Қабдеш Жұмаділов және қазіргі роман жанры

Қабдеш Жұмаділовтің тарихи романдарын талдай отырып, өзімнің де тарихқа жүгінуіме тура келді. Қашанда әдебиет пен тарих байланысты ғой. Сондықтан да диплом жұмыста көп нәрсеге түсінік беру үшін, тарихи мәлеметтерге сүйену керек болды. Бұл мақсатта «Қазақ ССР тарихы», «Қырғыз ССР тарихы», энциклопедиялар, тарихшылардың мақалаларының барлығына шолу жасалды. Әсіресе, жазушының Қаракерей Қабанбай туралы жазған «Дарабоз» романы көп ізденісті талап етті.
Өйткені, әрбір жазушы кез.келген шығарманы жазу алдында көп ізденіс, шығармаға байланысты материал тауып, даярланады. Содан кейін бәрін сарапқа салып, содан кейін шығарма жаза бастайды. Ал, тарихи романды жазу үшін жазушыға үлкен дайындық керек. Ол тарихты тарихшыдан кем білмеу керек. Қабдеш Жұмаділов те «Дарабозды» өмірге әкелерден бұрын, көп нәрсені зерттеп, талдау жасайды. Бүгінде «Дарабоз» романының маңызды шығарманың бірі болып отырған сондықтан.
Қабдеш Жұмаділов . тіл байлығы керемет қаламгер. Қай шығармасын оқысаң да, осы айтылғанға көзің жетеді. Бұл әрине жазушының «сөз өнерінің» шебері екенін дәлелдейді. Оның сөздері орынды пайдаланып, әр түрлі тіркестерді қолдануының өзі шеберлігінің бір көрінісі.
Дипломдық жұмыста жазушының романдарында қолданған әр түрлі мақал.мәтелдерді, сөз тіркестеріне ерекше мән берілді.
Асылы, Қабдеш Жұмаділов . әдебиетке үлкен дайындықпен келген жазушы. Ең алдымен . ол шебер суреткер.
Мәселен, «Көкейкесті» романындағы Қарлығаш бейнесі, «Атамекен» романындағы Ғалия бейнесі, «Дарабоз» романындағы Назым бейнесі, сонымен қатар «Көкейкесті», «Атамекен» романындағы қала мен ауыл көрінісінен үзінді берілген. Сонымен қатар, диплом жұмысында романдардың идеясы, жазылу себептері, оған жасалған дайындық туралы да айтылып өтеді. Бұларды жазуға жазушының ғұмырнамалық романы көмекші болды. Өйткені, мұнда тек жазушының өмірбаяны ғана
        
        Қабдеш  Жұмаділовтің  тарихи  романдарын  талдай  отырып,   өзімнің  де
тарихқа жүгінуіме тура ... ... ... пен ... ... ... да ... жұмыста көп нәрсеге түсінік беру үшін,
тарихи мәлеметтерге сүйену керек болды. Бұл ... ... ... ... ССР ... энциклопедиялар, тарихшылардың
мақалаларының барлығына шолу жасалды. Әсіресе, жазушының Қаракерей
Қабанбай туралы ... ... ... көп ... ... етті.
Өйткені, әрбір жазушы кез-келген шығарманы жазу ... ... ... ... ... ... даярланады. Содан
кейін бәрін сарапқа салып, содан ... ... жаза ... ... ... жазу үшін жазушыға үлкен дайындық керек. ... ... кем ... ... ... ... те ... әкелерден бұрын, көп нәрсені зерттеп, талдау ... ... ... ... ... бірі ... отырған
сондықтан.
Қабдеш Жұмаділов – тіл байлығы керемет ... Қай ... да, осы ... көзің жетеді. Бұл әрине жазушының ... ... ... ... Оның ... ... әр ... тіркестерді қолдануының өзі шеберлігінің ... ... ... ... ... әр ... мақал-
мәтелдерді, сөз тіркестеріне ерекше мән берілді.
Асылы, ... ... - ... ... ... ... Ең ... – ол шебер суреткер.
Мәселен, «Көкейкесті» ... ... ... ... ... ... «Дарабоз» романындағы Назым бейнесі,
сонымен қатар «Көкейкесті», ... ... қала мен ... үзінді берілген. Сонымен қатар, диплом ... ... ... ... оған ... ... ... айтылып өтеді. Бұларды ... ... ... ... ... Өйткені, мұнда тек жазушының өмірбаяны ғана ... ... оның әр бір ... жазылу тарихы баяндалады.
Дипломда, жазушының соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... 2002 жылы ... көрген «Прометей
алауы» романы жан-жақты талданады.
Қабдеш Жұмаділов жасының ... ... ... ... ... ... ... жылдар ол бізді «Таңғажайып
дүние», «Ақтайлақ би», ... ... «Қыл ... ... ... ... Әлі де ... сенемін. Өйткені,
бұл қаламгер ең ... демі ... өз ... қоштаспайды.
Ал бұл жазушы тірі тұрғанда, біздің әдебиет үшін ... ... Сол ... бұл жазушыға тек ұзақ өмір тілеуден ... ... ... ... ... және ... ... жанры
Алпысыншы жылдары тұтасымен қарастыратын ... бұл ... ... ... қарай ілкі қадам ... тағы ... ... деп айта ... ... ... сол ... ерекшеліктер өз септігін тигізбей ... ... саны ғана ... ... да ... ... да ... ынта-ықыласы өсе түскен ... ... ... Тынымбай
Нұрмағамбетов, өзінің әдебиетке осы шақта келгенін еске ... ... ... «Егемен Қазақстан» газетінде ... ... ... атты ... ... деп ... «Алпысыншы
жылдары (одан былай ... да) ... пен ... бағы ... ... қуған жанның мәртебесі өзге кәсіп-мамандықтардың бәрінен де биік
тұрды. Ел – ... ғана ... ... мен өнер ... ... ... ... басталды деуге болады. Алқа жиын, ... ... ... ... да ... ... осы ... өнер жайлы десек, тағы да ... ол ... ... пен ... ...... деңгейі»
деген қағида айтылып қана қоймай, мойындалды, ... Ол ... сөз ... әдебиетіміздің бір биігі – Ғабит Мүсіреповтың
«Әдебиет ұлы ... ұлт ... - ... ... «мен қазақпын»
дегендерді ұйытып тұрған шағы болатын.
Шынында да, 1956 жылы ақпан ... ... ХХ ... өтіп, онда
Сталиннің жеке басына табынушылықтың ... ... зор ... ... ... қоғамда бірақ өзгерістер болғаны
белгілі. Бұл съездегі ... осы ... ... ... ең ... ... ... ішінде толғаныс тудырып, бұл
баяндама үлкен дауға ... ... ... ... Сабуров,
Кириченко, Суслов сияқты ... ... ... ... ... жылы жеке адамның басына ... ... жою ... ... Комитетінің ... ... ... ... босаңсуы, еркіндік белгілерінің нышан беруіне, айқындалуына
себеп ... Бұл ... ... де ... ... оған ... әсер ... оң ықпалын тигізді.
Әдебиетке заманның «кеңігені» жақсы әсер ... ... ... кеңіп, арқыны ұзарды. Жазушылардың саны да ... ... ... ... ... де ... ... жазушылар не
жазса да, олардың шығармалары «Социалистік реализм» дейтін ... ... тиіс еді. ... бұл ... ... бір
орында тоқтап қалмай, ары ... ... ... ... ... Біздің жас жазушыларымыз бен ақындарымыз қазақ әдебиеті
деп ... ұлы ... ... асау ... ... ... еді. ... іңкәр сезіммен, ұлы үміт, үлкен махаббатпен
жылт-жылт аққан сол ... ... ... ... ... одан ... де алдағы уақыттары да ағып келіп
жатар жылғалар болмаса, болмай ма, аға ма, ... ма? Ал, ... ... алып өсер ... ... ... ... қазақ
ұлтының күйі не ... ... ... ара жарысына алғаш ... ... ... қаралдысы аз емес-ті. ... ... ... ... алғашқы қара ... ... ... алысқан ұшқырлардың талайы көш ... ... ... ... ... ғана аламан бәйгеден ... ... ... ... ... ... ... жазушы Қабдеш Жұмаділов те
бар.
Қабдеш Жұмаділовтің ... ... ... бұрын Қазақстанға,
өз ата-жұртына келуінің өзі бір ... ... ... драматург
Әкім Тарази қаламгермен ... ... еске ... ол ... деп ... «Сол бір ... ... ортасында ойдан-
қырда құралып, Алматыда бас ... ... ... ... ... біздің назарымызды бірден ... ... оның ... ... ... Өзі Қазақстанда емес,
сонау Шығыс Түркістанда көшпенділер ... туып ... ... ... бастан кешіріп келген өз хикаясы да аз еместі.
Әлі ... ... ... ... ... ... шекарадан бірде ары, ... ... ... босқындар
тағдыры, Шығыс Түркістандағы ұлт ... ... ... ... ... әңгімелеп отырғанда, ол ... алыс бір ... ... арғы аталар заманынан, көне тарих қойнауынан келген адамдай
әсер ... да, ... ... ... туып ... ол
есейген шағында ғана біздің елге көшіп келді. Жазушының туған ... ... ... күнгей беті, Қытайға қарап қалған ... елу ... ... ... ... ... бұл
жерлерді қазақтар мекен еткен. Әкім Тарази ... ... ... ... деп отырғанымыз, 1945 жылы, негізінен ... Іле ... ... мемлекетінің үстемдігі құлағанда,
соның ... ... ... ... ... ... Оспан батыр мен ... ... ... қарсы бастаған Алтайдағы ... да, осы ... ... ... түре ... ... қарулы қозғалыстың бұлайша тез ... ... ... ... Кеңес Одағының көмегі тиеді. ... ... о ... көтерілісшілерге қол ұшын ... сол ... ... ... жаны ... ... ... қарай бір
табан болса да ілгерілеуді, Жапония мен ... ... ... ... Жапония жеңілді, Гоминданға өз ... ... ... ... ... ... ... мұсылман дініндегі
тағы бір түрік мемлекетін құрып ... ... ... ... 1949 жылдың күзіне ... ... ... ... де, сол жылы ... басына келген Қытай коммунистері өз қолымен
сыйға тартты. ... ... ... өз алдына мемлекет
болудан ... ... ... қосылды. Қытайда коммунистер ... ... ... ... ... жаңа ... орнайды. Қытай
мен Кеңес Одағы арасында жақсы қарым-қатынастар ... кез – осы ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағына 1956 жылы
Үрімжі, Құлжа, Шәуешек тағы да ... ... елу ... ... ... ... ... Жұмаділов те болған. Ол Алматыдағы
Қазақ Мемлекеттік Университетінің филология ... ...... ... ... ... рет ... еді.
Қабдеш Жұмаділовтың өз ата-жұрты – Қазақстанға алғаш ... ... ... ... ... жасауының тұсау кесері еді. Қабдеш
Жұмаділов Алматыда ... ... ... кем ... керісінше,
өз тобындағы студенттер арасында суырылып ... ... ... жазушының білімге деген құштарлығына, оқуға ... ... ... ... да таң ... Қабдеш ағамызға
әдебиеттен Бейсенбай Кенжебаев, ... ... ... ... Кәкен Аханов, қазақ тарихынан Мұсатай Ақынжанов сияқты
ұстаздар дәріс ... ... ... ... ... ... екенін бірден аңғарамыз. Университетте ... ол ... ... ... ... ... Жұмаділов үшін ең бір
есте ... ... бірі – ... ... жүзбе-жүз кездесу
еді. Болашақ ... үшін ұлы ... ... - ... ... сыйы ... ... Әуезовтың шығармаларымен он үш жасында
танысқан ... ... ... 1956 жылы Шәуешек гимназиясын
бітіріп, арнайы ... ... ... ... ... ... ... алу секілді қат-қабат қуаныштар ... ... ... ... ... ... шын ... Бұл алғаш ... ... ... ... өткені
жайлы, Қабдеш Жұмаділов былай деп ... ... ... ... Бір күні ... ... «Әуезов үшінші курсқа Абайтанудан
лекция оқиды екен» деген ... дүп ете ... ... бір ... ... шықсақ, Әуезов кіші залда сабақ ... ... ... ашып қарау ыңғайсыз. Біз енді, не ... да, ... ... ... ... ... ... Төлеубек, Аманжан,
Оразақын, Мырзахан деген жігіттер бар еді. Бір ... ... топ адам ... ... ... келеді екен. Ортада - Әуезов,
маңайында ... ... ... ... және ... апай ... ... Мұхаңмен жүзбе-жүз сөйлесудің сәті түсті. ... ол ... ... ... деген Алматы жұртына таңсық.
Қытайдан арнайы ... ... ... ... екеуімізді
ректордан бастап, о у министрлігіне дейін ... Бір күні ... ... де ... шалыныпты. Кезекті лекциялар
арасында «сендерді кафедраға ... ... ... соң ... кабинетінде Мұхан отыр екен. ... ... ... Бәрекелді, алыстан келген бауырлар екенсіңдер ғой! Елге ... төл ... ... осы! – деп, ... бұл ... мән ... Мұхаң, өзіне таяу жерден орын ұсынып, Қытайдағы
қазақтар ... ... қоя ... университетте үшінші курсқа сабақ бергенімен, Жұмаділов
үшінші курста ... да, бұл ... ... ... ... ... ... қатысып жүреді. Мұхаңның лекцияларынан оның
байқағаны: Абай әлемі - Әуезовтың ... ... ... есігі тәрізді
екен. Абай мұхитын онды-солды талай шарлаған ... ... ... ... өзін ... еркін сезінеді екен. ... ... ... ... ... ... Түсінде Әуезов ақ періштелер
сынды аппақ ... мен ... киіп ... ... ... ... Қабдеш, сен әлі осында екенсің ғой? Мен сені алып кетуге ... ... ... ... ... елге ... ... болуына осындай
ұлы адамның түсінде аян беруінде бір мән бар ... ... ... рет ... ағамыз Ғабдол Слановтың үйінде көріседі. Ол кезде Қабдеш
ағамыз сияқты шыңжандық ... ... ... ... ... курс болады» деп шақырып жатыр екен. ... мен ... ... ... ... Қытайдағы ішкі бүліктерді ... ... бұл ... ... ... ол ... ... шертіседі. Жұмаділовтің Қытай еліне деген сенімсіздігі тегін емес-
ті. Өйткені, Жұмаділов ... ... соң ... ... ... ... ... қоштасарда жас Қабдешті құшақтап: «Тағдыр
аман-есен көрісуге жазсын» ... ... ұлы ... ... екен ғой. әлде жас ... түбі неғайбыл, алмағайып
тағдырын еске ұстады ма, немесе ... ... ... ... ... ... етті ме, ... алдағы жылдардың тым жеңіл
болмасын болжағаны анық.
Шынында да, Жұмаділов Мұхаңмен осы ... ... ... ... 1961 жылы ... ... ... Қабдеш Жұмаділов
Шәуешекте сүргінде жүрген. Қайғылы қазаны ол үш ай ... ... бір ... ... ... студенттерге, Қытайда «оңшыл»,
«ұлтшыл» ... айып ... ... ... ағамыз сияқты
студенттер ... ... ... Жұмаділов Үрімжіге келгенде
неліктен өзі ... ... ... айып ... ... ... жатқанын түсінбейді. Жағдайды ол кейін түсінді. Бәр
іде 1957 жылы ... ... ... ... 1957 ... ... бойынша: «Барлық гүлдер ... ... ... бұлбұл
сайрасын!» деген бір оқшау ұран ... ... ... ... біреу емес, ұлы көсем ... ... ... «бізге демократия бар» дегенді әлемге әйгілемек болған
көрінеді. ... өз ... ... ... соң, ішкі өлкедегі
зиялы қауым ... ... ... ... мен ... ел
басқаруындағы жіберілген қателіктерін ... ... ... ... ... ... сайрауда» Қытайдағы ұйғырлар Ұйғырстан
республикасын, ал ... Іле ... ... ... ... ... ... жасайды. Ал енді, бір күні, Мао ... бір ұран ... ... ... ... емес, арасында
қарғасы бар, гүлдің бәрі гүл ... ... арам шөбі ... ... ... ... ... «бұлбұлдар» ішінен «қарғаларды» ... ... ... ... ел қамы үшін ... қазақ
зиялылары «бұлбұлдан» «қарғаға» айналады. ... ... ... ... ... ... ... дейтін жаңа науқанда Ішкі ... ... ... ... деп ... да, Шыңжандағы
зиялыларды «жергілікті ұлтшылдар» деп айып ... ... ... ... ... Қабдеш Жұмаділов та ілінеді.
«Ашылып ... ... ... ... ... ... деп ... Қабдеш Жұмаділов, о баста онша қорықпайды. Бірақ
бәрі де ол ... оңай ... ... егер де сен ... ... ... бе, ... ... ... ... деп
аталатын қағазды қабырғаға жабыстырып тастайды екен. ... деп ... ... - ... ... Тек бұл ... ... алдында жауап беру керек. Қабдеш Жұмаділовке де ... ... ... ... ... ... ұлтшылдарының идеологтары
Қажығұмар Шабданұлы мен Жағда Бабалықпен таныстығының ... ... ... ... ... жарияланбаған «Шыңжаң
қазақтары Қазақстан алфавитіне көшу ... атты ... ... ... және ... айыптар. Қытайда айып тағылды ма, енді сен
үкім күтудің ... ... ... ... үкімді күтуден
басқа еш нәрсе ... ... ... ... «Үш ... ту» деген ұран ... ... ... бұл ... ... ... ... секіріп ілгерілеу, және халық коммунасы дегенді білдіреді.
Жұртшылық ... ... есін жия ... ... ... ... тағы да бір ... басталды дей бер. Науқан ... ... ... қауым ғана емес, бүкіл халықтың басына ... ... ... ... ... Н.Хрущев коммунизмге ... ... ... ... ... Мао оның ... ... үш-төрт жыл бұрын жариялап жіберді. «Секіріп ілгерілеудің»
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... бір
жылда он миллион тонна құрыш қорытса, біз оны биыл қуып ... ұран ... Бұл ... қала мен қыстақ түгел қатысады.
Шаруалар сол ... ... ... ала ... Қала халқы да
оқу, қызмет дегенді ... ... бәрі ... ... ... ... Ол кезде «оңшыл» атанған ... те, ... ... қалмау тиіс еді, ол шахтада жұмыс істейді. Осылайша
бір айға Үрімжіге ... ... ... ... Алматы және ондағы
бітпеген ... алыс ... ... ... ... үкіметпен мойындалған соң, жұрт таудан
түсіп, үй-үйлеріне тарайды. Ал ... ... өз ... бірі - ... ... Тарим лагеріне, бірі – еңбекпен
түзету лагеріне, ал бірі – ... ... ... ... ... үстінде жақсы қырынан танылып, түзелуге бет ... ... ... ... ... тиіс еді. Ал, бұл ол ... болмаған соң, өз ауылына ... ... ... ...... ... ... әрқашан үкімет
қарауында болу.
Өз ауылына келгенде Қабдеш ... ... ... күтіп
тұр екен. Ауыл адамдары коммунаға біріктіріліп, бір ... ... ... ... ... ... кеткен екен. Аш-жалаңаш халық,
бұрын былай ... еді. ... ... ... ... егінді жинай алмағаны, астық ... әкеп ... да, ... да халық жаппай аштықтан өліп жатты. Әр ... ... ... ... тығылатын тесік таппай отыр
екен. Өзінің ғана емес халқының ... ... ауыр ... ... ... шекара арқылы өтіп ... көп ... ... ... ... ... бұл ... арыла алмай-ақ
қояды. Қабдеш үшін осындай қиын-қыстау кезде ... өтіп ... ... ... ... ... Тек Қазақстанға Қытай қазақтарын
өткізеді ме, осы бір ... ... еді. ... ... үкіметі қытай
қазақтарын шекарадан ... қана ... әр ... баспанамен,
жұмыспен қамтамасыз етеді деп кім ... ... - ... 1962 жылы ... ... ... ... те өз отбасымен
«Ұлы өштің» бұйдасын ұстап, Қазақстанға ... ... ... ... ... ... дүниенің барлық есігі
айқара ашылғандай ... ... ... ең алдымен, ... ... ... Әсіресе, ол Алматына ... ... ... ... ... ... ... ағамыз үшін қайта
ашылады. Қазақ ... жаңа ... ... ... көмегімен,
ол төрт жыл үзілістен ... ... ... ... ... Ал үшіншіден, Қабдеш Жұмаділов осы ... ... ... өз ... кешірілгенін бәрін ойда ... сол ... ... кіріседі. Асылы, Қабдеш Жұмаділов - ... ... ... Бір елде ... ... шағында екінші бір елге
келіп, сол ел туралы шығарма жазу – ... ... ... ... ... Екі түрлі өмірді, екі ... ... ... ... ... ... Қабдеш Жұмаділов, табиғи таланты
мен өмір тәжірибесінің көмегімен ... ... ... ... әдебиеттегі шығармашылық сапарын сонау 1954 ... ... ... ... қаламгерлерінің көбіне
ортақ өнер өлкесіне өлеңмен аттанатын дәстүр Жұмаділовтің шығармашылығына
тән екен. Оның ... ... 1954 жылы ... ... ... басылды. Ал тұңғыш прозалық шығармасы – «Жамал ... жылы ... ... ... ... жарық көрген екен.
Университетті 1965 жылы тәмамдаған соң, Қабдеш ... ... ... ... ... ... атқарды. Газеттен 1967 жылы
«Жазушы» баспасының проза бөліміне ... Ол ... ... ... ... ... ... Есенберлин отырған еді.
Ілияс Есенберлин Қабдеш Жұмаділовке ... ... оған ... берді. Мәселен, Қабдеш ... ... ... ... ... дәл осы ... ... жазушының 1966 жылы
ең тұңғыш кітабы – «Жас дәурен» атты ... ... ... ... ... ... ... - жазушының ең тұңғыш және соңғы
поэзиялық ... ... ... табылады. Өйткені, Жұмаділов
поэзия әлемінен ... ... ... өтіп, енді шағын шығармалар
жаза бастады. 1968 жылы ең алғашқы ... ... ... ... барады» деген атпен «Жазушы» баспасында ... ... ... ... ... барады», «Қайран құрдастар», «Өмір, сен
тамашасың» сияқты ... ... ... ... ... жазушы, енді көлемді шығармалар
жазуға кірісті. Ең тұңғыш ... ...... ... жазушы романның идеясы қалай туғаны ... ... ... ... деп ... бар: «Тұңғыш романға өзім
жақсы ... ... ... ... ... еді. ... ... жаққа бара
жатып, пойыз үстінде бір жас жігітпен танысқаным бар. ... беті ... ... ... жылы әке ... шөп салған өгей
шешенің кесірінен ... ... үш ... ... ... ... деген ғалым көрінеді. Жас жігіт мына бетінде өзін межі ... ... ... ... нағашыларын іздеп барады. Болашақ
романның идеясы осылай ... ... ... ... ... ... еді ғой»(. Романның басты кейіпкері - Жәнібек. Ол
өз әкесінен ... ... ... кетіп қалады. Кеңестік
дәуірде туған топырақтан, ата-баба ... қол ... ... мен ... тегіне, бастау көзіне ұмтылған саналы ... ... көш» ...... – жазушының 1974 жылы ... ... ... ... ... ... негізгі идеясы жазушы
сонау ... өмір ... ... туған. Оның мазмұнына келетін
болсақ роман оқиғасы Шығыс Түркістан ... ... ... 1950 жылы ... ... ... ... Тарбағатай
аймағына кіруінен ... да, ... ... ... ... заңдылықтарын аяқасты еткен ... ... тек ... ... ғана ... аз ... ... қазақтардың да басына қара ... боп ... ... көш» ... бас қаһарманы кім дегенде, ол – алданған,
опық ... ... ... ... ... ... жерден ауа
көшкен бұхара ... ... ... ... ... кітабында
сол халықтың әлеуметтік құрамы, тұрмыс күйі, ... ... ... ... тартылған. Әрине, халық ... ... ... ... ... объектісі – адам ... ... Адам ... ... ғалым жаңа фактілер жиынтығына, ... ... ана ... ... ... ... Мұндайда ең ... ... ... ... жеке адамдардың тағдыры ... ... ... ... ... басты кейіпкерлер ретінде
көрінетін Естай, Нұрбек, ... ... мерт ... ... Нартайлар, алуан тағдыры Қанағат, Ұзақ, ...... ... ... ... ... ... барлығы
да, міне, осы адамдардың тағдыры да, ара ... ... ... өтіп жатады. Бұлардың ой-өрісі, ...... ... ... ... ... болғанымен, бастарына түскен
тағдыр ... – бәрі ... ... ... Бұл ... қанша қайсар болғанымен, өмірде ... жеңе ... жоқ, ... де ... емес еді. ... осы ... ... Романның екінші кітабы 1981 жылы
жарық көреді. ... ... ашық ... ... ... тобы
жазықсыз оққа байланып, жазалау лагеріне айдалып, қаталдық құрбаны
болып ... де ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады.
«Соңғы көштің» екінші қабаты жарық көрген соң, Жұмаділов ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Жазушының 1981 жылдан 1985 жыл аралығында ... ... ... да ... өмір ... ... құру
кезеңін суреттейді. Сол ... ... ... ... романы,
«Сарыжайлау», «Сәйгүліктер», «Бір қаланың тұрғындары», «Бір түп ... ... ... ... ... үндескен шығармалар. Осы
жерде жазушының ... ... ... ... Бұл ... Әкім ... былай деп жазғаны бар: ... ... ... да, шиыр ... ... ұмтылу – Қабдештің айнымас
принципі. Ол әрбір ... ... ... ... ... ... жиырмасыншы жылдардың аяғында бай-кулактарға
конфиска жүргізіледі. ... ... ... ... ... ретінде жойылды. Ал солардан ұрпақ қалды ма ... ... ... ... ... ... ... қалай қалыптасты?
Шынымды ... ... бұл ... ... ... Қабдештің
«Атамекен» романын оқи отырып, ойға қалдым. Иә, ... ... ... табы жат адамдардан да ұрпақ қалған екен. ... жай ... ... ... қана ... жоқ, ... алдыңғы қатарлы, мүшесіне ... ... ... сол мыңдардың бірі ғана(.
Бұл ... ... ... да ... - өз ... Автор Атаханов образы арқылы советтік қоғамның гуманистік
қырын өте ... ашып ... жылы ... ... тарихи романдар жазуға ... ... ... кейін жарық көрген екінші тарихи
әлеуметтік сарындағы ...... ... ... ...... Үкірдай. Демежан Шыңжаң қазақтарының ... үшін ... ... сол ... ... берген. Маошыл
берушілері оны 1908 жылы ... ... асып ... ... ... аса бай, ... мен ... империялары арасында шекара
сызығы тартылып, бір қазақтың екіге бөлінуі сол ... тура ... ... арқылы Қытайдағы қазақтардың өміріндегі ірі тарихи
оқиғалар ... ... кеш» ... мен ... романы – жазушының қазақ
әдебиетінің алтын қорына ... ... ... ... ... 1983 жылы «Соңғы көш» романы үшін М.Әуезов атындағы әдеби
сыйлық берілсе, 1990 жылы ... ... үшін Абай ... ... ... Жұмаділовтің тарихи романдар топтамасын «Дарабоз» романы
толықтырды. Жазушының бұл ... ...... қарсы соғыстың
даңқты қолбасшысы - Қаракерей Қабанбай ... ... мен ... әңгіме болды. Романда XVIII ... ... ... ... - сыртқы саясатына да кең орын берілген. ... тек ... ... ... орны бар ... да батыр, билердің
реалистік бейнесін жасауға күш ... ... ... 1994 жылы «Шабыт» баспасында ... ... 1996 жылы ... ... ... «Дарабоздың»
екінші кітабының жарық көруі, жазушының 60 жасқа ... ... ... ... салтанатпен атап өтті.
Той ... 1996 жылы 21 ... ... ... ... ... ... өтті. Тойға Шерниаздан Елеукенов, Мұхтар
Мағауин, ... ... ... ... ... Бөбешов,
Иранбек Оразбаев, Мұхтар Құл-Мұхаммед сияқты ... елге ... ... Той ... ... ... төрағасы
Қалдарбек Найманбаев ашты. Ол ... ... ... ... оқып ... ... ... «Соңғы көш»
дилогиясын, «Тағдыр» романын, «Дарабоз» сияқты ... ... атап ... той ... шын ... ... отбасы аман-
саулығын және ең алдымен шығармашылық табыс тіледі.
Иә, ... да өнер ... үшін ең ... ... та, ... ... оқырманның ықыласы мен шығармашылық табыс екені ... ... ... ... ... ... қой. Тек халық мүддесін ... ... ... адам ғана мұндай атаққа ие бола ... ... ... ... ... толығымен орындады – ау
деймін. Бүгінде «Қазақстанның ... ... ... ... атқа ... ... әлі де шаршап ... ... ... осы ... айының жиырма төртінші жұлдызында алпыс ... ... ... ... ... тойы ... соң ... тағы да бірқатар
шығармаларды ... ... ... дүние» ғұмырнамалық
романы, ... ... ... ... «Қыл көпір» сияқты
романдары бүгінгі оқырманның ойынан шығып ... ... ... ... таяп қалған жазушы 1999 жылы
жарық көрген «Таңғажайып ... атты ... ... қазіргі
өз жағдайына келе, былай деп ... ... ... ... Алда ... ғұмыр бар, ол жағы - ... ісі. ... ... ... олжа деп ... ... Бұл ... енді
пәлен жұмыс ... ... ... ... деп уәде беру артық болар.
Бірақ, бойда қуат, ойда ... бар ... ала ... ... ... ... ... небір қиын кездерде сүйеніші ... ... ... ... - ... ... қолында болсын. Қолың
талмасын ардақты ... Ал, ... ... ... ... он бірінші ғасырда дүниеге келген, өн ... ... ... ... ... сан ... сансыз мүмкіндігі мен күрмелуі
қатты ... ... ... ... ... ... кең
құлашты эпикалық жанр-роман он ... он ... ... ... ... мен ... тәсілдерін толық ... биік ... ... ... ... тобындағы роман
тілдері арқылы сөз алған француз, ... ... ... ... ... ... бұл ... жанрдың көкжиегін
кеңейтіп, бағын жандырған ... ... ... ... ... пен ... орыс ... мен Достоевский, Ағылшын
Диккенс пен Скотт, АҚШ-та Джек ... мен Марк ... ... ... мен ... ... ... Сервантес сынды алыптар бар. Кейінірек бұл
қатарға Джон Стейнбек, Михайл Булгаков, Габриэль ... ... ... ... ... Михайл Шолоховтың «Тынық Дон», Юрий Бондаревтің
«Жағалау», «Таңдау», «Тыныштық» атты ... ... әлем ... ... асыл қазыналар. Төменде тұрып төбесіне қарасаң ... ... ... ... ұлы суреткер Мұхтар Әуезовтың «Абай
жолы» эпопеясы арқылы ... ... де ... ... көне ... ... аса бір ... табыстары
бар, алыптардың өзін қинаған күрделі жанр ... жазу – оңай ... ... ... жазу дәстүрін ХХ ғасырдың ... алып ... ... Міне осы ... бастап қазақ
әдебиетінде қазақ ... ... ... ... жүз ... ... бар роман жанры өз ... ... ... ... ... ... Қабдеш Жұмаділов, Әкім Тарази, Қуаныш Жиенбай,
Нұржан Қуантайұлылар бұл жанрды одан әрі ... ... ... ... ... Әсіресе, бұл ... ... - ... ... ... ... орны ерекше.
Қабдеш Жұмаділовтің әдебиетке алып келген ... ... ... Кеңестік өмір шындығын суреттейтін ... ... ... ... ... өзі ... білетін жастар өмірі
арқау болыпты. Романның бас ...... ... ... осы
жас жігіттің түрмеден ... ... ... бара ... ... ... Жәнібек Қарлығаш деген қызбен ... ... ... ... ... бірі – ... ... Автор
сөзімен айтсақ, «дегдар отбасыда, таза ұяда ... ... ... ... лып етіп шыға ... жұқалтаң қызыл арай да
- шыншылдық, пәктік нышанындай, кісімен ... ... сол бір ... ... ... әр ... ерке, ұяң тұнжыр, кейде мүләйім
көзқарастарымен айтар ... ... ... әр ... ... ... ... таза аңқаулығымен айтады»(. Жәнібек Қарлығаштың осы
шынайы ... ... ... ... ... жан ... бірден
үйірлесіп кетті. Жәбірленген, жылы алақан ... ... ... ... осы қызды бірден ұнатады. Қыз да ... ... өз ... өзінің бұлыңғыр өмірбаянын жалтармай айтып береді.
Өзі Алматыда зиялылар ... ... ... ... ... ... бітірген жылы кездейсоқ шырғалаңға ілігіп, үш ... енді міне ... ... ... сапар шегіп келе
жатқанын айтады. Қарлығаш ... ... ... ... де ... «осы шын ... отыр ма» деп екі алақанын ... ... ... Жоқ, қыз өз ... отырған күмәнді, мойнында
қылмысы бар жігіттен қорықпайды, ... қыз ... ... ... ... көп нәрсеге ойландыртады, көп нәрсеге үйретеді
ғой. Қарлығаш өзі ... ... ... адам емес екенін бірден
сезеді. Бұл да түрмеде ... ... ... көп ... ... өзінше өмірге деген пікірін қалыптастырған адам. Қызға
өзі бір философ ... ... ... Қыз бен ... ... бақыт,
өмір жайлы көп әңгіме айтады. Екі жас ... ... ... ... ... жеткенде екеуі екі жолға ... ... екі ... ... ... табыстырған жазушы соңында бәрібір
табыстырады. Жолдары қақ айырылғанымен, түбінде ... ... ... ... қуат - ... ой мен ... көкіректен от алмақ. Жазушы
табиғатының өзгеден биіктігі де, оның ... ... ... Онда шын ... ... ... жан дүниесінің
өзіндік болмыс бітіміне ... ... Осы ... ... ... ... ... сырлы, көп қырлы әлемі өз бедер
белгісімен көрініс ... ... ... ... романы жарық
көрген соң, жазушы көп еңбек етіп, ... ... ... және тағы басқа романдар өмірге келді. Сол ... ... ... ... ... өте ... ашып ... - «Атамекен».
Қабдеш Жұмаділов іркіліксіз ізденген ... ... бай, ... көкжиегі кең жазушы екенін «Атамекен» романы дәлелдейді.
«Атамекен» романының ... ... ... жүгі ... ... ... ... ерекшеліктері осы ... ... бас ...... ... ... ... Ақжан
Атаханов. Қабдеш ... осы ... ... Атаханов образын
жасауда қандай қиыншылық көргені ... ... ... ... ... ауырлық келтірген бір нәрсе, өз ... ... ... бір қиын ... таңдапппын. Менің ... ... ... ұзақ жыл ... ... ірі биолог,
атақты селекционер болуға тиіс. Ол ... ... ... мен ... неше ... ... ... өз әріптестерін еріксіз
мойындатуы ... ... бас ... ... ... соң, ... де сол ... бірдеңе білуі шарт. Маған енді ... ... тура ... Сол ... ... эксперименттік
биология институтына ... ... ... ... ... ... ... жігіттермен сөйлестім.
Сөйтсем, ол жәй сұрап ала салатын ... емес ... ... ... ... ... дейін қуғынға ұшыраған ғылым ... ... ... ... бір қоржын кітап берді. ... ... мен өз ... ... ... тауып, жан-
жақты дайындықпен ... ... ... ... ... ... біз жазушы мамандығының көп ... ... ... ... ... оқиғасы отызыншы жылдары заманның
қыспағымен екі айрық жолға ... ... ... ... ... өмірінен өрілген. Бұл елде тұра ... ... асып ... мен осы ... ... Ақжан тағдыры.
Әйгілі ғалым Ақжан Атаханов ... ... ... ... ... Бір ... кәмпескеге ұшырап, жер аударылған бай
баласы ... ... ... ... көп жыл ... паналайды.
Мәскеуде генерал Виктор Алексеевич ... қызы ... де, ... үркіп ұшқан қаздай, ұзақ уақыт туған ... ... ... Ал ... ... болса Қытайдан отыз жылдан кейін
бір-ақ оралады. Домбыраның қос ... ... желі ... екі тағдыр романның орта тұсында ... ... ... ... мен ... отыз ... жылдың
көктемінде шекара бойындағы ... ... ... қош айтысады.
Олар үш жыл ішінде бір-бірімен көрісуге ... ... ... ... ... үш жыл емес табаны ... ... ... сол ... ... де білмейді. Романның бірінші
бөлімі қырық жыл ... ... ... баян ... Қырық
жылдық мерзімді бастан өткізген бүгінгі Атаханов баяғы ... ... ... ... ... да шен-шекпені жететін ... ... ... ... «Жарық дүние» бөлімі Атаханов ауруханада
жатқан жерінен ... ... ... ... ғалымдарының құрамында
Вьетнамға барып, ол ... ... ... соң, ... күн ... ... аяқ ... қан қысымы ... ... Онда екі апта ... ... ... шығуға асығады.
Атаханов жасы егде ... ... да, ... әлі ... ... шөлі ... кісі.
Романның «Жалғасқан өмір» бөлімінде Ақжан Гүлжазирамен ... ... ... ... ... қызы ... ... Сонымен
қатар, Ақжан академик ... ... ... күрт ... ... өз ... жақсылықты аямайды.
Асылы, Қабдеш Жұмаділовтің «Атамекен» ... тілі ... ... ... Қ.Жұмаділовтің елу жылдығына байланысты
жазған мақаласында: ... ... ... ... ... шұрайлы тілінде», - деп ... ... ... тіл ... ... сөз ... жете бағалайтын
жазушы. Оның шығармаларының тілі – хас ... ... ... ... ... сүзіліп, қиыннан қиюласып маржандай
тізіліп тұрады. Сондықтан ... ...... да ... ... ... ... және
мазмұндық ерекшеліктері
«Соңғы көш» роман-дилогиясы.
Әрбір жазушы, егер ол шын ... ... ... ... өз ... ала ... белгілі. Жазушының қолтаңбасы,
стилі, концепциясы ... де осы ... ... ... ... ... сол төл ... ... ... ... бола ... Асылы, жазушының өмірбаяны неғұрлым
бай, неғұрлым ... ... ... ... ғой. Бұл ... ... Қ.Жұмаділовтің тағдырға шығар жайы жоқ. Ол: ... ... ... ... ... ... құм арасынан
кебек алатын елегендей өмірді ... ... ... табатын
болсаң, енді ... ... асау ... сені ... бірге
дөңгелетіп алып кетеді де, бастан кешкен, өзің тірі ... ... ... оқиғалар тыным таптырмай, қолыңа ... ... ...... шығармашылық тәжірибемде менің басымнан осы екі жайдың
екеуі де ... ... ... ... ... заманға
арналған әңгіме-повестерде өмір материалдарын сұрыптап зерттей ... өзім ... ... ... көш» ... ... пешенеме
тағдырдың өзі әкеліп таңды ... ... - деп ... осы ... жуан ... дейін қазақтың көшпелі өмір
қалпы құрамай сақталып ... ... ... ... ... ... Өркениеттен шалғай ... ... ... ... ... көшпелі халықтың шекараларды ... ... ... жөңкілуі, ұлттық езгі мен ... ... ... ... ... түрме, ашаршылық, ақыры қорлыққа шыдамаған момын
халықтың тоз-тоз ... ... ... ... ... ... ... татқан жайлары. «Соңғы көшке» міне, ... ... ... ... да ... ... көш»
роман-дилогиясы, жай ... ... ... ... көп кітабының
бірі емес, оның бүкіл ... ... ... ... те ... дүние – «Соңғы көш» атты романды автордың ұзақ ... ... ... алған материалдарың негізінде ... ... ... ... тіршілік көріністерін тарихи деректерден
архивтен қазыналарынан, ... ... ескі көз, ... ... алу бір арна ... өзі басынан ... ... ... ... ... түсіру – екінші арна.
Автор ... өзек етіп ... өмір ... ... ... ... ... анық, жақсы білетін жағдайларды, ... ... ... ... ... ... ... Шығармада
қазақ әдебиетінде бұрын шет пұшпақтап айтылған қиын, әрі ... ... ... ... Түркістан аталатын аймақты мекендеген қазақтардың
тағдыры ... ... көне ... ... ... ... өзегі
осы ғасырдың 50-жылдарының шындығы.
Жазушы Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... ... атамекені, бұлар ешқандай ... ауып ... ... ойды ... Осы ... тілінде қойылған қала,
қыстақ, тау-тас, өзен-көл, ... ... ... бойы ... ... ата-баба бейіттері, тарихи ... көне ... ... бәрі ... ... да, кім үшін болса да ... ... ... мемлекетіне қарайтын Тарбағатай аймағындағы
қазақтың найман ... бір ... ... ішіндегі ру таласынан
туған жұмыс-тартыстың үстінен түсеміз. ... ... ... әлі ... ... ... мәнсіз тайталасы. Екі
рулы елдің әңкі-тәңкісін шығарып, өртке от ... ... ... оқиға. Қожанасыр мінезді, ... ... Ұзақ ... ... деп ... ... мен ... руларын атыстырып-
шабыстырып қойғанын өзі де сезбей ... Екі ... ... ... ... ... үшін ... жауласуын автор
мысқылдай суреттейді.
Бұл кезде бүкіл ... ... мәні бар ... ... ... ... ... жер-жерде өкімет басына ... Осы ... ... қиян ... ... ... ... көп жағдайларды гимназия студенті, Тарбағатай аймағына
атағы ... ... ... ... ұлы Естайдың көзімен береді.
Тұрмыстық ... ... ... ... қамтылған.
Шәуешек қаласын қытай әскерінің ... ... деп ... бөлімнің орталық оқиғасы.
Ұлт-азаттық көтерілісінің нәтижесінде Шығыс ... ... ... ... қалмақ сияқты халықтардың гоминданшыларды
қуып шығарып, ... ... ... ... өз ... ... Бұл тарихи жеңіске Октябрь идеяларының ерекше
қызмет ... ... ... жазады. Гимназияның мұғалімдері тұрсын
Нұрбек ... өзі ... ... өзі ... ... ... алмайды. Жаңа ... ... ... ашылған
жиналыс үстінде мінезі ... ... ... ... – Нартаймен
танысамыз. Бұл кешегі ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ел ... Сөзі мен ... арасында айырмашылық
жоқ, шойыннан құйылғандай тұтас ... ... ... ... ... әлі терең адам емес ... рас. ... ... ... ... қытай атаулылар сенімсіздікпен қарайды.
Бірін-бірі қырып жоймақ болып, арыз айта ... ... ... ... ... ... ... әскерді көргенде,
ұсақ-түйек өкпені қойып, құшақтасып татуласуын ... ... ... ... өнерінің кейбір өрнектері қолданылады.
Романда әр тұста беріліп отырылатын билер ... ... ... ... ... ... ... Жазушы мақал-
мәтелдерді, тұрақты сөз ... ... ... Бұл ... ... да, кейіпкерлерді диалогтарынан
да көрініп тұрады.
Назар салған адам ... ... ... жағынан басқа
бөлімдерге қарағанда өзгеше ... ... ... ... ... түсіруі ой ... ... ... ... Түркістан тарихына байланысты жағдайлар, ... ... ... бар. ... әр ... ... ... көз
алдымыздан өтеді.
Гимназия директоры Нұрбек тағдырында жаралы жылдар ізі ... ... ... ... ... ... халықтың іргесі сөгіліп, шетелге көш ... ... ... ... ... ... ... Адасып, бекер
сандалғандар да аз ... ... ... ... ... ... Қытайға қашып барғандардың трагедиясын ... ғана ... ... ... ... ... еді. Ес ... бала кезде елден кеткен. Нұрбек кейін
жігіт болғанда Ташкент ... оқып ... ... Ол ... ... ... ... Совет Одағының тарихи
прогрестік миссиясын үнемі ауыздан ... ... ... Тау
жайлап көшпелі қазақ ... ... әр ... ... бөлімде етене танысамыз. ... ... ... ... ... ... ... алтыбақан, көш салтанаты –
бұларды жазушы ... ... есте ... ... ... ... ... Шәуешек қаласына келген жаңа үкімет
ықпалымен туа ... ... ... ... ... мен ... бір-біріне
түс-түс жағынан да, мінез-құлық ... да ... ... ... ... ... ... профессионал революционер,
интернационалист. Ол былай дейді: «Біз ... ... ... ғана қол ... ... Ол – Совет Одағының сыннан өткен
халықтардың достығы, ... ... ... ... аралауға
шыққанда өзіне таныс емес әдет-ғұрыптарға осқырына ... ... ... Бұл ... ... ... қасиеттерін бойына
жинаған кісі.
Лан-кешовинизм ауруына шалдыққан кесір, жер ... ... ... – оның ... ... ... ... басқа да
толып жатқан ... ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Халықтың ... ... ... ... әрекеттері арқылы берілген.
Қара бастың қамын ғана ойлайтын, ел-жұрт мүддесін ... ... ... ... ... алған. Бұл екеуі талай ... ... сөз ... ... ... бай Нұғыман қырдағы ... ... үй ... ... ақша ... ... Халық батыры
Нартайды ұстап ... - осы ... ... ... ... ... Сақыпжамал, Ғалия, Зипа, Дүрия секілді әр түрлі тағдырлары
бар әйелдер, ... ... ... жастар, Ережеп, Қожан секілді
журналистер, Қанағат, Жақып, ... ... ... ... секілді оқығандар – романда осындай әр ... ... ... ... ... қайыратын тұтстарда көп сөзділік кемшілігіне
ұрынған. Ақтардың басқыны, ... ... ... негізгі
сюжеттен бөлектеніп тұр. Кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... аша алмайтын қызыл көз болып кетеді.
Қ.Жұмаділовтың саяси-әлеуметтік мәні ... ... ... ... идеялы принциптермен келгенін ашып айту ... ... ... ... ... мемлекеттің оның ішінде
бүгін қияң-кесті оқиғалар ... ... ... ... ... жазылған «Соңғы көш» романы актуальды туынды.
«Тағдыр» романы
Қабдеш Жұмаділовтың ... ... кең ... ... ... Мұны ... туындылары тақырыптық ... тұр. ... ... ... ... өресі биік,
жазушыға, ... ... жоқ. ... ... өткені мен
бүгінгі ... ... ой ... егіз өріп ... ... ... ... жазатын бірегей қаламгердің бірі.
Қай тақырыпқа ... да оның ... су ... ақпа ... ... ... ... тарихи - әлеуметтік сарында жазылған екінші
романы «Тағдыр» романы. «Тағдыр» ... да жазу ... ... жайлы шығармасы. ... бас ... ... ... ... Демежан Шыңжаң қазақтарының азаматтық
теңдігі үшін алысып ... сол ... ... ... ... Маңшың
билеушілері оны 1908 жылы ... ... асып ... ... ... аса бай, оның өмір жолы ел ... ... Ресей мен Қытай империялары арасында ... ... бір ... ... бөлінуі де сол тұсқа тура келеді.
Осының ... ... ... сияқты көлемді шығарма ... ... ... ... ... ... ірі романды ... ... ... ... Ол ... жазушы ғұмырнамасында былай деп
жазады: «Тарихи шығарма жазған ... ... ... ... ... күмән келтірмеуі керек. Маған ... ел ... ... күндес ағайындармен, алпауыт халдайлармен тартысы бала ... ... сол ... Маңшың хандығының ішкі-сыртқы
жағдайы, орыс-қытай ... ... ... жәй жапсары
әлі толық емес еді. Бңр ... ... ... дайындыққа кетті».
Шынында да осы бір жыл ... ... ... ... ... ... ... династиясының үш ғасырлық шежіресін
бастан-аяқ сүзіп шыққан. ... ... ... ... ... ... ... оның Шыңжаңға жеткен дүмпуін түгел
көзден кешірген. ... ... ... 1861 ... Бежін
келісімі, 1894 жылғы Шәуешек хаттамасы да назардан тыс ... ... ... кейін Шәуешекте тұрған орыс консулдары, Тарбағатай
аймағын билеген амбылар мен ... ... ... ... ... ... алғашқы сайлау, қазақтан ... ... ... ... алақанында тұрды. Осындай дайындықтан кейін, жазушы
1985 жылдың ... ... ... ... ... ... 1987 ... маусымына дейін табан аудармай ... ... Осы ... ... 36 ... табақ, яғни мәшінкемен
басқанда 900 бетке жуық ... ... ... ... ... шығармаларының ішінде өз бабымен ... ... ... ... екен.
Романның жарық көруі, Кеңес Одағында реформалар дәуірі басталып,
жариялыққа, ... ... ... ... жол ашылған
кезбен тұспа-тұс келеді. Жазушылар еш ... ... ... ... ... кез. ... ... да тапшылық көрген
жоқ еді. ... ... ... із ... ... бір ... ... Жазушы мазмұн ғана ... ... ... ... ... ... Прозадағы табиғи ... ... ... де ... ... ... төрт ... қырық тараудан
тұрады. Әр бөлім - он тарау. Сөйтіп, «Тағдыр» романы қай ... ... ... дау айта ... ... ... тілеулі адамдардың өзі де
еріксіз мойындайтын дәрежеге жеткен ... боп шыға ... ... өзге ... бір ... ... біртіндеп өзім дайындауға тура ... ... ... ... онда ... өмір қалыптасқанын біле бермейтін қатаң
жұртшылық бұл ... ... көш» ... ... ... сауаттанып
қалған. Оқырман ғана ... ... мен ... бойы үйрене
бастаған сияқты еді. ... ... ... ... ... ... бір ... Орталық комитетке, екіншісін ... бас ... ... - деп ... Штабтан көп ... хат ... ... ... ... әскери маман Әбуталип
Ахметов деген азамат арнайы пікір жазып, романдағы ... ... ... ... ... Ал, Орталық комитет сектор
меңгерушісі ... ... ... ... келген соң, 1988
жылы «Тағдырдың» басқа бөлімдері ... ... 4-5 ... ... ... сол ... күзінде жеке кітап болып
шығады.
Романның орталық кейіпкері – ... ... ... – сол ... ... ... ХІХ ... соңы (дәлірек айтсақ 1884
жыл) мен ХХ ғасырдың ... ... ... өмір,
тіршілігін баян етеді.
Ел, енді Демежанның ... ... ...... ... ... тілмаш болып қызмет істейді. Жалпы
Демежан он үш ... бері и ... қол ... ... ... ... ... Ши-амбыға қролында қытай – ... ... ... оқиды. Гимназияны ... ... ... ... Ши-амбыдан енді құтылармын деген дәмесі бар еді.
Бірақ ... бір ... ... ... ... оңай емес еді.
Ол Ши-амбының шырмауынан шыға алмай, осы ... ... ... сәтті жасалған бейнелердің ішінде – Бибі бейнесін атаау
өтуге ... Бибі ... ... ... қосағы. Асылы, ... ... құда ... ... ... ... ... қызы
Мәрияға үйленуі тиіс еді. Бірақ оған үйленуді тағдыр жазбады.
Демежан жайлау ... ... ұрын ... келінді күзге қарай
түсіреміз деп отырғанда, Мәрия іш кірнесіне ... ... ... ... қажы ... ... құдасы Керімбаймен ара-қатынасын
үзгісі келмей, ... ... келе ... кіші қызы ... Бибі ерке шора боп ... ... Бибіні бірінші рет
көргенде қыз оған ... ... ... Демежан Мәрияға ұрынға
барған кезде Бибіні көреді. Өңі ... ... ... от ... қайсар – қыңырлығында шек жоқ, бұла ... ... ... ... ешкімде көңіл аудармайтын. Сол еркекшора асау
қыз, тағдырдың ... ... бір ... ... ... деп ... ойломайтын. Бірақ, Мәрия қайтыс болғаннан кейін екі-
үш жыл өткенде Демежан ... ұрын ... оның ... ... хор қызындай ... жас ... ... ... ... ... ... қылықты Бибіге, жас жігіт
ұтылмағанын сезіп, тағдыр ... жаңа ... ... ... ... мен Бибі ең бай ... Рамазан Шәнішевтің
үйінде ... ... ... ең бай ... болып табылады.
Жалпы Шәнішевтер ... өте көп. Бір шеті ... ... ... Омбыға дейін созылып жатқан сауда ... ... ... ... Жеке бұл қала ... ... Құлжа
жақта да сауда дүкендері бар. Жасы отыздар ... ... ... аршыған жұмыртқадай аппақ, сұлу әйелі болады. Бірақ
бұл ... ... ... ... ... мен Бибі ... ... кетеді. Бір шетінің Демежан ... ... ... ... ... ... ең бай
саудагерінің қорасында ақысыз тұрса, екінші жағынан ... ... ... ... ... ... ... жасауға
губернатор Ши-амбыдан рұқсат алып береді.
Жалпы, жазушы бұл ... өз ... ... ... ... десек қателеспейміз. Романда ... ... ... ... ... түсінік беріп кетеді. ... амбы сөзі ... ... ... ... шыққан. Губернатор деген мағына
береді. ... - ... ... ... ... ... ... -
қытайша «Орталық мемлекет» деген сөзді білдіреді. Цин ... ... деп ... цин ... қазақтар Еженхан деп
атаған екен. ... ... сөз ... ... мағынада деп
жазушы түсініктеме жазады. ... ... ... лауазымды –
зәңгі деп ... аға ... ... ... - үкірдай деп
атайды екен. ... өз ... ... ... деп ... ... сияқта оқаырманға түсініксіз сөздерді түсіндіріп өтеді. ... ... да ... ... ... ... бекініс
жергілікті халық өз тілін сындырып, ... ... ... ... ... деп ат ... екен. «Шәуешек» - түрік-
монғол тілінде ... ... ... ... ... ... қарасаң,
шынында да, айдалаға келіп ... ... ғана ... бұдан артық қандай ат қоюға болады.
Ал енді ... ... ... Жазушы роман соңында
Демежан жайлы сырды ... ... ... ... ... кейін, төртуылда үкірдайлыққа сайлау өтеді. Оған ... ... ... ... Оның ... ағайындары
сол кезде оған қатысты сырды ашпақ ... оның ... ... қуып ... ...... өз ... емес Гүлдәрайым
деген ғызжал қарындасынан туған ... ... ... аулына
Керейдің Меркіт руынан бір жалқы жігіт ... ... Ол ... ... ... ... бір ... мерт қылыпты-мыс. Не
керек, аты-жөнін өзгерткен сол қашқын ... ... ... ... өзі өте ... көрсе көз тоятын сұлу жігіт
болса керек. Қысқасы сол ... ... ... Керімбайдың оң жақта
отырған қарындасы Гүлдәрайым сұлумен ... ... ... ... ... көз ... құлақ естімес тағы бір жаққа әкетпек
болып, ... уәде ... ... екі жас ол ... ... ... ... түсушілер оның қайда жүргенін біліп
қалады, әлгі ... ... ... ал ... ... ... қыз ауыр ... еді. Керімбай Гүлдәрайымды қашан ... ... ... ... ... ... көп
түсірмей, оңаша үйде жасырын ... ... көп ... ... ... ұшырайды. Сол беті оңала алмай, келесі ... ... Ажар ... ... ... атты ... «өз
балам» деп асырап алған екен. Осылайша Демежан ... мен ... ... шыға ... ... осы сырын білген Ежебай
мен Ысқақатар Керімбай қайтыс ... соң, ... ... ... ... де, демежан бәрібір де ... ... ... Ши-амбы дүйім елдің ... ... ... ... Мыңшың өкіметінің Уаң (князь) дәрежелес ... ... ... ... әкеп ... ... ел ... өз
үкірдайларының таза Төртуыл болмай, бойында Керейдің қаны ... ... ... ... де, Төртуылда демежан үкірдайды оның ... ... ... үшін ... ... ... Бұл ... ескеретін
нәрсе, романда күдері атты жігіт автордың ... ... Ол да ... ... (яғни жазушы да сол рудан). ... бала ... ... үлгі ... ... ... және өз ... үкірдай жайлы айтып отырған екен.
Осылайша, автор өзінің туған атасы ... би ... ... өз ... жасаған жақсылықтары жайлы білген екен.
Ал, автор, өз ... ... ... ... ... ... ... адамның жақсылығын айт» деген сөз бар. ... ... ... ... жаза ... ... ... өз міндетінен құтылған екен.
«Дарабоз» романы
«Тарих ... ... ... ... ... Тарихтың
қатыгездігі де осында болса керек. Ал ... ... ... ... ... етек жиғалы туған тарихында талай зобалаңды өткеріп,
әр жолы ... мен ... ... кету қаупін ... ... ... ... күрес жолын қаншама рет ... ... ... ... ... ... ... қазақ қауымы қадымша жыл қайырудан бергі дәуірде үш ... ...... ... ... қан ... ... «Шыңғыс ханның
шапқыншылығы», елді еңіретіп, «Ақтабан шұбырынды» еткен жоңғар ... ... ең ... тұсы – 1916 ... ... ... елінің басына қара бұлт үйіріліп, бүкіл халыққа қолына қару
ұстатқан кезең – XVIII ... ... ... ... ... жоңғарға қарсы соғыстың даңқты қолбасшысы Қаракерей ... ... мен ... ... болады. Романда XVIII
ғасырдағы Абылай ордасы, оның ішкі-сыртқы ... да кең ... ... тек ... ғана емес, тарихта орны ... да ... мен ... ... ... ... күш салған.
Жазушының романның орталық кейіпкері ... ... ... ... ... ... ... соңғысы кезінде, ол – ... ... ... Жәй ғана ... емес, әлемдік деңгейдегі ұлы
қолбасшы. ... ... ол ... ... ... ... жоқ. ... әлі Ерасыл атанып жүрген он алты ... ... ... ... жеке ... ... Өлже Жырғалдың
басын алған. Содан ... ... ... қылышын ... ... мен ... ... ... ұшыраған
1718 жылғы аягөз ... ... ... ... ... 1728 ... ... текетіресі, 1730 жылғы Аңырақай,
алакөл ... ... ... жылдардағы қазақ жерін
Жоңғардан тазартқан ең ... ... ... ... ... жылғы қытай әскеріне қарсы ... ... мен 1769 ... жорығы да Қабанбайсыз өтпеген. Ол ... ... ... болып, қазақ әскеріне қолбасшылық ... ... ... ... барлығы да орын алған.
Романның бірінші кітабы 1994 жылы ... ... ... ... ... ... күнінен есептегенде, бір мың жеті жүз
қырық сегізінші ұлу ... ... ... ... ... ... ... Әбілмәмбетханның ордасында, ежелгі ата ... ... ... шақырылатын хан кеңесінен басталады. Бұл
жылдары Алаш ... ... үшке ... Кіші жүз ... ... ханның соңына ... ... ... Орта жүз ғана қалған. Шынында да ... ... ... негізгі ауыртпалығы. Орта жүздің мойнына түскені
– тарихи факт. ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Ұлы жүз жері ... жау ... өтіп ... де, ... ... хан ... бодандығын қабылдады. Төле би өз ... ... қалу ... ... ... атынан Ташкентке он екі
жылдай ... бек ... ... 1730 ... ... кейін хандыққа өкпелеген Әбілхайыр Кіші жүз қолын бастап,
майданнан ... ... Ол ... ары орыс патшалығымен ... ... де, ... ... ... ұрыстарға ат ізін салған
жоқ. Әбілқайыр бұл жолы ... ... ... ... ... ... ... Әбілмәмбеттің иелігінде Орта жүз ... отыз жыл ... ... ... ұлы ханы ... сыйлаған жұрт оның немересі отырған ... әлі де ... деп ... хан ... жиналады. әйтсе де бұл ... ... ... ... жоқ еді. ... сөзімен айтсақ, ... ... ... қарайтын Ұлы ордадағы хан жарлығының дуасы
кете ... ... ... ... ... ойратқа кіріптар
болып жүрген қазіргі ... ... ... ... ... қоныстанғанын тектеп біліп отыру да өте қиын еді. ... хан ... ... ... ... ... ... көбісі Әбілқайыр төңірегіндегі адамдар еді. Қаратаудың
күңгейі мен сырдың ... ... ... Кіші ... ... Алшын, Жаппас руларының біраз батыр, билері ... ... ... кеңеске дер кезінде келіп жетеді. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... еді.
Бұлардан басқа Әбілмәмбет ... ... ... Ұлы ... ... ... бастаған жау ... ... ... Хан кеңесіне Төле бидің ... ... ... ... Төле би ... ... бес жылда өз елін артық ... аман ... қалу ... амалсыз Жоңғар хандығына болдан
болып, ... ... ... ... ... жүргенді. Төле
бидің артынан арғын, Найман, Керей, Уақ – төрт ... ел ... ... ... мен ру басы ... ... ... мың
басы батырлары түгел-ақ ... ... ... ... ... ... Бөгенбай, Олжабай, Малайсары, Сырымбет, ... ... мен ... ... ... ... ... кеңес басталардан бірнеше күн ... ... ... ... ... батыр, Ақтамберді жырау, Боранбай, Төбет,
Қу ... ... ... ... ... ... тобы ... Жазушы тек Найманның ... ... ғана ... ... ... ... Көкжал Барақ, Дәулетбай
секілді әйгілі ... ... ... ... да ... ... пайғамбар емес. Бірақ бұрынғы өткен пайғамбарлардың бәрі
де жазушы болғанында күмән жоқ. ... ... ... мен ... ... ... Құдайдың айрықша жаратқан ... ... құп ... ... орын берген. Бұл құрмет бертінге дейін
жалғасты. Еуропада ХІХ ғасыр әдебиетінің ... ... ... ... - ... тіл» деп ... қазақ қауымы да ақын-жырауларын
төбелеріне тұтты. Ең соңы ... ... ... мен ... ... ... сөз құдіретінің шарықтау шегі болды. Бергі
заманда сөз ... ... кеми ... ... Ұлы ... ... қор ... деп зарлануы жайдан-жай болмаса керек.
Алайда, сөз тыңдар құлақ ... ... ... ... ... ... ... өзгерген жоқ. Табиғат ... ... ... ... ... ... ... өмірі
мен өнері - оның өзіне ғана ... ... ... ... ... жаратып қосқан жүйрігі.
Тек нағыз жүйріктер ғана ұзақ жолға ... ... ... жазушылық қызметте қырық жылға ... ... ... алдыңғы шебінде келе ... ... бірі ... ... кетуге болмайды.
Ойшыл қаламгер Қабдеш ... ... ... ... үн ... ... ... Жазушы деген ... ... тән ... ... ... ... өз ұлтының мұн-
шерін, арман-мүддесін айтпай тұра ... ғой. ... ... ... ... те өз ұлтының ... ... ... ... ... Ол ... жазудан қорықпады. Өзінің қойын
дәптерінде былай деп жазады: ... ... ... ... ... аз ... ... ішінде биік мақсатқа жетелейтін
ең сенімдісі – шындықты айту ... ... өз ... ... ... ... ашық ... үшін қуғын-сүргінге
ұшырап, зәбір көргені аз ... ... де ол ... ... ... тырысты. Жазушының ғұмырнамалық романында былай ... тағы бар: ... ... ... ... ... темір
ноқта кигеннен кейін де, ешкім менің маңдайымнан сипаған жоқ. ... ... да ... ... ... ... ... жағдайда
ғұмыр кештім. Тағдыр әу ... ... ... шен ... ... ... Қашанда жазушының қаламын қайрап, жігерін танитын
бір күш бар. Мен ... ... тек жазу ... ... ... Қаламнан басқа қару, қағаздан өзге ... қару деп ... ... ... ...... басты шарт» деп біледі. Алдында жатқан ақ ... ... таза ... ... де сондай кіршіксіз, таза болуы керек.
Асылы, Қ.Жұмаділов – мақсаты ... ары таза ... ... ... ... ... бағасын алды деп
айта алмаймыз. Қабдештің өзі де, ... да ... ... ... Бұған халық емес, сол ... ... ... ... ... Алайда, дүние бір орында тұрған жоқ қой. ... ... ... ... шығармалары өз әділ ... ... ... ... ... ... ең үздік шығармалар қатарында.
Жазушының ойынша, шығарма ... ол ... ... ... ...... ... перзент тәрізді. Күні жетіп, толғағы
піскенде ғана дүниеге ... ... да, ... үшін ... оның бір ... сияқты. Адам баласы ... ... түр ... ... ... ... ... сәби ата-
анасының бойындағы әйтеуір бір қасиетіне ие болады. ... да ... ... – автордың сөзі болса, шығарма оның дүниеге әкелген
нәрестесі. Көркем ... тілі ... ... ... ... басты шарт: оның ана ... ... өзін ... ... сезінуі. Бұл ... ... ... ... қоятын мініміз жоқ.
Шебер қаламгер: «Тіл сенің еркіңе ... ... ... ... ... ... ... ешқашан кемелдікке жете
алмайды. Бір сөзбен айтқанда, ... ... кім ... ол – ... бар ... ... ... адам», - деп жазады. Алайда,
тіл ... ...... сөздеріңді орынды-орынсыз
тықпалай беру емес ... ... ... ... ... ... ... болсақ, ол барынша нәзік, ... ... ... ... ... ... Жұмаділов: «Артық ауыз
сөз ой мен суретке ... ... Өз ... ... ... «мына
сөзді қолданайыншы» немесе «мына бір сөйлемді сұлу етіп шығарайыншы» -
деп ... ... Мен үшін ... ... ... ... ... өзі «сыбырлаған» сөздер ... - деп ... ... стиль сұлулығы текстегі бар ... ... ... ... жолдарға байланысты. ... ... көп ... ... ... ... шығады дейсіз?
Оның түп төркіні нені ... нені ... ... ... жатыр. Жұмаділовтің шағын ... ... ... оқи ... ... ... көз ... Ол өз басымнан жай. Қай шығармасын оқиын, мен ... ... ... ... ... арасында жүрген сияқты
боламын. Оның ... де ... ... Шығармадағы
кейіпкерлерден мен өмірдегі өз ... ... ... ... «е, мынау ана кісі – ғой» - деп қойып, ол кісіні жазушы тани ... - деп ... ... қоямын. Бұл жағдай нені ... ... ең ... ... Иә, ... «жазушы – адам жанының
инженері» - деп ... ... ... ... ... шеберлігінде шек жоқ. Шығармаларында ... ... ... ... тізе бермей, деталь, штрихтарды
әділ ойната ... ... ... ... ... ... тауып,бұлдырсыз жұмдастырып, формалық гармониясын
тараулардың тепе-теңдігін қадағалап ... ... ... ... прозаны оқыған адам ... ... ... ... тыныстап отырады. ... ... ... оқи ... сіз ... ... ... жазылғанын байқайсыз. Ол бірден оқырманды
баурап алады. Көбінше шығарманың оқу-оқылмауы көп ... ... ... ... Ол бейне домбыраның құлағы іспетті.
Оқырманды әр ... бір ... ... сол а ... ... ... айт та, бірін айт. ... ... ең ...... ... ... ең басты таразысы. Оқиға
шынайылығы, сезім мен сурет шынайылығы, бір ... ... ... ... ... өнері - дертпен тең» - дейді ұлы Абай. Осы бір ... ... ... қадіріне жету үшін қаламгерлер көп еңбек етуі ... ... көп ... ... ... өз ... қосып келе
жатқан Қабдеш Жұмаділовке айтар ... ... ... жақындап қалған қаламгер әлі де «Сөз ... ... ... ... ... ... да, оны ... сөз өнерінің рухы қолдап
отырады. Ол – ... ... ... ... қадірлі жазушы!
,Сілтеме әдебиеттер:
1. Жұмаділов Қ. «Көкейкесті». Роман. Алматы, «Жазушы», 1969 жыл.
2. Жұмаділов Қ. «Соңғы ... ... І – ... ... ... ... Жұмаділов Қ. «Соңғы ... ... ... Алматы,
«Жазушы», 1981 жыл.
4. Жұмаділов Қ. «Атамекен» Роман. Алматы, «Жалын», 1985 жыл.
5. Жұмаділов Қ. ... ... ... ... 1988 ... Жұмаділов Қ. «Екі томдық шығармалар», І-том, роман, повесть,
әңгімелер. ... ... 1989 ... ... Қ. «Екі ... ... ... Повесть. Алматы,
«Жазушы» 1989 жыл.
8. ... Қ. ... ... роман. І-кітап. Алматы, «Шабыт»,
1994 жыл.
9. Жұмаділов Қ. «Дарабоз». Тарихи роман-дилогия. ІІ-кітап. ... 1996 ... ... Қ. ... ... ... Пікірлер, ойлар, толғаныстар.
Алматы, «Қазақстан», 1999 ж.
11. Жұмаділов Қ. ... ... ... роман. Алматы,
«Тамыр», 1999 жыл.
12. Жұмаділов Қ. «Тағдыр». «Жұлдыз» журналы №4, 1988 ... ... ... Қ. «Тағдыр» романы. «Жұлдыз» журналы №5, 1988 жыл, 6-
82 ... ... Қ. ... ... ... романы. «Жұлдыз» журналы
№7, 2002 жыл, 79-112 ... ... Қ. ... ... ... ... жалғасы. «Жұлдыз»
журналы №8, 2002 жыл, 52-100 бет.
16. Нұрмағамбетов Т. «Шынайылық ... ... ... Қазақстан»
газеті. 11 маусым, 2003 жыл.
17. Нұрғали Р. «Сөз өнерінің эстетикасы». Кітап. Астана, «Елорда»,
2003 ... ... Ә. ... ... Алғы сөз. ... «Екі
томдық шығармалар жинағы», Алматы, ... 1989 ... ... Қалиев М. «Атамекен ... ... ... Сыни ... ... №4, 1986 жыл. 187-189 ... Нұрмағамбетов Тынымбай «Шынайылық шырайы» «Егемен Қазақстан».
( Қ.Жұмаділов ... ... ... ... ... ... ... 200 бет.
( Қ.Жұмаділов «Таңғажайып дүние» ... ... ... 1999 ... ... Қ.Жұмаділов «Екі томдық шығармалар ... ... ... 1989ж
«Суреткер жолы» 5-бет
( Қ,Жүмаділов «Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық роман Алматы 1999 ж, ... ... ... Екі ... шығармалар жинағы 16-бет.
( Қ.Жұмаділов «Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық роман 526-бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ прозасы және тарихи тақырып85 бет
Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық сипаты60 бет
Тарихи қазақ романдары9 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
«Қаһар» романы25 бет
«Құмар Сұлу» романы8 бет
«Ұлпан» романы55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь