Нарықтық механизм және жетілген бәсеке

Жұмыс жоспары:

Кіріспе

І Бөлім: Нарық туралы ілім және оның ерекшеліктері
1.1. Нарықтың сан салалы қызметі
1.2. Нарықтың пайда болу себептері
1.3. Нарықтың құрылымы, түрлері және сегментациясы

ІІ Бөлім: Бәсекелестік механизмі және оның рөлі

2.1. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары, түрлері
2.2. Еркін және жетілген бәсеке
2.3 Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері.
Нарықтық механизмнің қалыптасуы

Қорытынды
        
        Қазақстан  Республикасы  Білім  және  Ғылым  министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық ... ... және ... ... ... жұмысы
Тақырыбы: _Нарықтық механизм және жетілген бәсеке_____
Күндізгі оқу бөлімдері үшін:
Орындаған студенті
Есеп және ... 12 ... ... ... ... – 2006 ж
Жұмыс жоспары:
Кіріспе
І Бөлім: Нарық ... ілім және оның ... ... сан ... ... Нарықтың пайда болу себептері
1.3. Нарықтың құрылымы, ... және ... ... ... ... және оның ... ... атқаратын қызметтері, шарттары, түрлері
2.2. Еркін және жетілген бәсеке
3. Нарықтық ... ... ... ету ... ... ... ... ілім және оның ерекшеліктері
Нарық қоғам өмірінде, біздің републикада күні – ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы одақты социализм орнату
процесінде бұл ... ... ... ... десе де болады. Бұл біздің тауар
– ақша қатынастарына теріс көзқарасымыздың теріс салдары екені түсінікті.
Нарық дегеніміз не?
Нарық бұл ... ... ... ... ... ... ... және оларды ақшаның көмегімен ... ... ... қарым – қатынастың жиынтығы, шарттарды ұйымдастыру
формасы. Нарық – бұл нәтиже мен еңбек шығындары аралығындағы байланыстарды
объективті ... ... ... ... ... сай ... өндіріс өнімдерін айырбастау актісінің жиынтығы. Элементарлық
қатынастар қалыптасқан қоғамда ... ... ... біртұтас процесс
ретінде ұйымдастырады. Тек нарық көмегімен ғана ... ... ... ... ... өз ... тауып, қоғамдық тұтынуды қамтамасыз етуге
қажетті мөлшердегі өндіріс құрал – жабдықтары мен ... күші ... ... ... ... ... түрде бөлінеді.
Нарық жағдайында тиісті алғышарттар ... ... ... ... ... бір нәтижелерге қол жеткізе қою оңайға соқпайды. Ол үшін
нарықтық экономиканың негізін осы бастан үйрену, білу ... ... ... ... оңды ... ... ... назар аударатын
болсақ, онда нарықтың ұзақ жылдар бойы ... ... ... 1902 жылдан бастап, Калифорния университетінде нарық туралы дәрістер
оқыла бастады. Себебі, сол тұста ... ... ... ... ... ... ... дағдарыс себепкер болған еді. Америка
экономистері: Дэвид Уэлд, Эдвард Аткинсон, Генри Эмери, Вальтер Дилл Скотт,
Джорджа ... және тағы да ... ... ... ... жүйесін капиталистік жүйеге орайластыру ісімен айланысты. Қазіргі
уақытта АҚШ-та осы мәселемен айналысатын төрт жүзден астам ...... мен ... ... ... ... экономика туралы бір ғана еңбек жазғанымен, оның дербес
ғылымға айналуының негізін қалаған ғалым деп саналады. Оның еңбегі ... 1776 жылы ... ... ... досы ... Юм ... бұл
ұғымға ауыр болғандықтан, оны оқып – түсінетін оқырмандар саны көп ... ... ... ... Юм ... екен, аталған кітапты адамдар 200
жылдан астам уақыт бойы талмай оқып үйренуде.
А.Смиттің ойынша, ұлттың басты байлығы, өзге ... ...... немесе күміс қорын жинауда емес, яғни ... ... ... түрін атқаратын және ашық нарықта сауда жасайтын қарапайым
адамдардың әрекеттерінің нәтижесі.А.Смиттің пікірінше, ... ... бір ... ... ... ... көптеген адамдар
өздерінің жеке мүддесін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... екі жүз жылдықта А.Смиттің ... ... ... ... және оны ... бағытында дамуда.
А.Смиттің нарық туралы ілімі Австрияның экономисі, Нобель ... ... Фон ... ... ... Оның ... ... деген ұғым – ішкі себептерден пайда болған ... ... ... Хайектің айтуынша, нарық жүйесінің шегінде ... ... ... шкаласы жоқ; ол тек бәсекелестік мақсатты жалғастырады; солар
үшін қызмет атқарады, бірақ олардың алдына қойған ... ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды мынадай: нарықтың ... ... ... әрі ... ... өздерінің экономикалық
мақсаттарына жету жолындағы мүмкіндіктерін арттыра беретіндігі.
Капиталистік қоғамның даму диалектикасының өзі ... ... ... аян. ...... В. И. Ленин, - адамдарды
... нарық арқылы біріктіреді.» В. И. Лениннің айтуынша, ... ... ... ... ... ... Міне, сондықтан да социализм
орнатуда және социалистік шаруашылықты ұйымдастыруда ... ... ... ... ... ... ... туралы В. И. Лениннің көз
алдында нарық мазмұнының ... оның ... ... ... көшу ... ... рөлі; екіншіден, халқымыз орнатқысы келіп
отырған қоғам мен оның қорғаушы ... ... ... теорияның айқындала
түсуі; үшіншіден, өтпелі дәуір кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді
механизмі ретінде әлемдік өркениеттің ұлы ... бірі ... оны ... ген ... ... ... басқа ұжымдық даналығының шыңымен теңеуге болады. Бірақ нарық
механизмі ... пен ... ... өмір сүре ... ... ... ... түрлі формалары және әртүрлі тауар өндірушілер болғанда
ғана мүмкін, бұнда өндіріс экономикалық жағынан ... өмір ... ... ... тазарады, оның есесіне олардың тиімді жұмыс жасайтын
болашағынан үміт ... ... ... ... ... біз ... қажет шаруашылық бірліктерін іріктеудің демократиялық механизмі
және ең әділетті ... ... ... ... ... ... ... идеалды емес, оның елеулі қайшылықтары да бар. Оның жағымсыз
жақтарына әлеуметік жіктелу, әлсіздерге, ... ... ... ... жұмыссыздықтың болуы жатады. Экономиканы бірыңғай
сұранымға ғана бағдарлап, нарық орны ... ... ... ... ортаны сақтауды қамтамасыз етпейді. Сондықтан ... ... ... ... ... өмір сүру ... реттеп отыратын шараларды
жүзеге асыруы қажет.
Реттелмейтін таза нарықтық ... ... ... ету, ... ... табу сияқты әлеуметтік - экономикалық хұқтарына кепілдік бермейді.
Бұл салалар мемлекеттің белсенді түрде араласып реттеуін қажет етеді.
4
Мемлекет ... ... ... жүйесінің негізінде табысты қайта бөлу,
бюджет шығындарының ... ... ... ... ... ... бөлу және ... әлеуметтік қамту жүйесі арқылы нарықты экономиканы
қысымын жұмсартады. Бұндай шараларды жүзеге асырмайынша қоғамда ... ... ... ұстап тұру мүмкін емес.
Нарық механизмі ғылым мен техника жетістіктерін, еңбек ресурстарын,
еңбекті ұйымдастырудың жаңа әдістерін кеңінен ... ... ... ... мен ... ... ететін оның жаңа бағытарында стратегиялық
мақсаттарды жүзеге асыруды, өндірісте ... ... ... ... ете ... Бұл ... ... стратегиялық ғылыми –
техникалық саясатымен экономиканың ... ірі ... ... ... қуатынсыз жақсы нәтижеге жету мүмкін емес.
Енді нарық дегеніміз не?
Ең алдымен осыны ... ... ... ...... ... елде
терең зерттелмеген, сондықтан оның мәнін қате түсіну қазіргі әдебиеттерде
жиі кездеседі. Себебі нұсқау – бөлу әдістеріне ... ... ... ... ... тиісті ғылыми зерттеу пәні бола алмады. Ұзақ
жылдар бойы әкімшіл - әміршіл ... ... ... ... ... ... нарықтың маңызы мен орны туралы даурықпалық
көзқарас басым болды. Нарық мәселелерінің, ... ... құру ... ... алатын зор мәніне қарамастан, ТМД-ға кіретін мемлекеттердің
және Қазақстан ғалым – экономистерінің ... ... ... ... ... Осыған байланысты нарықтың бірнеше анықтамасын келтірейік.
Нарық – бұл өндіріс факторларын немесе оның нәтижелері мен ... ... ... ... қатынастардың белгілі бір бөлігі
немесе жүйесі.
Нарық – бұл сатушылар мен сатып алушылар арасындағы экономикалық
қатынастардың белгілі бір ... ... ... ... саласы.
Нарық – бұл сатушылар мен сатып алушылардың арсында тауар және
қызмет көрсету ... ... ... ... ...... ... алу – сатумен байланысты орын ... ... ... ... ... ... ... мен сатып алушылардың арасындағы ... ... ... ... ... қай – ... да ... түрде
дәлелді бірақ проблеманың бір жағын ғана қамтиды. Бұл ... ... – ол ... өндірістің емес, айырбастың категориясы, нарық
қатынастарының субъектісі - ... ... ... ... ... алушылар деп көрсетілді. Шын ... ... ... ... сату – ... алумен шектелмейді. Бұл жерде, басымдылық айырбас
пен айналыс саласындағы қатынастарға емес, өндірісте болатын қатынастарға
тиісті болуы ... ... тек осы ... ғана өнім ... және ... ... сипаттайтын, тауар – ақша қатынастарын қандай ... ... ... ... ... ... ... қызметін тек қана айырбас саласымен шектеу – оны бәсеке, ең аз
5
шығынға ұмтылуы, өзара ... ... ... ... ... маңызды
қасиеттерінен айырады. Сонымен бірге, нарықты жай ғана ... ... ... мен ... ...... ... эквиваленттілік, бәсекелестік болатын ... ... ... ... ... Осы ... ... нарықты
әртүрлі тауар өндірушілер мен тұтынушылардың арасында болатын ... мен ... ... деп сипаттауға болады.
кесте. Экономикалық ... мен ... ... ... ... тек ... мен
тұтынушылардың арасындағы жеке байланыс пен қатынас қана емес сонымен қатар
өндірушілердің, өндірушілер мен ... ...... ... ... ... мен ... туралы болып
отыр. Екіншіден, бұл қатынастар мен ... ... тепе ... ... ... алдын – ала анықтайды, яғни шаруашылық
серіктестерінің қатынас ... ... тең ... ... ... ... ... варианттарын және оңтайлы
өткізу бағасын таңдаудағы, табыстарды ... ... ... ... ... екі ... шүбәсіз салдары –
бәсеке - өндіріс процесінде де, тұтыну процесінде де ... ... ... ... ... ... Себебі, нарық бәсекесіз
өмір сүре ... Ал бұл, сан ... ... ... мен әртүрлі
тауарөндірушілер болған жағдайда ғана мүмкін. Соның нәтижесінде, өндіріс
экономикалық ... ... өмір ... ... ... ... ал ... жағынан, тиімділігі жоғары және болашағы зор шаруашылық
субъектілеріне жол ... ... ... ... ... ... оның
мүмкіндік сипатын толық қамтиды.
1.1.Нарықтың сан салалы ... мына ... ... ... бар:
1. Адамдарға ақпарат хабарларын, білімді тағы да ... ... өте ... ... ... Бұл мәліметтер мен нарықта
қалыптасқан ақпараттар баға арқылы ... Баға ... ... ... ... жүйенің сан алуан салаларының бір – бірімен
тығыз байланысының аса ... әрі ... ... ... болып
табылады.
6
2. Нарықтың тағы бір маңызды қызметі – жоғарыда айтылғандардан шығады. Ол
– шаруашылықты ұтымды жүргізуге, шектеулі адам және ... ... ... ... ... табу ... ... ұшырау
және мол табысқа қол жеткізу немесе банкротқа ... ... ... де тап осы ... ... тепе – ... жауап береді.
Бағаның нарықтағы тепе – теңдік механизмі көмегімен экономиканың
келесі ... ... ... әр түрлі тауарлар мен қызметтерді өндірудің пропорциялық құрылымы
мен ... ... ... ...... ... техниканы,
шикізаттарды, ақпарат хабарларын және тағы басқа ... ... ... ... жаңа ... әдістері туындайды; өнім сапасының
жоғары бәсекелестігі ... ... ... ... тиісті табыстары бойынша, қоғамның әр түрлі топтары және
индивидуумдары арасында ... ... бөлу және ... ... ... экономикалық үш проблемаға қатысты: нені өнідіру керек және
жұмысты қандай ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру қажет өнім өндіруге қандай дәрежедегі
мамандық иесін ... ... ... ... ... іздеу нарықтың негізгі
әдіс – тәсілдері болып табылады.
1.2.Нарықтың пайда болу себептері.
Нарықтық қарым – қатынастардың қажеттілігі қоғамдағы еңбек ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, табиғи түрде шектеулі ... ... ... бар ... тек белгілі бір салада ғана жұмыс істеп, белгілі затты
ғана өндіре алады, бірақ ... ... ... ... бар ... тұтыну игіліктері мен қызметтерін қамтиды.
Экономикалық ресурстарға: жер, еңбек, техника, шикізат, ақпарат және
тағы ... тән ...... ... ... ... (шамалылығы).
Экономикалық теорияда бұл феномен шамалы ресурстар Заңы деп аталады.
Бұл жағдайда пайда табу мен ... ... ... ... ... ... ... ақылдылығының нәтижесі емес, ол – еңбек бөлінісі
мен нарыққа байланысты ... ... Мұны ... ... ... ... ресурстар алу үшін өз еңбек өнімдерін бір – бірімен әр бастауға ... ... және ... ... ... Осыған
байланысты А.Смиттің зерттеген «көрінбейтін қол» деген теориясына назар
аударайық. Бұл теория ... ... ... шаруашылық
субъектісі ретіндегі біреулердің әр түрлі еңбек өніміне деген ... ... ол ... түрде қоғамға пайда келтіруді ойламайды,
тіпті, оған қаншама ... ... ... ... де. Ол тек қана ... ойлайды және оның басты мақсаты - өзіне ғана пайда ... ... ... «көрінбейтін қол» оны өзі басшылыққа алмаған мақсатқа
қарай бағыттап отырады. Сөйтіп ол жеке мүддесін көздей ... көп ... ... де ... ... жасайды.
1.3.Нарықтың құрылымы, түрлері және сегментациясы.
Нарықтың құрылымы өте күрделі болады және ол ... ... ... жүргізеді. Нарықтың экономикалық құрылымы мынадай
жағдайлармен ... ... ... ... жеке, ұжымдық, аралас);
• шаруашылық субъектілерінің әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... арендалық, кооперативтік, жеке ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен;
• шаруашылықтың құрылымдық бөлімдерінің мемлекет иелігінен алыну
және жекешелендіру дәрежесімен;
• осы елде ... ... ... ... ... ... ... қасиеттер береді.
Құрылымы жағынан нарықты мынадай критерийлер арқылы бөлуге болады:
1. Нарық ... ... ... ... ... ... мен қызметтер нарығы;
- өндіріс құралдарының нарығы;
- ғылыми-техникалық жұмыстар нарығы;
- ... ... ... ... күші нарығы.
Нарықтың көп түрлілігі кәсіпорындардың өзара әсер етуінің ... ... ... ... ... ... ... өткізілуін
тікелей байланыс негізінде жүргізуді, сату-стаып алудағы бейнелеп-
есептеу сипатын нақты сату-сатып алумен ... ... ... ... ... талап етеді. Осындай
нарықтың құралдарына тауар және қор биржалары, ... ... ... ... сауда орындары, т.б. жатады.
2.Нарықтарды тауарлық топтар бойынша жіктеуге болады:
- өндірістік қызметке бағытталған тауарлар ... ... ... тауарлар; азық-түлік тауарлар нарығы;
- шикізат пен материалдар және т.б. нарықтары.
Ауылшаруашылық шикізаттары нарығында азық-түлікке және ... ... ... ... ... ... қоры жасалады. Тұтыну тауарлары
нарығының қалыптасуы осы тауарлардың өндірілу көлемінің ... ... ... ... алушылық сұранысты қанағаттандыру үшін
бәсекеліктің кең пайдаланылуын, фирмалық дүкендердің көбейуін тілейді.
3. Кеңістік (территориялық) критериі бойынша мынадай нарықтар ... ... ... аймақаралық;
- республикааралық;
- халықаралық (әлемдік) нарықтар.
Осындай нарықтардың қалыптасуы республиканың мемлекттік егемендігін
қамтамасыз етеді.
4. Бәсекенің шектелуі дәрежесі бойынша мынадай ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының субъектілері бойынша мынадай нарықтар болады:
- көтерме сауда нарықтары. Бұнда сатып алушы мен ... ... және ... әрекет етеді.
- бөлшек сауда нарықтары. Бұнда сатып алушылар – жеке ... ... ... ... сатып алу нарықтары. Бұнда
сатып алушы мемлекет, ...... ... ... ... колхоздар, фермерлер, агрокешендер, т.б.
Көтерме сауданың екі түрі болады. Бірінші түрі – жабдықтаушы
(жеткізуші) мен тұтынушылар арасында тікелей байланыс жасау. Бұл ... ... ... ... ... пайдаланылады (тоқыма
және тігін комбинаттары, автомобиль және шина ... ... ... келісім шарт нарықты қалыптастырудың басты және
белсенді құралы болады. Көтерме сауданың екінші түрі – ... ... Бұл түр ... ... етушілерді көптеген
ұсақ тұтынушылар пайдаланғанда орын алады. Көтерме ... тек ... және ... ... ... ... Экономикада заңдылықты сақтау жағынан мынадай ... ... ... ... нарықтар;
- заңды емес, «көлеңкеленген» нарықтар, т.б.
Нарықтардың құрылымын зерттеу, оларды негізгі ... ... ... мен ... ... .Бұл ... жататын нарықтар:
- тұтыну тауарларының нарықтары – азық- түлік және азық-түлік емес
тауарлар нарығы;
- ... ...... көлік, коммуналдық қызметтер:
- тұрғын үй және өндірістік емес ғимараттардың нарығы.
Өндіріс факторларының нарығы. Бұған жататындар:
- жылжымайтын мүліктер нарығы;
- еңбек құралдарының;
- шикізат пен ... қуат ... ... қазбалардың нарықтары.
Қаржылар нарығы:
- капиталдар нарығы, немесе инвестициялық ... ... ... ... ... нарықтары – акциялар, облигациялар, опциондар, варианттар,
және фьючерстік ... тағы ... ... ... ... нарығы – инновациялардың, ойлап табулардың,
информациялық қызметтердің, әдебиет және өнер ... ... күші ... Бұл ... ... ... ... Бұнда нарық экономикасы заңдарына сәйкес жұмысшы күші миграция
жасап ... ... ... ... ... сыртқы, халықаралық
нарықтар.
Нарықтарды сегменттеу. Нарықтың негізгі түрлері әртүрлі субнарықтарға,
нарықтық сегменттерге бөлінеді. ... ...... ... ... ... осы ... тұтынушыларын жеке-жеке топтарға
бөлу болып табылады.
Нарықтың сегменті - бұл нарықтың бір бөлімі, белгілі ортақ көрсеткіштер
негізінде құрылған тұтынушылар, өнімдер, ... ... ... ... Сегменттеу әртүрлі жолдармен, әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... бойынша: Солтүстік, Орталық, Батыс, Шығыс, Оңтүстік;
- әкімшілік бөлім бойынша: республика, облыс, аудан, қала;
- тұрғындардың тығыздығы бойынша: теңіз, континенталдық, орташа, ... ... ... ... ... ... ... топтау;
- отбасы мүшелерінің санына қарай топтау;
- табыстар дәрежесіне қарай;
- кәсіби құрамына сәйкес – ... ... ... ... ... ... т.б. –
- білім дәрежесіне, діни көзқарасына сәйкес;
- ұлттық құрамға сәйкес топтаулар;
10
2.Психографиялық:
- халықты әлеуметтік ... ... ... ... ... сәйкес;
- өмір салтына сәйкес: жастар, спортпен шұғылданатындар, ақсүйектер;
- жеке басының қасиеттеріне сәйкес: ашуланшақтар, өз-өзіншілігі молдар.
2. ... ... ... ... кездейсоқ сатып алады;
- сатып алуда пайда, бағалылық көздейді;
- сапалы заттар, төмен бағалы заттар алады;
- клиент болудың ... ... ... дәрежесі: үнемі керек,
анда санда керек;
- өнімге эмоционалдық қатынасы: позитивтік көзқарас, негативті көзқарас.
2. Бәсекелестік механизмі және оның ... баға ... ... табу және ... ... ынталандыру мен
нарық жүйесінің бір жағын сипаттаса, мұның екінші жағы – бәсекелестік ... ... ... ... үш ... проблемаларды шешуді
қамтамасыз етеді.
Бәсекелестікпен әрдайым «өзімшіл жеке ... ... ал егер де осы ... ... ... ... сферасындағы тәртібін еске алатын болсақ, онда
мұны да негізсіз деп ... ... ... та осының бәрі өте маңызды
құбылыс ... ... ... ... ... сипаттамайды.
Мәселен, Фридрих Фон Хайек бәсекелестікті – ешкімге белгісіз немесе,
тіпті, пайдаланылмай қалатын жаңа өндіріс факторларын ашудың ... деп ... ... ... қоғам түбінде басқа
қоғамдарға қарағанда, алға қойған мақсатына ... қол ... ... да ... Бұл ... ... тарихы дәлелдеп отыр.
Егер экономикалық теория сирек кездесетін игіліктер тәжірибеден тыс ... деп ... онда ол ... ... дұрыс түсінуге
кедергі келтіреді. Расында, қандай игіліктер сирек кездеседі ... ...... ... ... ... Міне, тап осы проблеманы анықтайтын
да ... ... ... ... ізденіс бағытын
көрсеткенімен, ол қажеттілікті толық қанағаттандыруға немесе ... ... ... ... ... ... ... көптеген жұртшылықтың көп
ретте нарыққа қарсы болуының ... ... ... ... ... ... - әміршілдік экономиканы қажеттіліктің кейбірін
қанағаттандыратын, ал ... ... ... ... деп ... Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері
Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері
арқылы ашылады. Ең ... ... ... ... ... ... ... өндіріс |Экономиканың жағдайы|Бәсеке арқылы |
|игіліктерді |процесінің ... ... ... ... ... ... ... |тиімсіз шаруашылық|
|қызметтерді, |тиімділігін |көзі ... ... ... ... ... ... |реттеуші рөлі | | ... | | ... | | | ... ... ... ... ... |Өндірістік шығындарды |Еңбекке деген материалдық |
|мағыналығын ... ... ... ... ... ... ... ... ету ... ... ... ... қызметтерді өндірушілер мен ... ... ... ... Нарықсыз, іс жүзінде қоғамдық өндірістердің екі ... ... ... да ... ... ... өзара тиімді болатынын анықтау мүмкін емес. Нарықтың маңызды
қызметтерінің бірі – оның ұдайы ... ... ... ... қамтамасыз етудегі реттетуші рөлі. Нарықтың реттеуші рөлінің
тікелей әкімшілікпен алмастырылуы экономикалық жүйенің тоқырауына, өндіріс
құрылымдарының ... ... ... ... ... ... қозғаушы күші ретіндегі рөлінің жоғалуына әкеліп
соқтырады. Нарықтың ... бір ... ...... ... тауарлар
бағасы мен қызмет ақыларының, несие және банк
депозитінің (салымына) проценттік ... ... тағы ... ... ... ... ... қатысушыларға олар сататын немесе сатып
алатын тауарлар мен қызметтерге ... ... ... ... ... – қажетті сапа және ассортимент туралы объективті
ақпарат беріп отырады. Сонымен ... ... ... ... ...... ... жәрдемімен қоғамдық өндірісті тиімсіз
шаруашылық ... ... және ... ... даму ... ... жағдай жасайды. Біздің нарық терең монополияландырылған,
сондықтан ... ... ... ... ... тұру үшін ... ... әлемін құру міндеті тұр. Бұл нарықтық қатынастардың табиғи
болмысы, бұндай жағдайда тауар ... өнім ... мен ... ... ... ... ... мүдделі болады.
Осылармен қатар, маңыздылығы жағынан ... кем ... ... ... мыналар жатады: тауарлардың қоғамдық мағыналылығын
мойындау; өндірістік ... ... ... ... ... ... стимулдарды экономикалық жағынан қамтамасыз ету. Нарық
күрделі экономикалық категория ... өз ... ... әр ... ... ... бір ... әлеуметтік - экономикалық
жағдайларда өмір сүреді. ... ... ... ... ... мен шарттар орындалғанда ғана тиімді қалыптасатынын және
өмір сүруін дәлелдеп берді:
12
|Шаруашылық субъектілердің|Меншік қатынастарының |Өндіріс қуатының белгілі |
|дербестігі мен ... ... ... |бір резерві мен бос ... | ... ... |
| ... ... ... |
|Тауар өндірушілердің және|Контрагенттер өздерінің |Нарық инфрақұрылымын ... ... ... баға ... ... ... ... | ... ... ... шарттары
• шаруашылық субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі;
• меншік қатынастарының алуан түрлі нысандары; өндіріс қуатының
белгілі бір ... мен бос ... ... ... инфрақұрылымын жасау;
• тауар өндірушілердің сан алуан түрлерінің болуы;
• контрагенттер өздерінің өнімдеріне баға белгілеу құқы.
Енді осы шарттарға толығырақ ... ... ... ... мен ... келісім шартқа отыруға және өздерінің тапқан табыстарына ерлік
етуге толық құқылығы.
Екіншіден, меншіктік ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін мемлекеттік меншіктің үлесі 30-40
проценттен ... ... ... ... өндірістегі тең құқылығы.
Меншіктің
әртүрлі нысандарын пайдалану туралы өндіріс және ... ... ... ... ... болуына, олардың еркіндігіне, бәсеке
күресіне, былайша айтқанда ... ... ... нарықтың құрылуына
жеткізіледі.
Дегенмен, бұл процесс әкімшілік - ... ... ... ... ... ... ... мен қарсылықтардың нәтижесінде өте баяу жүзеге
асуда. Бірсыпыра ғалымдар, саясаткерлер, журналшы – ... ... ... жолын меншікті жаппай мемлекет ... алу ... ... ... ... бұл ұшқары пікір.
Қазіргі ... ... ... ... алу және ... ... жаппай национализациялау (өндіріс құрал жабдықтарын мемлекеттік
меншікке ... және ауыл ... ... ... ... ... жасалған зорлық болар еді. Бүкіл дүниежүзілік тәжірибе
көрсетіп отырғанындай, қазіргі заманғы өндіріс ... бір ... ... және ... реттеуінсіз сәтті дами алмайды.
Бүгінде қай жерде күшті мемлекет бар, ... ... ... ... көшу ... ... ... жәйт – ол өндіріс құрал –
жабдықтарына жеке меншік және кәсіпкерліктің ... ... заң ... Онсыз шын мәніндегі нарықты экономикаға көшудің экономикалық мәні
болмайды.
Үшіншіден, әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, ... ... ... ... бірі - ... қуатының белгілі бір резерві мен бос
жұмыскерлердің болуы. Нарықты экономика жағдайында өндіріс қуатының ... ... ... ... ... бола ... керісінше ол
алаңдатушылық туғызуы қажет. Бұндай жағдай экономиканы ... ... ... оның ... ... ... ... ондай экономика тауардың ... ... ... ... ... ... басым болуына жол береді.
Төртіншіден, нарық механизмінің үзіліссіз ... ... үшін ... ... ... Оған тауар және қор биржалары, еңбек биржасы,
коммерциялық банктер, кәсіпкерлердің ерікті бірлестіктері жатады. Мысалы,
капитал ... ... ... ... ... қор ... мемлекеттік облигацияларды, басқа да бағалы ... ... және ... ... ...... ... акциялар мен валюталардың
нарықтық курсын белгілеу сияқты операциялар жасалады. Сөйтіп кәсіпкерлік
үшін аса ... ... ... ... қозғалысын оларды
кәсіпкерлердің ... ... ... ... етеді. Нарықтық
экономика жалпылама негіздегі ерекше инфрақұрылым – несие ... ... ... Оны ... ... ... ...
техникалық) жаңалықтарды жүзеге асыру үшін берілетін қарыз, (ипотекалық)
жылжымайтын мүліктің (жер, ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі қоғам, ұйымдардың қоры құрайды.
Нарық жағдайындағы банк жүйесінің ... ...... ... Онсыз олар қаржы және салалық министрліктердің ... еді, ал ... ... ... өзінің бюджет проблемаларын ақшаның
эмиссиясын көбейту арқылы
шешуге мүдделі қылады.
Бесіншіден, нарық механизмінде мемлекеттік қаржы жүйесінің, оның
негізін құрайтын орталық және ... ... ... орны зор. Оның
ерекшелігі неде? Бюджеттің мөлшері ... ... ... ... ... ... қатынастарына араласуын талап ететін қажетті ... ... ... ... ... ... орынсыз араласуына жол
бермеу керек, бюджет құралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ерекше
жағдайда ғана ... және де заң ... ... ... ... ... экономикада мемлекеттік бюджеттің шығынын болдырмауды
қамтамасыз ету аса маңызды ... Егер де ... ... ... ... ... қолы ... ол экономиканың жоғары тиімділікпен жұмыс
жасауының көрсеткіші болар еді.
Алтыншыдан, өндірушілердің өнім өндірудегі және оны ... жол ... ... ... ... ... көзге
елестету мүмкін емес. Бәсекені (латын сөзі – ...... тең ... ... ... ... ... тиімді
өткізу, немесе капиталды ... бір ... ... пайдалы түрде
орналастыруға байланысты болатын экономикалық ... деп ... ... ... ... ... соқтырады, яғни нарықта кейбір
кәсіпорындардың, банктердің, мемлекеттің өздерінің ... ... ... ... жол ... ... субъектілері неғұрлым көп болған
сайын бәсекенің тиімділігі де соғұрлым жоғары ... ... ... ... бір ... түрінің сатушыларының 4-5-тен, ал
барынша тиімдірек 8-15-тен кем болмауы ... Егер төрт ... ... ... ... 80 проценті өндірілетін ... онда ... деп ... ... ... бәсеке күресінің
бірнеше түрлері болады:
14
а) таза бәсеке; ә) ... ... ... ... в) таза ... қатынастар дамыған елдерде жетілген ... (ол ... ... ... да әсер ете ... ... болады) және
жетілмеген бәсеке (ол егер белгілі бір тауардың негізгі ... тек ... ірі ... өндіретін жағдайда болады) деп те бөледі.
Енді жоғарыда көрсетілген бәсеке түрлеріне кеңірек тоқталайық.
1. Таза бәсеке нарығын бір-біріне ... ... ... ... ... ... және ... алушылары құрайды, олардың бірде-
біреуі жеке дара сұранымға бақылау орнатуға, ... ... ... ... баға қоюда үстемдік жасай алмайды.Сатып алушылар өздеріне ... ... ... еркін сатып ала алатын болғандықтан, сатушылар
бағаны нарықтық бағадан жоғары қоя алмайды. Бұндай нарықта пайда болу ... ... оны ... кетуде сондай оңай. Мысалы, АҚШ-тағы ауылшаруашылығы
өнімдерінің ... жаңа ... ... мен ... нарығы осыған
дәлел бола алады.
2. Монополистік (грекше «монос» - жалғыз, ... - ... ... бағаның кең өрісінде сауда жасайтын көптеген сатушылар құрайды.
Мұндай мүмкіндік сатушылардың сатып алушыларға алуан ... ... ... ... ... Бұйымдар бір-бірінен сапасы,
қасиеттері, сыртқы безендірілуі (сауда белгілері, сауда ... ... ... ... ... ... қызметтердің жиынтығы (ассортименті)
бойынша ерекшеленеді. Сатып алушылар осындай ... ... ... ... үшін нарықта тіркелген ең жоғары бағаға дейін төлеуге дайын
болады. Мұндай нарыққа киімдер нарығы, ... ... ... сауда
саласы жақын тұрады.
3.Олигополиялық (грекше «олигос» - көп ... ... - ... ... баға ... ... мен маркетингтік стратегияға аса
сезімтал аз ғана ... тобы ... ... ... көп болмауы көбінесе ондай нарыққа ену жағдайының
қиындығымен ... . ... ... ... ... ... бағаны өсірудің ұзақ мерзімді тиімді нәтижесінде қол
жеткізе алмайтындықтарында, себебі ... ... ... ... етеді. Олигополиялық бәсеке жағдайында өнімдер стандартталады
(мысалы, болат, ... ... ... ... ... ... приборлар және тағы басқа).
4. Таза монополия ... жеке ... ... ... ... дара ... ... тырысады. Монополист
кәсіпорындар өздерінің ... ... ... шарт ... өнім ... отырып оны жоғары бағамен сату арқылы жүзеге асырылады.
Сөйтіп, көп еңбек сіңірмей - ақ ... ... ... ... ... ақша - ... ... дағдарысы, жалпылама тауар
ашаршылығы кезінде экономиканың ауыр ... ... ... ... ... ... ... зор
15
жетіспеушілікті саналы түрде қоздырады, ал ол ақшаның құнсыздануына, оның
сатып алу ... ... ... ... зат айырбасының
(натуралды айырбас, бартер) өріс алуына ... ... ... үшін бір-бірімен байланысты екі мақсатты жүзеге асыру керек:
экономиканың ... ... жою (өте ... ... ... ... жаңа ... салаларын жасау, кәсіпкерлікке кең
жол ашу таға басқа) заң жүзінде монополияға қарсы саясатты белсенді ... ... Бұл ... ... жәйт – ... ... ... экономикалық емес жолмен жасалатын қысым қаруына ... ... ... нарық қатынастары жоқ кезде монополизмге ... ... - ... ... ... және ... ... болуы мүмкін. Қорыта айтқанда, экономикадағы ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Жетіншіден, шаруашылық субъектілерінің нарық туралы нақтылы мәліметі,
олардың өздері шығарған тауарларға ... баға ... құқы да ... ... болу шарттарына жатады. Қазіргі нарық
құрылымы жағынан сан-алуан ... ... Оның ... ... ... өзара байланысты бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді: дүниежүзілік
нарық, еларалық бірлестіктер нарығы, ұлттық нарық, ... ... ... және жергілікті нарық.
Дүниежүзілік нарық, сатушылар мен ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрінетін ... ... ... Ол ... ... ... ... несие және қаржы қатынастарының негізінде құрылып орнықты. ... ... ... және ... ... ... тауарайырбас
операциялары арқылы ішкі нарықпен байланыста болады.
Еларалық бірлестіктер нарығы деп, ... ... ... мен ... терең еңбек бөлінісі арқылы ... ... ... құрылған нарықты айтады.
Ұлттық нарық бір елдің мемлекеттік шекарасының аумағымен шектелген
жалпы ішкі нарық.
Ұлттық нарықта, белгілі бір ... ... ... ... ... ... қатынастар дамиды. Бұл қатынастар, нарық
қызметінің шарты – ақша және тауар ... ... ... ... ... ... ... – бұл бөлек территориялық бөлімше нарығы (республика,
облыс, аймақ, аудан).
Жергілікті оқшауланған нарық – кейбір елді пункттердің жиынтығы ... ... ... ... ... деп ... ... тауарлар мен ақылы қызмет нарығына қатысты айтылады.
Нарықтық қатынастарының жетілу ... ... ... ... ... ... ... нарық және әртүрлі дәрежеде
бәсекені шектеу нарығы (олигополиялық монополиялық) деп айырады.
Олигополиялық нарық, баға белгілеу саясатына тым ... және ... ... ... аз ғана ... ... аздығын үміткерлердің бұл нарыққа енуінің қиындығымен,
әрбір сатушының бәсекелестердің стратегиясы мен ... ... ... қабылдауымен түсіндіруге болады. Егер бір ... өз ... 10% ... сатып алушылар тез соған ауып кетеді. ... ... ... ... ие бағаны төмендетуге, не сол ... ... ... ... ... ... тура ... бәсеке нарығы, сапасы, қасиеті, ... ... ... тауарлардың әртүрлі вариантын ұсынатын көптеген
сатушылар мен сатып алушылардан ... ... ... ... нарығы» және «сатып алушылар нарығы» деп те бөледі. «Сатушылар
нарығында» ... ... орын ... ал ... ... ... қайраткерлері» болуға тура келеді. Нарықтың бұндай жағдайы
өндірушілердің монополиялық үстемдігі ... ... тән. ... ... экономикалық үстемдік тұтынушылар,
сатып алушылар жағында болады, мұнда сатушыларға нарықтың ең «белсенді
іскерлері» болуға тура ... ... ... ... ... ... ... және ресми (ашық) нарық деп атайды. Нарықтың
дамуының сәйкестігіне байланысты теңдестірілген және теңдестірілмеген нарық
деп бөлу ... ... мен ... ... ... сәйкестік орныққан
нарықты теңдестірілген нарық деп атайды.Теңдестірілмеген нарықта сұраным
мен ұсынымның арасында толық сәйкестік ... ол ... бір ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай
нарық – салалық және сала ішіндегі ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың бір дербес саласының өнімі болып табылатын
нарықты салалық нарық дейді. Қоғамдық өндірісінің бір саласының өз ... ... ... сала ... ... деп ... ... және жетілген бәсеке.
Бәсеке дегеніміз, бір жағынан, іс-қимыл жасайтын ... ... жету үшін ... ... экономикалық жарыс, шаруашылық
жүргізудің қолайлы жағдайына ие болу үшін, пайданы мол үшін ... бір – ... ... ... жақтан, ол нарық
субъектілерінің өнімді өндіру мен оны өткізудегі және капиталды ... ара ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттік және жеке құрылымдардың
дерективалары мен іс – ... ... ... ... ... ... ... жүргізуші субъектердің белгілі әрекеттерінің
жиынтығының түрі деп тануға болады. Осы әрекеттер ... ... ... Осыған бірте – бірте жүріп отыратын төменде аталған
ұдайы өндірістік процестер жатады:
• өндіріс және еңбек ұжымдарының материалдық – ... ... ... ... оны ... ... ... жабдықтау және өндірістік, несие – қаржылық және
жобалау мекемелерінің бір – біріне әсер етуі;
• бәсекеге төзімді өнім өндіру;
• өнімді ... Бұл үшін оның саны ... ... орны ... ... пайда есебінен инвестициялық қор жасау және оны өндірісті
кеңейту үшін ... ... сүру ... ... ... ... әсер етеді.Өнімнің «өмір сүру цикліне» оның
шығарыла бастауынан өндірілуі тоқтағанша жүріп отыратын мерзімі,
«өмірі» жатады. Бұл цикл төрт ... ... жаңа ... ... ... ... орналастыру. Бұл арада
сату көлемі көп емес, шығарылған ... ... ... ... ... өсуі - ... ... өседі; сұраныс өседі,
жоғары баға сақталады;
• кемелдену. Өндіріс көлемі ең жоғары дәрежеге жетеді, ... ... ... ... бәсеңдейді, бәсеке
шиеленіседі, баға төмендей бастайды;
• ескіру. Бұл фазада сұраныс төменгі шегіне жетеді, өндіру азаяды.
Бәсеке ... сөне ... ... ... ... өндірілуі
тоқталады, жаңа өнім өндіру басталады. Бәсекелік сайыста
шаруашылық ... ... өз ... ... ... Мұндай әрекеттерді «бейниетті бәсеке» деп
атауға болады;
• бәсекелес туралы өтірік немесе қате мәліметтер тарату;
• тауардың сапасы туралы және оның ... ... ... ... орны ... жалған ақпарат тарату;
• бәсекелестің тауарлық белгісін, оның фирмасының ... ... ... ... ... ... ... түсінік бермейтін жарнама жасау;
• бәсекелестің тауарын жамандап көрсететін салыстырмалар қолдану;
• келісім бойынша өздері ғана ... ... ... ... ... – техникалық өндірістік және басқадай
информацияны таратып ... ... ... ... ... ... агенттікке жүктелген.
Еркін бәсеке жеке меншікке және шаруашылықтың оңашалауына
негізделеді. ... бір – ... тек ... ... Жеке ... өз ... ... іс жүзінде нарықағы
айырбас жағдайларына ешқандай әсер ете ... онда ... ... ең ... ... ... жетілген бәсеке деп аталады. Жетілген бәсеке нарығы
төменде аталған шарттардың орындалуын ... жеке ... ... ... ... ... және ол сол ... тауардың бағасына әсер етпейді;
18
• әр өндірушілер сататын тауарлар біртекті тауарлар болады;
• сатып алушылардың баға ... ... ... ... ... өз ... бағасын
көтерсе, онда ол сатып алушыларынан ... ... ... баға ... ... ... және әрекеттерін
бір – бірімен келіспей жеке жүргізеді;
• өндіруші фирмалардың салаға кіруі мен шығуына жол ашық ... сату – ... алу ... орындалуы өндірушілер мен
тұтынушылардың өзара қатынастарына еркіндік сипат береді. ... баға ... ... және ... ... экономикалық жүйенің өзін -
өзі реттеуінің қалыптасу шарты ... ... ... жеке
индевидтердің экономикалық жетістікке жетуді көздейтін өзіндік жеке
дара қимылдары бүкіл қоғамдық жетістіктерге жол ашады. Нарықтық
бәсекенің ... мен ... ... ... ... тауарларды өндіруде ресурстарды тиімді
пайдалануға мүмкіндіктің болуы;
• тез өзгеріп отыратын өндіріс жағдайларына ... ... тез ... ... алатындығы;
• тауардың жаңа түрлерін жасау саласына жаңа техника мен
технология енгізуге, өндірісті ... ... ... қолдануға, ғылыми – техникалық
жетістіктерді ұнамды пайдалануға жағдайлар тудыратындығы;
• өндірушілерді көп түрлі ... ... мен ... ... ... ұдайы өндірілмейтін ресурстарды (ормандар, табиғи жануарлар, жер,
теңіз, мұхит ... ... ... қоршаған ортаны қорғауда негативтік бағытта болады;
• ұжымдық пайдалануға бағытталған тауарлар мен қызметтер ... ... ... ... ... ... етпейді;
• фундаменталдық ғылымның, жалпы білім беру ... ... көп ... ... ... ... еңбек, табыс, демалу құқықтарына кепілдік бермейді;
• әлеуметтік әділетсіздік пен қоғамның байлар мен ... ... ... механизмі жоқ;
19
Жетілген бәсеке тұтынушылар үшін қолайлы, ... ... ... және ... Былайша айтқанда елеулі сәттерді еске ... ... біз де ... ... ... ... ... жеке
фирмалардың қызметі өндірілетін тауарлардың санын реттеуші ... ... ... ... шеккен шығын деңгейінде сатады және ... ... ғана ... таза табыс алады. Әрбір фирма рынок
бекіткен ... ... ... ... өнім ... ... отырып
бағаға немесе бағаны өзгерте отырып өнім шығаруға ықпал ете ... ... өз ... ... ... отырып (сатылатын
тауарлар санын көбейтуге немесе азайтуға), оның шектеулі шығындары нарықтық
басымдылықтағы бағаға теңескенге ... таза ... ... ... Бұл ... бәрін анықтайтын фигура тұтынуышы болып
шығады. Бәсекелі рынокта фирмалар нарықтық бағаның өзгеруіне көңіл қояды.
Сонымен еркін рынок жүйесі ... ... ... ... етеді
және бірде-бір фирма монополиялық таза табыс алмайды. Жетілген бәсеке
теориясы өте аз ... ... ... ... ... жалпы
алғанда ондай рыноктар өмір сүреді деп оайлайтын ... өте ... ... ... Бұл ... ... мен тұжырымдары бәсекедегі рынок
қалай жұмыс істейтіндігін және ол қандай пайда келтіретіндігін ... ... ол ... ... ... ... ... үшін белгілі
стандартты қамтамасыз етеді. Жетілген бәсеке шарттары (сатушылар мен сатып
алушылардың көптігі, рынокқа ... ... ... ... ... ... және ... шығу мен одан кетудің ... ... ... ... ... болжамдау кезінде де пайдалы,
екінші жағынан бұл шарттардың болмауы рыноктың ... ... ... ... деп ... ... Көптеген салалардың
тәжірибелері көрсетіп отырғандай (мысалы, азаматтық ұшақтар жасау), егер,
тіпті, рынок ... ... ... ... да қарқынды бәсеке
алға шығады. Басқа сөзбен айтқанда, бұл шарттар жетілген бәсекені айқындай
алмайды және ... ... ... ... ... ықтимал жерлерде
болмайды. Патенттер мен лицензиялар, айырықша ... ... ... ірі ... өте төмен шығындары салаға жаңа өндірушілердің
енуіне ... ... ... ... ... егер оған ... ол ... өндірілуіне жағдай жасайды, біріншіден, кім де
болса, нені болса да өндіріп және оны сатып алу үшін таза ... ... сата ... болса, екіншіден, соның бәрін жасай ... ... ... ... ... тағы ... секілді әбден арзандатып,
үшіншіден барлығы ең төменгі бағамен сатылатын ... іс ... ... ... кісі солай деп баға белгілеуі мүмкін».
2.3. Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері . Нарықтық
механизмнің қалыптасуы.
Нарық ... ... ... нарықтың белгілі элементтерінің
болуын талап етеді. Осылардың жиынтығы нарық жүйесін құрайды.
20
Нарық экономикасының бірінші және өте маңызды элементі - ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады –
біреулері тауарды өндіреді, екіншілері оны тұтынады.Тұтыну жеке тұтыну ... ... ... ... Жеке тұтынуда тауарлар өндіріс сферасынан
шығып, адамдардың жеке қажеттіліктеріне ... ... ... ... әрі ... ... ... болып табылады. Бұнда
тауарды басқа өндірушілер әрі қарай өңдеуге пайдаланады.
Бұл жағдайда өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... арқылы жүріп отырады. Нарық
шаруашылығында бұл байланыстар тұрақты болады, мамандану
негізделеді және көтерме (толайым) нарықтық ... ... ... екінші элементін өндіріс орындарының
корпоративтік ... ... ... жеке ... ... ... оңашалану құрайды.
Нарық экономикасының үшінші маңызды элементі – баға. Бағаны жеке
талдап танысайық. Бұл жерде тек екі ... ... ... ... пен ... ... қалыптасады. Бұлардың ... ... ... отырады. Екінші осы географиялық ... ... ... ... ... ... баға анықтайды.
Осы сфералардың шегін трансакциондық шығындар болжайды, яғни айырбаспен
байланысты айналым ... ... ... ... ... ... – екі құрылымнан,
сұраныстан және ұсыныстан тұрады.
Нарықта сұраныс тауарларға қажеттілік болып ... Осы ... ... бағамен ақшалай табыстарына сатып алады. Сұраныс
өндірудің ең тиімді әдісін қолданудың және ... ... ... ... ... ... пен ұсыныс материалдық игіліктерді
өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тұрақты байланыстарды ... ... ... өте ... элементтері.
Нарық механизмінің бесінші элементі – бәсеке. Бұл пайданың жоғары
болуын және осының негізінде өндіріс масштабын ... ... ... ... субъектілерінің өзара әсерінің және ... ... ... ... ... А.Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін
қолы» деген. ... қол» ... мәні ... өз ... ... қара ... ... ойластырып әрекет етеді. Осы
әрекеттердің жиынтығы қоғам пайдасына ... ... ... Бәсекенің басты қызметі экономиканық реттеушілерінің –
бағаның, пайданың нормасының, проценттің тағы басқа ... ... ... Нарықтың маңызды элементтеріне нарықтық инфрақұрылым жатады.
Нарық тауар биржаларының көтерме және ... ... ... ... етуін талап етеді. Нарық экономикасы әрекеттерінің механизмі 3 басты
принциптерге негізделеді:
• маржиналдық (шекті) талдауға;
• балама таңдау шығындарына;
... ... ... ... ... нарық субъектілерінің іс-
қимылы жүріп отырады. Олардың әрекеттеріне әсер ететін ... ... ... ... Осының нәтижесінде нарықты тауармен толық қамту, нарықтық
бағаның өзгеруі, нарық экономикасының бір жағдайдан басқашаға ауысуы бірте-
бірте ... ... ... ... субъектілерінің пайда болуы
нарық экономикасына, ондағы ұсыныс пен сұранысқа ... әсер ... ... ... үлкен және үнемі болатын ұсыныс кезінде,
шаруашылық жүргізушілер өте көп ... ... ... ... үлес ... ... аз шамада болады. Маржиналдық бағыт нарықтық
ортаның үзілмей қызмет етуін қамтиды ... ... ... пен ... ... жол ... ... өндірушілер мен тұтынушылар тепе-
теңдік ... ... етіп ... ... ... ... ... таңдау шығындарына,
тікелей шығындар немесе ... ... ... ... осыдан басқа өзгеше ... бас ... ... табыстың және тікелей шығындардың ... ... ... ... ... ... қолданылмаған мүмкіндіктердің
варианттарының ішінен, ең ұнамсыз болса да, әйтеуір күмәнсіз ... ... ... ... ... ... шығындары принципі
өндірушілерді, олардағы бас ресурстарды тиімді қолдануға ынталандырады.
Экономикалық рационалдық ... ... пен ... ... ... ... таңдау өзгеріп тұратын варианттардан
жасалады. Осы варианттардың ішінен, ... ... ... ең аз ... да, күмәнсіз табысты қамтамасыз ететін вариант алынады. Рационалдық
критериі – табыс төтенше ... ... ... ... неғұрлым
өзінің пайдасын көбейтуді көздейді, ал тұтынушылар – ... ... ... барынша өздерінің қал-ахуалын жақсартуды көздейді. Нарық
экономикасын осы ... ... ... ... ... ... ... етеді. Осы болмыс нарық механизмінің орталық проблемасы.
Бұл жағдай екі қарама-қарсы күштеуді қолдануға ... бір ... пен ... ... жағынан, нарықтағы бағаны.
Сирек кездесу нарық экономикасының өте маңызды шарты болып табылады.
«Сиректік» деген түсінік экономистер үшін өте маңызды методологиялық ... ... ... дәлелдеуде қолданылатын. ... ... ... ... ... ... негізгі және ешқандай
түсіндірме тілемейтін, физикалық ... ... ... ... ... ... бір тұрғыда кебір игіліктердің тапшылығын
дәлелдеуге мүмкіндік береді. Классикалық мектептің ... ... ... ... ... ... Олардың айтары бойынша
сиректік еңбектің санымен қатар, тауардың ... ... ... ... Осы замандағы нарықтық қатынастар ... ... ... ... ... ... Егер ... табиғи және әлеуметтік факторлармен байланыстырған болса,
22
қазір сиректік нарықтың қызмет ету мерзімімен ... ... мол жаңа ... бір ... және ... ... ете ... Бұл үшін белгілі уақыт мерзімі қажет. Осыдан
тұжырым; сиректігі мол болған сайын, осы ... ... ... ... мол уақыт керек.
3. Қорытынды
Нарықтық экономикаға көшу – бір сөзбен ... ... ... ... ... формаларын қалыптастыра отырып, тізгінді еркін
бәсекелестікке беріп, сол бәсекелестік арқылы өндірістің ... да, ... да ... ... сөз.
Нарық қатынастары механизмінің «өзегі» - бәсекелестік күрес болып
табылатындығы. Расында, бәсекелестік монополияның ... ... ... ... ... ... дамуы – нарықты экономиканың бәсекелестік
бастамасын бұзады. Бұл макроэкономикалық ... ... ... ... қоғамдық өндірістің тиімділігін төмендетеді. Бұдан келіп
бәсекелестік бастаманы арнаулы қорғау және экономикадағы ... ... ... ... ... ... көшу ... мемлекеттің атқаратын
экономикалық қызметі және оған әсер ететін әдістері көпқырлы. Мемлекет бұл
бағытта әр ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, қаржы бөлу – ... ... ... баға т.б.) ... ... ... заттай салық, лимиттер
мен квоталар және т.б.
Нарық механизмі – бағаны және өндірісті анықтайды.
23
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.”Әлем экономикасы”(оқулық) А.С. ... ... ... 2003 ж С.С. ... теория”(оқу құралы) А.С.Баймұхаметова
Астана, 2002 ж ... ... ... ... ... 1994 ж ... экономика теориясына кіріспе” Б. Мәдешев.
Алматы, 1995 ... ... В. ... 2003 ж
6.”Экономикалық теория негіздері” Г.М. Осипова.
Алматы, 2002 ж
7.”ХХІ ғасырға қандай экономикамен кіреміз” ... 1997 ... топ ... алға ... ... 1994 ж М ... экономия негіздері” (оқулық) ... 1991 ... ... ... ... 2004 ж
24
-----------------------
Тауар өндірушілер
Экономикалық қатынастар мен байланыстар
Тауарды тұтынушылар
Нарық

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монополистік бәсеке түсінігінің шығуы28 бет
Қазақстан сақтандыру компаниялары: инвестициялық қызметінің басымдықтары және жетілдіру механизмі87 бет
Ірі қара финнозы20 бет
Бәсеке24 бет
Бәсеке күрес - нарықтық экономика механизімінің басты элементі20 бет
Бәсеке күресі15 бет
Бәсеке – рынокты экономиканың негізі31 бет
Бәсеке – рыноктық экономиканың негiзгi элементi ретiнде25 бет
Бәсеке, оның экономикалық табиғаты мен елдiң шаруашылық өмiрiндегi атқаратын рөлi28 бет
Бәсекеге жарамды нарық жағдайындағы қызмет көрсету6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь