп төркіні Абай кезеңінен ... ... ... ... ... ... ... жоне оған дейінгі әдеби тілде өнер сөзінің "шеберлік"
мағынасы басымырақ болған. ... ... ... ... ... ... ... алды — қызыл тіл" ... ... ... ... ... ... әр ... өнер Айман жастан ("Айман — Шолпан",
1957, 29); Мәлім болды батырға Ақылмен өнер іс етіп ("Қамбар", 1957. ... ... және ... өнербет (искуссный) деп көрсетуіне
қарағанда, өнер сөзі ... ... ... Абай өнер сөзінің де мағынасын көбейтеді жене осы мағыналарда
қолданылуын активтендіреді. ... пен өнер ... ... ... сөздерін де қосуға болады. Абай харекет арабизмін әрекет вариантынан
бөліп алып, "еңбек, кәсіп, жұмыс" ... ... Амал сөзі ... ... жене ... ... екі ... семантикаға ие. Сөйтіп,
тілге бұрыннан сіңген ... ... ... ... ... ... ... тенденциясы Абайда күшті сезіледі.
Хат, сурет сөздері де осындай көп мағынаға ие болған. Хат Абайда: 1)
"адамдар арасында жазылатын ... ... 2) ... "жазу"; 3) хат тану
тіркесінде "сауат ашу, сауатты болу" мағыналарында жұмсалған. Мұның үшеуі
де ... ... ... бұрыннан бар болғанмен, оның әр ... ... ... ... ... ... хат ... осы күнгі
"почтовое отправление — письмо" мағынасы ... ... ... ... ... ... жөне хат ... 3—4 сөзбен
берілген. Ал халық тілінде алғашқы кезде хат сөзінің "жалпы жазылған нәрсе,
жазу"- дәптер — Ақан. 272), ... ... ... ...... аты) ... де ара-тұра қолданылғаны байқалады. Ал ... ... ... сөзі ... ... сөзі жиі ... бастаған соң, оның
бетіндегі таңбалардың атауы да аталмай қалуы мүмкін емес, сондықтан арабтан
алынған ...... ... ... ... де ... Сөз ... болушы ма еді (II, 197). Қарыпсыз біліп сондайды (I, 162).
Абай тілінде оқу процесіне байланысты құрал-жабдықтардың ... бар. ... ... сия, ... (ак, ... Қалам ол кезде көбінесе осы
күнгі қаламның да (ручка), ... да ... ... керек, өйткені не
Абайда, не Ыбырайда қарындаш сөзі кездеспейді. Әрине, Абай ... ... ... ... мен сипатына қарай оқу процесіне байланысты қазақ
тілінде бірсыпыра құрал-жабдық атаулары болғаны сөзсіз. ... ... ... ... Ақын оқу ... ... сөз еткен емес, сондықтан оқу
ісіне қатысты ... ... пен жеке ... ... ұлы ақын
тілінде орын алмауы түсінікті. Сөйтіп, Абай өмір ... ... ... — XIX ғасырдың II жартысы казақ қоғамы өмірінің сан ... ... ... ... ... ... болды. Тілдің ең
сезімтал, өзгерімпаз бөлігі — сөздік құрамы бұл фактіге ... ... ... ... тұра к^ал, ... түріне қарай, ит не
болса, малдыны сөге алмайды дейді.
ы да деген сөзді жұбаныш қылады.
екен.
н XIX ... II ... ... тілі ... ... сипаттайтын
негізгі белгілер қоғамның сол кездегі саяси, әлеуметтік, экономикалық және
мәдени ... ... ... ... ... Бұл жағдай бізге Абай
тұсындағы қазақ тілінің, Абайдың өзінің сөздік құрамын танып-білуде сондай-
ақ үлкен өзгеріс жаңалықтарды ... ... ... ... ... ... құрылымына, ел билеу мен ... ... жаңа ... байланысты сөздік құрамда кейбір сөздердің
пассивтеніп, ... ... еніп ... факгісі әуелі жалпы
халықтың сөйлеу практикасында орын алса, қазақ әдеби тілі бұл ... ... Оның ... Абай лексикасы да осы жаңалық- өзгерістерді
толық дерлік қамтыған. Абай бұл ... ... ... ... Қолданыстан кете бастаған сөздер мен образдардан Абай да бойын
аулақ салады. Тіпті өзінің кейбір тұстастарында өлі де ... ... ... кейбір ескі әлеуметтік, экономикалық құбылыс атауларын (байтақ,
төлеңгіт т.б.) Абай лексикасына енгізбейді, ал ... ... ... ... ... ... ... үстелген мағынада жұмсайды. Бұл
салада халық тілі мен жаңа ... ... Абай ... ... ел билеу саласындағы болыс, ояз, атқамінер, сайлау, шар, ... ... ... ... өзге де ... ... ... қатысты ондаған жаңа сөз, тіліне Абайдың әсіресе ден қойғаны жаңа
ұғым, зат, әрекет атаулары. Өмірдің қай саласынан ... ... ... мен ... ... ... ... енген немесе активтенген жаңа сөздер,
жаңа тіркес, жаңа образ Абайдың өлеңдері мен ... ... ... Абай ... қоймай, оларды белгілі бір ұғымдарда тұрақтандыру
(терминдеу), мағыналарын айқындай түсу ... ... ... ... ... би т.б. ... Абай бір ғана ұғымда жұмсайды. Жалпы
халықтық колданыста нышаны ғана бар ... ... ... ... ... өткен ғасырда қазақ қоғамында үш түрлі право өмір
сүрген болса, халық тілінде олардың әрқайсысына қатысты ұғым — ... т.б. ... ... айту ... солғын түрде байқалса, Абай
оны әрі қарай ... ... яғни өз ... тәжірибесінде бұл үш
правоның үшеуін бөліп бөліп атайды ... ... ... ... ... тән жеке ұғым ... да ... (қазы, судья, би
т.б.). Сол сияқты халық тілінде, оқу-ағарту ... ... ... ... ұғымдар мен жаңа азаматтық сипаттағы окуға ... ... атау ... ... ... ... тілінде оқу, жазу, кітап
шығару тәрізді құбылыстарға қатысты жаңа сөздер көбейе түскен болса, Абай
бұл салада ... ... өзі ... ... ... тілінің
сөздігін толықтырады. Мысалы, ғылым, білім, ... ... ... ... өздері ғана.емес, солар қатысып жасалған жаңа тіркестер
Абай тілін бейнелейтін сипатты ... бірі ... ... Абай лексикасы — XIX ғ. II жартысындағы ... ... ... ... ... ... ... Абай творчествосының дені
поэзия болғанмен, оның жырлаған тақырыптарына орай, өлеңдер тілінің өзінде
әлеуметтік терминология мен ... ... т. б. ... сөздер орын
алған. Бұл салалардағы лексикалық топтарды мейлінше мол ... ... ... ... да ... ... тигізген. Өйткені көптеген заң-
сот саласына қатысты ... ... бар, ... бар) ... ... ... ... тексінде.
Тематикалық серияларға бөліп талдаған сөздеріміз жалпылама
қолданылатын ... ... ... ... жатады. Сондықтан
оларды жеке ақындар шығармаларынан да, баспасөз тілінен де, ... ... ... жаңа ... ... үлгілерден де, ауыз ... да ... ... Абай ... ... ... оның ... байланысты тарамдалатын лексикалық топтардың өз тұсындағы күй-
сипатын, өткендегісі мен болашағын ... ең бай, ең ... ... деп айта ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев.(1845-1904)7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Абай үшкілі12 бет
Құрбан айт – ұлттық мереке12 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь