Жұмағали Тілеулин – ХХ ғ көрнекті қайраткері

КІРІСПЕ
1. АЛАШ ӨТКЕН ЖОЛ
1.1 ХХ ғасыр басындағы елдегі саяси хал.ахуал
1.2 Ұлттық еркіндікті ту еткен Алаш қозғалысы
1.3 Алаш баспасөзі
1.4 Зиялылар қатарында . Жұмағали Тілеулин

2. ЖҰМАҒАЛИ ТІЛЕУЛИН . ХХ ғ. КӨРНЕКТІ ҚАЙРАТКЕРІ
2.1 Жұмағали Тілеулин өмірінен
2.2 Үш арыстың берік достығы (Мағжан, Міржақып, Жұмағали)
2.3 Ұстаздық еткен жалықпас... (Жұмағали . Қазпедтехникумның директоры)
2.4 Денсаулық сақшысы (Жұмағали . фельдшер)

3. ЖҰМАҒАЛИ ТІЛЕУЛИН . АЛАШ АРДАҒЫ, ПУБЛИЦИСТ
3.1 Адам жанын емдеген...
3.2 Денсаулық жайында бірер сөз... (Ж.Тілеулиннің денсаулық тақырыбындағы мақалалары)
3.3 Қаламы төселген публицист (Оқу.ағарту, саяси.әлеуметтік тақырыптағы мақалалары)
3.4 Алаш ардағы

ҚОРЫТЫНДЫ
СІЛТЕМЕЛЕР
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1. АЛАШ ӨТКЕН ЖОЛ
1.1 ХХ ғасыр басындағы елдегі саяси хал-ахуал
1.2 Ұлттық еркіндікті ту еткен Алаш ... Алаш ... ... ...... Тілеулин
2. ЖҰМАҒАЛИ ТІЛЕУЛИН – ХХ ғ. КӨРНЕКТІ ҚАЙРАТКЕРІ
2.1 Жұмағали Тілеулин өмірінен
2. Үш ... ... ... (Мағжан, Міржақып, Жұмағали)
2.3 Ұстаздық еткен жалықпас... (Жұмағали - Қазпедтехникумның директоры)
2.4 ... ... ... - ... ЖҰМАҒАЛИ ТІЛЕУЛИН – АЛАШ АРДАҒЫ, ПУБЛИЦИСТ
3.1 Адам жанын емдеген...
3.2 Денсаулық жайында бірер сөз... ... ... ... ... ... ... (Оқу-ағарту, саяси-әлеуметтік тақырыптағы
мақалалары)
4. Алаш ардағы
ҚОРЫТЫНДЫ
СІЛТЕМЕЛЕР
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... қазақ халқы саяси аренаға, азаттық пен
тәуелсіздіктің жолына, ... ... ірі ... ... Ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен, асқан білімділік
деңгейімен, рухани ... ... ... алаш азаматтары ұлт болашағы
үшін жан аямай тер төгіп, бостандық пен бақытты ... ... ... олар ... ... ХХ ... басы алып адамдарды қажет еткен, әрі
осыған орай өздерінің ойлау, болжау қасиеттері айрықша, талғам-танымдары
жан-жақты алыптарды дүниеге ... ... ... ... көп ... бойы ... ... жүргізген озбырлық пен қырып-
жоюға, тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың ... ... ... өлшеусіз де орны толмас жұтаңдыққа ұшырап, оның
интеллектуалды ауқымының қарыштап ... ... ... ... ... тікелей
кесірінен Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат өркениетінің төрінен орын
алған ірі тұлғаларымызға ... ... ... деп ... ... ... тағылды. Олардың бай мұраларын зерттеуге
цензура арқылы тыйым салынды. Партиялық талап, сол кездегі ... ... ... дара ... ... пен ұлт тәуелсіздігі үшін
аянбай тер төккен, қабырғалары қайысқан ерекше еңбектерін большевиктік
көзқараспен ... ... ... ... “қажетсіз” санап, жетпіс
жылдан астам мерзімге жоққа шығарды.
Тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ жұртына ... ... ... келген алаш азаматтарының қайта оралуы халқымыздың ... ... ... өмірімізге өлшеусіз серпін бергені тарихи ақиқат.
Дегенмен, ұлттық еркіндік пен ... ... сол ... ... еңбек
еткен, патша үкіметімен қудаланған Алаш азаматтарының қанша аттары бізге
әлі белгісіз болып ... ... ... ... ... ... 1937-1938 жылдары Қазақстанда 103 мың адам қуғын-сүргінге ұшырап,
соның 23 мыңы ... ... ... Н. Назарбаевтың
жарлығымен 1997 жыл жалпы ұлттық татулық және саяси қуғын-сүргінге түскен
аяулы азаматтарымызды еске алу жылы деп ... ... аты ... еске алынды. ... әлде де ... ... ... толық мәлім емес.
Ендеше, осы біртуар ұлдарымыздың өмірі мен ... үшін ... ... ... зерттеу, олардың әрқайсысын халық арасында
насихаттау – бүгінгі күн ... ... ... ... мәселе. Осы
мақсатпен ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамында ғұмыр кешкен, ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері, Алашорданың мүшесі,
“Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінде жарияланған көптеген мақалалардың
авторы, ... ... ... салмақты үлес қосқан дәрігер
Жұмағали ... ... сөз ... ... өзектілігі. Сол кезде ат төбеліндей аз ғана ... ... ... ... ... ... ... бостандығы үшін күресудің бірден-бір жолы – ... ... ... айтып, елдің санасында сілкініс туғызу деп білді. Сондықтан да халықты
мәдени-рухани ағарту мақсатымен ХХ ... ... ... ... ... шығаруға басты назар аударды.
Бұл деген сөз, баспасөз бен оның ... ... ... ... ... ... өмірінде алар орны жоғары болатынын дәлелдейді.
Өйткені, мерзімді баспасөз - өмір ... Ал осы өмір ... ... ахуалын аңғартатын – публицистер екені даусыз.
Жұмағали Тілеулин де өз ... ... ... бола ... өз ... ... ... журналистік, публицистік
мұраларын саралап-салмақтау кейінгі толқын буынға үлгі-өнеге, ... ... ... ... ... басындағы қазақ қайраткері, публицист Ж.Тілеулиннің жан
даусымен көтерген өзекті мәселелері тәуелсіз ... дәл ... де ... ... ... ... тарихи сабақтастықтың нағыз
айғағын көрсету керек. Себебі, тарихтан сабақ ... оның бай ... ... ... ... ... тәжірибесін зерттеп,
зерделемей, көкейге түймей нағыз патриоттарды ... ... ... басы – тарих, сол арқылы патриотизмді күшейту қажет. Бұл жұмыстың
өзектілігі де осында.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жұмағали Тілеулин – ХХ ... ... ... ... ... ... фельдшер болғанменен “сегіз қырлы,
бір сырлы” азамат еді. Ол өз дәуірінің ... ... ... қана ... ... ... ісіне бой түзеп, патша үкіметінің қазақ
халқына жасаған ... ... ... ... баспасөзде азаттық
мазмұндағы мақалалар жариялау арқылы көрсеткен ірі қайраткер еді. Бірақ та
осыған ... ... ... ... ... ... елеулі
қызметін талдап жазған еңбек жоқ. Оның журналист ретіндегі ... ... ... еш ... ... ... ... Тек қана 2005 жылы
“Жібек жолы” баспасынан шыққан жазушы ... ... орыс ... ...... ... ... еңбегі жарық көрді. Автор бұл
еңбегінде Ж.Тілеулиннің өмірі мен қызметін ғана ... ... ... шығармаларына көп тоқталмайды.
Сәбит Мұқанов, Сәкен Сейфуллин, ... ... ... ... ... ... ... сынды жазушылардың кей еңбектерінде
Жұмағалидың атын кездестіруге ... ... оның ... ... ... талдау жасайтын еңбектерді кездестіре
алмадым. Ал осы ғылыми жұмыс Жұмағали ... ... мен ... ... талдап, зерттеуге, сөйтіп оның онша мәлім емес
қырларын ашуға арналған.
Ғылыми жаңалығы. ХХ ... ... ... ... ... кең өріс алуы бізге мәлім. Сол ... ... ... ... ... ... ... дәрігерлерге мұқтаж, зәру болғаны
анық. Ал кеңестік заманда қазаққа – “оқымысты жұрт ... ... ... бос, құралақан” деп қара жабылып, теріс пиғылдағы ой пәрменді ... ... ... бір ... ретінде “..У узбеков раньше была
арабская писменность, а у ... ее ... не ... да и откуда у кочевых
народов она могла быть”[ii] деген ... ... ... Осы кезде
қазақ халқының мұңын мұңдап, жоғын ... ... ... ... ... ... игеруге бел буған қайраткерлердің шығуы заңды еді. Олар
шықты да. Соның ішінде – Жұмағали ... ... ... ... ... ... Ол ... денсаулық сақтау бөлімінде қызмет
жасаумен ... ... ... баспасөз арқылы да сақтап ... ... бір ... ... – Жұмағалидың денсаулық сақтау мәселесіне қатысты
баспасөзде жарық көрген ... мен ... ... ... болады.
Міне, бұл ғылыми жұмыста, өз халқының жанашыры ... ... ... сөз ... ... алғаш рет талданады. Бұл –
біріншіден.
Екіншіден, осы уақытқа дейін Жұмағали Тілеулиннің аты аталып, ... ... ... оның ... ... ... ... зерттеліп қарастырылмаған. Осында ... ... ... жолы тұңғыш рет қарастырылады.
Үшіншіден, Жұмағалидың әртүрлі мерзімді басылымдарда жарық көрген
публицистикалық шығармаларының тізімі жасалды.
Ғылыми ... ... және ... негіздері. Жұмыстың
теориялық негізін белгілі зерттеушілер: М.Қойгелдиев, ... және ... да ... ... құрады. Жұмағали Тілеулин
өмірі мен қызметіне қатысты жазушы, зерттеуші С.Сейфуллин, Қ.Мұқанов,
Б.Қанапиянов, ... ... және ... да ... ... жарияланымдары пайдаланылды. Ж.Тілеулиннің публицистік қырын ... ... пен ... ... ... Жұмағалидың
1911-17 ж.ж. аралығында “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінде жарияланған
мақалалары ... ... мен ... ХХ ... ... ... кешіп,
қоғамдық-саяси, құқықтық ой-пікірді дамытуға үлес қосқан қазақ қайраткері
Жұмағали Тілеулин хақында кейінгі ұрпаққа мұра ... ... із ... ... өткен ғасырдың ойшылдары жайында жүргізілген әрбір ... ... әлі ... ... ... біршама сәуле түсірері айқын. Яғни,
қазақ зиялыларының өмірі мен қызметін зерделеу - ... жас ... ... нұр ... көкірегі мақтаныш сезіміне, патриотизм идеясына толып
жетілуіне себеп болады.
Сонымен бірге, Жұмағали Тілеулин публицистикасының қазақ ... ... орны мен ... ... – негізгі мақсат ретінде алынды.
Ғылыми жұмыстың негізгі ... ...... ... ... ... ... Оның публицистік қызметін сөз
еткенде, 1911-1927 жылдар аралығындағы жазған сын-мақалалары, фельетон,
хабарлары ... тиек ... ... етіп ... ... көзі ретінде Ж. Тілеулиннің әр алуан тақырыптағы, атап
айтатын болсақ, “Мұсылмандар тіршілігіне ... ... ... ... “Ат ... ... ... “Мейірімді төре” фельетондары, “Ұлтшыл
жігіт”, “Жалпы мұсылман съезі”, “Айқапты” ... ... ... ... ... жүз қажы яки ... ... уезінде”, “Денсаулық”,
“Науқас һәм оның емделуі”, ... ... - ... ... ... ... сынды денсаулық тақырыбына арналған ... ... ... ... тауып алып, мұрағаттарын
ақтарып, қолжазбаларын жинастырдым.
Зерттеудің құрылымы. Жұмағали Тілеулин – сан ... ... ... ... ... бар ... ... кіріспе, негізгі бөлім,
қорытындыдан құралған. Кіріспеде зерттеудің өзектілігі, зерттелу деңгейі,
ғылыми жаңалығы, теориялық және ... ... ... ... ... ... объектісі, құрылымы баяндалады.
Ғылыми жұмыстың негізгі бөлімі 3 тарауға бөлінген. Бірінші тарау “ХХ
ғасыр басындағы елдегі саяси ... ... ... ту ... ... ... баспасөзі” және “Зиялылар қатарында – Жұмағали Тілеулин”
атты бөлімдерден тұрады. Яғни, бұл ... сол ... ... ... саясатының қазақ жерінде кең өріс алып, қазақтың ауыр ... ... бұл ... ... ... ... пен
тәуелсіздіктің күрес жолына, ағартушылыққа шақырған ат төбеліндей аз ... ... ... ... сап түзеп шығуы да сөз ... ... ұлт ... үшін ... ... жолы – ... ... сөз айту деп білген алаш азаматтарының ... ат ... ... Алаш арыстарының қатарында Жұмағали
Тілеулиннің де алар орны ... зор ... ... ... екінші тарауы “Жұмағали Тілеулин өмірінен”, “Үш
арыстың берік ... ... ... ... ... ... (Жұмағали - Қазпедтехникумның директоры)”, “Денсаулық ... - ... ... төрт ... құралады. Бұл деген сөз, екінші
тарау Жұмағали Тілеулиннің өмірі мен қызметіне арналғандығын ... ... екі ... Мағжан Жұмабаев пен Міржақып Дулатовпен жан аяспас
дос, пікірлес болғандығы жайында көптеген ... ... ... ... ... педагогикалық техникумның директоры болып,
ұстаздық етіп жүрген жылдары суреттеледі, өз мамандығы ... ... ... ... ... ... абыроймен атқарғаны да
баяндалады.
Үшінші ... ... ... ... ... ... ... денсаулық тақырыбындағы мақалалары)», «Қаламы төселген
публицист» (Оқу-ағарту, саяси-әлеуметтік тақырыптағы мақалалары), «Алаш
ардағы» атты бөлімдерден ... Бұл ... ... ... алып қызметін талдауға арналған, оның публицист ... ашып ... ... ... өз мамандығы бойынша қалам
тербеп, денсаулық кепілі деп тазалықты ... ... ... ... күн тәртібіне қойғаны, енді ... ... өр ... ... ... оқып білім алуына жол ашып, жағдай
туғызуды талап ... ... ... ... ... ... жеген біртуар азаматы, “Алаш” партиясының мүшесі, ... ... ... ... бағамдалады.
1. АЛАШ ӨТКЕН ЖОЛ
1.1 ХХ ғасыр басындағы елдегі саяси хал-ахуал. ... - ... ... даму ... ... ... ғана емес, кешегі
өткен тарихқа деген көзқарастың өзі ... жаңа ... ... ... соң ... күні ... айы туды деп шаттанып келсек, сол
төңкерістен соң көп ... ... ... тең ... аштықтан опат
болғанын енді біліп отырмыз. Қазақтың бұрынғы көптеген би, батырларын,
хандарын ... тап ... деп ... келсек, олар қазақтың ұлт ретінде
жойылып кетпеуі үшін жан ... ... ... ... ... да ... ... ақ деген кездеріміз шаш етектен.
Енді соның бәрін өз атымен атап, әрқайсысын өз ... қою ... ... ... ... тарихи өмірінде елеулі өзгерістерге
толы, аса бір алмағайып оқиғалар болған еді. Атап ... бұл ... ... ... ... ... ішкі отарына айналып,
өзінің саяси-экономикалық дербестігінен ... орыс ... ... ... ... ... ... жерін отарлау саясаты, негізінде, үш бағытпен
жүзеге асырылды:
1. Қазақ жерінің шекараларына ... ... ... салу және ... ... ... мен Сібір аймағын мекен ... ... ... ... ... ... ... халқын өзін-өзі басқару,
билік жүргізу процесінен айырып, патша өкіметінің отарлық саясатын ... іс ... ... ... ... Экономикалық саясатпен, яғни салық салу жүйесі арқылы жергілікті
халықты қанау;
Патша үкіметі қазақ халқы мекендеген ... ... ... деп
жариялап, шұрайлы шабындықтар мен құнарлы егіндіктерді қоныс аудару ... ... ... ... ... орналастыру қажеттігіне
және басқа мақсаттарға пайдалану үшін ... ... алып ... ... жолдармен бұрын қазақ қауымы пайдаланып келген 45
миллионнан астам десятина жерге ... ... ... ... ... ... аймақтарында патша үкіметінің қарулы тірегі ретінде
орналастырылған 11 казак-орыс ... ... ... ... ... ... ... әскерлері) Қазақстанда мекен тепкен еді.
“Орыс империясы саясатының қазақ жерінде кең қанат жаюы, ... ... мен ... аймағындағы казактар мен орыс шаруаларын қазақ
жеріне көшіріп, қоныстандырумен күшейтілді. Мұндай ... ... ... отарлау саясатын жүргізетін мемлекеттердің ... ... бірі ... ... ... ... ... орталығынан
шалғай, қашық жатқан кең даланы отарлық саясаттың шеңберінде ұстап ... ... ... Осы ... ... ... ... білген патша
өкіметі қазақ жеріне орыстарды қоныстандыруды мемлекеттік маңызы бар ... ... ... бір ... ... ... отарлау саясатының
қасіретін, екінші жағынан, ауыл мен қаладағы үстем ... ... ... ... ... ене бастауы өлкеде өнеркәсіп
орындарының, темір жолдардың ... ... және ... ... көп ... ... ... бөлігі ретіндегі қазақ жұмысшы табының қалыптаса
бастауына ... ... ... өлке ... саны өте аз әрі ... ... нашар еді.
Қазақ өлкесіндегі әлеуметтік-экономикалық және саяси хал-ахуал таптық,
аграрлық және ұлттық мәселелердің ... ... ... ... орын ... ... және ... қозғалыс отаршылдық
пен феодалдық езгіге ... ... ... ... ... азаттық
қозғалыстың құрамдас бөлігіне айналды.
1.2 Ұлттық еркіндікті ту еткен Алаш ... ХХ ... бас ... ... ... ... тән қоғамдық ... өз ... ... ... тең хұқықтық,
халықтың ... ... ... ісін жетілдіру, әйел теңдігін
қамтамасыз ету, көшпелілерді отырықшыландыру сияқты міндеттерді ... ... ... ... ат ... аз ғана ... ... және 1917 жылдар аралығында Қазақстанның орыс тұрғындарының саны
екі есе ... олар өлке ... ... бір ... ... Кең қоныстандыру
саясатымен бір мезгілде қазақтарды христиан дініне шоқындыру, орыс оқу
орындары, ... ... ... ... ... ... саясаты
жүргізілді.
Міне, осы айтылған жағдайлар ұлттық тәуелсіздік үшін ... ... ... оның алдына жаңа талаптар қойды. Ендігі ... ... қол ... көтеріліске шығу өз мәнін жоғалтты. Қалыптасқан, жаңа
саяси жағдайға ... жаңа ... ... жаңа ... ең ... ... қаруландырып, қоғамдық қозғалысты бастап кете ... ... күш ... ... Қазақ қоғамында ондай күштің қалыптасып
келе жатқанын ХХ ғасыр басындағы саяси ... ... ... Ол күш ... ... ... өзіне қызметке даярлаған, сан жағынан аз
болғанымен, саяси күрес ... ... тез ... ... ... ... бір бөлігі бірінші орыс революциясының әсерімен және елдің
орталық аудандарында, ... ... ұлт ... ... ... ... бағыттағы саяси партиялардың ықпалымен қазақ қауымының
әлеуметтік топтарының ... ... ... ... ... ... буржуазиялық-демократиялық сипаттағы қоғамдық қозғалысты басқаруға
талпынды. Соның алғашқы көрінісінің бірі 1905 жылдың соңында Орал ... ... ... өкілдерінің бес облыстық делегаттық съезінде
“Қазақ конституциялық демократиялық” партиясын құру ... ... ... ... 1906 ... басында Семей қаласында да орын алды. Қазақ
топырағында кадет партиясының ... құру ... осы ... ... 1917 жылы Алаш ... ұйымдастырушылардың бірі Әлихан
Бөкейханов болды. Демек, бірінші орыс ... ... ... ... топтасқан қазақ зиялылары өздерінің саяси аренаға
шыққан алғашқы қадамдарында сол кезде патша үкіметіне оппозицияда болған
және оны ... алып ... ... ... ... үлгі тұтты. Басқаша
айтқанда, буржуазияның және ... ... ... ... ... іш ... ... бастаған қазақ интеллигенциясының
алғашқы легінің бір тобы ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанды буржуазиялық
қатынастарға ... ... ... ... ... ... қазақ
қауымын дамудың байшылдық жолына түсіруге жол көрсетпек ниетте болды.
Мәмбет Қойгелдиев Алашорданың өмірге келуін былайша ... ... ... ... ... көтерілген кеңестік тарихтану Алашорда
үкіметінің пайда болуын ең ... ... ... ... ... мен ... ... қызметіне қарсы
бағытталған әрекетімен байланыстырды. Ал, мемлекеттік бірліктің белгілі бір
таптың белсенді саяси қызметі нәтижесінде ғана емес, сонымен ... ... ... ... жағдайында жалпы ұлттық сұраныс нәтижесінде ... ... бір ... ... ұлттық бірлік, тұтастыққа, жалпы ұлттық
мүддеге қызмет етуі табиғи ... ... ... ... Бұл ... Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей себепші болған
жағдай уақытша үкіметтің басқа да шет аймақтардағыдай Қазақстанда да ... ... ... шеше ... ... ... ... билікке
айналуы, оның арты бүкіл империяны қамтыған анархияға, ... ... ... еді. Қазақстанда жер ... ... ... ... атты ... ... ... солдат пен
қоныстанушылардың панасыз жергілікті халық үстінен жүргізген озбырлығының
өрши түсуі ... ... ... да, бір ... ... ... үшін ... жаңа тыныс алып,
халықтың өз ... ... ... ... ... ... анық
байқалса, екінші жағынан, керісінше, отаршыл күштер мен оның ... ... ... басып-жаншуға бейімділік танытты.
Сөйтіп, ХХ ғасырдың басында қазақ халқы саяси аренаға, азаттық пен
тәуелсіздіктің күрес ... ... ... ірі ... шығарды. Ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен, асқан
білімділік деңгейімен, рухани парасатымен суырылып ... алаш ... ... үшін жан ... тер ... ... пен ... өмір
жаршыларының тұңғыш қарлығаштары бола білді. Олардың ішінде ... ... ... ... Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов,
Мұхаметжан Тынышбаев, Мұстафа ... ... ... Халел Досмұхамедов,
Жұмағали Тілеулин сынды т.б. ... ... ... бар. ... А. ... пайымдауынша: “Ұлттық
интеллигенция өмірдің объективті жағдайларын өзгертуді күшпен емес, ... ... ... ... ... ... деп уағыздады. Олардың негізгі
идеялары – бостандық, тәуелсіздік, отаршылдық езгіден құтылу ... ... ... ... ... құндылыққа жақындастыру болды”[v].
Қазақ интеллигенттерінің басым көпшілігі әмбебап ... еді: ... ... де, оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар
шығару ... де, ... ... де ... ... ... айтқанда, олар сол кездегі қазақ қауымының рухани сұраныстарына
мүмкіндігінше толық ... ... ат ... ... ... және ... ... арқылы олар халықты оқуға, мәдениетке, көшпелі шаруаларды
отырықшылдыққа шақыруда, ... ... ... формаларын,
әйел теңдігін насихаттауда патша үкіметі тарапынан ... ... ... ... ... ... айтарлықтай оңды істер
тындырды.
Алаш партиясы және оның жетекшісі Ә. Бөкейханов Қазан төңкерісінің
жеңісін қабылдаған жоқ және ... ... ... ... жетуіне
қарсы болды. Бөкейханов және басқа Алаш партиясының ... ... ... ... ... ... деп ... іздеді.
“1917 жылғы желтоқсанның 13-інде Орынборда өткен ... ... Х. ... ... ... баяндамасын тыңдай келіп, Уақытша
үкімет ... ... ... ... ... ... құтылу үшін” қазақтың территориялық-ұлттық автономиясын құру
қажет деп ... ... ... ... ... ... деген ат беру” жөнінде шешім қабылдады. “Съезд Алаш ... ... ... ... ... Семей, Жетісу, Сырдария облыстарын,
Ферғана, ... ... мен ... ... Закаспий облысының
қазақтар мекендеген уездерін, сол ... ... ... ... болыстарын біріктіретінін мәлімдеді. Осы аталған территорияның
жер, су ... жер ... және оның ... ... ... ... ... деп жарияланды. ... ... ... ... ... үкіметті дереу қолына алу үшін “Уақытша
халық кеңесі” немесе Алаштың ордасы ... ... ... ... ... ... ... 25 адамнан тұру керектігі, ал
үкіметтегі 10 орын қазақ автономиясын мекендейтін ... мен ... да ... ... ... ... атап көрсетілді”[vi].
Ғасыр басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекет құруға бағытталған
әрекеті сол кезеңдердегі ащы өмір ... ... ... тура ... 1917 ... желтоқсанда өткен жалпықазақ съезі сайлаған заңды
Алашорда үкіметі сол ... ... ... ... ұрып ... ... және ... мәселелерді қазақ оқығандары тарапынан
терең ұғыну арнасында пайда болған және сол ... ... бар ... жұмсауға даяр ұлтжандылық пиғылдағы билік еді.
1.3 Алаш баспасөзі. ХХ ғасырдың 1910-шы жылдарға ... ... ... ... ... ... 10-шы жылдардан кейін
ұйымдасуды ... ... Жеке қара ... ... ... ... қылуға
тырысып, отаршылдыққа қарсы әлеуметшілдік пікір туғызуға тырысты. Осы
мақсатты ... ... ... әр жерде қазақ тілінде баспасөздер көріне
бастады. 1910-шы жылдарға шейін ... ... ... ... ... татардың “Уақыт”, “Тәржіман”, “Жұлдыз” сияқты газеттері арқылы
жазды. Бірақ олар ... ... көп ... ... ... кісі ... 10-шы жылдан кейін қазақтың өз тілінде, ұлтшылдардың қолынан
күндік баспасөздер шыға ... ... ... қазақтың оқыған азаматтары газет-журнал шығаруға
басты назар аударды. ... ... ... ... құтылудың, ұлт
бостандығы үшін күресудің бірден-бір жолы – баспасөз бетінде халыққа сөз
айтып, елдің ... ... ... ... ... азаматтығына қол
жеткізу деп білді”[vii].
1911 жылдан шыға бастаған “Айқап” журналы, 1913 жылдан жарық көріп,
жалпыұлттық ... ... ... ... және ... ... отарлық
езгі мен феодалдық мешеулікке қарсы күрес идеологиясының қалыптасуына
қызмет ... ... ... ... ... яғни ... ... қорғай
алатын мемлекеттік жүйе құру құқын метрополияға мойындату, түбінде дербес
мемлекет құру, қазақ жерлеріне ішкі ... ... ... шек ... озық тәжірибені пайдалана отырып дәстүрлі мал ... ... ... егіншіліктің, өнеркәсіптің өніп-өсуін қамтамасыз
ету, жеке адам құқын және басқа ... ... ... ... ... оқу ... ... дамуына қажет жағдай жасау және
басқа ұғым-түсініктер бұл ... ... ... ... ... ең алғаш баспасөздердің ішінде көрнекті маңызы ... ... ... ... ... ... Бұл ... – қазақ
ұлтшылдарының пікіріне әлеуметтік маңыз беріп, ... ең ... ... ұйымдастыра бастаған бірінші баспасөз еді.
Яғни, “Айқап” 1911 жылдың қаңтарынан бастап, ... ... ... ... еді. Журналдың неліктен “Айқап” деп ... ... ... ... неше ... ... деп қапы ... көп. Сол
себепте “Айқап” болды”, - дейді. “1911-1915 жылдары ... ... ... ... ... ... ... журнал ХХ ғасыр
басындағы тарихи ... мол ... ... ... бола білді.
“Айқапта” жарық көрген шығармалар ғасыр басындағы қоғамдық-саяси ахуалды
аңғартып, сол ... өмір ... ... ... ... айналды”[viii].
Сонымен бірге бүгінгі күні тарих дерегі ретінде, ғасыр басындағы ел
өмірінен ақпарат ... ... ... алар орны ... Бұл ... ... соғыстың – І-ші дүниежүзілік соғыс және азамат соғысы, 1916 ... ... екі ... ... ... (Ақпан төңкерісі,
Қазан төңкерісі), төрт саяси биліктің ... ... ... ... үкіметі, Кеңес үкіметі) куәсі болды. “Қазақ” газетінің ХХ ... ... ... ... ... орны Әлихан Бөкейханов, Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтар атымен айқындалады.
Бұл басылымның қазақ ... ... даму ... ... ... көптеген пікірлер бар. Солардың ішінде де газет туралы ... ел ... ... ... ... ойлары ерекше әсер
қалдырды. Мысалы, “Қазақ” газеті 1916-жылға шейін “Айқапта” айтылып ... ... жаңа ... ... жоқ. ... шала піскен мәселелерді
дұрыстап пісірді. ... ... ... ... ... ... тілі туды. Таза Қазақ тілінде шыққан баспасөз “Қазақ” газеті ғана
болды. “Қазақ” газетінің ... ... ... оқу ... ... ... ұлтшылдық пікірді дәуірлетті. Көпшіліктің пікірі, күші
“Айқап” тан “Қазақ” қа ... ... ... ... соң, ... ... ... газеті 1913 жылдың 2 ақпанынан бастап 1918 жылдың ... ... ... шығып тұрған, ұлттық баспасөздің, әдебиет пен
мәдениеттің ... ... ... ... басылым еді. Оның редакторы – Ахмет
Байтұрсынов еді. Газетте Ә. Бөкейханов, М. ... ... ... М. ... М. ... Б. ... т.б. қазақ қаламгерлерінің
публицистикалық, көркем шығармалары жарық көрді. Сол ... ... ... мен қоғамдық ойының белсенді өкілдері ұлттық басылым төңірегіне
тоғысуы – кездейсоқ жағдай емес еді. ... ... ... ... іс-
әрекет жасауға итермелеген – ғасыр басындағы қазақ жеріндегі қоғамдық-саяси
ахуал, елдің ауыр халы еді.
Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. ... ... ... ... байланысты туындаған комитеттер құру, қазақ съездерін өткізу, өз
жеріне өзі ие болу мақсатында ... ... ... Алаш ... ... ... ... түптеп келгенде ұлттық автономияға қол жеткізу
сияқты ұлт ... ірі, ... ... ... ашық ... ... бола
білді. Бұл істердің қажеттілігі мен ... ... мен ... ... ... ... жазады. Сол арқылы “Қазақ”, бұрын
қазақ ... ... ... ... ... толы ... ... көзіне айналды.
Әлихан Бөкейхановтың, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтың “Қазақ”
газетінде жарияланған мақалаларының ... ... ... ... ... үлкен үміт артып, оған аса үлкен ... ... ... бетіндегі алғашқы сөздерін “Заманына қарай
амалы” деген сөз бар – деп ... ... сол ... ... сай ... көмектесетін нәрсенің бірі газет екендігін айта келе: “Әуелі газет
– халықтың көзі, құлағы һәм тілі” – деп газеттің халық ... алар ... ... сол ... ... ... ... тырысқандар төрден орын
алып жатыр. Тырыспағандар есікте қалып ... ... ... төрге
тырмысалық. Басқалар төрге қалай бара жатқанына қарап, біз де ... ... деп, ... өзге ... орны ... ХХ ... іс қылуға, яғни газет шығаруға шақырды.
Осылай өз жұмыстарын “Қазақ” ... ... ... ... газет жұмысын ел мүддесіне сай ұйымдастырып, оны ел керегіне
жаратуға барын салды. Өздерінің мақсаты: “...ананы-мынаны ... ... ... ... ... басып шығару” – емес, елді жақсылыққа ... ... ... ... екендігін айтты.
Қорыта айтсақ, “Айқап” журналы мен “Қазақ” ... ... ... ... ... ... шежіресіне баға жетпес дерек көздері болды.
1.4 Зиялылар ...... ... ... ... түйіні –
сол кездегі қазақ елінде халықтың ұлттық сана-сезімін ... ... ... - ... ... ... Байтұрсынов, Міржақып Дулатов екені
даусыз. “Революциядан бұрынғы кезде қазақ жастарының ұлттық сезімінің көзін
ашқан ... ... ... ... ... Әлекеңнің орыс тілінде де,
қазақ тілінде де жазған мақалалары еді. Осы үш адам халқының қамын ... ... ... де ... ... да ... революциядан кейін
совет түрмесінде, айдауында, лагерінде де болды, осы кісілердің соңына
ерген басқа азаматтар да ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлт азаттығы қозғалысының ... ... ... ... осы, қазақ халқының ұлт азаттығы қозғалысының тұңғыш идеологтары
болған Ахмет Байтұрсынов, Әлихан ... ... ... ... ... ... пен бостандықты аңсаған, сол жолда ... ... ... үкіметімен қудаланған Алаш азаматтарының бізге әлі белгісіз
болып отырғандары қаншама!? Белгілі тарихшы Манаш ... ... ... ... 103 мың адам ... ... ... 23
мыңы атылып кеткен[xi]. Ал 1997 жыл жалпы ұлттық ... және ... ... ... азаматтарымызды еске алу жылы деп
белгіленгенде, ... ... аты ... еске ... ... әлде де ... ... есімі жұртшылыққа толық мәлім
емес.
Енді, осы біртуар ұлдарымыздың өмірі мен халық үшін атқарған қызметін
жан-жақты, терең зерттеу, ... ... ... арасында насихаттау –
бүгінгі күн тәртібінде тұрған көкейтесті мәселе емес пе!? ... ... ... ... ... ... ... осы күнге дейін халыққа
толық танылмай ... ... ... ... айтылған Алашорданың
мүшесі, “Айқап” пен “Қазақ”-та жарық көрген көптеген ... ... ... ... ... ... қайраткер Міржақып Дулатов пен
сыршыл ақын, көрнекті педагог, тамаша ... ... ... ... ... ... Тілеулин туралы ойымды өрбітпекші едім. Міржақып
Дулатовтың қызы Гүлнәрдің: “Жұмағали - әкемнің жан ... ... ... ... ... ... әкем мен ақын досы Мағжанның қасиетті
есімдері халқына қайтып оралып, ... ... ... жатыр. Ал
Жұмағали Тілеулин жайында жұрт әлі аз ... деуі ... бір ... ... өз алдына сөз қозғауға бізге түрткі болғандай.
Жоғарыда айтып өткенімдей, ел өміріне келген революциялық дүмпулер мен
аумалы-төкпелі аласапыран кезең ... көзі ... ... ... болып жатқан төңкерісшіл ахуал бейтарап қалдырмаған еді.
Бодандық ноқтасына мойынсұнып болған ... ... ... алаң Алаш
азаматтары бір тудың ... ... ел ... жолындағы күреске
үндеді. Ахметтің «масасы» болып ызыңдап, ауыл үйді ... ... ... ... ... жұртын мазаласа, ақберген ақын Міржақып «оян, қазақ!»
деп сары даланы жаңғырықтыра ұран ... Ал ... ... ... ... бір ... ... қарап қана қоймай, қолдан келер көмек-
жәрдемін де аянып қалмауға бекінген бір ниеттегілер алаштың көсем серкелері
Әлихан ... ... ... туын көтерген “Алаш” партиясының
төңірегіне ұйысты. Жұмағали Тілеулин “Алаш” партиясы уездік комитетінің
мүшесі ... ... Осы ... ... ... Байтұрсыновпен, Қошке
Кемеңгеровпен, Әбікей Сәтбаевпен жақынырақ танысып қана қоймай, ... ... ... ... ... ... партиясының сол тұстағы
саясатын кеңінен таратуға, ел ішіне барып үгіт-көпшілік жұмыстарын бірлесе
жүргізуге ... ... ... ... – ХХ ғ. КӨРНЕКТІ ҚАЙРАТКЕРІ
2.1 Жұмағали Тілеулиннің өмірінен. Жұмағали Тілеулин ХХ ғасырдың бас
кезіндегі қазақ арасында ... ... ғана ... ... ... ... ғана емес, халықтың ойын оятып, ... ... ... ... ... ... ... сындарлы жазушы,
жастардың жан-ашыр ұстазы - салиқалы ағартушы да болған азамат.
Жұмағали Тілеулин 1890 жылы Көкше ... ... ... ... деген жерінде дүниеге келген. Оның әкесі Тілеулі кәдімгі ... ... ... бірі - бәсентиін Айтбайдың немересі. Ел ішіне
ертеден тарап, кейінгі ұрпаққа жеткен аңыз-әңгімелерге ... ... ... қас ... жас ... бір жалаға ұшырап, ... ... ... ... осы ... ... келіп, Борлық өзенінің бойына
қоныстаныпты. Жазықсыз жаза кесіп, ... ... оққа ... рубасыларының
рабайсыз шешіміне шыдамаған шалт қимылды шәлкес батыр биік ... ... ... ... Ертістің екінші бетіне шығып, қайтып ол жаққа қарасын
көрсетпесе керек. Тәуекелмен тау жығып, дария тоқтататын жігіттің ... ... ... ... ел ... ... ауылын ертіп жіберіпті.
Ақылман Абылай көзі тірісінде бір баласын хан көтермек болып, ... ... мен ... ... ... Көкше баурайына
жинағанда Керей Әлдебек бимен бірге Қасым төреге шығып, ат ... ... де ... ... осы ... ... өр мінезі екені
де даусыз. Қаздауысты Қазыбек бидің бір қызына ... ... алты ... ... бойы мен ... ... алты ауыл боп отырған. Соның
біреуінен тарайтын Тілеуліден ... ... ... Сәпи және ... бес ұл ... Шаймерден, Мұқаш, Есім, Сәпи және Жұмағали ... ... ... ... ... ... ... және Бота; Мұқаштан екі ұл,
үш қыз болған; ... ... ... опат ... ... ... деген
ұлдары есен-сау, қазір екеуі де Сарысай ауылында тұрады; Сәпиден ... ... ... ... ... ... қыздары, Қуандық, Әскер,
Сүйіндік, Болат, Бекет туады; Жұмағалиден үш ұл болған. ... ... ... ... ... ... ... ретінде соғыста айып батальонында алғы
шептегі ұрыстарда опат болған. Ал бұл ... көзі ... (ол сол ... ... қатысқан) медицина ғылымдарының докторы Серік
Жұмағалиұлы Алматыда тұрады”[xiii].
Көзі ашық, ... ояу ... ... те ... ... да ақылды
інісі Жұмағалидың ауыл молдасынан алған біліммен шектеліп қалмай, одан әрі
оқып, білімді де білікті азамат болуына көп күш ... ... оның ... ... ... досы осы ... алғаш шыққан оқыған дәрігер Құсайын
Темірбековтің көп пайдасы тиеді.
Құсайын Темірбеков өз ... аса ... ... ... ... Он тоғызыншы ғасырдың аяқ шенінде Омбы әскери-медицина училищесін
үздік ... ... ... ... алып ... ... ... қызмет
істеген. Ат-ізін суытпай туған өңіріне жиі келіп жүріп, ол ... ... ... ... ... өнер-білімге шақырып, жастарды оқуға
тартқан. Жас Жұмағалидың да оқуға ынтасын байқап, ... ... ... ... оны ... оқытып, өзі бітірген Омбы медицина училищесіне
түсуіне қолұшын береді. Жазушы Төлеген Қажыбаев Жұмағали ... ... ... ... ... ... сүйенсек, Райханның әкесі
Құсайын Темірбеков өз дәуірінің оқыған, зиялы азаматы болған. ... ... ... ... дуанында дәрігерлік қызмет
атқарған. Кейін туған ауылы Қараталға келіп мектеп салдырып, бала ... Ол ... ... ... Малдабаев, Шахмет Құсайынов, Жұмағали
Тілеулиндер білім алған. 1927 жылы сол ... ... ... ... білім шаңырағына айналған қос қабатты мектеп үйін салдырғанын ел
тарихынан білеміз»[xiv]дейді.
Училищені 1913 жылы ... ... ... Тілеулин өзі өскен
аймақта дәрігер болып істейді. ... боп ... ... ұстазы Құсайынның
қызы Райханға үйленеді. Әкесінің ақыл-кеңесімен, қалтқысыз қамқорлығымен
тиянақты білім алған Райхан өз ... ... гүлі мен ... Әрі бет ... ... ... сұлу ол жаны ізгі, ... ... ... ... ... ... жылдары
тәркіленуге тиіс болған М.Дулатовтың "Оян, қазақ!" ... мың ... ... өз ... ... аман сақтап қалған. Ұлт-азаттығы ... ... ... қызметінде Жұмағалиды қолдап, жігерлендіріп,
желпіндіріп отырған.
Төлеген Қажыбаев Райхан туралы былайша ... ... сұлу да ... ... деген қызы болған. Қызылжар қаласынан
білім алған. Айттырып қойған жеріне бармай, өзі сүйген ... ... ... Ерғалиев: «Екі-үш күн өткен соң пәуескемен бір ... ... ... Райхан анасымен, көрші-қолаңмен қоштасып, сол жігітпен қол
ұстасып, тұрмысқа шығып ... ... ... сол ... 15 ... ... азаматы Жұмағали Тілеулин екен» деп еске алады»[xv].
Көптеген деректерге сүйінетін болсақ, Жұмағали Тілеулин ақын ... ... ... Дулатовпен жан аяспас дос, пікірлес
болғандарын аңғарамыз. Осы тұста Гүлнәр ... ... да, әкем ... ... ... ... мүшесі болған қайраткер. Ол Омбыда
әскери-медицина училищесін бітірген дәрігер. Медицина ... көп ... Қыр ... ... ... денсаулығы жөнінде жазған
көкейкесті мақалалары “Қазақ”, “Алаш” газеттері мен “Айқап” журналында жиі
жарияланып тұрған. Жиырмасыншы ... ... ... һәм
фельдшерлік техникум ашып, өзі оның ... ... ... ... ... Сәтбаевпен жақын қарым-қатынаста болып, араласып
тұрған. Оның сол кісілермен және ... ... ... суреті де болатын.
Қызылжардағы үйінде бала ... ... ... де болғаным бар. Зайыбы
Райхан-апа бет біткеннің бәдендісі, ... сұлу әйел ... ... ... ... Мұхтар Әуезов те бар, алғаш
соттаған тұста Жұмағали Тілеулинге бес жыл ... ол ... ... ... Павлов қаласында өтеп қайтты. Келген соң да
қудалап, қыр соңынан ... ... соң, ... Сәтбаев сияқты
Қырғызстанға кетіп қап, Бішкекте мұғалім болды. ... отыз ... ... асыл ер ... ... ... ... Тілеулин туралы деректі
әңгімесін келтіруге болады.
Жұмағалидың өз жұртын озық ... ... ... ... ... ... азат ... ойлап, қашан да халқының
қамын жеген едіге азаматтығы оны ... ... ... ... ... ... партиясына алып келді. Кейін ол оның белсенді ... қана ... ... де ... ... ... ол ... жұмыспен тығыз ұштастырды.
Қызылжарда педагогикалық һәм фельдшерлік техникум ... өзі оның ... ... Ол ... тек ... ... ғана ... қазақ даласына есімі таныс талай ... ... ... ... ... Онда Мағжан Жұмабаев, Сейітбаттал Мұстафин ... ... ... Бұл ... ... ... - ... Байтұрсынов, Әбікей Сәтбаев
сияқты ұлы ... ... ... ... ... ... ... әу бастан-ақ құп көрмей, мүшелерін қуғындаған Кеңес
өкіметі ұлт ... ... ... ... үдетіп, қуғын-сүргінді күшейте
түсті. Алашорда серкелерінің қатарында он сегізінші жылы тұтқындалып, 3 жыл
түрмеге отырып шыққан ... ... ... аяқ шеніндегі қуғын-
сүргіннің екінші толқынына тап болып, тағы да ... ... 2 ... ... соң, ... ... ... аймағына жер
аударылды. Онда ... ... ... дәрігер болады. Айдауда
жүріп те ол қаламын қолдан түсірмей, жергілікті газеттерге дәрігерлік ... ... ... ... ... ... ... зұлматы басталып, Жұмағали қайтадан қамауға алынады. Адам
тағдырын Ішкі Істер комиссариатының ... ... ... Жұмағали
Тілеулинді Түркістан әскери округінің трибуналы соттап, ату жазасына кесті.
Үкім 1938 ... ... ... ... Үш ... ... достығы (Міржақып, Мағжан, Жұмағали). ... пен ... ... ... ... ертеңі үшін жандарын пида еткен
ардақты азаматтар екені белгілі. ... ... ... ... ... әріптермен жазылған.
Міржақып – алаш ардақтыларының бірі, публицист, ұстаз, жазушы ... әлі де ... ... ... ... ... көріп жатыр. Міржақып
Дулатов талантының ашылу сәті езілген қазақ халқының ... ... ... ... мен шайқастар дәуіріне дәлме-дәл келді. Болашаққа
деген нық сеніммен жігерленген оның шығармашылығы қазақ халқының ... ... ... ... ... байланысты, ол халықты оянуға,
білімге, оқу-ағартуға, күреске үндеді.
Мағжан Жұмабаев та ғалым, тәжірибелі ... ... ... ... арысы, публицист, ал ең бастысы халқын сүйген ақын еді. «Ол ... ... аса ... ... ... Оның ... ғана тән ... әуенді жыры бар, бұның қайнар көзі халық ... ... екі ... қайраткердің өмірі Жұмағали Тілеулин өмірімен біте
қайнасып, үшеуі жан ... ... ... ... көзі міне, бүгінгі
күні ашылып жарық көруде.
Ең алғаш Жұмағали Тілеулин туралы қысқаша ақпар берген 1989 ... ... ... ... ... ... Бұнда:
Көкшетаулық,
Денге саулық
Ақ жаулық.
Жерді шарлап,
Жыладым зарлап,
Ғали жоқ,[xviii] - деген Мағжан ақынның достық әзілінде Ғали деп отырғаны
Жұмағали екен.
Бұл эпиграммадан ... ... ... ... ... ... журналының 1990 жылғы 6-шы санындағы ... ... ... ... ... өтем ... деген көлемді мақаласында ұлы ақынның
достары, пікірлес жолдастары, сол тұстағы саяси ағым, ... туын ... алып ... төңірегінде дәйекті де дәлелді, келелі сөз қозғалған.
Солардың ішінде Жұмағали Тілеулин де бар.
1909 жылы Міржақыптың ... ... атты ... жинағы шыққаны
белгілі. Осы кітап үшін патша өкіметі оның авторын қудалауға айналады.
Міржақып жан ... 1910 жылы ... ... паналайды. Сол кезде
елдегі ағасы Асқарға жазған бір хатында ол ... ... ... ... ... таныстым. Олардың ішінде тез тіл табысып кеткенім –
Жұмағали Тілеулин деген дәрігер. Ол - әрі ... ... ... ... де құр ... ... ... түсті. Оның үйіне ... Бұл ... ... ... туралы да айтқан еді: «Осы
қалаға келгелі орысша оқытып жүрген шәкіртім Мағжан Жұмабаев ... ... Оның ... жасы ... ... ... тамаша, ақындығы күшті, өте
дарынды жігіт. Екеуміздің өмірге деген көзқарасымызда айырмашылық жоқ десем
де болады, сырласып, достасып ... осы хаты ... ... ... ... ... төселген жазушы» екенін, «өнерден де құр еместігін» белгілі ... ... ... ... де ... ... Бұл ... сол 1910
жылы басталған достығы өмірлерінің соңғы күндеріне дейін сақталған. Міне,
Қызылжар қаласында ұшырасқан Міржақып, Мағжан, ... бір ... ... емес, идеялас, пікірлес, тілектес болған, сол арқылы бір-бірін
аса қадірлеп, құрметтей білгендіктері осы хат ... анық ... көзі ... ... ... Тілеулин де өзінің достары ... ... пен ... ... ... халқының білімін көтеріп, санасын оятуға атсалысқан.
Оны мына бір мысалдан да көруге ... ... ... 1917 ...... ... ... Дулатов өзінің “Оян, қазақ!” атты кітабы үшін патша
өкіметі бір жарым жылға ... ... ... ... таратпауға үкім
шығарғанын айтады. Одан әрі патша өкіметінің қаһарлы үкімінен қорықпай,
1916 жылғы маусым жарлығынан ... ... мен ... ... ... 1000 ... ... көзінің қарашығындай сақтағанын
келтіреді. Енді патша өкіметі құлағаннан кейін осы ... ... ... ... ... 1916 ... бері ... жүрген бауырларға көмек
ретінде бергісі келетінін айтады. Хабарламасының соңында Міржақып: ... ... ... ... ... бар, ... болған бауырларына
жаны ашыған азаматтар мынау адрестегі Жұмағали Тілеулиннен ... г. ... ... ... ... больница, фельдшеру
Джумагалию Тлеулину”[xxi] деп жазады. Гүлнәр апайдың: “Революцияға ... ... ... тиіс болған әкемнің “Оян, қазақ!” кітабының 1000
данасын жасырып, аман сақтап қалған ... ... ... деуі ... ... бола ... ... “Жұмағали Тілеулин менің әкем Міржақыптың айнымас досы,
өзім де білетін кісім,” – деп алады да, “- Біз үшін ... ... ... ... Дулатовпен креслода қатар отырған жазушы-публицист, ағартушы-
мұғалім әрі ... ... ... көретін досы Жұмағали Тілеулин, екі
ағасының ортасында екі қолын кеудесіне қусырып түрегеп тұрған ұлы ... ... 1940 жылы ... ... үйімізге ұры түсіп,
бірталай заттарымызбен қоса айтылған альбом да қолды болды. Соны ... удай ... – деп бір ... ... ... ... береді.
Міржақып пен Жұмағали өздері достықта болып қана қоймай, сонымен
бірге жанұялары да ... ... ... апай ... ... ... кітабының “Жұмағали Тілеулин” атты бөлімінде 1925 жылы өзінің
Петропавлда ... ... ... ... ... ... құрдасым Азем
екеуміз 1925 жылдың жаз айларында Шыңғыстауға дем алуға барып едік. Одан
Петропавл ... ... ... ... ... Ол ... ... алды. Келген бетте бізді моншаға ... ... ... ... ағай мен оның ... Райхан тәте қонақжайлы, зиялы
адамдар екен”[xxiv].
Кейін де Жұмағали ... ... ... ... ... жүрді. Ал
Мағжан Жұмабаевпен Жұмағали жиі ... ... ... ... ... ... ... да, Петропавлға “Ғалия”
медресесінен келгеннен ... де ... ... ... Омбы ... ... ... оқып жүргенде де, кейін екіжылдық педагогтік
курстардың директоры болып қызмет істегенде де Жұмағалимен кездесіп жүрді.
Ал 1918 жылы ... алаш ... ... айыпталып, Петропавл
абақтысына жабылады. Мағжан Жұмабаев оған ... ... ... ... ... ... өлең ... арнайды:
Мейірімсіз тағдыр құрған торға түсіп,
Жапанда жатыр едік біз оққа ұшып.
Кеудеден таза ыстық қан ... қара ... ... ... алтын ерік, ар-намыстан,
Қайрылмай қанат қағып бақ құсы ұшып,
Тас жүрек, көңіл қара жауыз жаудың
Қолынан құлдық, қорлық уын ішіп;
Жан таппай төңіректен жәрдем ... енді ... үміт ... ер, ... ... ... ... ауыр жолға қадам бастың.
Құтқарып келімсектен, тірілтпекке
Көз жетпес кең, бай Сібір сар даласын.
Ұмтылған ізгі жолда тілегіңе,
Түссе де ... ... ... қара ... ... ... жоқ ... таза жүрегіңе.
Сол жолда қайғы жұтқан бізді көрдің,
Бауырдай бірге туған қолың бердің,
Есіркеп жаның ... ... ... ... ішкі ... ... еркелеткен қолыңа алдың,
Жұбаттың еске салып өткенді алтын.
Тіледің таза жүрек, ақ көңілмен
Болсын деп баяғыдай жүзің жарқын.
Ардақты ер! ... ... ... ... ... алаш жинап есін,
Көксеген көп заманнан тілегіңді
Жарыққа шығаруға жұмсар күшін[xxv].
Мағжан ... өзін де “Үш ... ... ... ол 1918 ... ақпанынан мамыр айына дейін Омбыда ... Ал 1920 ... жаз ... ... ... ... ... үш айлық педагогикалық курстарының жетекшісі болды. Сол кездерде
Жұмағали Көкшетауда қызмет ... 1921 жылы ... ... ... ... ... комитетінің мүшесі ретінде қайтып оралғанда, ал
Мағжан жергілікті үш жылдық орыс ... ... ... қатар
“Бостандық туы” газетінің редакторы болып қызмет істегенде, екеуі қайта
кездеседі.
1927 жылы Мағжан Мәскеу ... ... ... ... ... ... ... ол орыс, қазақ педтехникумдарда қазақ ... ... ... ... ... істейді. Осы кезде екеуі тағы
қауышты. Енді жұмыс ... ... ... ... ... ой-
пікірлерімен бөлісіп отырды.
Дегенмен, 1928 жылы Алаш зиялылары үшін ауыр кездердің басы ... ... жан досы ... ... ... ... Байтұрсыновтың
және басқа белсенді алаш азаматтарының тұтқындалғаны жөнінде хабар келді.
Сөйтіп, 1929 ... ... ... ... та өз ... тұтқындалып,
этаппен Алматыға, одан Мәскеудегі “Бутырка” абақтысына жіберіледі.
1930 жылдың 5 шілдесінде Жұмағали да контрреволюциялық ... ... ... 1930 жылдың 2 тамызына дейін тергеуде болды. Кейін
Жұмағали босатылып, 1931 жылы медициналық техникумның ... тілі ... ... ... Көп ... ... тұтқындалып, Жұмағали
Алматыға жіберіледі. Ал бұнда 5 жылға сотталып, Воронеж ... ... ... ... пен Мағжанды көруге Жұмағалидың маңдайына жазбады.
Гүлнәр Дулатованың осы баяндауларынан ... ... ... екі алып та ... ... жан ... дос, ... халқының тәуелсіздігі жолында ... ... ... алаш
арыстарының бірі емес, бірегейі болғандығын ... ... ... ... ... де халқымызға жақсы таныс
болуға ... Оның өмір жолы мен ... әлде де ... түсу,
бізге, кейінгі ұрпақтарға зор парыз.
2.3 Ұстаздық еткен жалықпас... (Жұмағали Тілеулин – Қазпедтехникумның
директоры). «Ұстаздық ... ... ... ... демекші, Жұмағали
Тілеулиннің салиқалы ұстаз болғанын да қалдырмай тілге тиек ету зор ... ... ... ... ... ... әсіресе қазақ
мұғалімдерінің білімі төмен болғаны белгілі. Осыған байланысты ... ... ... ... ... курстардың орнына қазақ
мұғалімдеріне арнап 3-жылдық педагогикалық курс ашу ұйғарылады. 1922 ... ... ... күні ... ... оқу бөлімінің арнайы комиссиясы
Қызылжар қаласында губерниялық ... ... курс ашу ... ... Курстың меңгерушісі етіп ұйымдастырушылық жұмыста тәжірибесі
мол Тілеулин Жұмағалиды тағайындауды ... Сол ... 10-шы ... ... губерниялық оқу бөлімінің коллегиясы комиссияның бұл шешімін
бекітеді. Коллегия қаулысында Тілеулинге ... ... ... ... ... ... ... тапсырады.
Коллегия өзінің 3-ші қарашадағы қаулысымен 3-жылдық орыс педкурсын
педагогикалық техникумға айналдырады да, ... ... осы ... жұмыс істеуге ұйғарады. Кейін ол жеке қазақ ... ... ... Оның бірінші директоры болып сол ... ... ... ... бөлімнің меңгерушісі қызметінде ... ... ... Бірақ ол көп істемейді. Сол жылдың аяғында Қазақ
педтехникумының ... ... ... ... ... оны ... ... ұйымдастырушысы және басқарушысы деуге толық негіз
бар. Міне, осы кезде Жұмағали Тілеулин ұйымдастыру жұмысына және жаңа ... ... ... ... көп еңбек сіңіреді. Бірінші ... орыс ... ... ... 66 ... қазақ
бөлімінде (Тілеулин) 47 оқушы оқиды. Әр бөлімде 11 ... ... ... ... ... ... бергендер: Тілеулин Жұмағали,
Жәнібеков Жанұзақ, ... ... ... ... ... ... Ғали, Жандосов Садуақас, Ержанов Бейімбет, Болғамбаев Хайретден,
т.б.
Бұлардың барлығы да әртүрлі кеңес ... ... ... ... комитетінен оларды сабақ беретін уақытта басқа ... ... ... ... ... бұған келісімін береді.
Жұмағали Тілеулиннің өзі ... ... ... жаратылыстану,
педагогика пәндерінен сабақ береді.
Сәбит Мұқанов: “Сол кездегі Ақмола ... ... ... ... ... ... мектебінің мұғалімі еді, ол
халық мұғалімі болған. Әрине, бұл мамандық оның сөйлеу мәнері мен ... ... ... Ол ... сөйлеп, өзін қатты ұстады. Тек ... ісі ... сөз ... ... көзі жанып, өзі қыза бастайтын ... ... ... беру ісіне сіңірген еңбегі ұшан-теңіз, соның ішінде
Петропавлдың да. Ұ.Құлымбетов ... ... үйі деп ... ... ең жақсы үйлердің бірі – педагогикалық техникумға берілген. Бұрын
фельдшер болған техникумның ... ... ... өзін ... ... ... ... Құлымбетовтың көмегімен ол техникумды
Қазақстанның үздік мәдени мекемелердің біріне айналдырды”[xxvi] деп жазды.
Осы оқу орны алғаш рет 40 шәкіртке орта ... ... бар ... ... ... ... ... “1925 жылғы 20 маусым күні
педтехникумды бірінші бітірушілерді ... салу ... ... орыс ... 32 ... ... ... 8 адам бітіріп
шыққан”[xxvii].
“Архивте 1926 жылғы 2-ші мамыр күні ... ... ... ... протоколы (мәжіліс хаты) сақталыпты. Онда курсты
аяқтаған 17 мұғалімге куәлік берілсін ... ... ... ... ... ... мектептерді басқаруға құқық беріліп, қалғандарына ауылдық
мектептерге жолдама тапсырылған. ... ... ... ... Ж. ... педтехникум оқытушыларының атынан оқу
бітіріп куәлік алған мұғалімдерді құттықтап сөз сөйлеген”[xxviii].
Жұмағали Тілеулин сауатсыздықпен ... ... ... ... ... ... ... баруын, ел санасына серпіліс, сезіміне
намыс қуатын құюды көкседі. Содан болар ... ... ... ... алатын қысқа курс ұйымдастырды. Бір шеті Ташкент, екінші шеті
Омбыдан білімді қазақ жастарын педтехникумға сабақ беруге шақырды.
Сөйтіп, қысқа курстың алғашқы ... 100 ... ... ... ... мекендерге барып, білім сәулесін әлсіз болса да себездете төгуге жол
ашты. ... бұл сол ... ... ... ... күш, ... жұмысының жемісі еді. Ал оның бастауында Жұмағали аға тұрды.
Басынан өткен ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру үстінде болды. Ол үшін Жұмағали аға, бір
жағынан, шәкірттердің сабағы, еңбегі мен ... ... ... ... ... қызметке жаңа мықты оқытушыларды шақырумен
болды. Мысалы, Жұмағали ... ... ... ... ... ... мен Шығыс әдебиетінің білгірі Сейітбаттал
Мұстафинді шақырып, оны қазақ тілі мен ... ... етіп ... ... 2003 ... Жұлдыз журналының 4-ші нөмірінде “Сейітбаттал
Мұстафин 1922-25 жылдары Көкшетау ... ... ... беру ... ... ал 1925-30 ... Қызылжар қаласындағы Педагогикалық
техникумда ұстаздық етті. Осы тұста ол ... ұлы ... ... ... ... пікірлес болды. Сәбит Мұқанов, Жақан Сыздықов,
Серкебай Бекмұхамедов, т.б. кісілермен араласты. Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... драматург Шахмет Хұсайынов және тағы
басқалар С.Мұстафиннен ... ... ... ... 15-ші ... ... Қазақ педтехникумының директоры
болып Жиенғали ... ... ... Ол ... ... 1926
жылдан бастап “Бостандық туы” газетінің редакторы болып істеген белгілі
жазушы болатын. ... ... аз ... ... ... ... жүреді
де, сол жылдың аяғында өз мамандығы бойынша ... ... ... ... жүрген сабақтарын бұрынырақ Мағжанмен бірге Қызылжар және Уфа
медреселерінде оқыған Бекмұхамед Құсайынұлы ... ... ... ... әкесі) алады»[xxx].
Жұмағали Тілеулин Петропавл ... ... ... ... ... ... барысын биікке көтере алды. Оның ұрпағы да
бұл қызметін жоғарғы деңгейде ... Бұл ... ... ССР ... ... ... ... өзінің “История развития советской школы в
Казахстане”: “ҚазССР-дің халық ағарту комитеті халықтық ... беру ... ... ... құрған және 1928 ж. 2-жартысында педагогикалық
техникумдардың ... ... ... ... ... ... оқушылардың оқу барысы, қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие
жұмысын алуға болады. Қазақстанның басқа техникумдарында сияқты мұнда да
оқу мерзімі 4 жыл болды. Педтехникумның 4 ... ... және екі ... ... болды. Шәкірттер тұрмысқа жайлы жатақханада тұрды”[xxxi]
деген.
Алғашқы директоры Жұмағали ... ... ... ... кейін де жалғасын тапты, қазір де жалғасуда. 1936 жылдан
бері педтехникумның аты – педучилище ... ... 1993 ... ... дейін педагогикалық колледж деп аталған. Ал 1999 жылы – ... 1993 жылы ... ... ... ... Мағжан Жұмабаевтың
100-жылдығына орай, оқу орнына ... аты ... Енді ол – ... ... ... ... колледжі деп аталады. Колледждің
мұражайында ХХ ғ. 20-жылдарында ... ... ... ... мен ... ... алар орны ерекше.
2.4 Денсаулық сақшысы (Жұмағали - фельдшер). ХІХ ғасырдың 90-жылдардың
басында Қазақстанның солтүстік аудандарында тырысқақ ... ... ... ... ... бұл ... 20-шілдеден 21-қазанына дейін
өршіп тұрды. Бұл аурумен күресте көптеген ... ... ... ... ... көрсете алды. Петропавл уезінде 1891-1893
ж.ж. аштық, ... ... ... ... ... ... Сарджанов,
Нұрпейіс Боранбаевтың қызметі бағаланған. 1913 жылдың мәліметі бойынша
қаланың медициналық ... ... ... еді. ... бір ... жататын жердің саны 10-нан ... 1925 жылы ... 30 ... 19 ... 18 ... 23 ... ... етті.
«Сол кезде қалалық аурухананың негізін салушылардың бірі – А.И.Мухин
деген Ақмола губерниясының озық 11 дәрігердің қатарына ... ... ... ... ... Тілеулин Петропавл қаласы мен бүкіл губернияда тәжірибелі
дәрігерлердің бірі ... ... ... ... ... ... Бірақта
1926 жылы Жұмағалидің губерниялық денсаулық сақтау ... ... ... қайтыс болды.
Сөйтіп, Жұмағали денсаулық қорғау қызметіне келгенде, ... ... ... бұл ... ... ... қарағанда әлдеқайда
жақсарды»[xxxii].
“Облыстық архивте сақталған Петропавл округтік ... ... ... ... ... ... жазбаларынан Жұмағали
Тілеулиннің губерниялық денсаулық сақтау ... ... ... болып істегенін көреміз. Бұл жазбалардағы құжаттар Ж.
Тілеулиннің осы ... ... ... ... 1927 ... 19-ынан 1928 жылғы сәуірдің 30-ына дейін әртүрлі 22 құжатқа қол
қойғанын көрсетеді.
Бір ... осы ... ... ... Тілеулин ылғи
губерниялық денсаулық сақтау бөлімінің ... ... ... қол
қойып отырған. Соған қарағанда ол кезде кәсіподақтың маңызы үлкен ... ... тағы бір ... ... ... ... ... те сондағы қызметкерлерге арнап қазақ тілі курсын ... Оған ... сол ... Ақмола губерниялық оқу бөлімінің
меңгерушісі Қожахметовтың денсаулық бөліміне 1928 ... 16 ... ... Бұл ... ол ... ... қазақ тілі курсының жұмысы туралы
мәлімет беруін ... ... бәрі ... ... ... пен
аймақтық денсаулық сақтау бөлімдерінде қиын да ... ... ... ... ... ... ... бұл салада да ... ... ... ... ... ... Тілеулин өз мамандығы бойынша қызмет жасағаны – оның сондағы
қиыншылыққа төзіп, қара басының қамын ойлау емес, ол ХХ ғасырдың ... ... ... түрлі жұқпалы індеттермен күресуді міндет санады.
Жұмағали елім, жұртым деп халқына қолынан келген жақсылығын ... ... ... тән ... ... қана ... жан ... де шипагерлік нұрын шашқан адам еді. Ал адамның жанын емдеу ... ... ... ... ... ... дүниелердің
шығуымен жүзеге асырылды.
3. ЖҰМАҒАЛИ ТІЛЕУЛИН – АЛАШ АРДАҒЫ, ПУБЛИЦИСТ
3.1 Халық жанын емдеген. Белгілі орыс дәрігері және ... ... ... мамандығы жайында былай деп жазып еді: «Медицина – менің заңды
әйелім, әдебиет - ... ... да өз ... ... болып қана
қоймай, қазақ сөз өнерінің дамуына да сүбелі үлесін қосқан публицист еді.
“Жұмағали Тілеулин - публицист” ... ... ой ... ... алдымен
публицистиканың мән-маңызын анықтап алу қажет деп ... ... ... – бұл ... ... ... ... өмір шежіресі.
Көсем сөз - ... пен ... ... ... ... қозғайтын саласы. Көсем сөздің мақсаты – нақтылы ... ... ... ... ... отырып, өз
кезеңіндегі қоғамдық ойға ... ... ... ... ... ... - өмірдің сырлы суреті. Публицистика арқауы –
шындық.... ...... ... ... қарым-қатынастардың
көрінісі деген сөз”[xxxv] деп ойын түйеді. ... ... ... ... Байтұрсынов былайша сипаттайды: “Көсемсөздің ... ... ... ... теріс басшылық ... ... Сол ... ... ... де сол ... әлеуметті
түзейтін, жақсы істерге бастайтын нақыл сөз айтқан көсемсөзші еді. Бұл оның
баспасөз бетіне ... ... ... тапқан.
Жұмағали Тілеулин «Қазақ» газетінде жарияланған халықтың өмірі ... ... ... ... ... ... оқып отырған.
Әсіресе, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып ... ... ... ... шақырған мақалалары Жұмағалидың жанына
жақын болды.
Сонымен бірге, ол белгілі дәрігер, ғалым Халел ... ... ... ... ... кеңестерін де оқыды. Осылайша, сол
дәуірдегі ... ... ... ... жете ... ... де өз ... өлең, хабарларын жариялай бастады.
Жұмағалидың ағартушылық қызметі қаламгерліктен басталған тәрізді. ... көп ... кең ... "Айқап" журналы мен "Қазақ" газетіне жиі
жазып, жазғандары ұдайы жарияланып тұрған. Орынбай мен Арыстан ақынның ... ... Ақан сері мен ... ... ... ... әлдиленіп
өскен Жұмағали өнер тұсауын әуелі өлеңмен кескені анық. Оған ... ... ... жарияланған "Жас туғандарымызға" деген өлеңі
айғақ. Өлең дәстүрлі ғақлия үлгісінде ... ... ... ... жақсы істерге еліктіруді нысана тұтқан. Ой-өресі "пілден биік
аспайтын, шабан атша аяғын ... бой ... ... ... ... қалған мұрасы жоқ" жастарды басқалардың озық үлгісінен ... ... жол ... ... ... келер жастарымыз,
Көсем боп өз бетіңмен басталыңыз.
Хор болған тұқымына жәрдем ... ... ... бастарыңыз.
Низамсыз біздің халық бара жатыр,
Әр түрлі пайдалы істен болып ғафыл.
Түзу жол, ғылымдыққа қойылған жоқ,
Жас жетпей һәм басына толмай ғахыл...
Жаз күні ... ... ... бар, ... бар ... ... ... өтер болса,
Не үшін бұл дүниеге келгеніміз?
Әр істі уақыт келді ... ... ізгі ... бет ... жүргенменен,
Әй, құрбым, ешбір пайда болмайтұғын,
- деп құрбы-құрдастарын ... ... ... ішер ... еңсе ... ... жолына түсуге, бірігіп болашақ қамын
ойлауға үндейді.
Жұмағали Тілеулиннің әр ... ... атап ... ... ... ... мәселелер”, “Баспасөз” бас мақаласы, “Ат
үстінде көрген түс”, “Мейірімді төре” фельетондары, “Ұлтшыл жігіт”, “Жалпы
мұсылман съезі”, ... ... ... ... ... ... ... қажы, яки “Қорғанский”, “Денсаулық”, “Науқас һәм оның ... ... - ... “Денсаулық жайынан” деген бірқатар мақалалары бар.
Жұмағали Тілеулиннің публицист ретіндегі мақсаты – белгілі ... ... алу, оған ... өмір ... мейлінше терең
зерттеп, өз көзқарасымен айқын да салмақты қорытынды ... ... тән ...... ауқымдылығының кеңдігі, журналистік
пайыммен өмірдің әр ... ... ... ... ... тән белгілер – қоғамдағы кез ... ... ... тыс ... ... Сол ... ... публицистикалық
шығармаларында әлеуметтік-саяси сипатта көрініс тапты. Ол кез ... ... ... ... ... алып, сол құбылысқа үлкен шеберлікпен,
жеделдікпен үн қатып отырды.
Жұмағали публицистикасының ең негізгі ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... ... жазу басты міндет
деп санауы.
3.2 Денсаулық ... ... ... ... денсаулық
тақырыбындағы мақалалары). ХХ ғасырдың басында қазақ жерінде ... кең өріс алуы ... ... Сол ... ... ... ... халқы ұлтжанды кәсіби дәрігерлерге мұқтаж, зәру болғаны
анық. Ал кеңестік заманда қазаққа – ... жұрт ... ... ... бос, ... деп қара ... ... пиғылдағы ой пәрменді түрде
насихатталған болатын. Осы кезде қазақ халқының ... ... ... ... ... ұстаз, заңгер, дәрігер мамандығын игеруге бел
буған қайраткерлердің ... ... еді. Олар ... да. Соның ішінде –
Жұмағали Тілеулиннің ... ... ... атап ... ... ... ... сақтау бөлімінде қызмет жасаумен қатар, адамның денін
баспасөз арқылы да ... ... ... Оның бір ... ... ... ... сақтау мәселесіне қатысты баспасөзде жарық көрген
мақалалары мен ... ... ... ... Ол денсаулық жайында бірер
сөз айтқысы келіп, баспасөз ... ... ... ... ... 1911 жылы ... журналының бір санында “Әуелгі байлық –
денсаулық” мақаласы жарық көрді. Автор бұл мақаласында ... сау ... ... ... тоқталады. Ең алдымен, адам баласы дененің
саулығына ұмтылуы қажет. Алайда, автордың пайымдауынша ... ... ... ... ... әсіресе біздің қазақ ... ... Осы ... ... ... саулығына ең керектісі
болған тазалық бізде ескерілмейді”[xxxvii]. ... ... ... ... ... төмен санап отырған емес, қайта бұл мақаланың басты мақсаты –
қазақтарға ... ... ... дене ... ... шараларды орындауға үйрету, қазақ халқының ... ... ... ... өзі дәрігер болғанымен де, жазған мақаласында ғылыми
стиль терминдерімен емес, түсінікті қарапайым тілмен адам ... ... ... ... ... алу ... ... жұмысын
талдап түсіндіреді. Терінің құрылымына ерекше тоқтап, оны таза ... ... ... бөледі.
“Тер көбінесе адам қиналған уақытта, яки болмаса науқастанған уақытта
пайда болады. Бұл айтылған екі уақыттың ... де ... қаны ... ... артығырақ қозғалады. Соның үшін, қанның ішіндегі
залалды нәрселер бөлініп, бағзысы сыртқа тер болып шығады. Терлеудің ... ... ... ... осы. Ал енді адамның ... ... ... ... ... бұл ... ... тесіктерді кір басып, бітеліп
қалады. Кісінің мойны ешнәрсеге жар бермей, басы ауырып, денесі ... ... ... ... ... ... Ж.Тілеулиннің
айтуынша, дененің сау болуы ең алдымен дененің тазалығына байланысты екен.
Менің ойымша, автор бұл мақаласында ... ... жай ғана ... ... пайда болу себебтерін тауып, оларды шешу жолдарын нақты
да түсінікті етіп талдап ... ... ... бұл мақалада науқас
болмаудың амалдары жөнінде сөз айтса, “Науқас һәм оның емделуі” (Қазақ,
1915, №99) ... ... ... ... ... жолдарын талдайды. Мақала
басында науқас болудың себебін, адам ағзасының микробтарға қарсы ... ... ... ... ... ... ... бұл мақалада да автор халыққа ... ... ... медициналық терминдер мен анықтамаларды жеткізуге тырысады.
Сондай-ақ, емделудің түрлерін, қалай емделу керектігін ашып түсіндіреді.
Автор: ... ... екі ... Бір ... ... ... әбден
біліп алып, сол себепті жоятын ... ... соны ... Бұл ... ... себебінің күшін азайтып, сонан кейін оны ... ол ... ... һәр бір ... ... ... ... қарсы тұрғызбақшы. Екінші түрі: науқастың күшін жоятын ... ... ем – ... ... келтіріп ұстау. Мысалы: таза ауа, таза үй, тамақ,
киім һәм өзге дауалар. Олар ... һәр бір ... күш ... ... қарсыласуға көп көмек бермекші”[xxxix] – дейді. Сонымен
бірге автор бұл мақалада науқасты ... ең ... жолы – ... ... ... ... олардың химиялық құрамын анықтағаннан кейін
ғана пайдалану қажеттігіне ... ... ... уақыттарда газет, журналдарда мақталып жазылған дәрілер
көбейіп барады. Мысалы, құрт ауруды (чехотка) ... ... ... деп, ... жәй алдап, ақша табудың айласы. Бұл дәрілер жаңа шыққан,
көбін әлі медицинский ... ... ... һәм ... ... ... ... Соның үшін оларға да әуес болу артық”[xl]. Бұл
мақаланың мақсаты – халыққа емделу ... мен ... ... ... ... ... мен ... сенбеу, яғни науқас адамның дұрыс
емделуі үшін қажетті ақпаратты түсінікті етіп ... Ал ... ... әр ... бұл ... ... ... жас босанған әйелді күту туралы» мақаласында да автор осы
мақсатты көздегені анық көрінеді. Бұрын ... ... еске ... оларға біраз түсініктеме де береді. Әйелдің босанар алдында ... ... де ... ... ... суреттеп, әйелдің денсаулығына
зиян болатындай істерден сақтандыру мақсатында өте қажетті ... ... ... ... соң, ... ... көзі ... басы
айналып, талқысып кетеді. Оны жұрт «марту басты» деп, ... ... ... ... деп, ... жас ... әйелді ұрып, соғып,
өзі әлсіреген кісіні сүйрелеп далаға шығарып, ... ... ... Әрине, өзі халы нашарланған әйел мұны көтере алмай өліп кетуі
мүмкін. Әйелдің ... соң көзі ... ... ... - қан көп ... мидің қаны азайғандықтан. Ол уақытта үйге кісі толтырмай, бір
нәрсемен ... ... ... ... ... ... ... Автордың пайымдауынша, босанған әйелдің сау қалпына келуі үшін
ол 4-5 күнге шейін қозғалмай, шалқасынан жату қажет және де үй ... ... ... ... ... бұл ... бәрі тек әйел дұрыс
босанып, оған ... ... ... ғана көмектеседі. Өйткені көп
жағдайда босанған әйелдер қосымша ... ... ... Осы ... ... тағы да тазалық жөнінде сөз қозғайды.
«Босанған һәм босанатын әйелдерде, әсіресе біздей тазалығы ... ... өзге ... ... да көп ... баланың дұрыс
келмейтіні, бала туған соң фәннің көп ... ... ... одан ... ... ... отырғызған соң (құрған жіпке асылу), ми қансырап, көз
қарайып талып кету. Кейбір уақытта тазалықтың жоқтығынан өз ... ... ... ... ... йә ... ... қосымша бүйрек ауруы пайда
болып белгілі «жындану»лар (родильная ... ... Бұл ... ... ... ... кісілер керекті емін істей алмайды»[xlii].
Яғни, мұнда да Ж. Тілеулин тазалық жоқ жерде, ... ... ... ... шаршамай, оны халыққа жеткізуге қайта талпыныс
жасайды. Сондай-ақ, басқа елдер мұндай мәселелерге көп ... ... ... ... автордың айтуынша, «бұл жұрттарда әйелдің мұндай
халына сонша ... ... өз ... жеке оқу ... ол ... ... жәрдем беретін арнаулы «акушер», әйел болса «акушерка» дейтін
жәрдем емес дәрігерлер шығарады»[xliii].
Бұл мақалада Ж. ... ... ... және ... денсаулығына қатысты мақалалар өте аз жазылады. Ал ... ... ... ... аса көңіл бөлу қажет. Өйткені соңғы
кездері босанған әйелдердің ішінде науқас әйелдер өте жиі ... ... оның ... себебінің бірі «қазақ әйелдерінің ауыр, ұзақ жұмыста ... ... ... ... Ж. ... бұл мақаласын босанған және
босанатын әйелдерді күту, оларға қажетті көмекті дер кезінде және дұрыс
көрсету ... ... оны ... санасына тағы да жеткізу ниетімен
жазған көрінеді.
Ж. Тілеулин әр мақаласында денсаулық сақтау ... ... ... ... жағдайда міндетті түрде дәрігер маманға ... ... мән ... Алайда қазақтардың дәрігерге аса бара бермейтінін білген
автор өзі ... ... ... ... ... ... ... болған
жағдайда емделу жолдарын, тазалық ұстау қажеті жөніндегі, тағы да ... ... ... ... ... бел ... түсінікті түрде қарапайым
тілмен жазды.
3.3 Қаламы төселген публицист ... ... ... Гүлнәр Дулатованың «Ардақтап өтем әкемді» атты
естелігінде әкесі Міржақыптың Асқар ... ... хаты ... Сонда
Жұмағали жайында «Қызылжарға келгелі бірталай кісілермен таныстым. Олардың
ішінде тез тіл ... ...... Тілеулин деген дәрігер. Ол - әрі
қаламы төселген жазушы екен. Өнерден де құр ... ... ... Оның ... ... тұрамын» делінеді. Міржақып Дулатовтың Жұмағалиды
қаламы төселген жазушы деп мойындағаны оның жазған еңбектерін ... ... ... көз жеткіздім. Жұмағали халықтың өмірі, мәдениеті,
салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптары жайындағы мақалаларында маңызды әлеуметтік
мәселелерді ... ... ... патша үкіметінің озбыр саясатын сынға
алды. Сол үшін де қудалаудың құрбаны болған.
Жұмағали Тілеулин туындыларының ол тұстағы тақырыбы ... еді. ... өз ... бойынша қалам тербеп, денсаулық кепілі деп тазалықты
насихаттап, елдің тұрмыс мәдениетін көтеруді күн ... ... ... ... өр асуға болмайтынын айтып, жеткіншектердің оқып білім
алуына жол ашып, жағдай туғызуды талап етеді.
“Айқап” ... 1911 ... ... ... "Мұсылмандар
тіршілігіне тиісті мәселелер" деген мақаласында Жұмағали орыс мектептері
мен татар медреселерінде оқитын қазақ ... ... келе ... ... енді ... ана ... оқыту мәселесін алға тартады. Ол
үшін мектеп, медреселер салу ісіне жұртты жұмылдыру мәселесін ... ... ... Троицк, Уфа, және басқа қалаларда, барлығы ең
кем ... ... ... ... ... бола ... ... өзара
ынтымақтасып тіреулі бір іс ... ... ... ... ... ... ... жолға үндеп сөз айту, жазу керек, бірақ қанша айтсаң
да хадіретке құлаққа алушы кім ... тұр. ... ... пайдасын
білген адам аз. Ғылымның қадірін білсе байлар бөтен оқушыларға жәрдем етпес
еді, өз ... ... еді. Өз ... ... ... да ... үшін ... айтатұғын сөзім: байлар жәрдем етер деп бекерге
көздеріңізді талдырып тұрмаңыз, өздеріңіз ... ... ... ... ... ... кісіге де пайда келтіре алмайды”[xlv] деп, қазақ
шәкірттеріне жалтақтаудан арылып, өз ... ғана сену ... ... ... ... әлеуметтік әділетті мемлекет құрудың жолы елге
билік жүргізу емес, алдымен халықтық жаппай ... мен ... ... ... Оның ... ұстаздық парасат, абыздық қасиет ... ... ... ... да осында.
Алаш публицистикасының ең негізгі мәселесі – жер ... ... ... ... ... жер мәселесін көтерген “Айқап” журналы
болды. Халық арасында жер төңірегінде екі түрлі пікір қалыптасты. Біреулері
қазақтарды ... ... ... мал, егін ... ол үшін ... ... жер ... үгіттесе, екіншілері –
қазақ елін жаппай отырықшы етуге болмайды деп бұра тартты. Бұл екі пікірде
журнал бетінде кеңінен ... ... ... елі ... көшіп,
егіншілікпен шұғылданса өнер-білімге жол ашылып, мектеп салуға, емхана
ашуға мүмкіндік туатыны жан-жақты сөз болады. Ол ... ... ... ... көрген “Жер мәселесі” мақаласының қоғамдық мәні зор болды.
Бұл мақаласында ол осы екі ... де ... ... ... ... ... жер ... шешудің дұрыс жолын іздестіреді, көпшілікті
ойласуға, ... ... ... Ресей саясатының зардаптарын
А.Байтұрсыновтың ... да жер ... ... проблемалық мақаласынан
көруге болады.
Ал Жұмағали Тілеулин өзінің «Ат ... ... ... ... төре»
атты әңгімелерінде де жер мәселесін сөз етеді. Онда ол ... ... ... ... ... түрінде кестелейді. Яғни, өз ойын әдеби-
көркем, публицистикалық, сатиралық ... ... ... ... ... ... ... Темірбек Қожакеев: “Фельетон – объектісі әр
түрлі адамдар бола береді. Кейде ол совет елінің ... енді ... ... ұры-қары, жегіш-жырындыларға, тағы бірде негізінен дұрыс, тек
сәл қателескен, жауапсыздық жіберіп алған ... ... ... ... оның ... ... кәсір-кесапатына қарай әр түрлі үн,
тілдік құрал қолданамыз”[xlvi] дейді. ... ... де - өз ... ... ... ... ... бірі еді.
“Ат үстінде көрген түс” әңгімесінде Қақсал (отағасы) мен Мұқыл ... салт атты адам – бас ... ... ... ... ... ... шөпті, тұщы сулы жерлері мұжыққа кетіп, өздеріне жаңадан ағашсыз,
ащылы жер ... ... ... қайтып келе жатқан күйлері, яғни жер
өлшетіп алып қайтқан беттері суреттелді. ... ... ...
ел басына төнген зардабына шыдай алмаған жердің (табиғат) өзі оның ... ... ... ... тіл ... ... Бұнда ол
аллегорияны қолданып отыр. Яғни, осы жерде адамның ішіндегі ойын ... ... адам ... әсер ету ... қолданылды. Мысалы, “Қайран
қалып пысқырмай кісінемей бір әсем жүріспен аялдамақта еді. Мұқылға ... ... желі ... болса да бір қайғылы даусыменен
зарлаңқырап тіпті былайша деп ... ... та ... ... ... күн де жетті ме? Неше жылдан бері сенің бабаларыңменен
бірге ғұмыр сүріп, олар жыл ... ... ... шыққан бүлдірген,
жидекті ерінбей-ақ теретұғын едің. Балалықпенен біздің ... ... ... ... ... еді. Енді бұл соңғы уақытта ... ... ... ... еді. ... болса шауып алып, маңдайымыздағы
тәуір ... егін ... күн ... ... едіңдер. Енді осының бәрін
де ұмытып бізден айырылғанда, басқа ағайындарынды ... ... мәз ... келе ... ... ... ... бұрынғы иеленген
адамдарымыз-ай! Мал жайып көркейтетұғын қайран елдер-ай. Аз да болса бірге
шаттықта ғұмыр ... ... ... ... ... жататұғын
малдар. Қой-қозы қайтып көргенше саламат болыңдар” – деп алдында ... келе ... ... ... қиял ... ... көзінен жас ағып,
жанындағы отағасына сөз сөйлемей үйіне келіп жатып ... ... ... кең даласы, бай жері Ресей келімсектердің оның ... ... – бұл ... көркем тілмен астарлап берілгендігі ... ... ... жылғы “Айқап” журналында Жұмағали Тілеулиннің “Мейірімді төре”
атты тағы бір жер мәселесі ... ... ... Өкінішке қарай,
Республикалық Ұлттық кітапханада бар қолжазбалардың ... ... бұл ... толық сақталмаған. Оның ... ... ... ... болмағандықтан, фельетонның толық мазмұнын түсіну қиын
болды. Дегенмен де, ... ... бар ... ... жер мәселесі
жайында айтқаны, ал соңында өлеңмен ... ... ... фельетонында төре, ақсақалдар, қойшы бала сияқты
кейіпкерлер бар. ... ... ... ... ... енді берген уәдеден
қашып отырған төрелерге келген ақсақалдардың ауыр халі ... ... ... черт» деп ақсақалдарды қуып, «бұл қазақтай мылжың
жұрт көрсем көзім шықсын» деп қазақты төмендетіп ... ... ... ... ... арқылы әркімнің қоғамнан алатын орнын дәл
көрсетіп берді. Мысалы, ... жер ... үшін ... ... ... ... ... жазып, өз жерін өлшетіп алу үшін
неше түрлі сөзге қалғандарын айтқанда, Жұмағали бәрін ... ... ... ... үн қатып отырды. Фельетонның ... ... ... ... ... ... ... сол жарымжан төрелердің ішінен
адамгершілігі бар бір ғана төрені алып ... Бұл төре ... уәде ... деп ... сипап істері орнына келетінін айтты.
Десек те, «Бұл төренің арызшы халықтан жылдамырақ ... ... ... ... білсін. Арыз айтқан ақсақалдардың ішінен өте мейірімді көрген
соң, бұл төре мұсылман шығар деп ойлағандары да болыпты»[xlviii] ... ... ... ... ... ... ... екенін
көрсеткісі келді. Автордың мейірімсіз адамдардың ... ... ... сынға алғаны анық. Фельетон соңында ақсақалдардың ауылға қарай
аттанысып келе жатқандары суреттеледі. ... ... ... ... ... ... ... ауылдың бір қойшы баласы келе ... ... ... ... ... ... ... кетейін деп
жатқан жерлерінің қандай қасиеті бар ... ... ... ... беру арқылы шебер көрсетеді. Фельетон қойшы ... ... ... бе шыныменен қара ағашым
Маңыңан мал кетпейтін бал ағашым
Қалатын қара ағашым қилы ... ем өзім ... ... ... ... бала мен ақсақалдардың мұң-мұқтажы ортақ екенін
аңғартып, қойшы баланың халықтың кеткен жерлеріне шығарған өлеңін келтіруі
шеберлік.
Ж. Тілеулиннің «Ұлтшыл жігіт» ... ... ... ... ... жазылған. Ахмет Жанталин Жұмағалидың жан досы болғаны
көрінеді. Мақаланың ... Ж. ... ... бірнеше категорияға
бөліп, олардың ішінен ұлтына жаны ... ... ... ... ... ... атап өтеді. Сол жігіттердің қатарына Ахмет Жанталин де
жатады. Мақаланың өн бойында Жұмағали Тілеулин Ахметті абақтыға жала ... ... ... ... кім екенін анықтауға тырысады. ... ... ... ... ... жері мен ... дауларын шешуге көмек тигізгенін айта келе, басқа ... ... ... ... Сонымен бірге, Ахметтің қандай
себеппен қамалғанын түсіндіреді: «Иә, болмаса ат үстінен кейбір ақсақалдар,
мырзалар азырақ үн, ... орыс ... ... ... қазақ жерінен
бір-екі десятина сатылса, ол жер жыртыла келе 10-15 ... ... ... іс ... мұны қалдырайық десе, Ахмет секілділерге бір жағынан манағы
ақсақал, екінші жағынан мұжық қабағын түйеді»[l]. ... ... ... жердің тартып алуына, байлардың жерді арзан бағаға сатуына қарсы
тұрғанын айтты. Сол себептен де абақтыға қамалғанын жан ... ... ... автордың озбыр саясат пен оның салдарынан туындаған ... ... ... аңғарылады.
Асылы, Жұмағалидың жазғандарынан білімінің ... ... мен ... ... ... үшін оның он төртінші жылғы “Айқаптың”
алғашқы санында бас мақала орнына ... ... атты ... ... ... орыс жұртының данышпаны Толстой күллі жан иесіне бір
көзбен қараған, қай жерде жәрдемсіз ... жан ... ... ... Мечников деген асып туған зор дәрігер бар. Неше түрлі аурулардың
тегін ашқан адам. Оның тапқан дәруін бүкіл адам ... ... ... ... ... ... ... шашатын баспасөз”[li] деп айтумен
баспасөздің болашақты ... ... ... ... ... ... дәлелдеген.
“Баспасөздің басын ұстаған кісінің қандай адам болуында да көп шарттар
болмақшы. Біреулер оқып жол көріп ... ... алып ... соң, ... өзгелерден асып кеткен зерек жұрт ісіне қанық болған соң. Бұлар
дүниенің ... ... ... ... ... ... ... қанық болған
соң, оны жұртқа жеңіл тілменен түсіндіреді. Болашақ істер турасында ... ... ... ... жоруы онша теріс те кетпейді. Олар басарлық
сөздерді салыстырып, толғап, сынап сонан соң басады”[lii] дей ... ... қай ... ... болса да, оның шығарушылары сол
жұрттың ортасында бірдей, барлығына бір көзімен қарап, ... ... ... ... ... қай ... ... да ең үлкен қорғаушысы
баспасөз екенін дәлелдеп береді. Бұл мақалада ол ... әр ... ... ... ... ... ғана қолдайтынын көрсетті.
Ол баспасөз қызметкерлеріне, әр сөздің астарлы мәнін терең түсінетін
оқырмандарды ... ... ... оның ... ... басын жоғарғы екі жолдан хабары болмаған
кісі ұстаса, басқаға қарасуға шамасы жоқ ... да, ... ... ... басына мінбесе, біраздан соң шелегінің түбі көрініп ... ... ... ... алдындағы жауапты іске кірісудің керегі
шамалы екенін ... ... ... ... ... ... ... “Біраздан
бері бұл журналға (“Айқап” журналына) жас сөз ... ... ... ... ... ... едік, бізден де Писарев, ... ... ... тайған жағымпаздардың қаламын түзеп тұрады
ғой”[liv] дейді. Бұнда ол қазақтан шыққан Добролюбовтардың ... ... ... ғана, - дейді ол, - бізде баспасөздің құны өсер еді. Жұмағали
Тілеулин қызметінің құндылығы – біз одан ... ... ... ... ... ... Тілеулин “Айқапты” үлкейту туралы” атты мақаласында қазақ
тілінде ... ... ... ... ... журналының
көлемін үлкейту керектігін, шығу мерзімін жиілету керектігін сөз еткен ... ол ... ... ... ... көрсетіп берген. Яғни,
“Айқапты” үлкейту туралы жұрттың маслихат сұрап жазған сөздеріне әр ... ... ... ... ... Орал облысынан Хусейн
Байгилдинұлы былай деп ... ... ... ... ... ... шығармай-ақ, “Айқаптың” өзін толықтырып, қаршын молайтып һәм жұмасына
бір шығару керек”[lv]. Ал Павлодардан Уалихан Ғұмаров: “Журналдың бір ... ... ... Біздің журналдарды орыстардан алып оқушылар болмас.
Қазақ халқының хал жайын орыстарға таныту үшін шамаларынан келген ... ... ... Бір ... ... бір жағын қазақша айтқанменен
одан не пайда күтіп болар”[lvi] деп журналдың ... ... ғана ... ... ... ... ... Жименеевтің: “Әуелгі тілегім –
Орынбордағы шығатұғын “Қазақ” газетасына шамамыз келгенше жәрдем берейік.
Екінші тілегім – ... ... қоя ... ... ... бір ... ... тілегім – журналға орысша жазуды қоя тұрып, орысша білімі бар
жігіттеріміз үкіметтің жер алу, ... оқу, ... ... уа ... ... керекті шуам бұйрықтардан қазақша аударып ... ... ... Бұл қазақша аудару орысша жетік оқығандарымызға керек
болмаса да, біз ... ... ... үшін ... ... оның ... тағдырына бей-жай қарамауы, қазақ ұлтына, тіліне, оның
баспасөзіне де жан ... ... ... ... ... өзі ... бар ... қадірін білмегендік –
ақымақтық” сөзінің барлық білімділердің айтқан пікірімен ... ... ... ... ... ... етіп қойған.
Жұмағали аға сол кездегі қазақ зиялыларының ішіндегі аз жазса да саз
жазатын ірі ... ... үн ... асқан білімді, беделді
адамдардың бірі болған. 1917 жылғы ... ... 3 ... ... мұсылман съезі” мақаласында ол қоғамдық ... зор ... ... ... ... ... жиылған 800-ден артық
өкілдерінің ... түрі ... болу ... ... ... ... ... екі жаққа бөлінді. “Біреулері – мемлекет түрі
демократическая, ... ... ... ... мемлекет билігі халықтың өз қолында болып, бүтін Россиядағы жұрт
бөлінбей, тұтас ... ...... федеративная республика,
яғни жұрт өз тізгінін өзі алып, өз ісін өзі бітіріп, бөлектеніп, жалғыз-ақ
мемлекетке ортақ іске ... ... Бір жағы – ... ... жағы ... ... ... Ғаббас Асхатов – ... ... үш ... ... ... үш түрлі негізге тіреп
сөйледі”[lviii].
Унитаристер “федерация ... деп ... ... ... ... ... басқалар тіпті надан. Оларда неше түрлі фабрика, завод жоқ. Оны
шығарарлық ... жұрт ... ... ... өнерден бос, құралақан”[lix]
деп бір ойын жайып салып, осыдан кейін де ашық ... ... ... даласына жеткізуді мақсат етті.
“Ең соңғы сөйлескендерінде федералистер ... түрі ... ... ... ... қалдырып, нағыз шын ойларын айтыса бастады. ... ... ... ... ... ... Олар ... Россия
қолында Еділ бойындағы татарлар ... Және де ... пен ... бос жер көп. Олар ... ... ... Онда ... пайда
жоқ. Егерде бөлінбей тұрса, онда жері жоқ татарлар қазақ пен Түркістан
жеріне ... ... жер ... ... ... ... айтылған
сөздерін қазақ еліне баспасөз арқылы таратып, қорғансыз ... ... ... ... ... публицистика саласындағы ерлігі мен
өжеттілігін дәлелдей түспек.
Сонымен, Жұмағали Тілеулиннің аты ... ... ... алтын
әріптермен жазылуға тиіс есімдердің бірі деп ойлаймын. Публицистика дәуір
үнін жасай отырып, тіршіліктің сан қилы ... ... ... ... ... ... отырып, болмыстың бүкіл
шығармашылығын бұқара алдына ... ... ... ... ... ... қазақ публицистикасының өскелең өміріне, журналистиканың
өркендеп, дамуына өзіндік үлес ... ... ... ... ... ... ... көсілтіп жаза алатын шеберлігін тағылымдық ... ... Алаш ... ... өз ... озық елдер қатарынан көруді
көксеген жоғарыдағыдай ұлтжандылығы, елінің азат ертеңін ойлап, қашан ... ... ... ... ... оны қазақ қырында ұлт-азаттық
қозғалысының туын көтерген «Алаш» ... алып ... ... ол оның
белсенді мүшесі болып қана қоймай, серкелерінің де ... ... ... ... негізін қалаушы Әлихан Бөкейханов бастаған бір ... ... ... ... де куә ... отыр. Омбыда «Алаш» партиясының
облыстық комитеті ашылғанда оған ол мүше ... ... ... ... ... ... ... жылы 21-26 шілде айында Орынборда өткен Бүкілқазақтық съезінде 14
мәселе қарастырылғаны белгілі. Соның ішіне ... ... ... һәм ... ... ... депутаттар» мәселесі де
кірді. Жұмағали Тілеулиннің Қызылжар облысынан депутаттыққа сайланғаны
Үшкілтай Сүбханбердинаның кітабынан ... ... ... ... әр ... ... һәм ... кандидаттарын лайықтады. Депутаттар
тасқа түскенде ... ... ... де төменде көрсетті. Әр ... һәм ... ... ... ... ретімен мыналар:
Ақмола облысынан: 1.Айдархан Тұрлыбаев; 2. Асылбек Сейітов; 3. Ережеп
Айтбаев; 4. ... ... 5. ... ... ... жылдың қазан-желтоқсанында ... Алаш ... ... ... 1917 жылдың 17 қазанында Омбы қаласында І-ші
бүкілқазақтық съездің шешімін орындау мәселесін талқылаған Ақмола облысында
Алаш ... құру ... ... ... Съезде Алаш партиясының
бағдарламасын Әлихан Бөкейханов сөз сөйлеп ... ... Бұл ... ... 5 ... ... 50-60 адам ... Съезде Алаш
партиясының Ақмола ... ... ... ... ... Айдархан Тұрлыбаев, комитет мүшелері – Асылбек Сейітов, Мағжан
Жұмабаев, Мұхтар Саматов, Бекмұхамбет Серкебаев, Ережеп Итбаев, Дінмұхамбет
Әділов, Жұмағали Тілеулин, Кошмухамбет ... ... ... ... Алаш ... ... ... комитеттері құрылды. Петропавл
уездік комитетінің жетекшілері болып Жұмағали Тілеулин, ... ... ... сайланды. Тұрсын Жұртбаевтың «Талқы» атты
кітабында уездік комитетінің ... Есім ... Алаш ... ... ... ... Жұмағали Тілеулин болғанын айтады.
Алаш партиясының өкілдері қазақ ауылдарында насихат жұмыстарын
жүргізді. 1917 жылдың ... ... ... Алаш ... ... ... ... екенін көрсетті. Уездердің көбінде үш негізгі
партияның ішінен Алаш партиясы эсерлер мен ... озып ... ... ... 1917 жылдың желтоқсанына қарай Ресейдегі жағдай
өзгере ... 25 ... (7 ... ... ... ... Уақытша
үкімет жойылып, өкімет большевиктердің қолына өтті. Осындай жағдайда ... 5-13 ... ... ... II-ші ... ... Елде азаматтық соғысының өрши бастауына байланысты және ... ... ... ... ... ... екі ... келді: Алаш Автономиясын құру және өз қарулы күшін нығайту. Алаш
Автономиясын басқару үшін Алаш ...... ... ... «Алашорда»
сайланды.
Алашорда үкіметінің төрағасы болып Әлихан Бөкейханов тағайындалды.
Алашорда көшбасшылары Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... асыру үшін үлкен жұмыстар атқарды. Бұл жөнінде профессор А. Х.
Қасымжанов өзінің ... ... (А.: ... ... 1995)
былай деп жазды:
«Әлихан Бөкейханов саясатының ұлттық-мемлекеттік идеясын жүзеге асыру
мақсатында көп күш салған қайраткерлер 1917 ... ... ... ... сол үшін өз ... ... шалды»[lxii].
Алашорда жағдайы күннен-күнге ... ... ... ең алдымен автономия жөніндегі мәселені шешуге тырысқанымен,
олардың үміттері ақталмады.
1918 жылдың 6 қаңтарында большевиктердің ... ... ... ... ... ... ... алуы Алашорданың
жағдайын қатты қиындатты.
Осы кезеңде Алаш партиясының өкілі Жұмағали Тілеулин де тұтқындалып,
абақтыға қамалған ... ... ... әу ... құп көрмей, мүшелерін
қуғындаған Кеңес ... ұлт ... ... ... ... ... қуғын-
сүргінді күшейте түсті. Алашорда серкелерінің қатарында 1918 жылы
тұтқындалып, 3 жыл ... ... ... ... 20- ... аяқ
шеніндегі қуғын-сүргіннің екінші толқынына тап болып, тағы да ... 2 жыл ... ... соң, ... Орталық қаратопырақты аймағына
жер аударылды. Онда Белозер аудандық ауруханасында дәрігер болады. Айдауда
жүріп те ол қаламын қолдан ... ... ... дәрігерлік кеңес
жазады, медицинаның күрделі мәселелерін зерделеп, зерттеулер жүргізеді.
Гүлнәр Міржақыпқызы «Аманат» естелігінде: ... ... көп ... ... ... саны 32. ... ... Жұмабаев,
Жұмағали Тілеулин бар”[lxiii] деп айтады.
«Жұмағали тұтқындалысымен оның туысқандары мен ... ... ... ... ... ... бүкіл мал-мүлкінен айрылып,
жеке басы жауапқа тартылады. ... ... бірі ... бірі ... ... жұмысшы болып артельге кіріп жан сақтайды. Шиеттей бала-шағасы мен
туғандарының ауыртпалығы өз ... ... ... ... ... асып ... ... Гүлнәр апай әкесінің айдауда жүргенде бірсыпыра
жолдастарынан алған хаттарынан үзінділер ... ... бірі ... ... ... ... 1934 ... 30 мамырда жазған хаты:
“Ст. Медвежья гора. Мурманск.ж.д. 1 ОЛК. Центральные курсы ... при ... ... М. ... ЦЧО ул. ... дом 6. Ж.Тілеулин.
Адрестеріңді жуырда алдым. Тұрмыс ... ... ... Павел қаласы,
қаратопырақ бетінде саулық сақтау жұмысындамын. Менен басқа мұнда біздің
жақтан кісі жоқ, жалғызбын. ... ... ... ... ... жоқ. 2 ... бері ... тұрып жатыр... Мұнда қызмет болғанмен
табыс аз. Үй-іші келе алмай отырғаны содан. Өздерің қандай халде ... ... ... көптен хат келмей тұр... ... ... ... Гүлнәр апай: Жұмағали “Міржақыптың інісіндей сенімді
жолдасының бірі, қатар қамалып бес ... ... ... 1936 жылы
Қырғызстандағы Новотроицк поселкесінде дәрігерлік атқарып үй-ішімен тұрып
жатқанда, 37-нің зобалаңына ... ... ... - ... жылы айдау мерзімі аяқталған Жұмағали ... ... ... бір-ақ шығарады. Бішкекте ол тағы да бір ... ... боп ... ... Жан ... ... күнелтіп
жатқан отбасын көшіріп алады. Ауруханадағы жұмыстан қолы қалт ... ... ... ... ... ... бейқұт өмір, ызы-шусыз тыныш тіршілік көпке ұзамайды.
Екі жылдан соң 37-нің зұлматы басталып, олар қайтадан ... ... ... Ішкі ... комиссариатының “үштігі” шешетін шақта Жұмағали
Тілеулинді Түркістан әскери округінің трибуналы ... ату ... ... 1938 ... ... жүзеге асырылды. Сөйтіп, Алаш ардагерінің ұлтым,
жұртым деп соққан от жүрегі басқа елдің аспаны астында тоқтап, басқа ... ... ... ... жанашыры болған ХХ ғасырдың 20-30 ж.ж. ұлтжанды
қазақ интеллигенциясының бір өкілі Жұмағали Тілеулин ... ... ... ... ... ... ... миллиондаған адамдар
зардап шекті. Әсіресе қатыгез қудалауға ұлттың оқыған азаматтары ұшыраған.
Олардың ішінде - ... ... ... ... ... ... мен Жаханша Досмұхамедовтар, ... ... ... ... Жұмабаев, Жұмағали Тілеулин және тағы басқалары.
1920 ж. аяғы мен 1950 ж. ... ... ... ... азаматтардың көбі РСФСР-дің ... ... ... деп ... 58-ші бап ... ... еді.
Бұл бап бойынша қылмыскер жоғарғы жаза үкімі болып саналатын – ату жазасына
кесілген. Жоғарыда аты ... ... ... ... да, өз білім мен ... ... ... ел мен ... қызмет еткендері үшін ату жазасына кесілді. Ал егер де оларды
шығармышылық қызметтері дәл ... ... ... ... ... бұл ... әлі де өз ... пайдасын келтірер еді.
Осыған байланысты біздің міндетіміз: біріншіден, замандастар ... ... ... ... ... өткен дәуірдің қарама-қайшы
саясатын жеткізу. Екіншіден, нәубетке тап болған адамдардың қандай жағдайда
болашаққа сеніп, қиыншылыққа төзіп, ... биік ... ... арыстардың өздері қалап кеткен қоғамның сыр-сипатын ашу.
Бүгін біз жаңа мыңжылдыққа аттап отырмыз, бірақ біздің бүгінгіміз бен
болашақтың түп-тамырлары өткен ХХ ... ... ... ... ... ел ... өзінің ақтандақ беттерімен бүгін халықтың ой елегінен
өткізілуде. Дәл қазір біртуар ұлдарымыздың өмірі мен халық үшін ... ... ... зерттеу, олардың әрқайсысын халық арасында
насихаттау – бүгінгі күн ... ... ... мәселе екенін
түсінетін кез келді. Осы біртуар ... бірі – ... ... мен
ағартушылық саласында халық игілігіне ... ... ... ... ... ХХ ... ... ғұмыр кешіп, қоғамдық-саяси, құқықтық
ой-пікірді дамытуға үлес ... ... ... Жұмағали Тілеулин хақында
кейінгі ұрпаққа мұра болып қалатындай із қалдыру қажет.
Жұмағали Тілеулин – ХХ ғасырдың басында өмір сүрген қоғам ... ... ... ... ... бір сырлы” азамат еді. Ол өз
дәуірінің білгір дәрігері болып қана ... ... ... ... ... бой ... патша үкіметінің қазақ халқына жасаған озбырлығына
қарсы шығып, онысын баспасөзде ... ... ... жариялау арқылы
көрсеткен ірі қайраткер еді.
Жұмағали Тілеулин өз заманының білгір ... бола ... өз ... ... Ж.Тілеулиннің журналистік, публицистік
мұраларын саралап-салмақтау кейінге үлгі-өнеге, берері мол дәріс болып
табылады. ХХ ... ... ... ... ... ... ... көтерген өзекті мәселелері тәуелсіз мемлекетімізде дәл ... де ... ... ... аңғарту, тарихи сабақтастықтың нағыз
айғағын көрсету керек.
Жұмағали Тілеулиннің қазақ ... ... бойы ... ... туын ... алаш арыстарының қатарында болуының өзін тарихи
құбылыс деп бағамдаумен бірге оның ... ... ... ... бүгін бағдарлап, бағалау оңайға түспейді. Дәрігерлік
білім алуы, ... ел ... ... ... ... ... ... директоры бола жүріп “қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып күн
болсам” ... ұлы ... ... ... қызмет жасауы соқтықпалы соқпақсыз
сары даладан соныдан із ашуы ... ... ... ... ... биіктетіп, дарақтай дараландыра түсері даусыз.
Жұмағали Тілеулиннің ғұмырнамалық жолын әлі де ... ... ... ... оның ой ... мен ... ... бағамдау,
Алаш арыстарымен қатынастары әсіресе Міржақып, Мағжан естеліктерін
іздестіру, Омбы, ... ... ... ... тәрізді қалалармен
тамырлас алаш арыстарының қызмет ... ... ... ... тарихшылар
еншісіндегі жұмыс десек те, қолында қаламы бар біздердің де қарап ... ... ... ... ... ақын ... Жұмабаев досы Жұмағали абақтыға алғаш түскенінде
оған жыр арнап:
Ардақты ер! Ұмытылмас қылған ісің,
Күні ертең ... алаш ... ... көп ... ... ... жұмсар күшін,[lxvii] -
деген екен. Иншалла, бүгінгі тәуелсіз, азат алаш баласы ардақты ... есте ... күш ... деп сенеміз.
СІЛТЕМЕЛЕР:
-----------------------
[i] М. Қозыбаев. Ер есімі – ел есінде. Егемен Қазақстан. 1998. 18 сәуір.
[ii] ... ... 1990. №12. ... М. ... ... қарсы күрес кезеңдері. Қазақ тарихы.
1993. №1.
[iv] М. Қойгелдиев. Алашорда. Егемен Қазақстан. 1992. 18 қаңтар.
[v] А .Қасабеков. Қазақ философиясы тарихын қалай ... ... ... ... К. ... ... ... болып санала ма? Қазақстан коммунисі.
1991. №5.
[vii] Б. Жақып. Қазақ публицистикасының пайда болу, даму ... ... ... С. ... ХХ ... қазақ әдебиеті. Қазақстан баспасы. 1932. 44-
45 б.б.
[x] Ғ. Ахмедов. Қилы-қилы заман болды. Жұлдыз. 1992. ... М. ... Ер ... – ел ... ... Қазақстан. 1998. 18 сәуір.
[xii] Г. Дулатова. Мәңгілік мирас. Қазақ әдебиеті. 2003. 7 ақпан.
[xiii] Т. ... ... бір ... Арқа ... 2003. 26 сәуір.
[xiv] Сонда
[xv] Сонда
[xvi] Г.Дулатова. Мәңгілік мирас. Қазақ әдебиеті. 2003. 7 ақпан.
[xvii] Бес арыс. Құрастырған Д. Әшімханов. Алматы: Жалын, ... ... ... ... 1989. ... Г.Дулатова. Ардақтап өтем әкемді. Жұлдыз. 1990. №6.
[xx] Сонда
[xxi] М.Дулатов. Оян,қазақ! Қазақ. 1917. №239.
[xxii] Г.Дулатова. Мәңгілік мирас. ... ... 2003. 7 ... ... Г.Дулатова. Жұмағали Тілеулин. Мәңгілік мирас. Алматы,1998.
[xxv] М.Жұмабаев. Шығармалары. Алматы,1989,64-65 беттер.
[xxvi] С.Муканов. Школа жизни. Юность. ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақстан. 1998.
24 шілде.
[xxviii] Сонда
[xxix] Н.Батталқызы. Сейітбаттал Мұстафаұлы – Шернияз ақын. Жұлдыз. 2003.
№4.
[xxx] Қ.Мұқанов. Мағжан мен ... ... ... ... 1998. ... А.И.Сембаев. История развития советской школы в Казахстане.
Алматы,1962 г.
[xxxii] Қ. Мұқанов. Есімі ескерілмей келеді. Қазақ ... 2000. ... ... ... мен ... ... ... Қазақстан. 1998.
24 шілде.
[xxxiv] А. Байтұрсынов. Әдебиет танытқыш. Алматы. 2003. 75-бет.
[xxxv] Т. Амандосов. Публицистика – дәуір үні. Алматы. 1974. ... А. ... ... ... Алматы. 2003. 77-бет.
[xxxvii] Ж. Тілеулин. Әуелгі байлық – денсаулық. Айқап. 1913. ... ... Ж. ... ... һәм оның ... Қазақ. 1915. №99.
[xl] Сонда
[xli] Ж. Тілеулин. Денсаулық. Қазақ. 1915. №96.
[xlii] Сонда
[xliii] Сонда
[xliv] Ж. Тілеулин. ... ... ... мәселелер. Айқап. 1911.
№8.
[xlv] Сонда
[xlvi] Т.Қожакеев. Жас тілшілер серігі. 167-168 бет.
[xlvii] Ж. ... Ат ... ... түс. ... 1912. ... Ж. ... Мейірімді төре. Айқап. 1913. №8.
[xlix] Сонда
[l] Ж. Тілеулин. Ұлтшыл жігіт. 1915. №108.
[li] Ж. Тілеулин. Баспасөз. Айқап. 1914. ... ... ... ... Ж. ... ... ... туралы. Айқап. 1913. №6. 124-126 б.б.
[lvi] Сонда
[lvii] Сонда
[lviii] Ж.Тілеулин. Жалпы мұсылман ... ... 1917. 3 ... ... ... ... Қазақ газеті. 407-бет.
[lxii] А. Қасымжанов. Портреты. Алматы. 1995. 54-55 б.б.
[lxiii] ... ... ... 1994. ... С. ... Алаш ... ... 2003. №6.
[lxv] Г.Дулатова. Аманат. Жұлдыз. 1994. №3-4.
[lxvi] Сонда
[lxvii] М.Жұмабаев. Шығармалары. ... 1989. 64-65 ... ... ... :
1. ... // Құрастырушылар Ү. Субханбердина,С. Дәуітов. Алматы: Қазақ
энциклопедиясы, 1995.
2. Ақтаев С. Алаш ... // ... 2003. ... ... Т. Публицистика – дәуір үні. Алматы: Қазақстан баспасы,
1974.
4. Атабаев Қ. Қазақтың негізгі ... // ... 2000. № ... ... Ғ. Алаш - ... ... Алматы. 1996.
6. Ахмедов Ғ. Қилы-қилы заман болды // Жұлдыз. 1992. №5.
7. Батталқызы Н. Сейітбаттал ...... ақын // ... ... ... А. ... ... Алматы: Атамұра, 2003.
9. Бес арыс. Естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар // Құрастырған
Д.Әшімханов. Алматы: ... ... ... М. Оян, ... // ... 1917. ... Дулатова Г.М. Ардақтап өтем әкемді // Жұлдыз. 1990. №6.
12. Дулатова Г.М. Аманат. ... // ... 1994. ... ... Г.М. ... ... // Мәңгілік мирас. Алматы, 1998.
14. Дулатова Г.М. Мәңгілік мирас // Қазақ әдебиеті. 2003. 7 ақпан. № ... ... Б. ... ... ... ... даму кезеңдері. Алматы:
Білім, 2004.
16. Жалмұхамедов Ә. Ішкі хабарлар // Қазақ. 1917. № 235. ... ... М. ... ... ... ... ... Т. Талқы. Алматы: Қазақстан, 1997.
19. Қажыбаев Т. Алаштың бір арысы // Арқа ажары. 2003. 26 ... ... // ... Ү. Субханбердина, С. Дәуітов, Қ. Сақов.
Алматы: Қазақстан, 1998.
21. Қамзабекұлы Д. Алаш және ... ... ... ... ... Б. Жумагали Тлеулин // Тағылым. Алматы: Жібек жолы. 2000.
с. 423-442.
23. Қасабеков А. Қазақ философиясы тарихын ... ... // ... №5. ... ... Т. Жас ... ... 167-168 бет.
25. Қойгелдиев М. Алашорда // Егемен Қазақстан. 1992. 18 қаңтар.
26. Қойгелдиев М. Отаршылдыққа қарсы ... ... // ... ... №1.
27. Қойгелдиев М. Алаш өткен жол // Ақиқат. 1994. № ... ... М. Алаш ... ... ... ... Қасымжанов Қ. Портреты. Алматы. 1995.
30. Қозыбаев М. Егемен Қазақстан. 1998. 18 сәуір.
31. “Молодая ... 1990. №12. ... ... С. ХХ ... ... ... ... баспасы. 1932.
33. Мұқанов Қ. Мағжан мен Міржақыптың досы // ... ... ... ... Мұқанов Қ. Есімі ескерілмей келеді // Қазақ батырлары. 2000. №10.
35. Муканов С. Школа жизни. Юность. ... ... 1985 ... ... К. ... ... – деятель «Алаш-Орды». Алматы: Жибек
жолы, 2005.
37. ... К. Алаш және ... ... ... ... // ... 1994. № ... Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы: Ататек, ... ... К. Ұлт ... ... және ... ... // Ақиқат.
1996. № 6.
40. Нұрпейісов К. Саяси партия болып санала ма? // Қазақстан ... ... ... С. Арыстары Алаштың. Алматы: Жеті жарғы, 1998.
42. Рысбеков Т., Қарабалин Г. Алаш ... ... ... ... 2000. № ... ... С. Тар жол тайғақ кешу. Тарихи мемуарлық роман. Алматы:
Жазушы, 1977.
44. А.И.Сембаев. История ... ... ... в ... ... ... Тілеулин Ж. Жас туғандарымызға // Айқап. 1911. № 3.
46. Тілеулин Ж. Мұсылмандар тіршілігіне ... ... // ... ... ... ... Тілеулин Ж. Ат үстінде көрген түс // Айқап. 1912. ... ... Ж. ... ... – денсаулық // Айқап. 1913. №2.
49. Тілеулин Ж. Мейірімді төре // Айқап. 1913. №8. (Араб графикасы).
50. Тілеулин Ж. ... // ... 1914. ... ... Ж. ... ... туралы // Айқап. 1913. №6. 124-126 ... ... ... Ж. ... // Қазақ. 1915. №96. (Араб графикасы).
53. Тілеулин Ж. Науқас һәм оның емделуі // Қазақ. 1915. №99. ... ... Ж. ... ... // ... 1915. №108 ... графикасы).
55. Тілеулин Ж. Жалпы мұсылман съезі // Қазақ. 1917. 3 маусым.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бес арыс2 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
Алаш қозғалысының қайраткері – Жанша Досмұхамедов14 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - ғалым, ағартушы, қоғам қайраткері6 бет
Ахмет байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер- ген қоғам қайраткері18 бет
Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар16 бет
Д.А. Қонаев ірі мемлекет қайраткері8 бет
Дінмұхамед Қонаев қоғам қайраткері7 бет
Дэвид Ллойд Джордж-ағылшын қайраткерінің саяси өмірбаяны9 бет
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь