Қазақ даласындағы философиялық көзқарастардың ерекшеліктері

Жоспар.
Кіріспе.
I.Қазақтың ұлттық философиясы.
1.1.Қазақ даласындағы философиялық көзқарастарыдң ерекшеліктері.
1.2.Қазақтың түркі тілдес философиялық көзқарастары.
1.3.Қазақ ағартушы.классиктерінің (Абай Құнанбаев,Шоқан Уәлиханов)
атропоцентристік,гуманистік,философиялық көзқарастары.

Қорытынды:
Қолданылған әдебиеттер:
        
        Жоспар.
Кіріспе.
I.Қазақтың ұлттық философиясы.
1.1.Қазақ даласындағы философиялық көзқарастарыдң ерекшеліктері.
1.2.Қазақтың түркі тілдес философиялық көзқарастары.
1.3.Қазақ ағартушы-классиктерінің (Абай Құнанбаев,Шоқан Уәлиханов)
атропоцентристік,гуманистік,философиялық көзқарастары.
Қорытынды:
Қолданылған әдебиеттер:
Кіріспе.
Идеялардың мыңдаған ... ... өз ... жинақтаған философия
тарихы бүгінгі таңда орасан зор мәнге ие болды.Өз ұлтының ... және ... ... сала бастаған жаңа ... үшін ұның ... ... ... ... тарихи-қоғамдық
сахнасындағы орталық ұғымы «төлтұмалық»,өзіндік болмыстылық.Бұл енді өзінің
барлық мүшелерінің нөмірлік номинаттарының жалпылығы және ... ... ... ... ... ... жұмсалады.Бұл жерде қоғамдық тұрмыстың әр қырлары,қоғамдық
сананың онтологиялық және ... ... ... ... мен ... ішкі ... ажырамас бір салаға
бірігеді. Әр түрлі ... мен ... ... ... орны
жайында ой түе келіп, ол –тарихтын қозғаушы күштерінің бірі, мәдениеттін
өміршендік өзегі, ғылымның мәдени өзегі, ... ... ... ... ұғым қалыптастырған.
Өзіндік болмыс ұғымына жақын тұрған ерекшелік ұғымы көбінесе салт ... ... мұра мен ... мінез құлықтарында басым қолданылады.
Осы негізде нағыз ұлттық қоғамдасу ... ... ... жүйе ... қалыптасады деген формациялық көзқарастың жалғандығына
көз жеткіземіз.
Қазіргі өркениеттің ... ... жоқ. ... шығыс қоғамдарын жүйе
ретінде зерттеу үшін өркениеттілік мәні мен оның орнын сипттауға ... ... ... ... ... бар. Бұл өрокениеттегі ең бастысы
... ... ... жүйесі, ол заттық өндіріс факторына
қарағанда әлде ... ... ... Бұл қоғамынң өзіндік тұрмыс
ерекшілігін қалыптастыруға мүмкіндік береді. ... ... ... қазіргі мәселе қою жағдайынан өзгешелігі сол, онда үстемдік алды.
Ол батыстағы шешімді асырып жіберіп, шығыс философиясын ... ... ... ... зер ... оның ешқашан жалпы болмағандығын, ең
аз дегенде үш ... ... ... қытай, араб, мұсылман болып
дамығандығын ... ... ... үшін ... емес ... ... Ол адам ... ... ... ... ... ... да ... «философемі» дәстүрлі көркемжәне
діни әдебиетерде малтығып, философия тарихшыларын философиялық жүйені
әлеуметтік аспектіде ... ... ... ... тануға
итермелейді.
1.1.Қазақ даласындағы ... ... ... да өз ... ... жүйе ... де дүниенің,
болмыстың, өмірдің, адамның күй-жайын жете түсінуге талпынған. Философияның
қалай ... оның ... ... ... ... ... кеткен болатынбыз. Қазақ халқытарихында,мәдениеті мен ... ... ... ... жүйе ... қарастыру
дербес үрдіс болмаған мен де олар ... ... ... ... ... мен ... ... мен
махаббатына, назар ... ... ... ... осы ... өз философиясын жасады деп айта аламыз. Оған ... ... ... ... ... ... ... категориялық
жүйедегі материя,сана болмыс - субстанция, объект-субъект, мазмұн-түр, мән-
құбылыс, себеп-салдар және т.б. ... ... ... ... ... ... жүйелері мына ұғымдар арқылы
жасалады:«адам»,«мен»,«дүние»,жал-
ған»,«тағдыр»,«заман»,«уақыт»,«ел»,«жер»,«жақсылық»,«жамандық»,«жан»,«көңіл»
,«ниет»,«қанағат»,«арман»,«намыс»,«жігер», ... ... ... ... ... біз көшпенділерге жататын Қазақ халқының өзіндік философиясы
болған-дығын көреміз.
Қазақ философиясы-ертеден келе жатқан көзқарас,адамның рухани ... ... ... ... ... жөніндегі
пікірлері адамға қатысты болмаса мәнінен айырыла-ды.Адам философия үшін-
барлық заттардың ... ... ... ... гөрі ... ... ... ғылым ұғымына,өнерге,дінге сыйыстыруға болмайды.Ол ... ... ... ... ... ... ... басқарушы рөлін атқарады,және ақылдың жаттықтырушы-
сы.
Мұның бәрін ғылыми тұрғыдан ... ... ... мүкін емес.Философиялық білімде,пікірде ғылыми мазмұнмен қатар ғылыми
емес ... да ... ... ... баға беру орын ... ... ... ұғым-дармен ашылып қоймайды,сонымен
қатар:ар,ұят,сезім,көңіл,үміт,жігер,сенім,күдік, үрей,мұң сияқты ұғымдардың
өлшемін ... ... бере ... және де олармен
дін,өнер,этика,эстетика,писхология т.б. да айналысады.Философияның тағы ... ...... жөніндегі ілім.
Қазақтың философиялық көзқарсатары негізінен нақты өмірден бастау
алады,оның шығу ... ... етіп ... ... осы ... ... Ғұмар Караштың мына өлең шумағы мысал бола алады:
Мысалы мынау жалған бір жел қайық,
Қыбыр етіп,қия бассаң кетер тайып.
Таяныш шырағы ... ... ... етсек болар лайық.
Таянып тұрақсызға көңіл қойып,
Жүрмеңіз мәңгілікті жұпқа санап.
Тіршілік бес күн небары,тиген еншің,
Пайдалан мейлінше қанат жайып,
Аз еншің,өкінішті жолға шашпа,
Келуі,қайта айналып ... ізің ... бұл ... күн ... суы ... ... ... едің,қайда кеттің,
Бұл жұмбақ шешуі жоқ таңғажайып.
Қазақ ойлауындағы өзекті мәселелер өмір мен өлім хаұқында.Экзистенциал-
дық мәселелер;философияда ... бері ... ... бұл ... ... ... отырады.Өмір,адам
үшін-ауыр сынақ;сол сияқты тіріге де,өліге ... ... ... ... бір ... ... би ... қасына жас Төлені ертіп
жол жүріп келе ... ... көп адам ... ... ... ... жатады.Қоң-қа би Төлені жіберіп,жиналған топтан сұра ... ... адам ... адам ба екен ... сұрағына азалы топ
қаралы болып тұрғанда, «Не оттап тұрсың?»-деп ... ... ... ... мән ... ... ... қария жәй адам емес
екен,содан жөнін сұрайық,-дейді ... ... ... ... сұрасаңдар.Тірі адам ба дегенім-артында өзіндей болатын
бала-шағасы бар ма,ас-су беретін мал жаны бар ма ... өлі адам ... ... ... артында бала-шағасы жоқ болса,ас- суын беретін
мал-жаны жоқ болса,мұның аты шын өлік,міне осының қайсысы ... ... ... ... ... ауыз екі аңыз-әңгімелер арқылы ... өмір ... ... ... ... Олар ... жағдайда аңыз (мифтік)түрінде
күні бүгінге дейін жеткен. Енді осы аңыз ... ... деп ... көне ... ... негізгі құрамдас ... ол ... ... ... ... ... болатын ойлар әлеміндегі болмысты
бейнелеу түрі болып табылады.Мифология (гректің мифос-берілу,айтылу
және ... ... ... ... ... ... дүние танымның бір бағыты.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңіндегі халықта,мифология-әмбебеп ... ... ... ... өте ... ... ... өзіне,табиғатқа деген алғашқы ой-пікірді діндік
сезімді,саяси көзқарасты,әртүрлі өнерді және философиялық ... ... ... да өте ... орын ... ... бір түрі ... шындықтан,өмір-лік ақиқаттан алыс болса
да заманға сай ... ... ... ... ... ... дәрежеде қанағаттандыра отырып,сананың одан әрі
дамуына ықпалын ... ... ... өте ерте ... келіп жеткеніне қарамастан
Қазақ халықтың философиялық көзқарастарының қалыптасуында мифологияның орны
ерекше.Оның үстіне мифология қазіргі заман қоғамда-рында да даму ... ... ... ... жоя қойған жоқ.Миф тарих сахынасынан
түспей,мәдениеттің ... да ... күні ... ... ... өмір сүріп
келе жатыр.
Мифтік аңыздар ежелгі жабайылық дәуірден бастап пайда болғандық-тан,бұл
дәуірді ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда қараса,енді бірі ата бабаларынан қалған мұра ... ... де ... ... күні ... дейін сақталған
Философияға арналған шығармаларда қоғамдық сананың мифтен логосқа қарай
дамуы туралы сюжеттер аз ... ... ... аң-ғырттық,қарапайым
ойлардан ажырата отырып,дүниені реттелген,объектив-телінген,рационалданған
тұрғыда түсіндірге ... ... ... және ... іс-
әрекеті,дүниенің,жануарлардың,адамдардың пайда болуы туралы ... ... ... ... ... ... ... бұл біреу-лер үшін
шындық,ал енді біреулер үшін жалған.Мифті шындық тұрғысында ... ... ... ... оны ... деп ... оларды
ешқашан да шындық деп қабылдамайды.Осыларды айқын-даған жағдайда ғана
мифтің мәнін түсінүге ... ... ... ... ... ... ... ертегі миф бола
алмайды,өйткені ақиқатты сенімді түрде бейнелеуге ... ... ... бар заттарды нақты білімі ретінде ... ... ... ... ... ... сенеді,олардың
түсінігі бойынша ешнәрсені шығармайды және де ... ... ... ... өмір ... аңыздар да дәл осылай көрінеді.Олар әртүрлі мифтерді
айтып қана қоймайды-сол ... ... ... өмір сүреді.
Әрине,мұндай әлемде мифтердің мазмұны шындықтың жағдайларымен,өмір
тәжірибелерімен қарама-қайшы келмей ... өмір ... ... жағдайда ғана өмір сүре алады. Ондай ... ... ... осы ... ... орындар жасады.Сол себептен олардың
аңыздар әлемінде өмір сүрумен қатар нақты өмірде де тіршілік қаре-кеттерін
жасаулары таң ... ... ... ... ... тұрғыда,тек
қана әртүрлі аңыздар жиынтығы емес, қайта олар адамдар қабылдайтын ... ... ... ... ... ... түрлерінің өзінде де,сол ... ... ... және олардың өмір
сүру ... ... ... о ... ... және ... ... баяндау бәріне ортақ.
Жоғарыдағы көрсетілген әлемнің пайда ... ... ... ... ... ... ғалымдары қаншама сәтсіздіктерге ұшырап,әр нәрсеге
ұрынып жатса,ал ежелгі мифті ... ... сол ... ... адамдар ол сұрақтарға ... ... ... ... әлемнің пайда болуын алайық.Әртүрлі мифтерде оны ... ... ... бір ... аса зор жұмыртқадан
жаралып шыққан;бсақаларында-судан,ауадан,оттан;ал үшінші бірінде-Күн ... ... ... ... қойылмаса,бәрі де айқын және ондай
сұрақтар қойылған жоқ.
Басқа да ... ... ... болуы осылайша қарапайым түрде
баяндалады:Баяғы заманда жер де,аспан да болмаған ... ... ... терең тұңғиықта Өмір деген бір алып өмір сүріпті.Оны бір қарақшылар
ұстап алып өлтіреді.Өмірдің денесінен ... ... ... ... ... ... ... және дәнге, миы-бұлтқа айналады. Егер бұл әңгіме қазіргі ... ... пен ... туындатса онда олардың басқа
мәдениеттке жататындықтарын білдіреді.
Ежелгі мифтер әртүлі ... ... ... ... ең ... мен ... уақыт өте адамдар
сиынатын Құдайға айналады.Рух пен құдайлар адамдарға өте ... ... адам ... болу шарт ... жануарлар мен өсімдіктер жаны
да бар ақыл иесі бола алады,тіптен бұл ... ... ... да ... көзге көрінбейтін рухтар мен жанды заттармен де
сұхбаттаса ... ... ... ... ... ... бәрі адамдардың қарекеттерімен
ұқсас.Жануарлар сөйлейді.Ұйықтау үшін Күн мен Ай ... ... ... ... ... болады.
Уақыт өткен сайын мифтердің саны өсе түсті,олар бірте-бірте табиғат құ-
былыстары мен ... ... ... көптеп қамти бастады.
Сонымен бірге табиғаттың күшімен және құдайлармен қатынастарында
жасалып ... пен ... ... ... ... азды-
көпті бір түтас көзқарастарды құрайтын үлкен мифология-лық жүйеге және
алғашқы тұпқа ... ... ... ... ... ... ... ауқымнан өсіп шығып және олардың жақ-тарын ... ... ... алғашқы қауым мифтерінен тербеп шығарған, ұлы
мәдениеттің отаны болғанды.Алайда,Шығыс алғашқы қауымдастықты ... ... ... ... ... тәсілінен құтыла
алмады.Өйткені табиғаттың дүлей күші түгіл,адамдардың ырқынан жоғары тұрған
қатал әкімшілдікке ... ... де бас ... ... көне ... ... ... құры-
лысшылары мен қамқоршылары кейпінде алға шықты,оларды құдай ... ... ... деп ... ... бұл ерекшелігі
адамдардың ұжымдық жолмен біріге отырып тірі қалуының және сол ... ... ... ... ... ... бір жолы
еді.Аман қалудың алғы шарты қатаң өміршіл мемлекеттің болуын қажет ... ... ... енді ... ... ... ... отырылды.
Қазақ халқының мифтік аңыздары,түсініктері Мұхтархан Қанидің араб
қаріпінен көшірген «Қазақтың көне тарихы» кітабында кеңінен ... ... ... ... ... ... ... жаратылыстың
түпкі тегі төрт нәрседен-топырақ, су, от және желден жаратылған. Барлық
болмыстың өмір сүру тетігі: ... пен ... ... деп ... ... ... күннің, өмірдің, жақсылықтың, бақыттың
нышаны:ал қараңғылық-суықтың, түннің, өлімнің, жамандықтың,сор қырсықтың
нышаны. Бұларды бір-біріне ... ... деп ... ... қазақтың санасында:жаратылыс дүниесі адамдардың
тұрмыс-тіршілігіне ұқсатып топшыланған.Олардың ойлауынша: әлемдегі ... және ... ... бар ... ... ... туып,
өсіп өрбіп отырған.Ерте замандағы қазақ қауымның «жасаған», ... ... ... де ... бір ... ... ... «ұста адам» бейнесінде
болған.Қазақ қауымның жер мен аспан жайындағы аңызында ... жер ... ... ... тым ... ... «әуе ... жер
тебінгідей» ғана болыпты.Ол кезде бүкіл әлем ... ... ... ұзақ ... ... жер мен ... ... арасынан күн мен ай туып,қараңғы мен жарық айырылып,
адамзат жан-жануарлардың тіршілігі пайда ... екен ... көне ... ... ... ... ... жаңбыр жаудырып ескеруші атасы
есептелген.Сондықтан, ерте ... ... көк ... ... табынған.
Қазақтың ұғымында: көк аспан-бейне қазақтардың киіз үйі сияқты, ... пана ... көк ... ... ... ... осы көк ... шырақтар, олардың ойынша: аспандағы жұлдыздардың адам ... ... бар. ... адам өмірінің тағдырын белгілейтін бір жұлдызы
болады.Ол жұлдыз жоғарыласа, адамның бағы ... ... ... ол
адамның бағы қацтады. Жұлдызы оңынан ту-са,барлық іс сәтті болады, жұлдызы
солынан туса,қырсық шалады,ол жұлдыз ... ... бұл адам ... ... ... ұшады дейді. Қазақтар:ісі оңалған адамды «жұлдызы оңынан туды»
дейді,аспанда аққан жұлдызды көр-генде: «менің жұлдызым жоғары!», ... деп ... ... ... әр-
алуан;кейі су,от,жел сияқты болып ... сол ... ... ... белгілейді.Жұлдызы су
сипатты адам,жұлдызы от сияқты адаммен жараса алмайды.
Қазақтар жараса ... ерлі ... ... ... ... ... өш ... өткен адамдарды «бұлардың бір-біріне
жұлдызы қарсы» деседі.Әрине,бұл ислам ... ... ... ... дініне кірген соң,ұғымдардың көбі ислам филосрфиясына бағынып
кетті,оның сарқыншақтары ... ... ... ... ... ... өзіндік логикасы бар. Адамдар-дың
мифті жасауды негізінен белгілі бір ... ... ... ең ... деп антропоморфизм принципін айтуға болады. Негізінде
адамға ұқсас,адам тектес деген мағынаны ... ... ... мен ... бар ... ... ... адамдардың қасиеттерімен
ұқсастырады. Ойлаудың мұндай түрін жасаудың өзі алғашқы қауымдық адамдар
үшін орынды да. ... бұл ... ... ... ... ойлаудың түрі емес.
Мәселе мынада болса:белгілі бір құбылыстармен кезіккенде ... біз ... бір шама ... ... болғанда ғана тани аламыз. Бірақ
ертедегі адамдар үшін өзін қоршаған әлем туралы аз ғана ... ең ... тек қана оның өзі ... себептен ол өзінің басқа
нәрселер туралы түсініктерін өзі туралы білетін ... ... ... бір ... ... ... деп тануына тура
келді,солай деп ұйғарды. Ертедегі ... ... ... ... ... құбылыстарды көз алдына елестете отырып ... ... ... ... де жете түсінген жоқ.
Ал,адам қасиеттерінің ішіндегі ең ... ең ... адам ... ... ... болып табылады.Сон-
дықтан да болар, адам өз денесін басқаратын белгісіз бір күш – ... ... бар ... ... болмады. Әрение алғашқыда олар туралы кейінгі
философтардың айтанындай мағынада түсінді деу дұрыс ... ... ... пен ... ... ... рух пен ... материалдықтан
өзге тұрғыда қарастыратын абстракциялық ойлаудың дамуы жеткілікті жағдайда
болған жоқ. Олар ... ... ... адамға ұқсастырып не түрлі жан-
жануарларға, жәндіктерге, белгісіз бір табиғат құбы-лыстарының ... ... ... ... мен ... ... ... Яғни әлем «денелерімен»толыққан, әрі
«жанды». Осыдан адамдарға ұқсас жаны мен денесі бар мифтік ... ... ... ... ... жол басталады.
Антропомофизм жанғырығы әр ... дами ... күні ... ... ... ... да көруге болады.Мысалы сөз қолда-
ныстарында бейне бір жанды нәрселер туралы айтылып жатқандай біз ... «Күн ... ... «өзен ағып жатыр» дейміз.Ал қазіргі кездерде
техникалық жаңалықтар енгенде оларды түсініп ... үшін біз ... ... ... ... ... біз: «қазір
қортындысын шығарады», «есіне сақтайды», «ойланады», «сұрақ ... ... ... дейміз.
Мифті туындататын адамның ойлау логикасының тағы бір принципіне ... заңы ... ... ... ... ... ... бірлік,заттық немесе бақылауға жата-тын қарым-
қатынастар негізінде емес,былайша айтқанда «жан ұқсастықтары-ның» себебіне
байланысты.Осы бірліктегі құбылыс ... ... ... қатысты,оларды
жалпылама қамтитын белгілі бір жан ... ... ... ойлау логикасы түсініксіз құпиялықпен (мистикамен) тікелей
байланысты.
«Бірге қатысушылық» принципі бойынша,бұл ... бір ... ... өзгерістер соған бірге қатысушы өзге заттың ... ... ... ... Леви-Брюль былайша
есептейді:олар әртүрлі негізде,көпшілік жағдайда кездейсоқтық ... ... ... ... ... ... ... болуы арқылы бола алады.Мұндай шешімдердің анықталуы түрлі
салыстырулар арқылы жасалады және өзаттардың бір ... ... ... олар ... қатысушылардың»есебінде болады.
Мифология ұлттық және сана сезімнің қалыптасуына ... ... ... ... ... қоюы да ... ғ.жаңак мифтері де осы ба-ғытта
болу мүмкін.Діннің аясында немесе ... ... ... ... ... ... тұрпайы қауыпты екендіктерін жоққа
шығармады.Бұхаралық деңгейдегі барлық мәдени елдерде,демифологизациялық
әрекеттерге қарамастан,бұхара халықтың алғашқы ... және өмір ... ... ... ... ... ... іске
қосылады.Еуропалық мәдениеттің әртүрлі жақтарын ... ... ... бұл ... аймақта мифтің архаика
еместігін,бұхаралық сананың немесе көркемдік шығармашылықтың да үлесі
еместігін ... ... өз ... ... ... мәдениетің адамдары
соның мифтеріне сенеді,олардың қиынсыздығын ... ... ... ... өзге мәдениеттің адамдары ... ... ... өз ... ... миф ... солардың ырқында болады,түбінде олар да әшкереленеді.Күні бүгінге
дейін халық ... ... келе ... әр түрлі сенімдер мен нанымдар
сақталынып келеді.Олар әр халықта әр түрлі,кейбір түрлері бір біріне қарама-
қайшы. Мифтік ескі ... дер ... ... десе ... ... ... ... келеді.
Мифтердің мұндай топтарына: астрология мен парапсихология-өзіне
экстрасенсорлық құбылыстарды ... кез ... ... жазатын тәуіпкершілік, «филиппиндік
хирургия» (құр ... ... ... және т.б. ... ... ... жаңа ғылыми гепотеза тұрғысында бағалайды.
«Ғарыштық өріс», «астральдық дене», «биоөріс» ... ... ... ... ... ... ... бейнелейтіндей әжептеурім
маңыздылық береді.Алайда бұл ... ... ... жатқан
қиялдардың нәтижесі ғана.
Ең алдымен мынаны есте ... ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде ... ... ... олар турасында адамдар функционалдық тұрғыдан
қарап бағалаған жөн.Қоғамға теріс қызмет атқаратын мифтер де бар.Фашизмнің
нәзікшілдік,ұлттық-социалистік мифтеріе осы ... ... ... ... ... және ... ... принциптер
негізінен шығатын архаикалық түрдегі мифтік ойлаудың оң жақты қызметі
ескірді.Заманның ойлау ... ... ... ... ... сіңірген мифтер ескі нанымдар ретінде болып келеді.Шектен тыс
мистикалық мифтерге көңіл бөлу көпшілік ... ... ... ... адам ... ... ... көмегін алмаған жағдайда тіптен ... жаңа ... ... ... ... ... ... болмай қалады.Егер адамдар
өмірінің өз ... және ... ... ... ... ... ... олар жөнделмейтін
қателіктерге душар болады.
Миф жасалған болғандықтан адамды ақиқаттан алшақтатады,сол себептен
болмыс істің ... еніп кету ... ... және ... ... ... табу қабілетін жоғалтып алуы мүмкін.Адамдар мифтерге ... ... ... ... ... орынсыз қателіктер жібереді.Олардың
құндылықтарының орны ... ... үміт пен ... ... ... ... мифтерді өмірдің өзі жоққа
шығарады.Сол себептен танымал болған жаңа мифтерді әшкерелеу осы ... ... ... ... мақсаттың өзі білімге негізделген
көзқарастарды дамыта,тарата отырып адасушылықты жеңу ... ... ... шығу ... ... тарих саханасын ығыстырылған бір миф
өмірге жаңа екінші бір мифтерді ... ... ... ... өзі ... ... мифтерді әшкерелеу әр уақытта оң ... ... ... ... ... ... адамның
денесіне биоөрістер арқылы әсер етпесе де адамның соған деген сенімі ішкі
жан дүниесін жинақтап ... ... ... жасауы мүмкін.Сондықтан ең
тиімдісі адам ақиқаттан қаншалықты дәлелдемелерді ... ... таба ... ... ... сенім тапса соншалықты мифтерге деген сын-дәлелдемелерін
жүргізген дұрыс.
Қазақ ... ... ... қалыптасуынаң
алғашқыларының қатарына Қорқыт(Қорқыт ата),Асан қайғы жатады.
Қорқыт(Қорқыт ата)-8ғ.Сырдария ... ... ... ... ... жырау,дарынды күйші және ойшыл философ
болған.Бұл Қорқыт жайындағы он екі ... ... ... «Қорқыт ата
кітабі» деп аталады.Қорқыт туралы Ватикан архивінде мынадай деректер
сақталған: «Расул ... ... ... кеде 8ғ. ... ... атты бір ел болыпты.Оғыз ішінде ... ... ... түрлі ғажайып сөздер сөйлеуші еді.Әрине,іс болса,бәрі оның
алдына келіп,кеңес сұрап,ол не бұйырса соны қабыл етер ... өз ... ... ... ... ... ... еркін,Қаңлы Қожа сияқты хандарға ақылгөй ... ... ... ... мекенді жаудан қорғау,жер-суды белгілі
пәртіппен пайдалану дау-жанжалдарды ... ... ... күштерді оң және сол деп екі ... ... ... ... өткізу тәртіптері сияқты заң-
жоспарларды белгілеп,әлеуметтік ... ... ата» ... және ... жырларында» Қорқыт айтқан
афоризмдік қорытындылар да бар.Мысалы: ... ұл ... ... ... ... ... тілді, ат тұяқты келеді», ... ... ... ... бөз болмас,ежелгі жау ел болмас,өткен өмір оралмас,өлген
кісі тірілмес», «есекті кө дегенмен ... ... ... ... ... жоқ» т.б.
Қазақ әдебиетіндегі Қорқыт- дана,ақылгөй ата ... ... ... ... музыка аспаптары қобыз бен бомбыраны алғаш
жасаушы, өз заманының кемеңгер ойшылы болған.Қорқыт өз ел-жұртының ... ... ... елді ... бақи ... ... төрт бұрышын кезеді: бірақ көктемде жапырағы ... ... ... күз ... ... солғанын;бір заманда аспанмен
тілдескен асқар таулардың мыжырайып шөгіп бара жатқанын;мәуелі ормандардың
жапырағы төгіліп ... ьас ... ... адамзаттың, жан-
жануарлардың мұң-зарынестиді.Ол қайда барса да көр ... ... еңи ... ... еш ... жоқ, ... өмір жоқ» деген қорытындыға келеді де,өлмейтін өмірді халықтың
ән-күйінен іздейді.Өмірінің соңғы кезін домбыра-қобыз ... ... ... ... ... көз ... ... өлмес күйлерін
қалдырады. «Қорқыт күйлері»дейтін күйлер қазақ халқы арасында күні бүгінге
дейін ардақталып,ойланып келеді. «Қорқыт жырының» ... ... ... ... ... өмір ... темір ... ... ... мәңгі бақи өлмейтін,ұмытылмайтын нәрсе
адамның өмірінде істеген игілікті істердің ... ... ... ... ... сүрген атақты қазақ ақыны.Ол ... ... ... ... ... ... ... Ұлы Мұхамметханның
қасында беделді де ... ... бірі ... 1445-жылы
Мұхамметхан(Ормамбет хан) өліп,Алтын орда ыдыраған кезде қазақ даласына
қайта ... ... ... ... ... ... ... ақылшысы болған.Асан үнемі халық қамын,елдің болашағын ... оған ... ... ... ат ... деп ... өз ... көптеген нақыл сөздер,философиялық толғаулар
шығарған.Бірақ оның бәрі біздің ... ... ... біздің
заманымызға жеткен толғауларында қазақ хандығы құрылған кездегі ... ... ... ... масаттанып,халықтың болашағын жете
ойламаған Жәнібек ханды ... ... ... өз ... ... ... үңіле қарап,халықтың тартып
отырған ауыр ... ... ... ... ... қайғырады,өз кезіндегі қоғамдық
өмірге назары болады.Олардың мекен еткен қоныстарын мекендейді.Ол ... ... ... ... ... ... жолы – «Жеруйыққа» жету деп тұжырымдайды.
Асанқайғы аңыз еткен жерұйығы – суы сүт, ... май, тасы ... басы ... ... жұт ... ... қасіреттен аулақ
құтты қоныс, оған жеткен елді жау алмайды, онда ел анасы, ру таласы жоқ,
үркіп – ... ... ... ... «Қой ... бос торғай
жұмыртқалайды», «Жерұйықты мекендеген жұрттың бай-кедейі жоқ, бәрі тең,
барлығы шат-шадыман өмір ... ... ... ... мекен «жерұйыққа» жету оңайға түспейді. Ол үшін
қажымас – қайтпас ... ... жар ... ... мал ... тар жол, ... ... ұзақ сапарды басып өтуі керек. Содан ғана
«жерұйыққа» жетіп, мәңгілік бақытты өмірге кеңелуге ... өзі ... ... ... «Жұпар қорығы», «Кеңтүбек»,
«Тартүбек», деген жерде деп есептейді. Сол жерді табу үшін ... ... төрт ... ... ... таба алмайды, табу да мүмкін ... ... жете ... ... ... ... өмірден өтеді. Әрине бұл
15 ғасырдағы көшпелі ... ... ... ... туған утопиялық
идея. Бұл Асанқайғының бақыт мекені жерұйық жайлы утопиялық шығармасы
ауыздан – ... көше келе ... ... ... ... деп ... ... бар.
1.2.Қазақтың түркі тілдес философиялық көзқарастары.
Қазақ жерінен,оның ішінде Отырар қаласынан шыққан атақты математик,әрі
философ ... ... ... білді және оның
«Котегориялар», ... ... ... ... көптеген ойшылдар сияқты,ол
да дүниенің бастапқы жаратушысы ... деп ... ... алты ... ... ... және ... көзі ... ... деп
саналады.Алғашқышы тікелей танып –білудің құралы,ал кейінгісінің ... ... ... ғылыми болжамға,әлемді ғылыми танып білу ... ... ... шықты.Өзінің «Қайырымды қала
тұрғындарының көзқарастары», «Адамдық саясат», еңбектерінде Фараби ... ... ... ... ғасыр ғылымының қалыпиасуы да ... ... ... ... ... Ибн ... ... Бекон,Леонардо да Винчи сияқты ойшылдардың
көзқарастары қалыптасты.
Әл-Фараби өзінің «Ізгілікті қала ... ... ... ... ... туралы былай деп жазды: «Алғашқы нағыз
дегеніміз барлық бар болудың ... ... ... ... ... бар болуын қамсыздандыру үшін,оның субстанциясында және
мәнінде оның ьар болуы мәңгі және онан әрі: ... ... ... ... ... жаның денемен байланысы туралы көзқарастарыда
бір ... ... ... ... туралы көптеген пікір
айтты,мысалы: «заттан босатылған Жанның субстанциясы материдан ... ... соң ... сол ... ақ,Әл-Фараби жанның денемен
байланыстылығы оның тәуелділігі туралы айтты: «Түрлерді силаушы сол уақытта
қабыл алатындай жағдайдағы бірдеңе пайда болғанда оны ... ... бар ... субстанция көрінеді.Платон айтқандай жан денеден
бұрын бар бола алмайды;дәл осылайша ол бір ... ... көше ... жан тап сол ... ... ... ол ... соң
ғана көрінеді.Келесі бір ретте Әл-Фараби: ... ... де тап сол ... түрі ... жаны бар». Егер бұл заттың
түрі болса, онда ол сол ... ... бар ... одан тыс ... тап осы заттардың тегінің ... ... ... ... ... ... жағдайда
түрдің немесе жанның өлмейтіндігі,діниліктен өзгеше ... ... ... ... жан ... өлгеннен кейін ол
қарекетті ойлыақылмен,яғни өлмейтін адамзат тегімен қосылады ... бұл ойы және ... ... ... жаны ... ... тұжырымға әкеледі.
Түркі халықтарының өкілдері де ... ... ... ... өз ... ... тарихтан белгілі.Олардың
қатарына Жүсіп Баласағұн,Ахмет ... ... ... ... ұлы ... ғұламалар жатады.Олар қазақ
және басқа түркі халықтарының көне әдебиетінің беделді өкілдері атанды.
Жүсіп ... ... аса ... ... ... ... білік)кітабі-түркі халықтарының тілінде жазылған ... ... ... ... ... ... білік» дегенде айтылатын «білік»формасының 2 түрлі мән мағынасы
бар.Бірі-«білім»,екіншісі- «билік ету», ... ... ... «бақыт»екені мәлім.Сонымен бірге, «Құдатғу»сөзі
«мәртебелі»деген мағынаны ділдіреді.сондықтан зерттеуші-ғалымдар ... ... ... ... ... ... шығаратын білім», «Бақыт
кітабі», «бақытты етуші кітап», «Басқару туралы білім», «Құтты білім»,т.б.
деп аударады.
Баласағұн Әл-Фарабидің ізгі ... ... ... ... формасы билеушінің ... ... ... мен бағыныштылар ... ... ... ... деп ... ... ... саяси дағдарыстар
тұсында Қарағандар мемлекетінің басшылары үшін ... ... ... береді: «Біліп ал:адамдар арасында сенің үш парызын ... ... ... ... ... ... әділ заң бер...Және үшіншіден-күзетінді мықта».
Бұл дастан-дидактикалықсарында ... ... ... түрлі дәрежедегі әлеуиеттік топтардың,кәсіп
иелерінің мінез-құлық нормалары қандай болу керек,олардың әр ... ... орны ... ... тиіс ... баяндалады. «Құтты
білік»дастанының ... ... 4 ... ... ... басқару үшін әділ заңның болуы.Автор
әділдіктің бейнесі ретінде ... ... ... елге бақ ... деген тілек.Бақ-дәулет мәселесі дастанға
патшаның уәзірі Айтолдың ... ... ... қосылады.Үшіншісі,ақыл-
парасат.Ақыл-парасаттың қоғамдық рөлі.Төртіншісі,қанағат-ынсап мәселесі.Бұл
мәселе дастанда уәзірдің туысы,дәруіш бейнесі арқылы әңгіме болады.
Түркі халықтарының орта ғасыр ... бір жола араб ... ... көптеген ғылыми дүниелерді алып келді.Сонымен қатар бұл кез шығыс
әлемінде суфизм ағымының әсері ... ... кезі ... ... ... татулығын адамгершілік пен имандылықты,аллаға адалдықты
көксеген,ақыншайырлар тобы тарих сахынасына шықты.Олардың ішінде еркше
талантымен ... ... ... софылық әдебиет өкілдері болды.
Қожа Ахмет Ияссауижөнінде ел ... ... ... ... жүгінсек,ақын ежелгі қала Исфиджапта Ибрахим ибн
махмұд деген диханның құлы түнде дүниеге ... ... ... ... ... ... ... бірі болған секілді.Оның
туған күні мен жылы белгісіз.Өлеген жылы-1166.
Ата-анасынан ерте айырылған ... ... ... ... ... ... және ... Хамадани деген шейхтардың тәлім-тәрбие,білім алады.Білімін
Бұхарада жалғастырады.Өзінің ұстазы қайтыс болған соң көп ... ... ... оралады.Ал ержете келе оның түркістанға келуі ... ... ... ... Көне ... ... ... «Диуани Хикмет»,яғни
«Даналық кітабінің» авторы. «Диуани Хикмет»оғыз-қыпшақ тілінде ... ... ... ... жазылған төл әдеби туынды.
«Хикметтің»тұп нұсқасы сақталмаған.Бізге жеткен 15-16ғ.көшірмелері ... және олар ... ... ... «Диуани Хикмет»негізінен 4 ... аса ... ... ... заңдары мен әдеп-ғұрыптарының жинағы «тарихы»-
сопалықтың идеясы,мұрат-мақсаты,сопалық мүддесіне жеткізетін жол, ... ... ... ... жолын танып,оқып
білу.Ияссауидің ... ... ... ... ... «хақихат»болу мүмкін емес.Бұлардың бәрі екіншісіне өту үшін
қажетті баскүш болып табылады.
Ияссауидың басты көздеген ... ... ... тану ... үшін ... өмірінің мәні болып табылады.Ияссауи
былай дейді: «Кімде кім Құдайды есіне алса,ол онымен ... ... ... ... ең биік шыңы-оның пайғамбар жасына келгенде,менің
пайғамбардан артық өмір сүруі ... емес деп жер ... ... жеке
бөлмеде қалған өмірін өткереді.
Суфизмдегі негізгі доктрина Құдайды мистикалық сүю ... ... сүю ... ... ... азап шешуімен және кездесуге құлшынумен Құдаймен табысуға
тырысады.
Ахмет ... адам мен ... ... де назар аударып,оларға
дәстүрлі мұсылмандықтан айырмашылығы бар ұсыным беруге әрекет жасайды.Оның
дүние ... ... ... ... этикалық көзқарастары Құдай
және оны тану туралы іліммен ... ... адам ... ... құмарлық,күншілдік,екіжүзділік,надандық,кек-шілдік,алдау сияқты жаман
әдеттердің болатынын өкінішпен айтады.Ияссауи ... ... ... арқылы ... пен ... ... ... және ... іс-әрекеттері сияқты ... оның ... ... ... ... мағынасы
аллаға,хаққа жалбарынып,құлшылық ету,күнадан тазару.Жартқанға деген сенім-
ішкі ... ... ... ... тек ... ғана емес,сонымен бірге,ол адам бойындағы
ізгі қасиеттерді көкке ... ... ... ... шығарған ойшыл ақын.
Махмұд Қашқари-11ғ.ғасырда өмір сүрген әдебиетші,ауыз әдебиеті үгілерін
жинап,зерттеген ойшыл-философ,белгілі саяхатшы, «Түркі тілдерінің жинағы»
кітабінің авторы.Ол өз ... ... ... ... ... ... аралап,олардың тіл ерекшелігін,сөздік
қорын зерттеген.Сөйтіп,түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасын жасаған.
Махмұдтың ... ... ... бұрын ол түріктердің барлық
елі мен ... ... ... ... бастап,бір жағы-
Жетісу,Мауаранахр,Хорезм,ал екінші жағы Римге дейін аралап,олардың тұрмыс-
салты,тіл,ауыз және ... ... ... көп ... ... ... негізгі мақсаты түркі тілінің мәртебесін жоғары
көтеріп,оның араб тілінен ... ... жоқ ... ... болған.
Махмұд Қашқаридің ... ... ... ... тарихи,мәдени лингвистикалық,этнографиялық
материялдар жинақталып талданғанБұл ... ... ... сол ... ... өмірі мен рухани дүниесін,ойтанымын сан алуан ... әр ... ... және ... ... 5 ... ... бір тайпаға тән мәндігі дәл көрсетілген сөздер қоры.
2.Түркі тайпаларының мекен қоныстары жайындағы мәліметтер.
3.Түркі тілдерін топтастыру.
4.Түркілік тарихи фонетика мен грамматика ... ... ... географиясы,этнографиясы,поэзиясы және фольклоры
жайындағы мәліметтер.
Махмұд Қашқари өз ... ... ... ... сөз ... ... бейіттерінде табиғат сұлулығы,махаббат,көркемдік,үлкен
парасаттылық,білім,батырлық ... ... бір ... ... ... негізгі арқау етіп алған.
П.Лафарг «Диуани Лұғат ат-түрік»шығармасын «Халық ... ... пен ... ... ... және ... ... дасыз»,-деп жазады.
Ахмет Иугүнеки –негізгі шығармасы «Ақиқат сарайы»деп аталады.Бұл дастан
орта ғасырдағы түркі ... ... ... Қараханид
түріктерінің тілінде жазылған екен.Оның басқа да ... ... ... ... қалғаны осы ғана.
Ахмет Иугүнеки Сыр бойындағы Түркістан қаласының Жүйнек деген елді
мекенінде дүниеге ... ... ... мен ғылымдық қызметтері
жайында толық мәліметтер ... ... ең көне ... жазбаларының
бірі-Стамбул қаласында сақталған.
Ахмет Иугүнеки философиялық поэзиясы ... ... ... ... ... бағыттылықтың айқын үлгісі
болып табылады.Гуманистік принциптің мәні өзі ... ... ... ... ... туасы тең.Адамның адамгершілік қасиеттері туа
біткен емес,өмірде қалыптасады,тәрбие ... ... ... ... ... ... өзіне,оның мінез-құлқы
мен біліміне байланысты.Бұл гуманистік принципті ... ... ... ... ... мен ... ... қасиеттерінің
туабіттілігін мойындайтын көптеген ... ... ... ... ... ... ... теңсіздігіне сын көзбен
қарауға бағытталады.Теңсіздік идеясын Иугүнеки мүлік теңдігін талап етуге
дейін жеткізеді.Адамгершілікті бағалаудың ... ... ... ... ... ... ... мен қазіргі оның ізгі істерімен
мінез-құлқымен анықталады дейді. Ол білімді ізгіліктің негізі деп ... ... ... өйткені адам соныңт көмегімен ... ... мен ... ... ықпалын көркем формада талдап,өз тұсындағы
қоғамның адамгершілік,әлеуметтік нормалары мен барлықтарын дұрыс саралауға
тырысты.Оның ... ... пен ... ... пен ... басқалар сияқты ежелден бергі
этикалық философиялық проблемаларға арналған.Иугүнекидің рационардық
идеялары адамның ... мен ... аса ... ... адамгершілік дидактикасы,дүниеге көзқарасы жалпы гуманистік
және өз заманына сай прогрессивтік сипатта болды.
Қожа Ахмет Иассауидің ... ... ... одан ... ... ... Сыр ... мекендеген түркі тайпаларының
түнінде қара сөзбен жазылған «Хакім ... ... ... атты ... бір ерекшелігі өз дәуірінде жазба әдебиет саласында көрінген,
өз ... ... ... көрсете білген.
Бақырғанидің өмірі мен қызметі жайлы толыққанды дерек жоқ.Көп ғылыми
шығармалары біздерге ... ... ... ол ... ... ... арасында туып өскен, кіндік қаны тамыған ... ... ... көп ... ... ... тұрмысы
мен тыныс-тіршілігі, тарихы мен мәдениетімен жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... сияқты
халыққа өте түсінікті, ұғымды тілмен жазылған.Кітапта дін, суфизм идеялары
өте басым.Сондай-ақ ... ... ... де ... өте қатты
байқалады.
Бақырғанидің суфизм ағымына жақын жері-оның шығармашылығындағы шарап
туралы ... ... ... ... ғашық болудың
белгісі.Сопылар Құдайды ғибадат (шариғат) жолымен емес, ... ... ... ... ... ... ... арманы
туралы да сөз болған.
Сулеймен Бақырғани өзінің замандасы әрі ұстазы Ахмет Иассауи қайтқаннан
20 жылдай уақыт өткеннен ... 1186 жылы ... ... ... ... ... болсақ, Сүлеймен Бақырғани өз шығармаларын түркі тілінде
жазып, түркілік мәдениеттің өсіп ... ... ... ... ... Дулати жан-жақты төлтума тұлға:мемлекет қайреткері,
әскербасы, тарихшы, ақын, жаратылыстанушы, этнограф, ... ... діни ... 1499 ж.Ташкентте дүниеге келіп, 1151 ж.Кашмир
өлкесінің билеушісі болып ... оқыс ... ... жарақаттан
мезгілсіз, қайтыс болады.Дулати белгілі мемлекет қайраткері.
Мұхаммед Хайдар Дулатидің басты еңбегі ... ... ... қалған тағы бір үлкен мұра «Жаһан наме» атты еңбегі.Бұл
еңбектердің бүкіл Орта Азия ... оған қоса ... ... ... ... тағы ... ... халықтарының тарихы, геогерафиялық
геоботаникалық,палеоэкономикалық, топономикалық, этнологиялық, этникалық
және тарихи жағын зерттеуде деректі мәні зор.
«Тарихи-и-Рашиди» ... ... өмір ... ... ,
мемлекетті басқару, мемлекет қайраткерінің саяси,азаматтық келбеті, өнермен
білім, мәдениет, дін, заң, ... және ... ... ... ... ... бағалы деректер бар.Алайда мұншалық мол мағлұматтар,
бағалы деректер ... ... ... тұрғыда ... ... ... ... ... тұжырымдар
негізделмейді.Автор нақты өмір құбылыстарын, олардың белгілі бір ортақ
немесе дара ерекшеліктеріне, ... ... ... ... ... ... ... жерінде пікір түйіп, өз ойларын да ... өзі ... ... не оқып ... өмір ... ... ... байланысы, сабақтасып жатқан күйде суреттейді, ... ... ... ... ... мен ... себебі мен салдарын,
орындалу амалы мен құралын, пәнін, тағы ... ... ... ... ... ... ... антропоцентристік, гуманистік философиялық
көзқарастары.
Қоғамның дамуына, экономикалық өркендеуіне, ой еңбегімен дене ... ... ... ... ... ой-пікір қайраткерлері
шықты.Бұлар негізінен қазақтың кеменгер ... ақын ... ... қоғамдық ой-пікірлерінің тарихында жаңа кезең деп ... ... ... болуымен қалыптасуын санауға болады.Қазақ
тарихында философиялық ой-пікір ... ... ... ... ... ... ... өз көзқарастарын ортаға қойды.
Абай Құнанбаев (1845-1904) қазақтың ұлы ... ... ... 19 ... жартсында қалыптасты.Абай әйгілі шығыс
классиктері ... ... ... ... Науаилардың шығармаларын және
ислам философтарының көзқарастарын жетіп білді.Сонымен ... ... ... классигі Аристотельдің философиялық шығармалрын және
Сократтың еңбектерімен таныс ... ... ... ... тану ... ... ... кеменгер философтардың
шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдынғы қатарлы ой-пікірлерін қортып,
оларды қазақ ... аса ... ... ... ... ... қауымы толғандырған басты мәселелер:Құдай мен табиғат, адам
мен құдірет, жан мен ... мен өлім ... ... Абай алға ... ... ... тырысты.
Абайдың антропоцентристік,гуманистік көзқарастары.Абай өзінің
философиялық ... ... ... ... заңдылығын
мойындайды, дүние мен адамзат қоғамы бірқалыпты тұрмай ... бір ... ... ... ... ... деп ... жөнінде Абай былай
деп тұжырымдайды: «Дүние бір қалыпта тұрмайды, адамның қуаты, өмірі бір
қалыпты ... ... ... көл, заман-соққан жел», «Алдынғы толқын-
ағалар, артқы көл-інілер» дейді.
Абай ... ... ең ... ... жатқызады.Абайдың
баяндауынша:адамның хайуанан айыратын екі үлкен қасиет бар.Оның бірі:
дүниені тану, ... ... ... ... ... ... пайдалы еңбек
ету.
Абай өз кезегінде қазақ қоғамының болмысына үңіле қарап,адамгершілік
мінез-құлық формасын ... «Бес ... ... бол, бес ... ... адам ... десеңіз өсек, өтірік, мақтаншақ,еріншек бекер мал шашпақ-
бес дұшпаның білсеңіз еңбек, терең, ой, қанағт, рақым ойлап қой,т бес ... ... деп ... пен қайырымдылықты дәріптейді.
«Адам өмірге ақылды болып келмейді-деп жазады Абай, ол елді тыңдай
отырып,олардың істерін көре ... ... ... ... ... ... ... ақылды болмақ»Бұл жердегі тбасты тезис адамдар
бірігей моралтдық, ... және ... ... ... ... ... ғана ... жас ұрпақты тәрбиелеуде
меуктеп, басқа адамдармен қарым-қатынас, кітап оқу, т.б. әлеуметтік орта
маңызды орын ... ... ... ... Абай отыз ... ... балай деп айтады: «Адам баласын заман өсіреді, кімде-кім жаман
болса, замандасынаң бәрі ... ... ... ... адам үшін ... ... табылатыны және адам өзіне жерде
берілген қысқа сәттің барлығынан рақат табуы керек екндігіне ... ... ... ... келесі айтқандары мынаны дәлелдейді: «Егер адамдар жердегі
игіліктерден бас тартып, сенім ... ... онда әлем ... кеер ... ... кім ... еді, киім ... нан өсірер еді?
Қазба байлығын кім ... кім ... еді? ... жағымсыз қылықтар мен
күнәларды айтпағаның өзінде, жердегі игіліктен бас ... ... ... өйткені жаратушы оларды адамның бақыты үшін ... ... ... ... ... болар еді».Мұндағы басты ой тек жерде ғана
бақытқа жету ... ... ... осы ... ... ... ... және бас имейтін
адам жайында жиірек айтуы кездейсоқтық емес.Төртінші қара ... ... ... ... ... ол ... ... қайғы ойлағыш кісі не
шаруасын, не ахирет шаруасын өзгеден жинақырақ болса ... ... ... болса керек.Енді олай болғанда үнемі уайым-қайғымен жүре аламыз
ба? Жоқ мен уайым-қайғымен бол ... ... ... ... ... жол орынды қарекет қылу ... ... өзі де ... азайтады»
Адамның моральдық сапаларының қалыптасуы шыққан ... қай ... ... ... жөніндегі пікірлер назар аударуға тұрарлық.
«Ақылын көтерген кедей-бақытты паишадан жоғары тұрады, өщз ... ... жас бала – ... сатқан шалдан артық».Абай, адамдар шыққан
тегңмен емес, жеке ... ... тиіс ... ... ... ... тән, бірақ онымен тек оны еңбегімен игерген ... ... ... мен ... адамның еңбек әрекетінің жемісі олып табылады» деп
жазды Абай қара сөзінде.Ол сонымен қатар адамгершілік қасиеттер ... ... ... ... ... және еңбекті білмейтіндер ортасында
жағымсыз қылықтар тәрбиеленеді. «Жалқаулық –адамның қасы.Ол өз кезегінде
бағыныштылықты, ... пен ... ... ... ... ... ұят сондай нәрсе: шариғатқа теріс я ақылға теріс, бір іс себепті
болады.Мұндай ұят екі түрлі болады: ... ... ... ... ... ... ... сен ұялып кетесің.Біреуі сондай ұят,
ақылға теріс, шариғатқа теріс қылық өз ... ... ... ... ... бөтен кісі білмесе де, өз ақылың, өз нысабың өзіңді
сөккен соң, іштен ұят ... ... жаза ... ... жер таба ... ... түсесің» Өзіңнің теріс қылығы үшін ұялу-адамшылдығыңның
өлшемін көрсетеді.
Абайдың философиялық негізгі ... мен діни ... ... кез-келген мәселені шешудегі нәтижелі
пункт ретінде қарастырады.Діни ... ... ... көрсете отырып, Абай « Сенімімізде құр елестеулер, алдаулар
пайда болған кезде өзіңді осы туралы ойлануға ... ... ... ... отырып және оны адамның ақыл ... ... ... ... ... болады.Осыған сәйкес,
олар қасиетті кітаптарда берілген құлдайдың шындық екендігін дәлелдеуге
тырысқан ... ... ... ... ... ... ... құлақ салу керектігін түсіну үшін исламның негізгі
ережелеріне ... ... ... он үшінші қара сөзінде Абай
сенімнің екі түрі ... және ... ... ... ... ... сегізінше қара сөзінде Абай қоғамдық өмірдегі үстемдік ететін
әділетсіздіктерге назар аударды. «Ей, мұсылмандар!Біреу бай ... ... ... ... ... сау ... бұлар неліктен-десе біреу, сіздер
айтасыздар:Құдай тағаланың бұйрығынша болған іс деп.Жә, олай болса, ... ... ... жоқ, міні жоқ, өзі әділ деп иман ... ... ... еңбексізге мал береді екен.Бір құдайдан тілеп, еңбек қылып,
пайда іздеген ... ... ... ... қылады екен.Осының бәрі құдай
тағаланың ғайыпсыз, шексіз ... ... ... әділдігіне лайық
келе ме екен?»
Абай шығармашылығында «құдай» жөніндегі ойлар жеткілікті ... ... ... ... ... назар аударуымыз керек.Егер
оның сөзімен айтатын болсақ, «Аллағтың ... ... ... ... мен ... сана мен ... ... жөнінде мәселені
қалай шешті? Абай бір жағынан, ғылым мен ... ... ... ... - өзі ... дін мен арақатынасын анықтады.Отыз сегізінші
сөзінде Абай ... ... ... ... ... ... ... соқыр сенімдерді уағыздаса, ғалымдар аллахтың көмегінсіз
шындықты ... ... қана ... жасайды, шығарады».Бұл тұжырым Абайдың
ғылмды діннің «қамқоршылығынан» алып шығуына ұмтылысын көрсетеді.
Абай , ғылм мен дін, ... мен ... ... ... жағынан қарам-қарсы ұғымдар деп
санайды.Егер сенің ... ... мен ... ... ... ... ғылым
тәжірибе мен ақылға сүйенеді.
Абай отыз бесіші қара сөзінде, «жұмаққа бір ғана ... ... ... үшін ... ... ... үшін болғандарға
айтар дейді:сендер дүниеде қажеке, молдекс, сопыеке, мырзеке атлмақ үшін
өнер қылып едіңдер, ол ... ... ... діндер оның ішінде ислам,
адам құдайдың жаратуынан пайда болған, тек құдай үшін өмір сүрмек, ... ... мен ... ... ... арғы өмірде жұмаққа түсу
үшін шаршамай жалбарынады деп үйретеді.Адамның әлемді тану ... ... ... отырып, ағартушы бізді қоршаған ортада біз бара
алмайтын, ене ... ... ... жоқ деп ... ... бір
уақытта танымдақ іс-әрекет мүмкіндігінің шексіз еместігін ... ... ... ... ... ... шексіздігі,оның құпияларының шексіздігі.
А.Құнанбаев сол замандағы гносологиялық концепциясынң терең әрі толық
тұжырымын берді.Оны қазақ ағартушыларының ... ... ... деп ... болады.Егер Абайдың гносологиялық көзқарастарының
сипатын толық сенсуалистикалық деп атауға болады.
Сонымен ... ... бәрі ... ... тек ... ... ... өзінің «фактілік маңызына» ие болғандар ғана ақиқат т.б.
Ш.Уәлихановтың басқа ағартушылардан айырмашылығы таптық мүдделердің
бір-бірімен сиыса ... ... ... ... және сол ... ... жасауынды.Оның пікірі бойынша қазақ халқына тап осы дәуірдегі
өмірінде білімсіздігімен байланысты «өз ... ... ... бойынша халық мүддесі жүзеге асырылды деп, тек жоғары тапқа ... ... ... өмір ... жасалғанда ғана айтуға болады.
Ш.Уәлиханов ойынша, заңдарды заңды түрде бекітілген қоғамның мүддесі
бейнеленуі тиіс.Сондықтан заңдарды шығару мен ... ... ... керек.Егер күшіндегі заң дұрыс орындалмаса, онда бұл ... ... ... болғандықтан формализм ғана болады.Халықтың
басым көпшілігінің білімсіздігі, ... ... ... ... ... діни түсініктер, әртүрлі ырымдар мен нанымдар
үстемдік етті.Ш.Уәлиханов қазақтардың арасындағы ... ... ... ... ... ... отырып «Халықтың өзінде көптеген
жалған сенімдер және зиянды дәстүрлер жасырынған.», - деп жазды.
Ш.Уәлиханов туындыларындағы негізгі ... ... ... ... адасулармен надандыққа әкелетіні Ш.Уәлихановтың
этнографиялық зертеулермен ... ... ... мен және
нанымдармен жақынырақ танысуға және олардың ... ... ... ... дуалау,тәуіпшілік,көріпкелділіктің таралуы
бақсылықтың белгісі.Әсіресе медицинамен келісиейтін тәуіпшілік айтарлықтай
кедкргі ... ... ... ... рухтың жакуыз
әзәзілдігіне жатқызып оларды ұрады,үркітеді,тілін ... ... ... ... ХХ ғ.
Басында қазақ қоғамның өмірінде қазақ мәдениеті мен ... ... ... зор үлес ... халыққа ұғымды идеялармен жаңа ой,соны пікір
қосып,ғибрат алатын ... ... ... ұтымды
дамытты.А.Байтұрсыновтың өлеңдерінде қазақтың ұлттық болмысы,танымы,ой-
санасы сараланады және ... пен адам ... ... ... ... ерекше орын алады.Шоқан, ... ... ... философиясы
А.Байтұрсынов,Ә.Бөкейханов,М.Дулатов ... ... және ... мен ... ... ... екінші кезеңі ... ... ... ... тығыз байланысты дамиды.
А.Байтұрсынов айналадағы нәрсенің бәріне логикалық-философиялық
талдау ... одан әрі ... ... ... ... ... жаратымды нәрселердің бәрі табиғат дүниесі ... ... ... ... бәрі өнер ... ... жасалынды
нәселердің істеліп шығуына адам ақылы, әдіс-амалы, шеберлігі, өнер күші
кіріскен».Жалпы ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының үлкен әсері
болды.Қазақ халқының қарапайым ой-пікірлерінен бастап, қазақ фолклорынан
философиялық деңгейге көтерілген Абай, Шәкәрім ... ... ... болды.
А.Байтұрсынов рухты табиғаттан, сананың материядан, ойлауду болмыстан
бөліп қарастырмайды, керісінше, осы ... ... ... ... поэзиясын ұстайды.
Қорытынды.
ХХ ғ. екінші жартсындағы қазақтың ағартушы ... ... ... ... ... және оны ... негізде
дамытты.Шығармашылық жалғасудың негізінде қазақ қоғамын екі жүз жылдық
өмірінің ... ... ... ғ. ... ойшылдар классикалық ағартушылардың істерін жалғастырушы
шәкірттері еді.
ХІХ ғ. екінші ... ... ... ... адам және ... еді, соларды шешу арқылы социолгияның және әдептанудың басқа ... ... ... тырысты.Қоғам және жеке тұлғаның өзара қарым-
қатынастарына келгенде, әділеттілікті жеке ... ... ... тек ... ... тек ... тұтынушылық жағдайын
жасап әділетті деп есептесе, тек қана өзінің, талғамы мен ... ... бұл ... ... ... ... сынау
философиялық көзқарастарының негізгі ... ... ХІХ ғ. ... ... ... ... жақтарын алып
бір шешімге келуді дұрыс деп есептеген, дінді ағартушылық тұрғысынан ... жөн ... ... ... ... туралы діни-
мистикалық түсінікткрді жоққа шығара отырып, ол әлмді өз ... ... ... және ол ... ... бар ... ... бардың өзгерістері өзінен өзі – ... мен ... ... дәл ... ... ... ... заттардың және құбылыстардың өткінші
сипттары туралы айтады.Өмір біреулерін күлге ... ... және ... де ... ... идеологияда
ағартушылық пен білімдендіру үшін «қараңғылық пен ... ... ... ең ... ... болса, дамыған ағартушылықта шаруашылықтың жаңа
жетілген формасы «жер шаруашылығына көшу мен күрес» болды.
Бірақ ... ... ... ... қоғамның
императивті идеологиясын құрмет тұтып, кей кезде олар, құдайдан берілген
ойлыақыл идеясын келісімшілдік жасайтын, алайда ... ... ... идеясы ең алдымен сыртқы ... ... ... ... ... факторлармен байланыстыру басым болды.
Қолданылған әдебиеттер.
1.Атаев Ж.,Ғабитов Т.ж.т.б."Философия және мәдениеттану" Алматы 2006.
2.Әбішев Қ. "Философия"-Алматы 2001.
3.Есім Ғ. "Фалсафа тарихы"-Алматы 2004.
4.МырзалыС.Қ ."Философия ... ... ... ... Т. ... ... 1999.
6.Т.Ғабитов "Философия"-Алматы 2006.
7.Сыбанбаев Қ.,Затов Қ."Философия"-Алматы 2000-2004.
8.Қасабек А.,Алтаев Ж. "Қазақ философиясы" –Алматы 1998.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Платонның жан мен таным туралы ілімі6 бет
Шоқан Уәлихановтың саяси-әлеуметтік көзқарасы18 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь