Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны

М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 Қазақ тіліндегі терминжасам тәсілдерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ..25

2 Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны ... ... ... ... ... .26
2.1 Зат есім мен зат есімнің бірігуі арқылы жасалған терминдер
2.2 Сын есім мен зат есімнің бірігуі арқылы жасалған терминдер
2.3 Сан есім мен басқа сөз таптырының бірігуі арқылы жасалған терминдер
2.4 Зат есім мен қимыл атауының бірігуінен жасалған біріккен терминдер

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
        
        Р Е Ф Е Р А Т
Жұмыстың тақырыбы: Сөздердің бірігуі арқылы жасалған терминдер.
Жұмыс көлемі: 33 бет
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... негізгі мәселелерді қамтитын екі
тараудан, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... терминжасам тәсілдерінің
зерттелуі олардың түрлері және біріккен терминдер жасаудағы сөз ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің
зерттелуі. Екінші тарауы біріккен терминдер жасаудағы сөз ... ... ... ... ... бірігуі арқылы жасалған терминдер,
терминжасам тәсілдері
М А З М Ұ Н ... ... ... ... терминжасам тәсілдерінің зерттелуі ………………….25
2 Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны …………………26
2.1 Зат есім мен зат есімнің ... ... ... терминдер
2.2 Сын есім мен зат есімнің бірігуі арқылы жасалған терминдер
2.3 Сан есім мен басқа сөз ... ... ... ... терминдер
2.4 Зат есім мен қимыл атауының бірігуінен жасалған біріккен ... ... ... …………………..……………………………….35
Кіріспе
Тіл-тілде термин жасау, оның терминологиялық қорын байытып,
терминологиялық ... ... ... ең ... сол тілдің өз сөздік
құрамы, жалпы әдеби тілі, ұлттық лексикасы болып саналады. Кез келген қоғам
әлеуметтік ... ... ... ... ... үздіксіз дамумен,
эволюциялық қозғалыспен сипатталатындықтан, қай ... де ... ... ... болып, тілде оларды затына лайық атап, сөздің ... ... ... яғни ... жасау, сөзден сөз тудыру – тілдің
төл қасиеті. Ғылым тарихының арнайы ғылыми зерттеу орталықтары ашылып, кей
жұртың өзін ... деп ... ... ... бар тіршілігімен
астасып, адам адам болғалы замандардан бастау алатындығы сияқты, термин
жасау тарихы да тіл ... ... ... ... те ... Тілде термин
сөз жасау дәстүрі бұрыннан болғанымен, оның арнайы сөз табы ...... ... ... ... ... ... алғышарттары октябрь революциясына дейін болды” деп оны,
негізінен және сөзсіз түрде, Қазақстанда кеңес үкіметінің орнауымен келген
ғылымға тели ғана ...... ... ... әрбір сөз жаңа пайда
болғанда дерексіз, күрделі түсінікті деректендіруші ... ... ... өте ұғымдық қырлары ашылып, жатталып, қатардағы жай сөздерге
айналады. Ғылымның да, пәлен уақыттан бері ... ... оған ... ... деп, дәл мезгіл белгілеу мүмкін емес.
Терминнің термин екені, жай, басқа ... ... оның ... ... ... ... болуынан, арнайы түсіндірілуінен
де көрінеді. Ал, жай сөздерге түсіндірме берілмейді. Ал, енді осы “термин”
деген ұғымның өз ... ... ... бұл ... ... ... анықтама беріп кеткен. Бұл жайында О.С.Ахманова “Термин дегеніміз
арнайы ұғымдар мен ... ... дәл ... үшін ... тілдегі
арнайы (ғылыми-техникалық) сөздер мен сөз тіркестері” дейді. Д.Н.Ушаковтың
айтуынша да ...... ... ұғымның атауы болып табылатын сөз
әлдебір ортада әлденені, мамандықты белгілеу үшін қабылдамайтын арнайы ... сөз ... ... ... ... ... “термин – кәсіптік білімнің белгілі бір саласындағы ұғымдар
жүйесіне енетін ... ... ... Термин мәселесімен тікелей
айналысқан қазақ ғалымы Қ.Жұбанов терминге ... ... ... бір ұғымдарды білдіретін қарақшылы сөздер болады, ол ... ... ... мен ... жағы ... сатыда тұрса міне, осы
екеуі теліп отырады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... жай сөздік мағынасы басқа болуы ... [2, ... бұл ... ... ... ... бір-бірімен қайшы
келмейтіндігі. Олардың терминге анықтама беруде сөз бен ұғымның ... ... ... ... ... осы ... әлдебірін баса
көрсетуі, осы негізде терминдердің арнайы ұғымды білідіретіндігін, яғни
ғылым мен техниканың және ... ... бір ... тән ... сөз ... сөз ... түрінде көрініс табатындығын атап көрсете
аламыз. Бұл айтылғандар терминге қойылатын негізгі ... мен ... дәл, ... және ... болуымен шектесіп деуге болады.
Қазақ тілінде термин сипатты, дербес мағыналы сөздердің арнайы жасалып,
кең ... ... ... ... ... бастауы ХІХ ғасыр аяғы, осы
ғасыр ... ... ... ... десек болады. Оның өзі, осы тұста қазақ
тілінде “Айқап”, ... ... ... “Қазақ” сияқты мерзімдік, әдеби
басылымдар мен шығармалар, алғашқы оқу ... бір және екі ... ... ... да қатынастық хат-хабарлардың көбеюімен
негізделеді. Бұл тұста арнайы ешкім де арнайы түрде сала ... ... ... жұрттың түрлі мақала, еңбек жазу барысында
тілдің сөзжасамдық тәсілдері негізінде сөз ... ... ... ... ... ... жаңа қарқынмен дами бастады.
Әдетте, бірден бір сөзбен айта ... ... ... ... ... ... сөзге айналуына ол түсінікті жазуда қолдану сипаттау жазу
істері үлкен ... ... ... бір сөзбен белгілеу қажеттілігін
туғызады. Яғни, аталмыш түсінікті беру үшін қайта-қайта ... ... ... және ... бірізді, бірыңғай қабылдануы үшін, оны
бір ғана белгімен беру тиімді болады. Жазудың алғашқы кезінде сөйлем ... ... кей ... жиі қайталанып, бірін бірі қайталап, ... бірі ... ... ... дәлдігі төмен болып жатады да, бірте-
бірте ой ... ... Бір ... ... жаңа ... ... ... тұрақтауы – жазу әсерінен жылдамдай түседі.
Ең алғаш рет “Қазақ” газетінде қолданылған баспасөз, ашықхат, теміржол,
сөзжарысы, ана тілі, оқу құралы, оқу ... ... ... сол ... ... алып ... болса, әрі қазірде өзгеріссіз қолданылып
жүрсе, дем алып, біраз өнеркәсіп, ... ... ... ... ... жат ... сөз ... сөздерінің біразы
біраз, өнеркәсіп, шекара болып әсіресе, біразы ақырзаман, ... ... ... ... біразы жазушы, арамшөп болып ауыстырылды.
Бәрі бірдей дұрыс болмай, кейбір қалт-құлт етіп тұрғандай ... ... ... баламасын іздеудің термин немесе жаңа сөз жасау
ісі, ... ... ... ... ... өз ... ... болып табылады.
Жалпы қазақ терминологиясын қалыптастырушылардың бірі ретінде біз ең
алдымен, А.Байтұрсынұлын атай ... ... ... ... ... ... тілде термин жасаудың сол балаң шағында тіл, әдебиет сияқты
екі ... сала ... ... бір ... де ... ұлттық тіл
қаражатының атаған және тіл мен ғылым жүйелерін асқан шеберлікпен үйлестіре
білген. А.Байтұрсынұлы ... ... ... қазіргі қазақ
терминологиясы тұрғысынан да, ... ... ... ... ... термин жасауға ұмтылуда.
Содан кейінгі А.Байтұрсынов ... ... ... ... ... ат ... Одан кейін Байтұрсынов жолын
жалғастырушылар Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, С.Бәйішев, М.Жаналин, М.Балақаев,
Қ.Сағындықов, ... ... ... А.Абдрахманов,
Ә.Қайдаров т.б.
Тіл-тілде жаңа термин жасау, оның ... ... ... ... реттеудің негізгі көзі, ең алдымен, сол тілдің өз
сөздік құрамы, жалпы әдеби тілі, ұлттық ... ... ... деп ... яғни ... де байырғы сөздер секілді тілде бұрыннан бар сөздер
мен ... ... ... ... тілінде термин жасау күрделі де
қызық ... ... ... Ал, ... ... ... кез
келген термин белгілі-бір дәрежеде ғылыми негізге сүйеніп жасалады.
Терминжасам дегеніміздің өзі ... ... ... әрекеті нәтижесінде
жасалатын құбылыс.
Қазақ тілінің сөздік ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл – сарқылмайтын байлық ... Оның ... біз әлі ... ... біте алғанымыз жоқ. Ол мүмкін ... ... ... ... ... сұраныс молайған сайын, жаңа қолданыстар
лебі ... ... [2, ... ғалымдар терминжасам процесіне тікелей ат салысып, ол үшін
қазақ тілінің лексикалық байлығының грамматикалық ... ... ... бетбұрыс жасаған болатын. Соның нәтижесінде халық тілінің
сарқылмас қазынасы сарапқа түсіп, ... ... ... мәнге көшті.
Ғасырлар бойы дайын қалыптасқан сөзжасам тәсілдері ... ... ... және атап ... ... бір нәрсе, терминжасам тек ұлттық
тіліміздің өз материалымен ғана ... ... ... қатарында тиімді
пайдаланды. Алайда ... ... ... ... ... бірнеше тәсілдері белгілі бола бастағанмен бұл ... әлі ... бір ... келе ... ... сияқты.
Жалпы айтқанда терминжасауда 4 түрлі тәсілге сүйеніп, жасалады. Екінші
тарауда осы ... ... ... ... ... жасалған, яғни
сөздердің бірігуі арқылы жасалған терминдерге тоқталып өтемін.
Жұмыс тақырыбының өзектілігі:
Еліміз егемендік алып, тәуелсіз мемлекет ретінде әлемге таныла бастаған
соңғы он ... ... бері ... жасау және қалыптастыру ісіне ерекше
көңіл бөліп келеді. Ұлт ... ... ... ұлт тілі ... ... үшін ... шығармашылығында
іске қосылатын амал-тәсілдер мен термин жасауда пайдаланылатын ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін көрсетудің
маңызы зор.
Қазіргі кезеңде термин жасауда ұлт тілінің ішкі ... ... ... мән ... ... ... белгілі. Көптеген
жаңа терминдер жасалып, қолданысқа көше бастады. Термин ісінде неғұрлым аз
қателесіп, тіл ... ... ... ... үшін ... ... ... оның өз бойынан шыққан дәстүрін үнемі ескеріп ... ... ... Бұл ... әрекет қандай да болмасын бөгде тілден тыс ... ... ... сай ... алынуы және алдыңғы тарихынан тым ... ... ... ... ... терминжасам тәсілдері оның ішінде
сөздердің бірігуі арқылы жасалған терминдерге ... ... ... ... болып табылады.
Жұмыстың мақсаты:
Қазіргі терминжасам мәселесіндегі сөздердің бірігуі арқылы ... ... ... терминдер жасаудағы сөз таптарының орнын
көрсету.
Осы мақсатқа жету барысында мынадай міндеттер алға тартылды:
1) Тілші ... ... ... ... ... терминологияның
қалыптасу тарихына тоқталу;
2) Қазақ тіл білімінде терминжасам тәсілдерінің зерттелуіне ... ... ... сөз ... ролін айқындау;
3) Жұмыстың әдіснамалық негіздері ретінде Ш.Құрманбайұлының “Қазақ
лексикасының терминденуі”, Ө.Айтбайұлының ... ... ... қалыптасуы”, С.Ақаевтың “Терминнің танымдық табиғаты”, ... ... ... атты ... ... алынды.
Жұмыс құрылымы жағынан кіріспеден, екі тараудан, қорытынды ... ... ... ... ... ... жұмысының объектісі пәні мен оның сипаты
көрсетіліп, мәселенің зерттелу тарихына шолу ... ... ... ... ... ... ... деп аталып, қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... терминдер жасаудағы сөз таптарының рөлі екінші тарауда зат
есім мен зат есімнің бірігуі арқылы жасалған терминдер, сын есім мен ... ... ... ... ... сан есім мен ... ... бірігуі арқылы жасалған терминдер, зат есім мен қимыл атауының
бірігуі арқылы жасалған терминдер деп ... ... ... ... [1, ... ... қазақ тіліндегі терминжасам тәсілдерінің зерттелуі
Тіл-тілде жаңа термин жасау оның ... ... ... ... реттеудің негізгі көзі ең алдымен сол тілдің өз
сөздік құрамы, жалпы әдеби тілі, ... ... ... ... Яғни
терминдер де байырғы сөздер секілді тілде бұрыннан бар сөздер мен түбірлер
негізінде жасалады. Терминжасам процесінде ұлт тілі өз ... ... алға ... ... ... кірме сөздерді қабылдау сәтінде де,
осы тәсілдерге сүйене ... ... ... құрайды. Жылдар бойы
қалыптасып келе жатқан сөзжасам ... ... ... ... қайсыбірі белгілі бір кезеңде белсенді қызмет көрсетіп, ... ... бір ... ... ... ... ... өзгеріске түсіп
отырған.
Қазақ әдеби тілі сөздік қорының жаңадан жасалып, ... ... ... ... есебінен күн санап баюы, толассыз толыға түсуі
әрине мұның бәрі ... ... ... байланысты жаңа техникалық
құбылыс. Жалпы сөз байлығымыздың ... ... ... ... тұрады. Ғылым мен техника дамыған сайын мыңдаған жаңа ... ... ... ... ... ... ... тауып, тілдік
тұрғыдан да жүйелеуді қажет ... ... ... өтеп, термин
жасау, қалыптастыру, терминологияны жүйелеу реттеу жұмыстарын дұрыс жолға
қою - бүгінгі күннің өзекті мәселлерінің бірі ... ... ... ... ұлт ... ішкі ... тиімді пайдалануға барынша мән
беріліп отыр. Жалпы термин жайында бүкіл тюркологияда, қазақ тіл білімінде,
орыс ... ... де ... ... дейтін нақты пікір
қалыптасқан жоқ. Оның не екенін, ... қай ... ... ... ... ... басты белгілерін ажыратып тануда әрқилы түсінік ... ... пен ... ... ... анықтама береді:
“термин дегеніміз ең алдымен негізінен белгілі бір ... мен ... ... ... ... ... Термин дегеніміз
арнайы ұғымдар мен арнайы заттарды дәл белгілеу үшін ... ... ... мен сөз тіркестері. Ал, Д.Э.Розенталь мен М.А.Теленкова
терминінің осы айтылған белгілеріне қосыла ... және бір ... ... ... ... ... ... көп мағыналы боп келсе, термин
болатын сөздердің олардан айырмашылығы – жалқы мағыналығында деп ... ... және ... үшін мәнін, маңызын анықтауда
Д.С.Лоттенің, ... ... ... Л.И.Скворцовтың, В.П.Даниленконың, А.В.Суперанскаяның,
М.Ш.Гасымовтың, ... т.б. ... рөлі зор ... тілінің сөзіміздің басында айтып кеткендей, сөздік ... ... ... ... беріп келеді. Термин сөзге ... ... ... жаңа ... легі ... ... ... тілінде
термин жасау негізінен тіліміздің сөзжасам процесінің аумағына ... ... ... бір ... термин сөздерін екінші тілге
аудару немесе тілдегі кез-келген сөзді пайдалану десе, енді біреулер ... деп ... ... Ал енді тіл ... ... ... ... өзіне тән мынадай өзгешелік белгілерін атап ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынас
қажетіне байланысты туындап, және оны сол тілде сөйлейтін кез-келген адам
жасай ... ... ... ... бір ... пен ... тән ұғымды
білдіру үшін жасалады да сол саланың мамандары арасында ғана қолданылады.
Тіпті мұны ... ... ... ... ... оны ... саладағы мамандар жасайды. Осыдан байқалатындай
терминді саналы түрде қадағалап, ... ... ... отырмаса, ғалымдар
бірін бірі түсінуден қалуы да ықтимал. Дегенмен, терминдер сол өзі ... ... ... ... ... қалатын категория емес. [3, 89]
Сөйтіп, терминжасам дегеніміз ... ... ... әрекеті
нәтижесінде жасалатын құбылыс. Жалпы халықтық тілдегі көптеген сөздердің
қашан, қалай пайда болғанын біле бермейміз. Ал ... ... ... ... жүйенің неге байланысты, қалай, қай мезгілде жасалғанын дәл айтып
беруге ... ... ... ... ... ... тыңгер,
тиімділік, сапалық белгі, ғарышкер, бетбұрыс, қайта құру тәрізді тағы басқа
толып жатқан сөздер мен сөз тіркесімдерінің қашан, ... ... ... ... ... бастағанын дәл айтып бере аламыз.
Кез келген термин белгілі бір дәрежеде ғылыми негізге сүйеніп жасалады.
Түркі халықтары тіліндегі терминжасам процесіне зер ... ... ... үш ... ... алынады екен. Біріншіден бұрынғы
одақ халықтары тілдерінің бәріне ортақ принцип. Екіншіден ... мен ... ... ... туындайтын әрбір тілдің өзіндік терминжасау
ұлттық принципі. Жалпы ойымызды жинақтап келгенде айтарымыз ... ... оның ... қазақ тілінде жаңа термин ... ... ... ... ... мен қалыптастыру ісі әсіресе 1920 жылы
аралығында жандана түсті. Себебі, 1917 жылы қазан төңкерісі ... ... ... ... ... жаңа ... ... енді, қазақ тіліне
орыс тілі күн ... өз ... ... бастады.
Б.Н.Головин: Қазан төңкерісі елдің экономикалық және мәдени әлеуметтік
өмірін өзгертті, терминдердің дамуына әсер етті деп ... [3; 27 ] ... ... ... ... ... қолы жетті. Түрлі мекемелер,
өндіріс орындары ашылды, ауылшаруашылығындағы жаңа техника мен жабдықталған
мәдениетті ... ... 1920 ж. 26 ... ... ... ... қаулы қабылданып көптеген оқу орындары ашылды. ... ... ... жаңалықтар өзімен бірге көптеген терминдер мен терминдер
тіркестер ала келді. ... ... ... ... терминжасам
мәселесін сөз еткенде ең алдымен А.Байтұрсынұлын айта кету ... ... ... ... анықтап, оларды өз тәжірибесінде тұңғыш
рет кеңінен пайдаланған ғалым. Терминжасам тәсілдерінің ... ... ... шығармашылығында іске ...... ... жазылуымен тікелей байланыста қарастыруды қажет етеді.
Бүгінгі ... ... ... бар ... ол ... ... тілінің сөзжасам тәсілдерінің құрамына енді.
А.Байтұрсынұлының қазақ тілінің сөзжасам ... ... ... ... ... ... пайдаланудың жаңа үлгісін көрсеткендігін оның
қаламынан туындаған жүздеген ... ... ... ғалымның
жұрнақ, жалғау, буын, шумақ, тармақ, рай, мүше, әдіс, т.б. семантикалық
тәсілмен, ... ... ... ... ... ... бастауыш,
баяндауыш, анықтауыш, пысықтауыш, толықтауыш, әуреленіс, күліс, әлектеніс,
әліптеме, зауықтама, ... ... ... ... ... тәрізді көптеген терминдері морфологиялық тәсілмен, ал дауыссыз
дыбыс, дауысты дыбыс, қатаң дыбыс, ұяң дыбыс, ... сөз, ... сөз, ... ... сөз, ... сөз, ... пысықтауыш, мекен пысықтауыш, сын
пысықтауыш, тұрлаулы мүше, тұрлаусыз мүше, ... ... ... ... сөйлем, жайылма сөйлем, болымды сөйлем, болымсыз ... ... ... ... тобы синтаксистік тәсілмен жасалады. Бұл
терминдердің кейбіреулері орыс тіліндегі терминдердің ... ... ... тұр. ... ... дыбыс, дауыссыз дыбыс, қос сөз
т.б. ... ... ... н ... ... ... ... рет кеңінен пайдаланған ғалым. Ол 1912 жылы ... ... ... ... ... 1928 жылы тілді дұрыс жұмсай білу
тәртібіне арнап, “Тіл жұмсар” атты еңбек жазды. ... ... ... ... ... ... орыс ... еңбектерінде
қазақ тілі ғылыми негізде зерттелгенмен, бірақ олар орыс тілінде жазылып,
түркі тілдерін зерттеушілерге ... ... ... тіл ... жоқ. Сол себепті А. Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың басында ана тілінде
ұлттық тіл ... ... ... ... ... ... ретінде
танылады. А. Байтұрсынұлы терминжасам тәсілдерін анықтап оларды өз
тәжірибесінде ... ... ... ... ... ара ... олардың термин шығармашылығында іске қосылуы-қазақ тілінің
грамматикасының ... ... ... ... қажет етеді.
Бүгінгі терминжасам тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктері бар ... ол ... ... ... ... тәсілдерінің құрамына
енеді. Жалпы термин жасауда А.Байтұрсынұлы ең басты екі принципті ұстанады.
Оның бірі – ... ... ... ... өз ... барынша тиімді
пайдалану. Әсіресе, ол тілді фонетика, морфология, синтаксис деген дәстүрлі
жүйеге бөліп ... ... сөз, ... сөз, қос сөз, ... ... деп ... қарай беске бөледі, зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... ... одағай деп мағынасына қарай тоғызға
бөліп саралауы терминологияға ... зор ... ... ... кейінгі ірі тұлғалардың бірі Қ.Жұбанов ол өзінің 11
принциптен тұратын жобасын ұсынған. Қ.Жұбанов ... ... ... екі ... ... ... Бірі – халықтық сипаттағы сөздерді
қазақшаға аудармай, сол қалпында алу болса, ...... ... ... ... ... ... болып табылады. Оның терминжасамда:
дара ... ... сөз, ... сөз, кіріккен сөз, кіріккен түбір, сөз
бен ой, жетек сөз, жетекші сөз, түп мүше, тұйықша, ... ... ... сөз, ... сөз, жалғауыш сияқты терминдер жасайды. Ол терминжасауда
қазақ тілінің ішкі мүмкіндігін ... ... ... айта ... ... тәсілін басшылыққа алған. Олар: лексика-семантикалық,
синтетикалық немесе морфологиялық, аналитикалық немесе синтаксистік, калька
жолымен аудару тәсілі. ... ... ... көш ... тұрған
А.Байтұрсыновтан бастап Қ.Жұбановтардың ізін қуған Н.Сауранбаев, С.Бәйішев,
М.Жанғалин, ... ... ... ... ... т.б. ғалымдарды айтуға болады. Профессор Ө.Айтбаев бір кезде
сөзжасамдық қабілеті шектеулі қосымшалар ... ... ... ... -лас, -лес, -дас, -дес, -ман, -мен ... ... ... терминжасам жүйесінде бірден бір өнімді
қосымша болары сөзсіз деген ... ... ... Ш.Құрманбайұлының айтуынша ешбір ұлттық тілдің термин
жасауға мүмкіншілігі жетпейтін тіл деуге болмайды. Мәселе ұлт тілін термин
шығармашылығында пайдалануға байланысты ... ... өз ... өзге ... ... ... ... қабылдай берсек,
терминдеріміз ұлт тілінде жасалынбайды. Ұлт тілінде термин жасау үшін ... ... ... ... ... ... ... жасауда қазақ тілінің төл және бұрыннан ... ... ... дұрыс пайдалану, терминдерді жаңадан жасауда дәстүр ... ... ... ... және ... ... сандық
және сапалық арасалмағын табиғи қалыпта сақтау принциптерін ұстанады. ... ... деп ... ... ... ... болатынын
аударып, аударуға келмейтін сол қалпында емес, қазақ тілінің фонетикалық,
морфологиялық ерекшеліктеріне икемдеп, қазақша етіп ... ... ... ... ... тіл ... ... отырған
тәсілдің қай-қайсысы да терминжасам процесінде өнімді қызмет атқара ... ... ... ... ... ... тікелей атсалысып, ол үшін
қазақ тілінің лексикалық байлығы мен ... ... ... ... ... ... болатын. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... терминдік мәнге көшті.
Ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан сөзжасам тәсілдері терминжасамның ... ... Және атап ... ... бір ... терминжасам тек
ұлттық тіліміздің өз материалымен ғана шектелмей, кірме сөздер қатарынан ... ... ... ... ... ... байыта түскен термин
жасаудың бірнеше тәсілдері белгілі ... бұл ... ... ... бір ... келе ... сияқты. Қазіргі қазақ терминологиясы
тұрғысынан да термин жасаушылар А.Байтұрсынұлының термин жасау ерекшелігіне
сүйеніп термин жасауға ... ... ... ... ... ... сол үрдістің нәтижесі деп білу керек. Олай болса
қазақ ... ... ... ... ... алғашқы
кезеңінде шет тілі сөздерімен қоса аз да болса ұлттық төл сөздер арқылы ... ... ... Осы ... ... терминдердің жиынтығын
қарастыра келіп 1931 ж. жарық көрген ... ... ... мысалдар
ала отырып, олардың жасалу жолдарындағы ерекшеліктерді былай топтап бөліп
көрсетуге болады.
а) шет тілінің ... ... ала ... ... ... - әнес тамшысы, нағыз логарифм, градус, ... ... ... ... ... ... инспектір, меліметр,
мекрескоп, негетіб, енженер және т.б.
ә) шет тілі ... ... ... ... ... ... жасалған терминдер: магниттенген, инспектеу, потографияшы, призмалы
бинокіл, енженерлік электрлену және т.б.
б) төл сөздерді сол қалпында ала ... ... ... ... топшылау, пән, қасақана, ағын,(топ), мүдде, қазына, ... ... ... өсиет т.б.
в) төл сөздерге қосымша жалғану арқылы жаңа мағына беру арқылы жасалған
терминдер: тарихи затшылдық ... ... ... ... ... меңгеруші және т.б.
г) төл сөздердің бірігуі, тіркесуі, қосарлануы арқылы ... ... ағым ... ... ... ... айтыс-тартыс, қосшы
би (заседатель), тетік ілімі (механика) т.б. Орыс терминологиясының ішінде
Суперанская өз еңбегінде: “Ең алдымен ана ... ... ... ... ... ... ғана өзге тілден термин алу ... өзін ... ішкі ... мен ... ... ... ... алға тартады”. [6;49] Қазақ тілінің терминжасам тәсілдері термин
шығаруды 1940-50 ж. ... ... ... ... ... 48 ... және одан ... жылдары да шығарып, жаңа ... ... ... отырды. Оған 1959 жылдан бастап шығарыла
бастаған “Терминологиялық сөздіктердің” 1959 ж. жарық ... 1 томы ... ... ... ол ... ... жат ... тобы әбден сіңісіп, шет
тілдік терминдер ... ... ... еді.
Т.Г.Аппақованың “Аффиксы терминообразования” атты мақаласы,
Е.А.Молдатаевтың “Термины ... в ... и ... языке” атты
еңбектерінде, белгілі ғалым Ө.Айтбайұлының “Қазақ терминологиясының дамуы
мен қалыптасуы”, “Қазақ сөзі” атты ... ... ... ... ... қатарын жатқызуға болады. Қ.М.Молдабеков
жазған “Основы калькирования в ... ... ... (1979) ... ... тіліндегі калька жолымен термин жасау үрдісінің табиғатына
тоқталып кетеді. Калька – ... да ... ... ... жиі жиі ... келеді. Бұл тәсіл қазіргі таңда да терминжасам
жүйесінде тиімді тәсілдердің бар болып есептеледі. “Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... да ... еңбектері жарық көрді. Ол негізінен қазақ ... ... ... ... ... барынша қамти отырып, нақты мысалдармен олардың
қызметін ашып көрсетуге ... яғни ... ... жүйесі терминжасамда
да толық қолданыла алады. Сондықтан жұрнақ арқылы ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің қазақ терминологиясында ... ... ... ... мен қалыптасуы”, “Қазақ сөз”.
Сонымен қатар Ш.Құрманбайұлының “Өсімдік мүшелері мен олардың құрылым-
құрылысына ... ... деп ... ... мен “Қазақ лексикасының
терминденуі” атты (1988) монографиясын жатқызамыз. Соңғы ... ... да әр ... ... ... ... зерттеу
нысанасына алынып, олардың терминдеріне тән жасалу тәсілдері талданды.
Олардың қатарына: философия, мұнай, психология, ... ... ... өту ... ... ... ... “Қазіргі қазақ әдеби
тіліндегі заң терминдері” (1997) М.Р.Насыровтың “Социально экономическая
терминология в ... ... ... (1969) ... ... журналының тіліндегі терминологиялар” (2000) А.Ж.Төрениязованың
“Қазақ ... тілі ... ... ... ... ... ... тіліндегі мұнай терминдерінің лексика-грамматикалық
ерекшеліктері” атты /2000/ еңбектері мен Ш.Біләловтың “Ұлттық ғылым тілін
қалыптастырудың өзекті ... атты (1996). ... ... ... атты /2002/ атты ... диссертациясын атап өту
керек. Бұл ... ... ... әр сала ... ... отырып,
сол сала терминдерінің жасалу жолдарын, қалыптасу тәсілдерін талдап
көрсетеді.
Термин жасаудағы осы ... ... әр ... ... олар
қазақ тіліндегі терминдер қорын толықтырып келді. Сондықтан қазақ тілінің
термин жасау ... ... ... ... бар. ... аз ... ... үлес алмағы салыстырмалы түрде болсын кем ... ... ... ... бар ... ... ... бола алады. Қазақ
тіліні сөзжасам жүйесіне сол арқылы ... ... ... мән беріп
қарасақ, негізінен барлық тәсіл бойынша термин ... ... ... ... ... бір ғана ... байланысты жүйеге қатысты
перне тақта (клавиатура), жады (память), жүгіртпе (мышка) сияқты терминдер
соңғы кезде жиі ... ... жүр. ... жасалатын сөздер ойдан табылған жаңалық арқылы емес, тілді
бұрыннан бар сөз тудыру амалдары ... ... ... ... ... ... арқылы пайда болады, жаңа термин жасаудың ... ... ... ... ... ... ... бірнеше жолдары яғни
тәсілдері бар: семантикалық, ... ... ... тәсілі
осы тәсілдердің бәрі де негізінен екі түрлі арнадан туындайды. Оның бірі ... ... бар ... ... ... қолдану боса, екіншісі ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін пайдалана отырып
жасау. Көптеген ғалымдар термин жасау процесіне тікелей атсалысып, ол үшін
қазақ тілінің лексикалық байлығы мен ... ... ... іске
жаратуға кіріскен болатын. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... сөздер терминдік мәнге көшті.
Ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан сөзжасам тәсілдері терминологияның
негізгі тірегіне айналды. Жалпы айтқанда термин ... ... ... бола ... бұл ... ... әлі күнге бір пікірге
келе алмай жүрген сияқты. Әсіресе термин ... ... ... ... ... ... келісім жоқ.
Қазіргі қазақ тілінің сөздік құрамында терминдік мәнге көшкен байырғы
сөздердің алуан-алуан түрі ... ... ... тап күрес, еңбек,
жарыс, бопса, жалау, ... ... ... ... ... сөре (старт), мәре (финиш), ізашар (предшественник), ізбасар
(последователь), аударма (перевод), демалыс (отпуска), отан ... ... шарт ... ... ... әкім, әкімшілік
осы сияқтылар тілдің өз даму ырғағымен немес сырт күштің әсер-ықпалынсыз өз
бетімен пайда ... сөз ... ... жаңа ... ... ... ... дамуының нәтижесінде, адамдардың ... ... ... келе-келе дағдылы қалыпқа ... ... ... жасалатын сөздер ойдан табылған жаңалық арқылы емес,
тілде бұрыннан бар сөз тудыру тәсілдері, бастапқы ... ... ... жасау арқылы пайда болады. [7-22б]
Жалпы айтқанда термин жасау мынадай негіздерге сүйенуі қосымшалау, сөз
біріктіру және сөз ... ... ... ... даму жолы
терминжасамның 4 төрт ... ... ... ... Қай тәсілді
басшылыққа алып қазақша термин жасасақ ол халықтың ... ... ... болу ... ... ... тәсіл дегенде, біз ұлттық тіліміздің
өз мүмкіндігін толығырақ пайдалануды түсінеміз. Қазақ тілінің ... ... ... еңбек, жарық, мүше мәлімхат, бұйрық, даңқ, кеңес,
мазмұн, атақ, дәреже, білім, ғылым, мектеп тәрізді ... ... ... ... ... ... тәсілге жатқызамыз. Семантикалық тәсіл
арқылы ғылым тілі үшін өте пайдалы, мұны пайдалану ... осы ... ... тар мүмкіндігі, ең басты талабы болып табылады. Негізінен
семантикалық тәсіл терминологиялық жүйесін жасаудың алғашқы ... ... ... мен ... ... жайған қазіргі жағдайға терминжасамның
басқа сөз тіркесін сөз біріктіріп ... ... ... ала тастағанын
дәлелдейтін дерек көз. Соған қарамастан семантикалық ... ... ... ... ... ... жоқ. ... жасамның семантикалық
тәсілі терминнің лексика қабатының толыға, байи түсуіне үлкен апта ... ... бірі ... ... тағы бір ерекшелігі сол ... ... ... өзге ... ... әрі ... әрі
нұсқа болып шығатындығында.
Г.Мусабаева: Сөз мағынасының пайда болуы, қалыптасуы заттың, құбылыстың
қасиетіне, түріне, белгісіне байланысты емес, қоғамдық ... ... ...... Мұндай пікірді ғалым Р. Барлыбаев та ... ... ... болуы, жасалуы, бар сөздердің мағыналарының ... ... ... ... ... ... дамуына,
жаңа ұғымның пайда болуына, сөздердің мағыналырының ... ... - ... ... болады екен. Ал ол сөздердің көпшілігі қазақ
тілінің сөздік құрамында бұрыннан бар ... ... ... тілімізде
қолданылып жүрген «бәсеке» сөзінің о бастағы мағынасы егес, ... ... ... Бұл ... де ... кеңейіп, термин ретінде
қалыптасты. Бәсеке өнім өндіру мен өткізудің жақсы, ... ... ... ... үшін ... өндірушілер арасындағы бәсеке. Бәсеке
сөзі үстіне жаңа ... реңк қоса ... ... ... ... ... әлеуетті бәсеке, заттық бәсеке, ... ... ... ... бәсеке, толымды бәсеке, сараланған бәсеке, маркетингтегі
бәсеке, таза бәсеке т.б. [8-167]
Соңғы жылдары қолданылып жүрген «ғарыш» сөзінің бұрынғы ... ... ... «Көк ... төр ... ... терминдік кеңейген
мағынасы аспан кеңістігі, космос. Мысалы, қазір басқа саладағыдай ғарышты
игеру саласында да Қазақстан үшін ... ... асып ... ... ... ғарышты игермей-ақ тап-тамаша өмір сүріп жатқан
қаншама мемлекет бар десеңізші! Ал дәріс сөзі ... пән ... ... ... ... ... қазіргі кеңейген мағынасы арнаулы
оқылған сабақ, лекция. Мысалы университет ... ... ... ... 40 % ... ... ... толық мүмкіншіліктері
бар. Жолдас Бегалы Жаңғарбаев математика ғылымдарының кандидаты, өзі ... ... ұзақ ... бойы ... ... етіп ... ... шарт мағынасында қолданылып келген «ереже» сөзінің бүгінде мағынасы
кеңейді, терминдік мәнге ие ... ... ... мағынасы: ереже -
әлде қандай жағдайларға байланысты нақты бір ... ... ... ... ... рұқсат беретін немесе талап ететін ұсыныс. ... ... ... ... ... ... ережелері, жол жүру
ережелері, несие беру ... ... ... ... ... ... жүр.
Жаңа мағынаға ие болған сөздердің бірі ... ... Бұл сөз ... ... беттерінде ақыл сұрау, ақыл беру, ақылдасу ... тар ... емес жаңа ... кеңейген мағынада жұмсалады.
Мысалы, Кеңесте сондай-ақ жұмысқа тартылған құрылыс ұжымдарының бәрі бірдей
ортақ іске лайықты үлес ... ... ... айтылады. (Е.Қ. 1992, №76,
177 б.) Бұл ... ... ... ... зор ... қабылданды. Кеңес сөзінің терминденуі негізінде ақсақалдар кеңесі,
ардагерлер кеңесі, байқау кеңесі, банкілер кеңесі, басқарушылар кеңесі,
кәсіпорын ... ... ... ... ... мағынасында жұмсалып келген «несие» сөзінің де ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Термин ретінде несие белгілі бір мерзімге процентімен қоса қайтару ... ... ... ... ... ... ұзарту және борыштардың қарыз
міндеттемесін сатып алу түрінде берілуі ... ... осы ... Жапонияның экспорт-импорт банкісінің Қазақстан 220 млн доллар
несие беретіні туралы ... қол ... ... (Е.Қ. ... 5 ... 2.) Несиені дер кезінде өндіріп алу, несие үшін проценттер
мен комиссиялық алымды толық өндіріп алу әрқашан да ... ... ... ... терминнің негізінде жасалған тіркес қатары: ... ... ... банк ... ... ... ... несие, жер
несиесі, өнімді несие, салық несиесі, сыртқы несиесі, ... ... ... ... ... шетелдік несие, ішкі несие т.б. болып келеді. [9,
50]
Тілімізді жай ғана әңгімелесу түрінде жұмсалып келген сұхбат сөзі ... ... жаңа ... жұмсалып жүр. Терминдік ... ... ...... ... бойынша жүргізетін бірнеше
адаммен қатар ... ... ... ... ... Мысалы,
мемлекеттік Дума сайлауы алдында өзіне арзан ұпай ... ... ... ... В. Жириновский «Караван» газетінің тілшісімен
сұхбатымды ашықтан-ашық Өскеменде тұтқындалған 12 ... ... де ... ... ... ... ... үшін қолынан келгенінің бәрін
жасайтынын мәлімдеді.
Жалпы айтқанда,семантикалық тәсіл арқылы қалыптасқан терминдерінің осы
айтылғандармен шектелмейтіндігі анық. Семантикалық тәсіл ... ... төл ... оған ... ... ... ... элементтерге қатысты
түбір терминдер болып табылады.
Морфологиялық тәсіл. Түркі тілі, оның ішінде қазақ тлін тіл ... ... ... жалғамалы тілге жатқызатыны белгілі. сол ... ... ... ... ... яғни оның ... жаңа сөз тудырудағы рөлінің ерекше екендігін еш уақытта күмән
тудырмайды.
Соңғы жылдары ұлт тілде ... ісі ... ... ... ... ... ... да тәсілдер де өзінедік алар орын ... ... ... ... ... ... қолданысқа
енуі осының айғағы деген ... ұлт ... ... ... ... ... ... Себебі, қоғам дамуы, қоғамдағы
болып жатқан түбегейлі өзгерістер, жаңалықтар қосымшаланың да ... ... ұлт ... ... ... ... ... түбегейлі өзгерістер, жаңалықтар қосымшалардың да атқаратын қызметін
өз ... ... ... ... ... ұлт тілінде термин жасауда
кезінде белсенділігі төмен делініп ... ... ... ... ... артып отыр десек, бұрын белсенділік танытып, келген екінші бір
қосымшалап жаңа сөз жасауда өнімсіздік танытып отыр, ал ... ... ... барлық уақытта бір деңгейдегі терминдердің
қосымша жалғану арқылы жасауды сөз еткенде, оларда терминжасам ... ... ... ... деп бөліп қарастырамыз.
Өнімді жұрнақ. Кейінгі онждылдықта жасалып, қолданысқа ене ... ... мен ... ... ... танытып жүрген
журнақтардың бірі -шы/ші. Бұл ... ... сөз ... ... ... оған осы ... жаңа сөз ... өнімділігінің бүгінгі
таңда сақталғаны байқалады.
Ө.Айтбаев -шы/ші жұрнағы негізгі түбірге де, туынды түбірге де ... де, ... ... де ... ... және сөз бір ... көп ... -ист, -ун, -тель, -щик, -ник, -ик, -чик, ... ... ... ... ... келгенді тіпті өнімділік
танытып жүргендігін айтады. [10, 168]
Жаңа сөз тудыруда -лық/-лік ... алар орны ... ... ... ... аффикстердің бірі және осы құрметте ең жиі қолданылатын -лық,
-лік аффиксіне қатысты ескеретін бір жай көне түркі, ескі ... ... ... ... -лығ, ... айтылған да, әрі зат есім, әрі сын ... Бұл ... -лық ... ... ... ... ... айтуынша -лық/-лык, -дық/-дік қосымшасының
сөзжасамдық парадигмасының шеңбері өте кең. -лық/-лік ... ... ... ... ... ... ... куәлік
(удостоворение), мердігерлік (подряд), қос ... ... ... тіл ... ... жарлық шетелдерде тұратын ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруы
тікелей көмегімізге мүмкіндік береді. (Е.Қ. 1997, 28) ... ... ... ... ... ... көрсетіп бере
алатын үлгілес терминжасамның жасалып ... айта ... ... тілші ғалым Ә.Жүнісбек жасаған фонетика терминдерін жатқызуға
болатынын, олар -м, -ым, -ім ... ... ... ... жасалым (артикуляция), қабылдауыш (восприятие речи), естілім
(аудирование), сияқты ... ... ... ... ... келісім (соглашение), сұраным (спрос), түйін ... ... ... (ввоз) т.б.
Мен кейбір бейресми басылымдардың ... ... ... және адам ... сонша төмен етуге дейін баратын әдістерін
құптамаймын. (Е.Қ. 1999, 6б.)
Термин жасауда -у жұрнағының қолдану ауқымы өте ... у ... ... ... ... ... бақылау (контроль), домбығу
(набутание), ... ... ... (подписка), жариялау (публикация),
жекешелендіру (приватизация), негіздеу (обоснование), нұсқау (инструкция),
таралу (стенез), тіркеу (регистрация), ... ... ... т.б.
Өнімсіз жұрнақтар. Тіліміздегі кейбір қосымшаның бір кездері ... ... өте ... ... біртін келе ондай қасиетінен айрылып,
өнімсіздік танытуы мүмкін. Олардың бұлайша құбылып отыруы әр ... ... ... ... өзгерістерге, ғылым мен техниканың дамуымен
байланысты ... ... ... қатарына -ғы, -гі, -қы, -кі ... ... ... бұл ... ... ... ... «Тарихи көне ескерткіштер
тілін назар қойып талдауға салсақ, бұл аффикстердің бір ... ... ... ... ... ХІІ ғ. ... ... уа Шырын»
аты поэманың тілінен осыны көруге ... ... ... ... ... -ше ... ... қызметі оның шу бастағы негізгі тұлға
өзгертілді қызметінің ... ... ... болған. Әуелде ол кішірейту,
еркелету, сый-құрмет ұғымын білдірген. Яғни -ша/-ше тұлғалығы жалғанғанмен
көп ... ... сәл ғана ... ... ... ... түр ... ажыратамыз. Бұл терминге: жасуша (клетка) тармақша
(попункт).
-ақ, -ек, -ық, -ік, -қ, -к. Бұл жұрнақ етістікке ... ... ... ... М.: бұйрық (приказ), тірек (опора), жасақ ... ... -ін, -н ... М.: жұлын (спинной мозг), түйін ... ... жаңа сөз ... тәсілінің бар мүкіншілігін жан-жақты
пайдалану жаңа атауларды ... ... ... ... ... және
өнімсіз топтарын мейлінше түгелдей ... ... ... Бір кезде
сөзжасамдық қабілеті шектеулі қосымшалар категория қарастырылған –дама,
-деме, -нама, -неме, -лас, -лес, -дас, -дес, -ман, -мен ... ... ... ... ... ... ... (остановка),
жолдама (путевка), жүктеме (нагрузка), жолнама (летопись), өмірнама
(биография), сияқты ... ... ... мол ... ... ... ... тигізер септігі өте
мол. Синтаксистік тәсіл – екі немесе одан да көп ... ... ... тәсіл. Терминжасам тәсілінде синтаксистік тәсіл тек термин
біріктірген ғана шектелмейді. ... ... ол ... ... тіркесімі арқылы да жасала береді. Бұл ... ... ... тіркестер жасалады. Біріншіден, термин құрайтын екі компоненттер
екеуі де бір-біріне тәуелсіз тең мағынасы төл түбірлер ... ... ... (трудадень), қолтаңба (автограф), ... ... ... ... ... ... ... сөздің
бірі туынды түбір болып, яғни әлгі лексикалық бірліктердің ... ... ... арқылы да жасалады. мЫсалы: бесжылдық
тарихтану, сенім хат, көзқарас, онкүндік, қос өкіметтілік т.б. Екі ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде
қалыптасып, кеңінен ... ... ... ... ... ... жауынқұрт, тілтаным, дүниетаным, баспасөз, т.б.
сияқты толып ... екі ... ... ... ... ... болады. Осындағы қалыптасқан терминдердің барлығы да кеміндке
екі түбірпдің бірігуі арқылы қалыптасқан терминдердің қатарына ... ... ... етіп ... ... ... болады.
Мұндай терминдердің қатарына (сонымен бірге, әсіресе соңғы кезеңдерде
қалыптасқан зейнетақы, жәрдемақы, өтемақы, ... ... ... ... аламыз. Ал заман үрдісіне, ... сай ... ... ... шегі ... десе де болады. Бұл терминжасам
жүйесіндегі тәсілдің өнімді тәсілдердің бірі ... ... ... тілі ... термин жасап, қалыптастырудағы болатындығының дәлелі
болып табылады. Ол: ... ... ... ... гүлшашақ (бутон),
асқазан (желудок), әнұран (гимн), бағдаршам (светофор), ... ... ... ... ... елтаңба (герб), емдәм (диета),
есекжем (экзема), ... ... ... ... жыланкөз (свин),
зейнетақы (пенсие), күйтабақ (грамопластика), ... ... ... ... ... түпнұсқа (оригинал), кепілді
(задатог), ғаламшар (планета), көктамыр (вино), біріздендіру (унификация),
деректану (источниковедение), дерттану ... және т.б. ... ... ... ... ... уақыт ағымы талап еткен
ұғымдары сай пайда болған. Демек, қажеттілікке қарай ізденіс ... ... ішкі ... қоры ... ... ... ... осындай
қажеттіліку негізінде мынадай сөз тізбектері де пайда болып, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас барысында
пайдаланып жүр. Мысалы: іссапар ... ... ... ... ... ... жарқағаз (афиша), жертөле (блиндаж),
желкөз (форточка ), тікұшақ ... ... ... ... ... ... ... (единовременный), бірауыздан
(единогласный), тұсаукесер (презентация) т.б. синтаксистік тәсілмен термин
жасаудың тағы бір амалы сөздердің ... ... ... ... зат не ... ... ретінде атауыштық қызмет атқарады.
Өйткені дара мағыналы болып, таза ... ... ... – терминге
қасиет. Олар номинативті мағынада ... ... ... ие бола ... ... ... ... бір-бірінен
біріге келе, бөлуге келмейтін бір ... ... ... жеке ... Бір сөзбен екінші сөзді тіркестіріп, номинация жасау –
тіліміздегі ... ... ... бірі [12,1] Сөз тіркесі арқылы
жасалған терминдер жайлы проф. Т.Сайрамбаевтың ... ... ... ... бір байланыс формасында жұмсалатындығы сияқты терминдердің
сөздер де санына қарай өзара ... бір ... ... ... пікірін негізге ала отырып, біз тіркестерден болған терминдерге
тоқталамын.
Қабыса байланысқан тіркесті терминдер. ... сөзі ... ... сөз ... ... қазақ тілінде, сондай-ақ түркітануды
сөздіктің басқа да ... ... ... және ... сөз ... ... жүр. Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестерінің ішінде
өнімді қолданылатыны – зат есім, мен зат ... ... ... аманат,
ақша, ағын су, дыбыс (толқын), ғалым хатшы, қопарлы толқын, маңдай кедергі
сияқты болып келеді, ... ... бөби үйі, ... ... ... ылғал айналымы т.б. терминдерге де қабыса байланысқан сөз тіркесі
ретінде ... ... бірі -лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті ... ... есім сөздермен мағыналық байланысқа түсуі. Мысалы: Балқаш мысы.
Маңғыстау мұндай газы; ... ... ... ... ... сөз
тіркестері.
Сол сияқты -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік ... де ... ... ... ... арттруды яғни сөз
тіркесі терминдерін жасауда өнімділік танытып отыр. Мысалы: ... ... ... ... акт, депутаттық кеңес, заңнамалық келісімдер,
нарықтық экономика, ұлтаралық татулық, әкімшілік акт. (Қ.Ә. 1995, №33, ... ... зат ... байланысты жиі кездесетіні -ған, -ген
формалы есімшелер. Бұл ... ... сөз ... ... ... ... етіп атайды. Мысалы: байланысқан тербелістер, қаныққан бу,
қоршаған орта сиретілген газ, үйлестірілген тағам т.б.
Матаса ... ... ... ... сөз ... ... ... ілік жалғауында
айтылады да, екінші сыңары тәуелдік жалғауда ... ... ...... зат есімдер. Солай болған соң зат есім мағынасында ... есім ... ... ... бәрі сол ... бірінші не екінші
сыңары бола алады. ... ақша ... ... (залог денежная
средств), есептеу тәртібі (порядок ... ... ... ... тамшының жайылуы (растение капли), сақтанушының
кәнісі (вина стахователя) және т.б. осы сияқты сөз ... ... ... Яғни ... ... өткеннен кейінгі іліктің де, тәуелділіктің
де көрсеткіштері түсуі еарқылы екі сөз бірігіп, бір сөре ... сөз ... ... сөз ... терминдер:
Етістіктің сөз тіркесі болғаннан кейінгі таза ... ... ... ... тиіс. [11,192] Есім сөздер етістіктермен тіркесе
келе қабыса ... ... ... ... етістікті сөз
тіркестеріне ерік білдіру, есеп айырысу, қаржы бөлу, сенім ... ... ... ... т.б. ... ... ... терминдер:
Етістіктермен меңгеріле байланысып, әр ... ... ...... ... ... қатысты болып меңгеріле байланысу үшін
табыс, барыс, шығыс, жатыс, көмектес жалғауларының бірінде айтылады. ... ... ... ... ұластырушы тұлғалар (24, 89-
90) Мысалы: Республика үшін осы ... ... үш айы ... ... ... ... жеделдету және тағаны ырықтандыру бастапқы кезеңін
жүзеге ... ... өтті (Е.Қ. 1992. №87, 14 ... ... ... ... тәсілі тілімізге енген сөздерді сөзбе-сөз
аудару есебінде т.б. Тілімізде ... ... ... калька дейтін бірнеше түрі болады. Бұл ... бір ... ... тәсілдердің екі арасынеда аралық қызмет
атқаратын сияқты яғни бұл екі ... ... ... ... ... ... ... күйінде қабылданады. Сонда бұл жерде сөзге тілден
келген ... ... ... ... ғана ... ... Калькалау
тәсілінің тернминжасам мәселесіндегі рөлі айрықша. ... ... ... ... бір ... ... тілге дәлме-дәл аудару арқылы
жасалған тілдік ... ... сөз, сөз ... ... ... ... ... тілдегі үлгілерді айнытпай ана тіліне көшіру не сөзбе-
сөз аудару болып табылады. [12, ... ... ... ... ... бөлшектері, оның
компоненттерінің орын тіртібі екінші тілде түгел сақталуға тиісті. Мұның
тағы бір ... ... ... ... жалданған тұсында туатындығы.
Калькалау үлкен бір қызметі – ұлттық тіл терминологиясын жасауда ... ... ... ... мен сөз ... бәрі ... калька
жасауға көне бермейді. Калька жолымен терминжасам түрлі жағдайда пайда
болады. ... ... ... тііл сөзінің сыртқы тұлғасы, морфеманың ... ... ... енді ... ... ... үстеме мағына жүктеу
арқылы жасалады. Мысалы, 1) аялдама – остановка, алғы шарт – предпосылка,
жарты арал – ... 2) ...... ақ – ... ... ... ... аударылған сөздің бірі бірдей калька бола бермейді.
Тілдің басқа да ... ... ... ... жасау процесінде
кальканың рөлі зор. Біз мұның әралуан мысалын, әсіресе көркем әдебиет,
қоғамдық ... ... және оқу ... мен ... ... Осы ... қазақ тіліне аудару арқылы ... ... саны ... ... ... Сонда қазақ тіліндегі кірме терминдердің
көбі калькалау тәсілімен жасалғанына ... ... ... ... ... мағынадағы есімдер.
Калькалау тәсілі арқылы жасалып, ... ... ... ... ... Бірі – ... (семантикалық) калька, яғни сөзбе-
сөз аударма емес, түбір сөздің негізгі мағынасын беру, екіншісі – мағыналық
құрылымын беру. бұл ... ... ... ... ... Онда ... мағынасын берумен қатар, оның бөлінген бөлшектер мен синтаксистік
құрылымын да сақтау ... ... ... ... ... ... жөн. Оның ... әдебиеттерде мынадай бірнеше түрі ... ... ... жартылай калька, мағыналық ... ... ... калька. Қазақ тілінде кейінгі кезде сөз тіркесі ... ... ... жүр. Олар орыс және ... ... ... жүр, халықаралық жағдай, ғылыми зерттеу жұмыс (научно-
исседовательская работа), ... ... тобы ... ... ... ұйым ... организация) т.б. Калькалау тәсілінің
ең ... көзі – орыс ... ... ... ... ... ... осы
тәсілдің қызметін пайдаланды. Осы терминжасам тәсілі туралы С.Сейфулиннің
былай деген екен: «Қазақ тілі, қазақтың ... тілі әлі ... ... Біз ... қолданып жүргне сөздің аздығынан кейде біз ойымыздағыны
толық айта алмаймыз, кейбір нәрсені ойдағыдай қиялдағыдай толық ... Міне ... біз ... ... ... ... үшін ... елдерден де алудан қорықпауымыз керек. Онан соң өз еліміздің ішіне
әрбір аймақты айтылып ... ... ... ... ... ... керек. Сонан соң солай барысымызды әдебитімізге, елге сіңген ... ... ... ... керексіз сөз жалпы тіл шеңберінен шығып
қалып отырады». Тіліміздің даму барысын тексеріп ... ... да ... өмір ... термин жасаудың екі ыйғайдағы принципін алға
тартады. Және бұл ... ... ... ... ... Бұл принципті
ұстағандар қоғамның даму заңдылығын ... ... ... да ... адамдар еді.
Тілдің басқа да лексикалық қабаттары ... ... ... ... рөлі бар ... байқадық. Біз мұның әралуан мысалын
әсіресе көркем әдебиет қоғамдық саяси әдебиет және оқу ... ... ... ... Осы ... ... ... аудару
арқылы енгшен терминдер, сөздер саны қазір көптеп ... ... ... ... ... көбі калькалау тәсілімен ... ... ... ... ... рөлі бар бұл ... ... тілімізге
неше алуан жаңа қолданыс, мағыналық топтар, сөз жарату дағдыға пайда болды.
Қазақ тілінде мұның да әлі ... ... ... ... ... ... емес. Бұл тәсіл бойынша өзге тілдегі ұғым мен түсініктің
идеялы жабдықталады. Соған ... ... ... ... ... терминдік қолданыстар қазақ ұғымына тосындау көрінгенмен, қолданыла
келе сіңір ... ... ... ... ... мол ... – бұл тәсілдің
де қазақша терминжасамның сыннан өткен амалына айналғаны дәлел.
Терминологияда аударма мәселенің өзекті ... ... ... Бұл
бағытта қазіргі таңда екі түркі көзқарастағы адамдар да жоқ ... ... тобы ... ... ... ... ... тобы
тіркесімдерді аударуға қарсылық білдіруді аударма тіл-тілдің барлығында да
тілдік тәсіл. Кез-келген ... ... ... жасауға баратындығы
даусыз. Аударманың терминологияға қатысты ерекшеліктерін қарастыра келіп,
А. Алдашева өз еңбегінде аударма мен ... ... ... ... ... [13, 94б.] Бұны ... деп санаған
дұрыс өйткені терминдерді аудару ... осы екі ... ... ... Ш. ... терминдерді аударуға байланысты қойылатын
бірнеше талаптарды атап ... ... ... ... бір ... ... ... Аудармада үндестік заңының сақталуы;
3. Мағынанығң дәл бейнеленуі;
4. Жүйелі сөз құрылысы;
5. ... ... ... ... ... ... сөз ... келгенде, аударма – терминжасам шығ-да ... ... ... ... ... Бұл ... тәсілі осы уақытқа
дейінгі де тілдік сөзжасам жүйесінде белсенді ... ... да ... ... ... ... ұйтқы болып келді. Сондықтан аударма
– терминжасам ісіндегі өнімді тәсілдердің бірі екендігін кең жеткізуге ... ... ... істерді қолға алу керектігін айтып өтуі болды.
2 Біріккен терминдер жасаудағы сөз ... ... ... ... ... ... ... термин жасау тілімізде
бұрыннан қолданылып келген тәсілдердің бірі. А.Салқынбай біріккен сөздер
арқылы сөз ... көне ... ... ... кезінде бірігу арқылы
жасалған сөздердің қазіргі ... ... ... жеке ... ретінде
танылатыны жөнінде сөз ете келіп, бастауыш сонау силлабофонемалардың бірігу
арқылы негіздерді туғызғанын айтады.
Сөз таптарының ... ... ... ғалымдардың пікірлері бір
анраға тоғыса бермейді. О.С.Ахманова европа ... ... ала ... ... тек зат есімдермен-ақ толтыруға болады десе,
Н.А.Щеглова «терминологиядағы ... зат, сапа ... ... ұғымдарды білдіру шын мәніндегі бірден-бір
лексика-грамматкалық құралы зат есім болады деп ... ... ... Осы ... ... чек ... ... басқаша жауап
береді. Ол чех ғалымының зерттеулеріне сүйене отырып, тек зат есімдер ғана
емес, ... ... сын ... ... ... ... сияқты сөз таптары да
термин бола алады деген қорытынды ... ... тіл ... ... терминденуі арнайы сөз болған жерде ең алдымен, ... өнер т.б. ... ... терминдердің басым көпшілігі зат
есімдер екенін ... жөн. ... ... зат ... ... ... ... зат есім ... ... мол ... және оның ... атқаратын қызметіне байланысты
туындайды деп білеміз. тілде зат есімдер заттар мен құбылыстардың атауы
ретінде әр ... ... және ... ... ... ... атқаратындығы белгілі. терминологиядағы терминдер де дәл сондай
деректі немесе ... ... ... ... ... яғниғ жалпы
әдеби тілдегі қарапайым ұғымдар да, терминологиядағы ғылыми ұғымдар да ... зат есім ... ... көрініс табады. Сондықтан да
терминологияда зат есімнің басым болуының ең ... ...... ... ... ... ... дерексіз ұғымдардың атауы ретіндке атауының
қызмет атқаруында.
Біріккен сөздер дегеніміз – кем ... екі ... ... жаңа бір ... ие ... ... ... тілімізде қолданылып
жүрген асқазан біріккен терминнің мағынасы ас немесе қазан ... ... осы екі ... ... ... бір ... ұғымды білдіріп тұрған жаңа
мағына – дене мүшесі пайда болған. Ал соңғы кездері ... ... ... ... мағыналары сақталғандығы көрінеді. Мәселен,
пікірсайыс, пікірталас деген терминдерден үшінші бір ... ... және екі ... да бастапқы мағыналары сол күйінде
сақталған.
Демек, жаңадан қолданысқа түскен біріккен ... мен ... ... ... ... өзгешеліктер бар екені байқалады. ... ... ... ... ... ... себебі,
олардың көпшілігі дерексіз нәрселер. Терминдік мағыналық ерекшелігіне орай
ондай терминдерді аударған кезде ... ... ... ... ... да тиісінше оларды беруде тілімізде бар ... ... ... ... кездері қолданысқа түскен біріккен
терминдердің құрамын сөз таптары жағынан жіктей ... ... ... болып келеді. Зат есім мен зат ... ... ... ... сын есім мен зат ... бірігуі арқылы жасалған терминдер, сан
есім мен ... сөз ... ... арқылы жасалған біріккен терминдер,
зат есім мен қимыл атауы арқылы жасалған ... ... ... сөз
таптарының бірігуінен жасалған терминдер. Бұл ескере кететін жайт – ... ... ... сөз табы ... ... қиындық та туып
жатады, оның себебі олардың бір сыңар түбірі мағынасы жағынан әр сөз табына
да ауытқып ... ... да ... ... ... түрде
қарау керек. Осы орайда шарттылықтың кең мағынада алғанда ... ... ... тән ... де айта кету ... [14, ... ... қарағанда жалпы термин шығармашылығындағы
шарттылық сөзжасамның барлық тәсілдері ... ... ... ... бұл ... ... ... терминдерге атау беру үшін таңдап
алынатын дыбыстар ... ... ... ... ... ... ... Бізде де осы орайда терминдерге атау ... ... ... сөз ... тиесілі болу мүмкіндігін, яғни бір ғана сөз
табымен шектеу әрқашан ... бола ... ... тоғыз сөз табы бар ... ... ... термин
жасаушылардың термин мағынасына ұйытқы болушы сөз таптарының қатарына зат
есім, сын есім, сан ... ... ... ... Ал ... мен ... ... және одағай сөздер термин мағынасын беруге мүлдем икемсіз ... ... ... Бұл қазақ тілінде ғана емес, барлық тілдерде де солай.
Айтып өткен зат есім, сын ... сан ... ... сөз ... ... мүмкіндіктеріне келсек, оның өзі салыстырмалы сипатта екенін айту
керек. Себебі аталған сөз ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі аз болса, екінші сөз ... ... ... ... ... ... жасаудағы негізгі сөз табы – зат
есім болып есептеледі.
2.1 Зат есім мен зат ... ... ... ... терминдер
Зат есім мен зат есімді біріктіру арқылы ... ... ... тәсіл
екенін байқаймыз. Мысалы, атамекен (отчизна), ... ... ... ... ... ... ... баспабас (бартер),
бейнежазба (видеозапись), ... ... ... ... ... емдәм (диета), есекжем (егзема), ... ... ... ... ... ... (пенсия), көлтабан (лимон), күйтабақ
(грампластинка), күнтізбе (календарь), қолтаңба (1. ... 2. ... ... ... ... мекенжай (адрес), мүшелтой (юбилей),
отбасы (семья), өмірбаян (биография), пікірсайыс (дискуссия), пікірталас
(диспут), сенімхат ... ... ... сый ... ... ... тұпнұсқа (оригинал), іріңқалта
(гнойник), ... ... ... ... төрааға
(прредседатель), елбасы (президент), төлқұжат (паспорт), саяжай (дача),
жарқағаз (афиша), жертөле (блиндаж), ... ... ... ... ... ... ... желкөз (форточка), ... ... ... ... ... т.б.
Атамекендегі қадамдарымның сәттә болғаны соншалық бірден халықаралық
конкурстарға қатыса ... (Қ.Ә. 1998, 3 ... 10 бет). ... ... және он елі ішек ... шаншуға, өт жолына тас
байланғанда басқа ... ... ... ... ... ... (А.т.
1999 № 02, қаңтардың 14-і, 15 бет). Әрбір тәуелсіз мемлекеттің ... ... ... туы, ... ... тілі бар екендігі баршаға белгілі,
ал енді сол елдің әдет-ғұрпы, салт-дәстүр, киім-киіс ... ... ... ... көзге түседі (А.т. 1998 №37, қарашаның 11-і, 2 ... ... қос ... ... ... ... ... осыдан
жыл бұрын қалдырған қолтаңбаңызды осы қастерлеп ... бір ... (А.т. 1998 №2, ... 10 бет). ... ... мал-
мүлкімді жаратамын, өзімдікі жетпесе, баламдыкін саламын деп қолхат берді.
Жемшөп тапшылығы орын ... мал ... ... өз ... ... ... көрсетілді (Қ.ә. 1999, 2 наурыз, 5 ... ... ... кешкі мәжілісте жоғарғы ... ... ... ... ... жөніндегі қаулы жобасының
төңірегіндегі пікірсайыста тағы да жалғастырды. Мысалда көрсетілген ... ... ... «бес жүз бес» деген еңбегінде мынандай талдау
жасайды: «Екі түбірден тұратын бұл ... ... ... мәлім «ас»
(тамақтың синонимі). Соңғы түбір қазан. Мұндай біріккен сөздің басқа (өзбек
пен ұйғыр ... ... ... - ... ... ... қырғыз,
түркімен сияқты түркі тілдерінде кездеспеу, өзгеше бір болжамға жетектейді.
Аталаған тілдерде біздегі «асқазан» мағынасын бөтен тұлғалы ... ... ... ... кәдімгі өзімізге аян тамақ пісіретін қазанға ұқсатудан
пайда болған деу оп-оңай. Негізінен ... ... ... ... ... Қарастыра келгенде мынадай тіл деректер ... ... ... араб ... ...... қорыту, иранша һәзім – тамақ қорыту.
Осы ... ... ... ... ... ... өзбек) ауысқанда тұлғасын
өзгерте отырса да мағынасын сақтап «ас» сөзімен тіркесіп, кейін бірігіп
кеткен деу ... ... ... терминінде қолданылатын «асқазан» сөзі
баспасөз беттерінде адам мен жануарлардың ас ... ... ... ... ... мағынасы сақталған. Медицинада термин ретінде
қолданысқа түсіп жүрген біріккен терминдердің енді бірі – есекжем.
Есекжем – адам ... ... ... тез ... ... және ... жоғалып кететін тері ауруы. Бұл аурудың жедел және ... ... ... ... түрі ... ... 1-2 жетіге дейін созылады. Маса,
ара, ... ... тағы ... ... шаққаннан немесе жағымсыз
тамақтар мен дәрілердің әсерінен зат ... ... ... өт ... ... ... рагы ... салдарынан ұзаққа созылуы мүмкін. Әскери
термин ретінде қолданылған жертөле – ... және ... ... ... ... бомбадан және жаппай қырып-жоятын қарудан
қорғау мақсатымен жасалған фортификациялық ... ... ... ... өзіне берілген қаруын тазалап ... ... ... ... ... орын ... есептеледі. Жертөленің
үсті ағашпен, металл және темір битон ... ... ... ... Үлгісі жертөленің ені 1,2 м., биіктігі 1,8 м.
стандартта элементтер мен бөлшектерден ... ... ... 8-14
адамға арналып жасалынады. Жеңіл үлгідегі жертөлелер көптеген жағдайларда
ұрыс позициясында окоптың немесе ... ... ... ... Атом
қаруының жарылу әрекеттерінен әскерлерді сақтау үшін ... ... ... тіл ... сөз ... терминденуі арнайы сөз болған
жерде ең алдымен, ... мен ... өну т.б. ... ... ... ... зат ... екенін айта кеткен жөн. ... сөз ... ... ... ... Әсіресе біріккен терминдер
жасауда зат есім ... ... ... ... кез-келген сөз табынан
жасалған терминдер ең алдымен субстантивтеніп ... ... ... ... Сын есім мен зат ... бірігуі арқылы жасалған терминдер
Бұл жағдайда біріккен сөздер сыңарлары сын есім + зат есім немесе зат
есім + сын есім ... ... келе ... О.С. ... тіркесті
терминдер құрамындағы сын есімнің өзі тіркесетін зат есіммен тең дәрежеде
термин болатын жағдайынан, сын ... өзі ... ... зат ... ... ... қатысты болатын тұстарын ажырата білу
қажеттігін айтқан болатын.
Сын есім мен зат ... ... ... ... басым
көпшілігі медицина терминдері болып келетіндігі байқалады. Оған басты себеп
– дене мүшелеріне атау болған кезде олардың түр ... ... ... керек. Бұл топқа: ... ... ... ... ... қарашірік (пернечной), тікұшақ (вертолет),
шағын аудан (микрорайон), жеделхат ... т.б. ... ... ... келтірейік: Тікұшақ Ақмолаға қайта ұшқанда да аядай терезеден
маған көлдер мен жасыл егін, ... ... ... жайылған малдарға
қараумен болды. ... ... ... ... ... ... ... қиылысында бой көтерген 21 ... үй ... ... № 62 шағынаудандағы 12 пәтер де қазіргі заманғы
талаптарға жауап берердей сәулетті де сәнді. Мұндай бассыздыққа ...... ... ... ... ... теміржол басқармасының бастығы
Омаровқа теміржол кәсіподағының төрағасы ... ... ... бақты.
Сын есім мен зат есімнің бірігуінен жасалған терминдердің басым
көпшілігі медицина ... ... ... ... оның ... ... мүшелеріне атау болған кезде олардың түр ... ... деп айта ... ... ... ... жалқұм
(песчаная гряда), ақжапырақ (юринся), бұйжапырақ (шандра), көкморас
(хрозофора), ақжелкен ... ... ... қанжапырақ (физалис),
жуантамыр (риндера), әсемгүл (гиалея), бұрамжапырақ (валиснерия), ойраншөп
(амброзия), кербезгүл (алисма), қиыршықтас (шебень), ... ... ... мерейтой (юбилей), ақтандыр (огалактия), көкнәр (мак),
сарыарқа (казахская складчатая страна), қаракөл (каракуль).
2.3 Сан есім мен басқа сөз ... ... ... ... ... ... ... сан есімдер де айрықша қызмет
атқарады. Мұндай жағдайда сан ... сөз ... ... ... ... ... ... сөз таптарынан болып келеді. Соңғы жылдары баспасөз
беттерінде сан есімнің басқа сөз ... ... ... ... терминдердің ішінен бірінші сыңарда. Әсіресе “бір” сөзі жиірек
ұшырасқаны ... ... ... ... бір жолғы
(единовременный), бірауыздан ... ... ... ... заң – ол басқа ел алдында біртұтас мемлекет екендігімізді мойындатып
қана қоймайды, ... ... ... ... ... ... паш ... Бердібай азаматтығы жайында айтылмайды. Бір сан есімі түбір
сөз күйінде тұрып-ақ көбінесе сандық мағынадан гөрі ... ... ... ие. Осы ... сын ол ... ... бірігу үдесінде сақтап, өзі
бірігетін сөз мағынасымен тұтастықта ... ... ... ...... өзара ақылдасып алғандай Рахаң азаматтығын
бірауыздан, бір ... ... (Қ.Ә. 1997. №43, 28 ... 12 б.) ... ... ... Мысалы: іс жүреді инвесторлармен
жағдайдың қалай қалыптастырғандығын. Кесіп айту қиын ... ... үміт ... ... бар (Е.Қ. 1997, №1. ... Зат есім мен ... ... бірігуінен жасалған біріккен терминдер
Сөздердің бірігуінен болған терминдердің жасалуында кейбір сөздер
ұйымдастырушы ұйытқа сөз ретінде жұмсалады. ... ... ... немесе
екінші сыңары бір сөзден беріліп, олар біріккен тұрмыс атауы арқылы болған
біріккен ... ... ... із т.б. ... себепкер болып
тұрғаны мына мысалдардан көрінеді.
Басқосу (саммит), деректану ... ... ... ... тұсаукесер (презентация), зәрағар
(мочеточни), ізашар (предшественник), ізбасар (последователь) т.б. Мәжіліс
төрағасы Марат Оспанов алдымен әріптестерін Астанадағы ... ... ... ... ... байланысты, ұлттық тарихтың негізін
құрайтын, оның өн бойының өзегі болып табылатын төл деректерімізбен жүйелі
жұмыс ... ... ... ғылымы болған жоқ
Біз қазақ тілінің құқықтану тарихында түңғыш рет шариат заңдары ... ... заң ... салыстыра отырып, олардың біріне-бірі
тигізген әсерін әңгімелегеп беруді мақсат еткен едік. Алға қойылып отырған
тарихи ... ... ... ... ... ... ... диалектіліктің зерттеу тереңдігін нақты бай материалдарымен
диссертация және жарияланған ... ... тіл ... ғана ... ... танудағы зор табыс саналады. Осында салынып, пайдалануға
берілгені тұрған курсантының шешенді жатақханасының тұсаукесерін өз ... ... оның ... да ... бірі болып өзі аттады.
Түбегейлі адамдық пен адалдықты тәрбиелейтін ұлттық өнегенің ізбасарлары,
ізашарлары болашақты ой көзімен көреді. ... ... ... ізашар
терминінің терминдер мағынасы: белгілі бір істі алғашқы болып қолға алушы,
оның әрі қарай дамуына жол ... Ал ... ... және ... ... ... тауарды т.б. көрсету.
Г.О. Винокур терминдер тек зат есім болуға тиіс деп ... ... ... үшін сол сөз ... ... Ол ... қимыл атауларына назар
аударады. Сөйтіп ол техникалық ... көбі осы ... мен ... ... ... ... қорытынды жасайды. [16, 13] Мұндай пікірді ... да ... ... Ол ... ... қимыл процесі етістік-
түрінде емес, дерексіз зат есім арқылы білдіреді дейді.
Ғалым Ш. Құрманбайұлының айтуынша терминжасамда ... атау ... ... ... ... себебі – ең алдымен әрекетті
білдіру үшін етістіктің қажеттіліген болса, ... ... ... ... зат есімге тән формада ... деп ... ... ... ... ... ... (характерология), өлеңтану (стиховедение), ... ... ... күні ... ... ... ... тілдік
тұрғыдан зерттеуге қатысты алсақ та оларды ... ... ... ... та ... ... ... ие болып отырғаны жасырын
емес.
Қазіргі уақытта ғылым, ... ... ... ... ... ... әр ... өз халықаралық қолданыстағы
сөздерді тіліміздің ішкі заңдылықтарына ... алу ... ... ... ... белгілі.
Қазіргі кезде ғалымның арасында бір бірлікке бір пікірге келе алмай
жүрген мәселе – термин ... ... ... төл және ... ... ... ... сапқа пайдалану, терминдер жаңадан жасауда
дәстүр мен ... ... ... ... және халықаралық
терминдредің сандық және ... ... ... ... сақтау,
терминдерді қысқартып қолдануда заңдастыру сияқты принциптер болса, сонымен
қатар ... деп ... ... бір ... ... ... және ... ерекшеліктерін икемдеп қабылдадық десе, енді
біреулері сол ... ... С. ... ... ... тілі ... деп аталатын
мақаласында: «Біз халықтардың орыс сөздеріне ... ... ... ... орысша дыбысталуына төзе алмаймыз, тілдің табиғаты соны қалайды. Туған
тілдің бағы жансын десек, түбі оны түбегейлі ... ... ... ... жөн деп көрсетеді. [19, 18б.]
Диплом жұмыстарының барысында тілші ғалымдар еңбектеріне, ... ... ... тәсілдеріне айтқан пікірлеріне сүйене отырып
сөздердің бірігуі арқылы жасалған терминдерге талдау жасадық. ... ... биік ... ... ... ... жүйелі түрде
жіктеп берген ғалымдардың ішінде Ә. ... Р. ... ... Б. ... Ш. ... ... ... ғалымдар
еді.
Қазақ тіл білімінде қалыптасқан негізгі дәстүр бойынша ... ... ... ... ... тәсілін
бөліп көрсеттік. Оның ішінде түбір ... ... ... ... ... ... ауысуына немесе терминденуі барысында
мағынасының тарылу не кеңеюіне қатысты негізінен ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жасалған терминдердің термин жасаудағы ... ... ... тәсілдер арқылы жасалған терминдерге тоқталып оның ... ... ... сөз ... орны деп қарастырдық.
Синтаксистік тәсілмен термин жасаудың бір амалы сөз ... ... ... В.В.Виноградовтың, «бір немесе бірнеше ғылыми терілген
жасаған адамға ... ... ... деп ... тіл ... терминдерінің
көпшілігі бір-ақ адам – А. Байтұрсынұлы жасағанына таң қалып сенерін де,
сенбесін де білмегендей сыңай танытады».
Тілімізде ... ... келе ... ... бірі ... сөзді біріктіру арқылы термин жасау. ... ... ... сөз ... ... соңғы кездері жасалып, қолданысқа түскен
біріккен терминдер ... ... ... бар екені байқалды.
Мысалы: тілімізде бұрыннан қолданылып келген «асқазан» біріккен сөзінің
мағынасы «ас» немесе ... ... осы екі ... ... ... ... ұғымды білдіріп тұрған жаңа мағына дене мүшесі пайда болған болса,
ал соңғы ... ... ... пікіртиалас, пікірсайыс сияқты
терминдерден ... бір ... сөз ... және олардың екі
сыңарларының да бастапқы мағыналарды сол күйінде ... ... ... ... жылдары жасалынған терминдердің
мағынасының ауытқымайтын себебі аударылып жатқан терминдердің абстрактылық
сипатына байланыстылығында ... Бұл ... ... ... ... беруде негіз етіп жеке сөздер ... жеке сөз ... ... сөз ... сол күйінде ала бермейміз, олрады
терминге ... ... ... ... Яғни сөз
тіркестерінен термин қалыптастыруда олардың мағыналық жағынан тыс формалық
жағына да назар аударамыз. ... ... ... ... ... ... қолданыстағы сөз тіркестерінің орын тәртібін сақтай
отырып түбір тұлғасын ғана аламыз.
Бірінші ... ... сөз ... жағынан жіктей келгенде
олардың көрінісі мынадай болып келеді:
- зат есім мен зат ... ... ... ... ... журнал,
атамекен, отбасы, төраға, пікірсайыс т.б.
- сын есім мен зат есімнің бірігу ... ... ... ... ... т.б.
- сан есім мен басқа сөз таптарының біргуі арқылы ... ... ... ... зат есім мен қимыл атауының бірігуінен жасалған терминдер: басқару,
құқықтану, деректану, ізбасар т.б.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Байтұрсынов А. Тіл ...... 1997. – 418 ... Ақаев С. Терминнің танымдық табиғаты. – Алматы: Арыс, 2001. – 297 б.
3. Айтбаев Ө. ... ... ... мен ...... 1988. – 207 ... ... Б. Қазақ газетіндегі қоғамдық-саяси лексика. – Алматы: Арыс,
1998-110 б.
5. Момынова Б. Газет лексикасы жүйесі мен ...... ... ... ... Ш. Қазақ лексикасының терминдері. – Алматы: Ғылым, 1998 ... ... ... А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Общая ... ... – М., ... ... ... ...... Қаз ССР Ғылым академиясының ... ... 199 ... ... Б. ... ғылым тілін қалыптастырудың өзекті ... ... ... 1996-425 ... Қалиұлы Ш.Қ. Мемлекеттік терминология // Қазақ терминдерінің ...... ... ... Ш.Қ. ... мүшелері мен олардың құрылым-құрылысына қатысты
терминдер (Кандидаттық диссертация) – ... 1994. – 168 ... ... Ө. ... ... – Алматы: Рауан, 1997. – 237 б.
13. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: Ана тілі. ... ... Б. Шет тілі ... ... қабылдап жүрміз // Ана тілі. –
1992. №20.
15. Біләлов Ш. Ұлттық ... ... ... өзекті мәселелері. –
Алматы: Ғылым. 1996. – 425 б.
16. Ысқақов А. Қазіргі ... ...... Ана тілі. 1991. – 383 б.
17. Тажутов А. Халықаралық экономикалық терминдердің ... ...... ... 1997. – 80б.
18. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. – Алматы. Қазақ университеті, 1999. –
309б.
19. Түркі ... ... ... ... М., ... Т. ... ... тілі . – Алматы: Санат. 28-58
б.
21. Айсұлтанова Қ.Ә. Қазақ тіліндегі терминжасамның ішкі ...... - ... 2003. – 120 б.
22. Сыздықова Р. Қазақ тілі ... ... ... // Егемен
Қазақстан. – 1994. №201.
23. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ ... ... сөз ...... 1981. – ... ... М. Қазіргі қазақ тілі . – Алматы, Ана тілі. 1997. – 89-90 бб.
25. Аханов К. Тіл ... ...... 2002, 455 б.
26. Терминологиялық жинақ. – Астана. – 2004.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР сыртқы экономикалық байланыстардың жағдайы және даму болашағы6 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
XX ғасырдың 60 - 80 жылдардағы халықаралық қатынас. Біріккен ұлттар ұйымының рөлі17 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі8 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы17 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы ақпарат7 бет
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь