Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы

Кіріспе

«Аударма» деген түсініктің ауқымы өте кең. Бір тілден екінші тілге өлең, әр түрлі мазмұндағы көркем проза, ғылыми. көпшілік кітаптар, дипломатиялық құжаттар, іс. қағаздары, саяси қайраткерлердің мақалалары мен сөздері, газет материалдары, әр тілде сөйлейтіндіктен аудармашыға жүгінуге мәжбүр болатын адамдардың сөздері т.б. аударылады. Аударманың мақсаты. түпнұсқа тілін білмейтін оқушыны немесе тыңдаушыны берілген текспен немесе ауызша айтылған сөздің мазмұнымен неұрлым жақынырақ таныстыру: бір тілде жазылған мәтінді екінші тіл арқылы жеткізу. Сонымен қатар осы іс. әрекет арқылы алынған нәтиже, мәтін, туынды «аударма» деп аталады.
Аударма тарихында түпнұсқаның бұрмалануы, ондағы ойдың көмескіленуі сияқты жағдайлар өте көп болған.
Бұл әсіресе, көркем әдебиет пен қоғамдық. саяси еңбектерге қатысты.
Көркем әдебиет стилінің әдебиеттің тілдік ерекшеліктері аударма әдебиетке де тән. Белгілі бір халықтың тілінде көркем өнері: туындының эстетикалық функция, прагматикалық сипаты. баршасы тілді иеленуші халықтың рухани. мәдени ұлттық танымның мүддесінен шығуды көздейді. Көркем аударманың тілі де сол мақсатқа бағындырылады. Көркем аудармаға екі түрлі талап қойылады; біріншіден, аударылып отырған шығарманың негізгі идеясының екінші тілде дұрыс берілуі, ал екіншіден, шығарманың көркемдік қасиетінің толық сақталуы. Соңғы талап сол аударылып отырған жазушының тек оның өзіне ғана тән тілектерін, белгілі дәрежеге сөз бояулары арқылы әдемі суреттелулері арқылы, характерлердің саналуан болып қабысулары арқылы бүркемелеп қойған жасырын сырларын аудармашының түсінуіне байланысты. Әрине аударма екінші тілде қайта жасалған көркем шығарма болғандықтан аудармашылар түпнұсқаны жай ғана түсініп қоймай, оны екінші тілге көркем етіп жеткізу үшін шығармашылық елегінен өткізеді. Бұл елек аудармашының күшіне, мәдениетне, аудармаға сіңірген еңбегіне қарай нәтиже береді.
Көркем шығарманың әр алуан қырлары мен сырлары болады: табиғат көріністері суреттеледі, адамның ішкі сыры (монолог) шертіледі, көңіл күйі, сезім дүниесі баяндалады, философиялық толғаныстармен психологиялық тебіреністер ашылады, тағысын тағылар. Бұлар кейде суреттеу түрінде, кейде баяндау түрінде берілсе, кейде асқақ пафоспен, кейде ұтымды афоризммен беріліп отырады. Аудармада осылардың бәрін өз қырымен, өз сырымен, өз бояуымен жеткізу керек.
Жұмысымыздың тақырыбы «Ұлттық этнотұрмыстық белгілердің орыс тілінде берілуі»
        
        Кіріспе
«Аударма» деген түсініктің ауқымы өте кең. Бір тілден екінші тілге
өлең, әр ... ... ... проза, ғылыми- көпшілік ... ... іс- ... ... қайраткерлердің мақалалары мен
сөздері, газет материалдары, әр тілде ... ... ... ... ... ... т.б. ... Аударманың мақсаты-
түпнұсқа тілін білмейтін оқушыны ... ... ... ... ... айтылған сөздің мазмұнымен неұрлым жақынырақ таныстыру: бір тілде
жазылған мәтінді ... тіл ... ... ... ... осы іс- ... ... нәтиже, мәтін, туынды «аударма» деп аталады.
Аударма тарихында түпнұсқаның бұрмалануы, ондағы ойдың көмескіленуі
сияқты жағдайлар өте көп болған.
Бұл әсіресе, көркем әдебиет пен ... ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктері аударма
әдебиетке де тән. Белгілі бір халықтың тілінде көркем өнері: ... ... ... сипаты- баршасы тілді иеленуші халықтың
рухани- мәдени ұлттық танымның ... ... ... ... тілі де сол ... бағындырылады. Көркем аудармаға екі түрлі
талап қойылады; біріншіден, аударылып ... ... ... ... ... ... берілуі, ал екіншіден, шығарманың көркемдік қасиетінің
толық сақталуы. Соңғы талап сол аударылып отырған ... тек оның ... тән ... ... ... сөз ... арқылы әдемі
суреттелулері арқылы, характерлердің саналуан болып ... ... ... ... ... ... түсінуіне байланысты. Әрине
аударма екінші тілде қайта жасалған ... ... ... ... жай ғана ... қоймай, оны екінші тілге көркем
етіп жеткізу үшін шығармашылық ... ... Бұл елек ... мәдениетне, аудармаға сіңірген еңбегіне қарай нәтиже береді.
Көркем шығарманың әр алуан ... мен ... ... ... ... адамның ішкі сыры (монолог) шертіледі, көңіл күйі,
сезім дүниесі баяндалады, философиялық ... ... ... ... ... Бұлар кейде суреттеу түрінде, кейде
баяндау түрінде берілсе, кейде асқақ ... ... ... ... ... ... осылардың бәрін өз қырымен, өз ... ... ... ... ... ... ... белгілердің орыс тілінде
берілуі»
Зерттеудің өзектілігі. Аударматану ғылымында түпнұсқа тілдері
ерекшеліктердің сақталуына ... ... ... ... тілдің ұлттық бітімге негіздері қалай игерілгендігі турасында
еңбектер аз.
Қазақ ғылымында ... ... ... ... етіп ... бірі – аударма әдебиеттің тілі. «Аударма теориясы ғылымның бір
саласы болып әлі ... әлі төл ... әрі ... ... ... ғана ... бұдан жарты ғасырдай уақыт бұрын М. ... ... ... [1;3] ... ... ... ... – аударматану
турасындағы тұжырымы маңызын жоғалтқан жоқ, өйткені қазақ филологиясында -
әдебиеттанымдық ... да, ... ... да – ... ... ... басты дәйектемелері, шешуші негіздері аударматану ғылымының
объектісі мен ұстанымдары, әдіс-тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... ... сияқты маңызды жағдаяттардың
оның- қанығы ғылыми тұрғыдан анықталған емес.
Осы ғасыр ... ... ... жартығасырда қазақ мәдениетiнде
өзге тілден қазақша аударудың бай тәжірибесінен жинақталды. Ал ... ... ... ... ғылыми тұжырымдарды түйіндеу, теориалық
негіздемені қалыптастыру – бір тілден екінші ... ... ... ... ... өзге де бірнеше ғылым тармақтарымен тығыз
байланысты, әлеуметтік, мәдени, шығармашылық, коммуникативтік қызметі ... жүйе ... ... ... ... байланысына тән
құбылыс, ұлт мәдениеті мен ұлттық тілдің жеке ... ... ... ... ... қазіргі кездегі кезеңде қазақ тілінде жасалған
аударманың рухани- мәдени, тілді байыту ... ... ... ... ... ... ... игерілуіндегі сипаттар тарихи-
иәдени тұрғыдан, мәдениеттер байланысын мен ... ... ... ... ... рухани дамуындағы бағыттардың бірі – дүниежүізілік
ақпараттар алмасудың сапалы деңгейіне көтерілу; ақпартаттық база ... ... ... ... Шет мемлекеттер мен ҚР-ның саяси-
әлеуметтік байланыстары, қарым-қатынастары жөнінде нақты ... ... ... бар бір ... екінші тілге аудару
ісімен тығыз байланысты. Аталған жағдаяаттарға орай ... ... ... процесінің объектісі ұлғайды, көркем аудармамен ... ... ... ... ... ... саяси қайраткерлердің сөздері мен баяндамалары, ресми құжаттар
(жарлықтар, бұйрықтар, өкілдер, өнімдер ... мен ... ... ... ... негізінен аудармамен жолы арқылы
жүзеге ...... ... қатар ауызша аударма (ілеспе аударма
және қосарлас аударма) жеке жанр ретінде байқала бастады. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... орыс тілі мен ... тілінің арасында
көрініс тауып келген болса, енді өзге де еуропалық ... және ... ... ... ... тілдерінен қазақ тіліне тікелей ... ... ... ... ... ... өзге ... тәржімалау ісі де
жоғары деңгейде қалыптасқан. Қазіргі жаңа қоғамдағы ... ... ... тілдерін оқып-үйренуді, шетел тілдері туралы білім
дағдыны еңбек ... ... ... етіп ... ... байланысты
аудармашылық кәсіп жаппай сипат алуда. Байырғы тәжірибенің негізінде ... ... ... аудару процесіндегі ортақ заңдылықтарды, ... ... ... қарым-қатысын ғылыми тұрғыдан қорыту -
егеменді Қазақстан ... ... ... ... ... мен қазақ халқы арасындағы ... ... ... ... деңгейде қалыптасуына ықпал етеді.
Зерттелуi. Аударма ғылымында этнотұрмыстық белгiнiң этно- ... ... ... ... ... ... М. ... этнолингвистики”, В.С.Виноградов “Перевод. Общие
лексические вопросы”, А.Алдашева “Аударматану: ... ... ... ... К.Ш. ... и мир. ... идея ”, Н.Ж. Шаханова “Мир традиционной культуры казахов”, М.
Муканов “Этнопсихическая специфика ... ... ... тағы ... еңбектерде көрсетiлген.Бiрақ, әлi жеке тақырып ретiнде
қарастырылмаған.
Зерттеудің мақсаты Мәдениетаралық және ... ... ... ұлттық мәдениетте ықпалын анықтау.
-тіл мен мәдениеттің өзара байланысын, бір- ... ... ... ... нышанға ие тілдік ... атап ... ... талдау.
- көркем аударма материалдарнегізінде ... сөз ... ... ... аударманың сапасын анықтау;
Осы жұмысымызда этнотұрмыстық белгілердің мағынасын ашу ... әдіс ... ... құрылымы: кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытындымен, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... аударма әдебиеттің түрлеріне жалпы түсінік
беріліп, көркем аударма жайлы айта отырып ... ... ... ... ... ... туралы айтылады.
Екінші бөлімде мәдениетпен тіл тұтастығы ... ... және ... ... ... ... ... алатын
орны жайлы түсініктер берілген.
Үшінші бөлімде Қ.Жұмаділовтің ... ... ... ... туралы, аударылу барысында қолданылған
әдіс- тәсілдер туралы айтылады.
1- Бөлім. Көркем аударма- дербес шығармашылық ... ... ... бір ... ... ... аударма қоры
бар. Жанрлық, стильдік жағына келгенде аударманың ... де ... ... қай-қай тармағы да аударма елегінен өтті; ғылыми, әдебиет
пен көсемсөз ... ... ... білім беру, мақсатындағы кітаптар
мен оқулықтардың көпшілігінің өз кезегінде мазмұны мен құрылымы ... ... ... иек артуы да басым болды. Сөз жоқ, әр жанрды ... ... ... ... ... ... ерекшелігі тұрғысынан қарастыруға
болады. Бұл аударматанудың дербес теориясының аспектісі. Әр тармақтың
түпнұсқа мен ... ... ... ... мен ... бүге- шүгесіне дейін талдау, айталық, орыс тіл білімінде
жоғары ... ... ... ... ... ... қарай принципімен жүріп, одан әрі жалпы теория негіздерін қалау –
дұрыс, ... ... ... ... ... сөз ... ... тіліне
аударылған барша нұсқауларды кешенді тұрғыдан топтастыруға ... ... ... ... жа жоқ ... ... бір бір ... отырып, ұзақ мерзім бойында жүргізіліп келген аударма нұсқауларды
шартты түрде көркем аударма әдебиет және ... ... ... ... ... ... болады. Шарттылықтың бұлай болуына жол ашатын дәйек –
ойлаудың типі.
Аударма ... ... ... ... қызметінің жемісі;
аударманың психолингвистика ғылымына ұштасатын жағы осында. Жазылған дүние
сондай-ақ қабылдаушының да ... ... ... ... ... психикалық әрекеті, қоршаған дүниені өз пайымынан өткізуді
бірізді, тұйық, «механикалық» түрде жүрмейді. ... ... ... ... ... тура ... ... көріп-білген мағлұматынан
әсер алады, алған мағлұматын өзге құбылыстармен теңестіреді, шендестіреді,
образдар, суреттер жасайды; міне, осылардан барып ... ... ... типі және ... ... типі деген түрлерді
ажыратады.
Көркем әдебиет-ойлаудың образды типінің нәтижесі; ал ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты логикалық,
ғылыми, дүниетанымдық шындыққа сәйкес етіп, астарламай тура, дәл жеткізу
функциялары ойлаудың логикалық типі ... ... ... Бұдан, әрине,
тіл қызметіндегі әр алуан функционалдық стильдердің өзіндік бет-бейнесі
көмескіленіп кетеді деген ұғым ... ... Әр ... ... ... ... - өз алдына жеке-жеке ... ... ... ... ... ... бұл ... сөздің
жанрлық түрлерінде айқынырақ; очерк, репортаж, сұхбат ... ... ... төл ... ... да, өзге ... аударылуында да ойлаудың
логикалық типі мен ойлаудың образдылық типі бір-бірімен астасып жатады.
Жалпы алғанда, тіл мен ... ... ... ... ... ... ... Бұған жол-жөнекей, хабардар ету мақсатында ғана соғып
отырғанымыздың себебі бар: өйткені ойлау-писхикалық қызметтің көп ... ... ... істе ... ... ... төл ... адамның ой-психика қызметі еркін, шектеусіз. Оның пішін жағынан да,
мазмұн жағынан ... ... өріс кең. Ал өзге ... ... жасаушылық
ойлау қимыл-әрекетінің алдына шекара жатады.
Ақпаратты (арнаулы) әдебиет қоғамдық-саяси, ресми, ғылыми мазмұндағы
тәржіма үлгілерін ... Бір ... ... ... ... тиіс ... – саяси, ғылыми немесе ресми ... ... ... ... ... болатын дәйек – олардың
негізгі функциясы.
Ақпараттың (арнаулы) ... ... ...... мәліметті, ақпаратты екінші тіл арқылы қабылдаушыға ... дәл, ... ... сәйкес түрліде жеткізу. Тәржімалы бұл ... ... ... рөл ... ... бұндай үлгілерде негізгі
хабарлау, хабарды дәлме-дәл жеткізу қызметіне осы ... ... бір ... ... ... ... яғни ... ету қызметі де
ілесе жүріп отыратындығын жоққа шығаруға болмайды. Егер әдеби ... ... ... ... ... ... адекватты,
балама және еркін аударма), ақпаратты әдебиетте сөзбе-сөз аударма, баламаны
аудару ... ... ... қатар материалдың мазмұнына қарай бір
мәтіннің өзінде бірнеше тәсілдің қатар жұмсалатындығы да ... ... А.В. ... пікірінше «существуют и переходные или смешанные
типы материала (например, художественной ... ... ... с ... ... фактических сведений и т.п.,
внаучной ... - ... ... ... с исполь-
зованием выразительынх средств художественной образности)», ... ... дәл ... ... ... ... ... аударуда ең алдымен қабылдаушының ұлттық ерекшеліктері
ескерілуге тиіс. Өзге ... ... ... ана ... ... оқу (есту, тыңдау) барысында қабылдаушыға тілдік-стильдік
кедергілер кездеспеуі қажет. Алайда бұл ақпаратты ... ... ... ... тиісті талап: өйткені кейбір ... ... ... ... ... түпнұсқаның мәні мен стилін
жеткізу; баяндаудың ұғылықты әрі табиғи сипатта ... ... ... ... әсер ... ... ... баршасының үдесінен бірдей
шығу мүддесі көзделмейді. Мәселен, ... ... ... ... (айталық, математика оқулықтарында) тәржімасында ақпараттың,
пәннің ... ... ... жағына көңіл бөледі де, қолданылатын
күші тілдік-стильдік ... осы ... ... ... ... өзге де стильдік тармақтардың өзіндік тілдік-стильдік
ерекшеліктері бар. Бір ... ... бір ... стильдің қалыпты
тілдік-стильдік құралдарының екінші тілге аударылып берілуінің ... ... ... сан ... Әсіресе синтаксистік құрылым
ыңғайынан қарағанда салыстырылатын екі тілдің айырым белгілері жан-жақты.
1.1. Аударма әдебиеттің түрлері
Көркем әдебиет – ... ... ... Оның ... ... ... шеберлік, және жазушылық қаламгерлік даралығы (стилі)
мен таланты, эстетикалық, функцияны, мазмұн мен пішінді ... ... ... ... сияқты сан алуан
проблемалары бар.
Көркем әдебиет тілінің де өзге функционалдық ... ... мол, кез ... ... ... лексикалық-грамматиканың
құралдардың көлемін, көкжиегін дәлелдеп ... ... ... ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... әр ... ... ... ... алуан түрлі
себептерін – ғылыми тілімен ... ... ... ... ... (номинациялық, референттік), қабылдаушыға әсер ... ... ... ... ... ... ... адамгершілігіне ... ... ... ... рөлін, орын анықтау - өз ... бір ... ... ... ұштасып жататын маңызды факторлар.
Эстетикалық функция – ... ... ... ... Бұл –
арнаулы ақпараттың әдебиеттен басты айырмасы. ... ... ... ... белгісі – оның ... ... ... ... ... ... болуы. Бұлар -«көркем шығарма тілдің
өзіндік табиғатын, өзіндік сөз ... ... ... ... ... әдебиет стилінің әдебиеттік, тілдік ерекшеліктері ... тән. ... бір ... ... ... әңгіме, повесть, роман
– сол халықтың ұлттық ... ... ... ... ...... тілді иеленуші халықтың рухани-мәдени ұлттық
танымдық үдесінен шығуды көздейді. Көркем аударманың тілі де сол мақсатқа
бағындырылады.
Көркем өнер ... ... ... жеке адамға ақиқат өмірінің
сырлы суретін барынша жеткізуі керек. Көркемделіп жасалған ақиқат дүниенің,
бейнесін ... ... ... – тіл. ... ... ... ... топтасқан қауым - өз ұлты, өз халқы қабылдайтынын білетін, яғни
нақты арналған ... бар ... өз ана ... ... ... пайдлану, стильдік түрлендіру, сөз шығармашылығы жағынан еркін.
Ал аударма жасайтын қаламгер мұндай еркіндікке бара алмайды. ... екі ... ... ... қос міндет тұрады. Осының бірі:
- түпнұсқаның мазмұнын, сюжеттін, түпнұсқа ... ... ... ... ... аударылатын тілдің – ... ... ... ... қадағалау.
Көркем аударманың мынандай айырым белгілері бар:
а) көркем аударма – ойлаудың ... ... ... ... ... ... шығармашылық ізденіс бар;
ә) бірақ ізденістің шеңберіне шек қойылады, өткені ... ... ... – құрылымы дайын мәтін шығармашылық еркіндікке
жіберілмейді;
б) көркем аударма да төл әдебиет сияқты эстетикалық ... ... ... ... төл әдебиет сияқты тұнымды, тұщымды кедір-бұдырсыз
оқылуы қажет;
г) сондықтан аудармада қазақ тілінің табиғи күйі, сөз ... ... ... ... ... ... ... қаламгер ретінде тым
бастамдыққа жібере қоймайтын межелердің арасында белгілі-бір ... бар. ... ... лингвистикалық табиғатын айту – осы
өлшемдістіктің заңдылықтарын анықтау. ... ... ... тілі сөздік
құралының, грамматикалық-стилистік жүйесінің, стильдік құралдарының
қолданылуындағы ... ... ... кемшіл жақтардың болатындығы аталған
талаптардың тең атқарылғанына немесе бірінің екіншісіне «ырық бермей», ... ... ... ... ... Демек, түпнұсқаның мазмұны
үшін қазақ сөзі, айшықты тіркесі, синтаксистік тұтастық ... ... ...... санасы аударманың бойына қандай тәсілмен,
қалай ... ... ... алуан түрлі сипаттар тікелей ретелгенде,
көп мәселенің күрмеуі ... ... ... ... орыс тілінде
Жұмаділов Қабдеш- 1936 жылы, Шынжақ өлкесі, Тарбағатай ... ... ... ... қазақ Совет жазушысы. Оның мынандай
ерекше туындылары бізге ... ... ... ... ... ... ... қайтып барады» әңгімелері, «Саржайлау» повес ... ... көш» ... ... ... «Шарайна» роман, повес
және әңгімелері. Осылардың ... ... ... мен ... ... ең ерекше туындылары «Көкейкесті», «Соңғы көш», «Бақыт жолында»
деген романдары.
Көрнекті қаламгер Мемлекеттік сыйлықтың ... ... ... ... ... ... жазылған «Соңғы көш» роман- дилогиясы
оқырман жұртшылыққа кеңінен танымал. Бұл романда сол кездегі заманның мал
өсіріп, ... ... ... ... ... баяндалады. Әсіресе,
отырықшылыққа енді ... ... ... ... жай- күйі көркем
суреттелген.
Қабдеш Жұмаділов- өзінің лирикалық жоспарда ... ... ... ... көш» атты романдарымен оқушы ... ... ... ... романында бүгінгі жастар өмірі, жас ... қиын ... ... біртіндеп азаматтық биікке көтерілуі оның
туған жерге, адамға деген қарым- қатынасы, алғашқы ... ... ... ... ... ауыл еңбеккерлері мен қала зиялылары,
студент қауым, ... ... ... тапқан. Жинаққа кірген
шығармалардың қай- қайсысы да оқиға шынайлығымен, тіл ... ... ... ... ... ... орыс
тілінде «Зов», «Соңғы көш» ... ... ... ... ... ... «Зов» деген атпен жарыққа шығарған көрнекті
аудармашы Н.Скалковский болатын. Ол аударманың қыр- ... ... ... ... енді «Соңғы көш» романына келетін болсақ, мұны Қ.Жұмаділовтың
шығармашылық жағынан көп жыл бойы ... ... ... болған.
А.Смойленко «Последнее кочевье» деген атпен аударып,орыс ... ... ... шеберлігімен тәнті еткен.
2- Бөлім. Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы.
Мәдениет – ұлт-тіл үштігі бір-бірімен тығыз ... ... ... мен ұлт ... ... негізгі белгісі. Мәдениет
ұлттық тарихи даму бойында ... ... ... ... ... ... негізгі дүмпуі күшті әлеуметтік уақиғаларға
қарамастан, әрқашанда тұрақты және мәдениет – ... ... ... ... ... – қоршаған ортаны, әлемді жай, сырт көзбен бақылау немесе
қоршаған ортаға бейімделу емес, жеке адамның (социум), ... өз ... ... ... ... дүниеге реакция жасауы, оны өз ұлттық
мінез-құлқы, пайымы шұғылданатын кәсібі ... ... ... ... бағалауы. Әрбір ұлттың өзіне тән таным пайымы, қоршаған ортаға
қарым-қатынасы тіл арқылы ... Тіл – ... ... жаратылысы, ол
мәдениетпен тығыз байланысты, тіл ... ... ... ... ... ажырамас бөлігі. Тіл – ойды жеткізудің
негізгі құралы, сонымен қатар тіл – ... ... ... танып
білудің, ұлт мәдениеті көрніісінің ұлт ... өмір ... ... ... бір ... ... мен ... жинақтау және сақтау
(аккумуляция) қызметін атқаратын басты форма. Демек, тіл ... ... ... және ... ... барлық белгілері тіл
арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Әр халықтың тілі – ... ... ... ... нышанын ғасырдан ғасырға ұластырып, тұтас
күйінде жеткізетін қуатты құрал.
Жазылған туынды (речевое произведение) ретінде ... ...... ... бір бөлігі. Демек, аударма әдебиет те төл, ұлттық
әдебиет ... ... ... атқарады, бұл қызметке қоса
аударманың әлем халықтарының мәдениетімен әдебиетіндегі таңдаулы ... ... ... ... міндеті де бар.
Ұлттық мәдениет-жеке адамның (тұтас халықтың) рухани интеллектуалдық
баюының қайнары, алайда ... ... ... ғылыми, білім-ілім
баспалдақтарында өзгелермен нық ... ... тұру үшін ... ... ... ... қалу жеткіліксіз
Адам факторының тілдегі көрінісін, тіл мен сол тілді иеленуші
адамның (тұтас бір ... ... ... ... ... мәдениеттің ұлт тіліне ықпалын зерттеуде аударма әдебиет
көп көмек жасайды. Аударма әдебиетті түпнұсқамен салыстыру бірнеше тілдерде
бар ... бір ... ... ... үшін ... ... ... мәдени құндылығын дәлірек танытуға мүмкіндік береді.
Ұлттық этникалық мәдениеттің ерекшеліктері ұлттық ... ... ... ұлттық сипаттары адам санасына орнықпас ... ... ойды ... ... ... ... ... семантикасынан, ішкі нысанынан байқалып ... ... ... коммуникативтік актіге қатысушылардың сөз әдебінен, адам
келбетінің, психологиясының суреттелуімен, уақыт пен ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың баршасынан
да белгі береді. Айталық кез келген көркем ... ... ... тілі ... кейіпкерлердің өзара сөйлесу әрекеті; ал диалогте сөйлеу
этикетінің тұрақты компоненттері болады; амандасу, өзіне ... ... ... «тізімі» сөйлеушінің бірінің қолында болу, қоштасу, ойды
тиянақтау, құптау-қолдау сияқты күрделі ... бар ... ... ... ... емес ... ... ілеседі. Сөйлесудің вербалды емес компоненттеріне сөйлесудің ырғағы,
дауыс мәнері диалогтың мазмұнына ... қол, көз, иық, бас ... ... ... ... сияқты паралингвистикалық амалдар, яғни сөз
(речь) процесінен тыс тәсілдер жатады.
Паралингвистикалық ерекшеліктер халықтардың барлығына да тән ...... ... әр ... Өнер ... ... ... сахна, кино өнерінде) сөйлеу этикетінің вербалды емес белгілерін
жеткізу тым қиын ... Ал ... ... ... ... ... алмасудың толыққанды дәрежесіне қол жеткізуге
дәнекер қызметін атқаратын паралингвистикалық компоненттер мәтінде ... ... сөз ... белгіленеді. Бір халықтың сөйлеу
этикетіне таным, дене қимылы, сөйлеу ... ... ... ... ... халықтың сөйлеу этикетінде – ұлттық мәдениетінде жоқ болуы ... ... ... ... тосын жағдайда қарым-қатысты,
ақпараттан алған әсерді ... емес ... ... орыс ... этикетінде кездесетін паралингвистикалық компонент – всплеснуть
руками (Сөздіктегі ... ... ... ... вскрикнуть (сөздіктегі
баламасы айқайлап жіберу.) Таңғалысты,болған оқиғадан алған ... ... ... ... соғу ... айқайлап жіберу тән емес .
Ғасырлар бойындағы халықтар ... ... ... қазақтың ұлттық мәдениетіне, ұлттық салт-дәстүріне сыналап
енген, «өзге ... ... мен ... тұжырымдау этика,
философия, дүниетаным, әлеуметнама (социалогия) ғылымдарының аясында енді-
енді қолға алына ... ... ... ... ... белгілер мен
сипаттардың зерттелуі, мәдениет пен фактілерінің позитивті және негативті
жақтарын ажыратып баяндау, қоғам ... ... жеке ... ... ұлттық бітім мен ұлттық ойсана факторы ... ... ... ... ... ... жайында аса маңызды іс және бұл күрделі
проблема. Көркем ... ... өзге ... тән ... ... ... ... сударыня, тетушка) қазақшалауда
аудармашылар ұлттық колориті қанық, айналайын, қалқам, шырағым, қарындас,
жеңгей, ... ... ... ... ... баяуы бейтарап
элементтерді алады немесе ... ... ... ... ... мен ... әдебиеттің тілін салыстыру арқылы мәдениетаралық
қатынастырдың кейбір белгілерін, ұлттық ... мен ... ... ... бағандауға ғылыми жинақтауға негіз етуге болады.
Лингвомәдениеттану ғылымының ... ... осы ... ... ... тоғысқан тұста әлемдік озық лингвистика тілтанымының
теориялық бағыттарын структуралық лингвистикадан өзгешелеу жаңа ... ... жеке ... оның ... өрісімен және рухани ... ... ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану (лингвокультурология)
саласындағы басты бағыт– ұлттық тіл мен ұлттық мәдениеттің бір-біріне өзара
ықпалы, ... ... ... ... применительно к аспектам
взаимодействия с языковой личностью»
Лингвомәдениетнама ... ... ... мен ... ... тұсынан туындап отырған жаңа ғылым. Бұл саланың
объектілері, единицалары мен пәні ... орыс тіл ... ... Осы ... ... объектісі турасындағы тұжырым біреу, ол–
ұлттық мәдениеттің және рухани құндылықтардың тілдегі ... тіл ... мен ... ... ... ... ... тілге
ықпалы мәдениеттің тілдегі көрінісі ғылым үшін жаңалық емес. Әр халықтың
дүние танымы мен ... ... бар; бұл ... тілге
сіңдіріледі дегеннің бастапқы негізі Э.Сенир мен Б.Уорофтың «Лингвистикалық
ықтималдық теориясында» ... ... ... ... халықтың мәденитетінің арасындағы айырмашылықтардың бар екендігі
ақиқат ... ... ХХ ... өн ... өзге де ұлт ғылымдарындағы
сияқты, қазақ ғылымында да бұл ... ... ... ұғымы ұлтқа
қатыссыз, ұлттық бітімнен бөлек өзге мәдениеттермен синтездеуге ... ... ... ... ұғындырылғаны мәлім. Ал жаңа қоғамдық
қарым-қатынастарға көшкен қазіргі қауімдастықтың сипаттары ... ... ... ... бірі – төл ... ... – төл
екендігін мойындатып отыр. Бұл қос қатар бір-біріне ықпалдас, бірінен ... ... ... ... ... алға ... жеке адамды
(қоғам мүшелерін) тәрбиелеу, жеке ... ... ... дұрыс
қалыптастыру бағытының негізіне айналып келеді.
Лнгвомәдениетнама саласы- этнолингвистикамен де, ... мен де ... ... ... оның ... соңғыларға
қарағанда анағұрлым кең; лингвомәдениетнама әрбір тілдік единицаның ... ... төл ... ... тілімен бірге жасасып келе жатқан өз сөзі,
өзгелермен ауыс-түйіс емес, өз меншігіндегі сөз, сөз тіркесі, ... ... ... ... ... ұлттық «бет-пішіні» бар деп
есептелген сөз ұлттық ... ... ... ... мен ... ... ... жеткізе алады дегенді зерттеуге
назар аударады. Және де бұл жекелеген тілдік ... ... ... ... ... айту ... сөз емес, ұлттық мәдениеті мен ... ... ... ... ... айқын фактілерін жүйелі түрде
топтастыру; ішкі формасы ... ... бір ... ғана тән ... ... ... ... қызметінің айырым
белгілерін, сапаларын анықтау.
Екі немесе бірнеше халықтың материалдық мәдениетін ... ... ... ... киім-кешек пен тағам ... және ... ... адамгершілік, имандылық, тәрбие, білім беру, заң,
философия, ... ... ... ... және дін) ... тілдік
единицаларды түпнұсқа мен аударма нұсқа негізінде салыстыру жеке ... ... ... ... ... ... ... бір
хронологиялық мерзімде бір-біріне саяси, әлеуметтік, экономикалық және
мәдени әсерінің деңгейін анықтауға септігін ... ... және ... бр ... лексикалық-граматикалық, фразеологиялық жүйесі,
образдылық ... ... ... ... көрсетеді.
Халықтық эпостарда, аңыз-жырларда, өткен ... ... ... және басқа да дереккөздерде ... ... ... да ... тілдік единицаларда да ұлттық
мәдениеттен ақпарат беретіннышан болады.Бұндай нышан ... ... ... ... ... ... екіншісінде эксплицитті
түрде (анық, ... ... ... ... ... ... айтқанда,
тілдегі кейбір тұлғалардың сыртқы нысанының өзі ... ... ... ал ... ... сөз, ... фразаның нақты бір
ұлтқа,мәдениетке тән белгісі қолданысқа ... ғана ... ... құзіреті осындай единицаларды
(лингвокультуремаларды) ажырата білуіне ... ... ... ... ... ... ... зерттеген В.Телия ұлттық мәдениет пен этностың ұлттық -танымдық
сипатын фразалық тіркестермен қатар халық мәдениетінің ... ... ... паремологиялық қор, образ эталондар жүйесі, символ
сөздер және символды таныта алатын сөз ... ... ... ... мен ... ... ... болатынын дәлелдейді
Бұл айтылғандардың ... ... ... ... ... тікелей қатысы бар. Өйткені екі халықтың
қоршаған материалдық және ... ... ... ... ... ... ... амалдары әртүрлі.
Ақпаратты, мәліметті имплицитті түсінуі, ойды жеткізуі, ... ... ... ... ... жағынан қарағанда,
ойды берудің концептуалдық құралдарын пайдаланатын тілдер де және ойды
берудің ... ... ... ... де бар. Қазақ тілі де,
орыс тілі де ойды нақты атаумен беруден гөрі ... ... ... бейім тілдер: екі тілдің әлеуеті осындай мағынаға ... ... ... әртүрлі, сондықтан да екі тілде де образ бейнесі,
мағнасы жағынан жуықтасатын немесе бір-біріне мүлдем қарама-қайшы ... ... ... ... сөз – ... бар. ... ... аударма мәтінді төл тілдің табиғи қалпымен жасау; сол
себепті де ... ... сөз ... ... ... ... стильдік көркемдік мақсатынан шыға отырып,ол қазақ тілінің
номинациялау образ ... ... айту ... ұлттық нышаны бар
үлгілерді, «халықтық стереотиптерді» қолданылады. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің, діни
ұғымдардың, сөйлеу әдебіне қатысты сөздер мен сөз тіркестерінің, тұрмыстық
атаулардың қоладынысынан ... ... ... ұлт ... басты сипаттарының
белгіленуі, мәдениеттің ... ... ... ... тіл ... ... ... этникасына тән өзгешеліктер турасындағы
мәліметтер жоғарыда ... ... ... пен ... сөйлеу
әдебіне қатысты параметрлерде, сондай-ақ сөздің басқа да ... ... ... және ... ... ... лексика
Аударматанудың теориялық және практикалық мәселелері талданатын
еңбектердің ... да ... ... мағналық – ұғымдық көлемі жағынан
сәйкес ... сол ... ... қиындық келтіретін, болмаса
тәржімалағанда суреттеу, ... ... ... қажет ететін
сөздер тобы аталады, олар баламасыз лексика (безэквивалентная лексика)
деген ... ... ... ... мәдени ерекшеліктерін танытатын
атаулар; реалийлер; ғалымдардың көрсеткішіне, баламасыз ... ... ... сужающие для выражения понятий, отсутствующих в иной культуре и ... ... ... относящиеся к частным культурным элементам характерным
только для ... А и ... в ... Б, а ... ... ... ... за переделами языка, к которому принадлежит [10; 53]
Баламасыз лексика – көркем шығарманың ... ... бір ... ... тұрмыстық тіршілігіндегі ұғымдармен
түсініктердің, заттардың атаулары, адамдардың ... ... ... мен ... саяси көзқарастарға қатысты терминдер, стандартты
қалыптар. ... ... ... ... мен сөз ... тіркелмейді, тіркелген жағдайда да суреттеу, шамаластыра аудару
(уподобияющий ... ... ... ... ... өзге ... мәдени ұлттық ерекшеліктерге тән атауларды
аудару мүмкін емес ... ... ... дәл ... ... ... де, ... мәтіндерде жүргізілген талдау
көркем ... ... ... ... функцияға ... ... ... ... ... халықтың мәдениетіне тән сипаттарды айрымдарды атайтын сөздерді
аудару аудармашының ... ... ... болуын талап
етеді.
Этнотұрмыстық белгі ұлттық мәдениетті белгілейтін басқа да атаулар
функционалды қызметі жағынан ... ... ... олардың
контекстегі функционалдық-коммуникативтік қызметі жоғары. Демек, оларды
түсіріп ... ... ... ... ... ... келтіреді.
Сондықтан аудармашы текстегі қолданылған, қазақ ... ... ... ... ... ... ... жоқ атаулардың түпкі
мағнасын. контекстегі стилдік жүгінің ауқымына назар аударуға тиіс.
Аударманың сапасын бағалаудың екі ... ... ... да ... ... ... ... айтылған талаптардың үдесінен шығуы аудармашы- ның
ойлау-психикалық қабілетіне, білім-біліктілігіне ... ... ойды ... ... әдіс-тәсілдермен жеткізудің
амалдарын іздестіру барысында аудармашы негізгі материалды ... ... ... ... ... яғни ... ... идеясын, мән-
мазмұнын талдап түсіну және осы идея мен ... ... ... ... жеткізу проблемаларын шешуге тиіс болады. Аудару ... ... ... ... ... ... (фоновая информация) білу
– екі тілдің лексикалық-грамматикалық құрылымын жетік меңгеру
талаптарын ... ... ... ... ... барысында аудармашының жалпы
бағдарлы ... ... білу ... осы мәселені зерттеуші
ғалымдардың қай-қайсысы да атап ... [5; 94] ... ... ... ... ... ... мәлімет» деп те аталады) ... ... үшін ... ... бар; бұл ұғым ... преставлений
о том что составляет реальный фон, на котором развивается ... ... ... ... ... [19;116] деген түсінікті білдіреді. Демек,
аудару процесі барысында екі тілді жетік меңгеріп қана қою, осы ... ... ... ... белгілі бір талаптарға сай болуы үшін
түпнұсқаның сюжеті мен мазмұнына негіз болған ... ... ... ... ... тура ... Тәжірибелі аудармашылар
түпнұсқа авторының өзге де ... ... оның ... ... ... ... ... стильдік-тілдік құралдарды аңдап
аңғарады; шығарма оқиғасына желісіне негіз ... ... ... ... өзге де мағлұматтарды зерттейді; ... ... ... үшін ... ... этномәдениет, әлеуметтік мәдениет,
ұлттық бітім турасындағы ... ... ... ... ... ақпаратты білу, танысу, көлемі халықтар арасындағы ... ... ... ... ... неғұрлым тығыз болған сайын, өзге халық, ұлт
жөніндегі әлеуметтік-мәдени дерек мағлұматтардың көлемі де соғұрлым толыға
түседі. Фондық ақпарат ... ... ... бір ... ... ... лингвомәдени ой-өрісін аңғаруды да қажет етеді.
Жалпы бағдарлы ақпаратты меңгеру және оны әрдайым ... ... ... нұсқаның толымды санада жасалуына ықпалын тигізеді.
Қазақ мәдениетіндегі аударма тәжірибесіне араласқан ... ... ... да жалпы бағдарлы ақпаратты меңгеру
деңгейі өте ... ... ... ... ... орналасу
аймақтарының бірыңғайлылығы, жықындығы. Сондай-ақ бірыңғай саяси бағытты
ұсатануы, экономиканы, шаруашылықты, ... ... ... ... ... қазақ тіліне қарқынды ықпалы және т.б. экстралингвистикалық
факторлар әсер ... ... ... ... күрделі. Қазақ тілі сөзінің
мағналары мен стильдік ... ... ... ... түпнұсқа мәтіннің өресінен ұзай ... ... ... ... ... талаптар аударылған нұсқаны бағалаудың межее-
крийтерилері ... ... ... жайт алға ... Жазылған туынды
ретіндегі аударма ... ... ... орны оның ... қандай
екендігімен анықталады.
Аударма нұсқаның қандай болуы ... ... ... ... әр ... Бірқатар зерттеушілер түпнұсқаның жалпы мағнасын
түсіндіріп беру жеткілікті деп ... ... ... и ... эстетикалық қызметі түпнұсқаның ықпалымен барабар болуымен
аталып ... ... тілі мен ... ... ... сақтау
қажеттігі де айтылады. Осылараға ... ... «дәл ... ... ... аталымдар қолданылады.
Қазақ ғылымында осы саланың басты сипатын анықтайтын негізгі
ұстанымдар - әдебиеттанудың ... ... ... сөз ... ... ... ... талаптар көбінекөп аудармашының қабілеті,
аударымпаздық шеберлігі, шығарма мазмұны мен ... ... ... ... тілі мен ... ... көрінісі
ыңғайында қарастырылады.
Әрбір көркем аударманың бүге-шігесіне дейін талдаушылар «аударманың
аударма екендігі сезілмей, түпнұсқаның өзі ... ... ... біздің ана
тілімізде жазылғандай болуын» «түпнұсқаның стилін сақтауға, түпнұсқаның
бойындағы барын беруге, қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... жетуіне» «аударушы екі тілді де,
оның ішкі ... өмір ... ... ... «Қарапайым
түсінікті болуына» «екі мәтіннің бір-біріне ... ... ... жеткенде ғана тәжірманың сапа-дәрежесі мінсіз болады деп есептейді. [3;
55]Осындай, бір-бірімен үндес талаптардың қойылуынан көркем әдеби аудармаға
сәтті (жақсы) аударма, ... ... ... ... ... ... ... де, сәтті, ортақол, ұтымсыз болудың белгісі қайсы деген ... ... ... ... ... көркем аударманың төңірегінде шоғырланған. Анығында,
өзге тілден қазақшаланған дүниенің ... ...... әдебиетпен
бірге арнаулы ақпаратты мәтіннің тәржімасы үшін де аса ... ... ... ... ретіндегі тұтастығына баға беруде мәтіннің
коммуникативті ... ... ... ... үлкен. Ақпаратты,
мәліметті жеткізу жағынан немесе экспресивті әсері, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, түпнұсқа қандай ақпараттық,
экспрессиялық, тәрбиелеу, насихаттау, ықпал ету ... ... ... де осы ... шығуы тиіс. Бұл-аударманы бағалаудың бір межесі.
Мәтіннің коммникативті-функционалдық белгісін нақтылайтын екінші
меже-екі тілдегі мәтіндер ... ... ... ... жақын түсуге тиіс. Бұл айрықша мәнді меже-өлшем, өйткені аударманың
сәтті шығуы, болмаса ... ... ... ... тілі ... құрылымдық
жүйесінің ұтым шерілуіне тікелей байланысты. Түпнұсқаның мазмұндық-идеялық
«тұлғасының» аудармада мүмкіндігінше жеткізілуі ... ... ... сол сөз ... ... өзге тілдегі мәтіннің семантикалық-
құрылымдық ұжымдасуына «тұс алып» қалғанда, аударма мәтін ... ... ... ... ... жасауда дайын контекстегі сөздер мен
синтаксистік тұтастықтың өрісінен шығып, функционалдық ... ... ... ... ... жол ... ... алайда
баламалар, семантика- лық сәйкестіктерді игеру мазмұнға нұқсан келтіретін
алшақтықтарды тудырмауға тиіс. Сонымен, ... ... 2 ... ... баға ... екі ... ... түпнұсқа мен аударма мәтін арасында коммуникативтік теңбе-теңдік
болуы керек;
2) аударма мәтін қазақ ... ... ... ... ... ... ... бұдан тәржіма құбылысты нақты бір үлгі-сұлбаға немесе
теориялық схемаға ... ... ... ... ... Егер кез ... актіде берілетін ақпарат – негізгі мүдде, ал осы ... ... ... ... ... ... ескерсек, тәржіма үшін де басты мақсат – не ... тұр ... ... ... жеткізу керек дегенді назарда ... ... ... аударма мәтіннің тілі барынша «табиғи» болуға тиіс; ал
табиғилық: 1) аударма ... ... ... ... ... тілдің нормалық талаптарын, жалпы осы тілдің
өз сипатын негізгі меже еткенде ғана ... ... ... ... ... ешқандай рөл атқармайды деген ұғым тумайды. Аудармашының ... ... ... ... ... ... болғанда да түпнұсқаның
ықпалына бағынып отырады, көп ретте аударма ... әр ... ... ... себебі-түпнұсқаның тілдік-стильдік
ықпалынан шыға алмай қалушы- лық, осындай ... ... ... тәржіма туындысын арнап отырған аудиторияның ерекшелігін, өз ана
тілінің ... ... мен ... ... назардан шығарып алады,
сөйтіп сәтсіз аударма жасайды. [3;141].
2.2. Ұлттық этникалық мәдениетте этнотұрмыстық белгінің алатын орны
Халықтың психологиясын түсіну үшін этнотұрмыстық белгілердің ... орын ... Ол ... ... ... ... «Те или иные ... это не просто материальные предметы, явления и события «вообще»,
а сущности отражающие или ... ... ... ... ... болса, белгілердің қызметін білу мен оқу ... ... ... өйткені белгі мен мағна этноинтегралдық,
этнодифференциялдық рольды атқарады.
М. ... ... ... люди ... ... что- ... ... и ритуальным, то обычное словоупотребление
становилось совершенно недостаточным. По этому возникли этнобытавые ... ... ... мен ... белгілер өзімен қатар бір
қатар фондық күшті алып жүреді. «Для того, ... ... ... ... ... культуру и историю народа, на языке которого создавлось
литературные произведение. Другим ... ... « ... знанием»
специальными сведениям, котороми обладают лишь ... ... ... [6;66]
Біз бұл жұмысымызда Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... шығармада ұлттық ерекшелік сол ұлт өкілдерінің өзіне тән
мінез- құлқына, әдет- ... сыр- ... ... ... ... ... ... суреттерді, сол елдің тұрмысының
ерекшелігін, өміріндегі әдет- ғұрыптарын, табиғат көріністерін, әрі ... ... беру ... ... асырылады. Әрбір ұлттық тілде ... ... ... оның ... ... ... мен мәдениетін
көрсететін сөздер болады. Олар белгілі бір елдің халқына ғана тән ... ... ... ... ... ... деп ... Реалий
латынның «реалия» сөзінен шыққан, яғни шындық, ақиқат деген мағнаны береді.
Этнотұрмыстық белгі негізінде ... ... ... көрді. Атап айтқанда.С. ... ... ... ... ... ... Т.В.Шатковтың «Перевод русской безэквивалентной
лексики на ... ... ... ... дисертациясы, А.В. Федоровтың
«Введение в ... ... атты ... ... ... ... ... «Сущность из значение национальных слов-
реалий в языке художественного ... и ... их ... еңбегі,
Б. И. Репиннің «Вопросы перевода казахской ... ... ... ... атауға болады.
Этнотұрмыстық белгі тілдік бейне ретінде ... ... ... ... ... ... ... ұлтттық этнотұрмыстық
белгілер шығарманы сол ... ... ... ... ... ... ғана
тән ерекшеліктерімен шығарманы әрлейді, көркемдейді.
Этнотұрмыстық белгі деп белгілі бір ... ... тән, ... ... мәдениетіне, әлеуметтік және тарихи өміріне, әдет-
ғұрпына байланысты ұғымдарды білдіретін, басқа халыққа тән ... ... ... ... аударма кезінде толық баламасы табылмайтын сөздерді
айтамыз. Этнотұрмыстық белгілер ұлттық мәдениетті белгілейтін ... ... ... ... басым доминант элементтер;
олардың контекстегі функционалдық- коммуникативтік қызметі жоғары. Демек,
оларды ... ... ... мазмұнын сақтау талабына нұқсан
келтіреді. Сондықтан аудармашы ... ... ... ... ... ... ұғымдық- мағыналық көлемі жағынан сәйкестері жоқ
атаулардың ... ... ... ... ұғымда жұмсалғанын,
контекстегі стильдік жүгінің ауқымына назар аударуға тиіс.
Зерттеуші А.В.Федоров өз еңбегінде баламасыз ... ... ... т.б. ... ... ... олар кей кезде
аударма тілінде өзінің тура ... ... деп ... Ал ... ... мен ... говорларды реалийлердің көпшілігі жергілікті
заттарды білдіреді, сондықтан ... ... ... деп атаған. Сол
сияқты реалийлер қатарына қаратпа ... мен ... ... ... ... де ... сөз ... оның терминмен ұқсастығы байқалады.
Терминдердің басқа лексикалық единицалардан ерекшелігі біріншіден, ... ... атын ... ... ... ... көп кездесе
бермейді. Ал этнотұрмыстық белгілер көркем әдебиеттпен тығыз байланысты. Ол
халықтыңөзіндік ерекшеліктерін көрсетеді, ... ... ... ... ... бір халыққа тән заттарды, ұғымдарды, құбылыстарды атайды.
Белгілі бір халыққа, ұлттық, тілдік, ... ... ... ... реалийлер тобы мол және олар ... ... ... да сан ... ... ... Бір ... ұлттық
мәдениетіне тән сипаттарды, айырымдарды атайтын сөздерді ... ... ... ... ... аударма кезінде
этнотұрмыстық белгілерді кездестірсе сөздерін екі ... ... ... ... ... ... белгілер көп кездеспейді,
ал кездесе қалған жағдайда дұрыс берілмейді.
Қандай болмасын аударманың сәтті шығуы ең ... ... ... мен ұлттық бояуларын ... ... ... ... ... тарихи құбылыс болып есептелетін әдебиеттің бірінші
элементі- жалпыхалықтық тіл. Ұлттық ... ең ... тіл ... ... тіл ... ... ... құрал.
Қандай да болмасын этнотұрмыстық белгіні түсінбей аудару түпнұсқаның
бояуын солғындатады, ондағы шындықты бұрмалауға соқтырады.Ондай ... үшін ... ... ... меңгерумен қатар, автор
бейнелеген өмір ... білу ... ... ... ... берудің мынандай амалдары
бар.
Транскрипция және тарнслитерация. Этнотұрмыстық белгілерді дыбыс
арқылы беру үшін ... ... ... Бұл ... берудің ең оңай тәсілі. Мысалы, жұт- джут, жігіт- джигит.
Аударма ... ... ... өз ... беру түпнұсқа тілінің
ұлттылығын, ... тән ... ... ... ... ... ... единицаларға қарағанда
құрылымдық ерекшелігімен, фонетикалық және графикалық өзгешелігімен ... ... ... бұл ... ... басқа лексикалық элементтерге,
контекске ешбір әсерін тигізбейді.
Этнотұрмыстық белгілерді берудің тағы бір амалы- сипаттама аударма.
Яғни түпнұсқадағы этнотұрмыстық ... ... ... сипаттау
арқылы беру. Бұл тәсілдің ерекшелігі- түпнұсқадағы этнотұрмыстық белгінің
мағынасын ашып көрсетеді.
Сөз мағынасын ... ... ... ... ... ... сондай- ақ қолданылынған единица жалпы атау, жергілікті
тіл ерекшелігі болған жағдайда ... ... ... Сөз таңдау тәсілі
мұнда тектік ... ... ... ... ... ... бар ... ауыстыру арқылы жүреді.
Сөз мағынасын ұлғайту, үстемелеу тәсілі:
а) контестегі сөздің ауыспалы мағынасының қазақ әдебиеті ... ... ... ... дәл сондай ауыспалы реңкі болмаған
жағдайда;
ә) контекстегі сөзді стильдік бояуы өте- мөте қанық, осы ... ... дәл ... ... ... ... ... характерін ашу үшн автор қолданылған индивидуалды
қолданыстың ... беру ... ... өз тарапынан түпнұсқадағы бейтарап реңкті сөзді
стильдік бояу үстеу қажет деп тапқан жағдайда ... ... ... ... сәйкестіктердің бірін беру,
яғни балама іздеу. Аударма кезінде этнотұрмыстық мағынасы жағынан жуықтау
келетін, синонимдермен беруге ... ... ... ... келетін
белгісі немесе сапасы жағынан жақындау сөздер арқылы беру.
Егерде ... ... ... белгілер мен аударма
тіліндегі этнотұрмыстық белгілерді салыстырсақ, олардың ... ... ... келе ... ... ... этнотұрмыстық
белгілердің семантикалық құрылымы үлкен рөл атқарады.
Этнотұрмыстық белгілердің берудің енді бір ... ... ... ... ... ... «дьякон» сөзі аударма тілінде «дін
адамы» деп берілуі мүмкін, яғни жалпы мағынасын айтады. Ал, ұғымды нақтылау
ұғымды ... ... ... ... ... ... ... «діни
мереке» деп берілсе аударма тілінде «пасха» деп беріледі.
Сонымен,этнотұрмыстық ... деп, бір ... ... ... ... ... әлеуметтік және тарихи өміріне, әдет-
ғұрпына байланысты ұғымдарды білдіретін, басқа ... тән ... ... ... ... ... ... толық баламасы табылмайтын сөздердіі
айтамыз. Оларды түсіріп тастау, түпнұсқаның мазмұнын ... ... ... ... шықпай отырып-ақ сөз тіркестерінің ішкі
сырларын аша білу, олардың ұғымдық және ... ... ... тілінің
жүйесімен дұрыс қиыстырып шығару аудармашы тарапынан үлкен зейінділікті,
шеберлікті тілейді. Ол өзін өзі өне бойы ... ... ... ... ... ... де қалады.
Сонымен, шығарманың мазмұнын неғұрлым дұрыс және дәл беремін дейтін
болсақ, оның ... ... ... ... ... ... «Так как
форма соответсвует идее, то арзмер отнюдь не есть случайное ... ... его в ... ... поступить произвольно».[2;154]
3. Бөлім. Қ.Жұмаділов шығармаларындағы ... ... ... ... ... бір халыққа тән, екінші халықта
кездеспейтін, халықтың ұлттық ... ... ... ... сипаттама, транскрипция, транслитерация амалдары ... ... ... ... мен Н.Скалковский Қ.Жұмаділовтың «Соңғы көш»,
«Бақыт жолында» атты ... ... ... ... тәсілдерді
қолданылады. Біз осы тәсілдерді Қ.Жұмаділовтың шығармаларының аудармасынан
талдау ... ... ... не ... дедi ... ... ... қысып,-
Ұзақ, сенің биыл мүшелің емеспе? Құдай саған ... ... ... Бар ... ... ... ... түгел шақырып, жеті шелпек бер,
сөйт. Қараулық жасама . [ 18; 158 ... что ... ... Канагат подмигнул рядом сидящим.- Узак, по-
моему, ... у тебя ... год? Бог не зря ... тебе ... ... в
жертву одно из своих животных, пригласи весь аул, ... семь ... и ... Не ... выпадает встреча с шайтанами! [21;124]
Мұнда аударманы түпнұсқамен ... ... ... ... жол ... байқалады, бірақ жеті шелпек сөзін ... деп ... ... ... не ... выпадает встреча с
шайтанами ... ... ... сөз ... ... (добавление,
генерализациз) тәсілін қолданғаны көрініп тұр. Жеті шелпек- діни тағам.
Жеті шелпек айт ... ас ... ... еске ... ... пісіретін нан.
Демек, аудармашы жеті шелпекті мұсылман халқы жай ... оны адам ... ... ... ... ... ... соған
себеп болатынын, жеті саны- қасиетті сан екенін түсініп, семь ... ... дәл ... табу ... ... белгіні ұтымды аударған.
Ал енді мүшел сөзіннің аудармасын алсақ, ... год деп ... ... жыл қайтару есебі бойынша, адам жасының әрбір 12 ... ... ... 13, 25, 37, 49 [18;49] ... ... ... ... существование кого- чего нибудь ... мен ... ... аудармасы шығармадағы айтылып отырған
ойдан ауытқып, этнотұрмыстық белгінің мәні жоғалып, ... ... ... ... аударма емес дегіміз келеді.
Түпнұсқа:
...Құда боламыз деген уәдені ұмыттың ба? Біздің Натька да бой жетті,
қазір жігіттерге көз салып жүр... ... мына ... торы атын ... ... ... ... деді үй ішін ... көтере, жуан даусымен гүр-
гүр етіп.
-Алыңыз... ... торы атты ... ... деді Балжанда
күліп жатып. [18; 178]
Аударма:
...По- моему, твой сын и моя Наташа ровесники? Ты еще не ... ... ... ... их? А что, если я ... ... коня ... он, смеясь на всю юрту.
-Берите... Пусть гнедой будет вам подарком,- вежливо улыбнулась
Балжан. [21; 140]
Түпнұсқа мен ... ... ... бізді қарғы бау ... ... бау- ... ... қалың малдың сыртында беретін
ырым. [18; 94] Бұл аудармашы аударғандай жай ғана ... ... бұл ... екі жақтың келісімінің белгісі. Аудармашы бұл сөзді ... ... ... ... ... ... отырып,этнотұрмыстық белгінің
бояуын сақтамаған.
Түпнұсқа:
...Иә, Қамбар- ата!
Құйрығын сүйреткен бөріңнен сақта
Құрығын сүйреткен ұрыңнан сақта
Жылқышы ата, жирен ... көп ... ... ... ... ... ... бетін сипады. Жұрт
«Аумин» десіп, жапа тармағай кеселеріне қол созды [20,195]
Аударма:
-Покровитель коневодства, Камбар- ата! Убереги наших коней от волков
с длинными ... ... их от ... ... петлями. О наш ... ... скот в ... а людей- в здравии!- и Канагат погладил
ладонями лицо. Люди ... ... и тут же ... ... ... ... енді бұл жерде аудармашынын жіберген қателігі аумин деген сөзді
бисмилля деп аударғаны. Мұсылман қауымына белгілі бисмилля сөзі тек ... ... ... ... ... Бұл сөз- алла ... ... ұғымды білдіреді.Яғни, аудармашы аударылып отырған тілдің өзіне тән
ерекшелігі, этнотұрмыстық белгіні, діни заңдылықтарын білмеген. Сол ... ... ... ... жан ... жер түйгілеп, әр түйген сайын «түсті ме»
деген сөзді ... ... үш ... ... қарағым, түсті!- десіп жатыр әйелдер. Бірақ бұл далбаса
әрекеттен ... ... жоқ. [20; ... стал ... колотушкой по полу, кадый раз ... и три раза ... ... обычай не помог [23; 301]
Салыстыра келгенде, қазақ халқының этнотұрмыстық белгісі келсаппен
жер түйгілеу- ежелден келе жатқан ырым. Мұны тек әйел адам ... ... ... жер ... нәрестені шақыру және әйел адамның ... ... ... ... ... ... ұғым қалыптасқан. Аудармашы
түпнұсқадағы «түсті ме» сөзін « Выйди! Выйди!» деп аударуының ... ... ... ме сөзіне тура аударма жасаса орыс халқының оқырманы
келсаппен жер ... ... ... әйел ... ... босандырады екен
деген түсінік қалыптасуы мүмкін. Бірақ аудармашы түпнұсқадағы ... ... ... іс- ... ... жер ... ... аша
түсіп, «Выйди! Выйди!» деп аударып, шығармадағы кейіпкердің бұл ... жәй ғана іс- ... ... но ... не ... деп бұл ырым ... ... Мұнда аудармашы сөз мағнасын үстемелеу (генерализация) тәсілін
қолданған. Осылайша, аударманың сәтті аударылғанын ... ай, мына бір ... ... арқа ... ... ... ма ... ынтығады. [21;8]
Аударма:
«Эх, растянуться бы на этой ... под ... ... ... ... джигит. [22;5]
Түпнұсқадағы «Шіркін- ай, мына бір жасыл майсаға арқа төсеп жатар ма
еді» деген сөйлем бұл ... ... ... іс- әрекет. Бұл
әрекет кейіпкердің туған ... ... ... келе ... ... бұл этнотұрмыстық белгінің баламасын дәл тауып, көркем жеткізген.
Түпнұсқа:
Бұл жасыл ... ... ... ... зират болатын. Жұрт
«Мұсылмандар моласы» деп атайды. Ай орнатылған биік ... ... ... ... ... ... болатындай. [11;38]
Аударма:
На соседнем холме, направо- густые могилы, над ними- ослепительно
сверкали купало надгробий. Мусульманское кладбище [22;28]
Аудармашы бұл ... ай ... биік ... ... ... (конкретизация) тәсілін қолданған, бірақ ай ... ... ... ... ... түсіп қалған. Түпнұсқадағы ай
орнатылған биік күмбез жай ғана емес, тек мұсылман ... тән ... ... кладбище деп аудармада баяндалған. Бұдан шығаратын
қорытынды, аудармашы түпнұсқа мазмұнын сақтап,өз ... жаңа ... ... бір ... ... ... жағы киініп, шашуларын алып, жолға
шықты. [20;197]
Аударма:
Не прошло и часа, как ... были ... и с ... ... ... ... ... гостинцы, приносимые на ... ... шашу сөзі ... ... ... ... бастан кешкелі жатқанын байқаймыз. Өйткені шашу тек ... ғана ... ... ... ... ... ... бұл
этнотұрмыстық белгінің баламасын аналогиялық тәсіл арқылы берген. Сөйтіп,
көкемдік бояу солғын ... ... ... де сол еді, кейде ағайыннан береді деп сұрамайсын,
араны ашып алу үшін, қасақана сұрайтын кез болады. ... ... ... ... ... түтіні қалай ұшатынын айқын біліп отырған жақсы
[20;198]
Аударма:
...Другого он не ... ... у ... ... не ... что очень
надо, а для того, чтобы выяснить их отношение к ... Куда ... ... в ... ... ... тот или иной человек, чем пребывать ... ... в ... ... ... [23;158]
Түтін- 2). Перен. Семья, очаг, двор. [15;108]
Мұнда ... ... қиын ... тіркестерді алып тастап,
ақпаратты ықшамдау (опущение)тәсілі мен антонимдік ... ... ... ... өз ... сәл ... ... Себебі,
түпнұсқада кімнің түтіні қалай ұшатынын білу деген сөз, бұл кімнің үй- іші
қалай тұрады, оның ... ... ... ... ... ... ... бұл сөз лучше точно знать в какую сторону ... деп ... ... ... ... аудармашы сөз мағнасын ұлғайту
тәсілін қолданып, жаңа сөз ... ... басы ... барып тыңды да, стакандардың сыңғырына
ұласты. ... ... ... ... гул их ... ... в ... [22;73]
Түпнұсқада дастархан басы деп отырғаны келген қонақтарды айтып отыр.
Аудармашы бұл жерде сөз мағнасын нақтылау тәсілін ... ... ... деп ... бұл «бұл ... де ... ... бар еді-ау,- деп Әкпар сылқ-
сылқ күлді. Былтыр Сәлім келіншек алатын ... ... оны ... ... етіп ... Сондағы бір жәйді еске алды.- Өзгесін не қылайын, той
өтіп, кеш батып, енді «шаш ... кез ... ... ... масқарамызды шығарған жоқпа? [20;178]
Аударма : берілмеген.
Шашсипатар – жеңгетайлық үшін берілетін ырым. [18;301]
Бұдан шығаратын ... ... бұл ... ырымын
түсінбеген, яғни қазақ халқында мұндай салттың барын білмеген. ... ... ... ... деп ... ... қандайда
аудармашы болмасын ұлттық белгіні, атап ... ... ... ... ... ... Оны ... үшін жоғарыда
айтылған амал-тәсілдерді қолдануы ... ... ... ... ... аударып отырған тілдің мәдениетін, ... ... ... діни ... ... ... қажет. Бір
халыққа тән ... ... ... дәл ... етіп ... керек. Сонда
ғана аудармашы нағыз көркем ... бола ... Ал, егер ... ... ... ... қойып отырса, онда шығарманың
көркем ... ... ... Яғни оқырман қауымның
қызығушылыған жояды. Бояуы дұрыс жағылмаған сурет секілді көріксізденеді.
Түпнұсқа:
-Иә ,Жасыбай орнынан ... той ... ... ... ат мініп , киіт киiп қайтармыз,- десіп, жас жігіттердің
бірі атып , бір ... ... ... ... справляет пир в честь своего смещения...-
опять взялись ... ... над ... стариком...
-Может быть, нам подарят по ... ... ... ... «киіт» сөзін «чапан» деп аударып отыр. «Киіт кию»
бұл қазақ халқында тойда, қадірлі қонаққа ... ... ... ... бұл ... ... болып жатқанын түсінеміз. ... ... ... басқа сөздерді қолдану арқылы сөз ... ... ... ... ... ... ... болып қайта-қайта жаңадан амандық сұрасып ,
енді бітті-ау деген ... бір ... ... алдына бір ісек қойды
жектеп ... бата ... ... ... ... расселись и еше раз справились о здоровье друг-друга
, какой-то джигит подтащил к дверю барана и попросил блогославить.[22;159]
Мұнда ... ... ... сөзі ... Бұл ... ежелден келе жатқан дәстүрі, демек мұсылмандықтың ... ... ... ... ... ... бата ... Орыс және
қазақ тілдерінде бата берудің ... ... ... ... ... жағынан бата беру орыс, қазақ тілдерінде сәйкес келеді.
Аудармашы мұнда өте ... ... ... сөзі түпнұсқаның
мағынасын ашып тұр.
Түпнұсқа:
-Бик жасаған екен. Не бары отыз ... ... ... ... кеш ... ... жеріміз осы ғой,-деді татар акцентімен қазақша
сөйлеп.- мен де бүгін жұма болған соң шалымның басына келіп едім. Анау ... ... ... сол,- деп ... ... ... пожила. В тридцать лет скончалось... Кто раньше, кто позже, ... сюда ... ... старушка по- казахски и ... ... ... и я ... к своему старичку. Вон его могила, с
полумесяцем,- ... ... ... [ 22;29 ... мысалда аудармашы жұма сөзін аудармағаны айқын көрініп тұр. Жұма-
мұсылман қауымның қасиетті ... Бұл ... не ... ... ... ... ұғым ... Осы күндері мұсылман қауымы дүниеден өткен
адамдарға, ата-бабаларларына бағыштап, оларды еске алып, зират басына құран
оқуды әдет қылған. ... ... жай ... ... келмеген еді. Бұл
күн жұма, қасиетті күн болған соң ... ... Бұл ... ... ... Ал, ... бұл белгі өшіріліп, көрінбей қалған.
Бейне бір жай ғана зират басына келген адам сиқты ... ... ... ... ... ... қала ... зиратқа апарарда қаралы топ тағы да
осы көшелермен жүріп еді. Марқұм бір кезде ұлын жетектеп , мектепке ... енді өзі ... ... ... бара ... ... ... ее на кладбище за городом, траурная процессия
проходила по этой улице. Мать когда-то провожавшая по этой ... в ... ... ... по ней свой ... ... 25]
Түпнұсқа мен аударманы салыстырсақ, қаралы топ сөзі ... деп ... ... ... топ деп отырғаны қайтыс
болған адамды шығарып ... бара ... Мұны ... ... деп ... ... ... аударған. Ал, енді марқұм деген сөзді
аудармада кездестірмейміз. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Аудармашы марқұм сөзін тікелей
аудармай, мать деп ... ... ... ... отыр. Мұнда аудармашы
этнотұрмыстық белгіні ұтымды аударып отыр.
Түпнұсқа:
Қабір басына жеткен соң әлдекімдер ... ... ... жан ... ... ... ... ішіне апара жатты. [21;35]
Аударма:
На кладбище чужие люди сняли гроб и, поддерживая его со всех сторон,
опустили в свеже рытую могилу.[22;25]
Аудармада гроб деп ... ... ... ... ... ... дәл ... берген.. Гроб орыс халқына тән зат. Гроб пен табыт
екеуі де бір заттың атын ... ... ... ... ... ... Орыс халқының салты бойынша өлiктi ... ... ... Ал
мұсылман қауымына бұл жат нәрсе. Сондықтан ... ... ... ... ... беру ... аудару қажет. Олай
болмаған жағдайда аудармашы оқырман қауымды адастырады. Мәтіннің мағнасын
бұрмалайды.
Түпнұсқа:
Шариғат айтылып ... соң, ... ... ... орта ... ... да, ... сахабаларға, аруақтарға бағыштап
бетін сипады. [21;36]
Аударма: берілмеген
Қазақ халқының ... ... ... Оның ... ... бар.
Мысалы шариғат айту, намаз оқу, ораза ұстау, қайыр- садақа беру, қажыға
бару. ... ... ... ... ... діни заңдылықтарды
білмегендігі көрініп тұр. Түпнұсқадағы бағыштап бетін ... ... тән ... Бұл ... ... белгісі. Бұл этнотұрмыстық
белгіні аудармашы түсіріп, қысқарту ... ... ... Олай болса
аудармашы теорияға қайшы келіп отыр.
Түпнұсқа:
Төлебай қайрақ сұрап алып, ашықтан- ашық бәкісін ... ... ... бас ұстайтын кісінің тіршілігі.[20;139]
Аударма:
Толебай безо всякого смущения попрасил у хозяйки ... и ... свой ... ... Старик нисколько не сомневался в том, что
голова барана будет предподнесена ему.[24;105]
Түпнұсқадағы қазақ халқында бас ... ... ... жасы ... ... ... ... мәдени белгі. Аудармашы бұл белгіні сол
күйінде аударып, сөз мағнасын ... ... ... ... ... бір аунап түсетін болды,- деді ... ... они ... мне то, что, я скажу,-промолвил Нурбек.[24;111]
Мұндағы аруақтар бір аунап түседі деп ... ... ... ... риза ... ... мағнада беріледі. Аудармашы оны ... өз ... ... ... өз ... жаңа сөз ... ... они простят мне то, что я ... деп ... ... құрысын .. бәлесінен аулақ. Өліктің сыбағасын жүрегің айнымай
қалай жейсін?[20;46]
Аударма:
-Ойбай не ... ... от ... Как ты ... ... что
приготовленно для мертвого. [24;36]
Мұнда аудармашы сыбаға сөзінің ұғымын ... ... ... бір ... арналған, тек сол адам үшін дайындалған тағам. Аудармашы
мұнда сәтті аударма ... ... ... ... ата!- деді ... ... сперва скажи, какое вознограждение я получу за хорошую
весть?[24;59]
Сүйінші- жақсы ... ... ... ... ... за хорошую весть деп аударып, ... ... ... ... арқылы ұтымды аударған.
Түп нұсқа:
-Қалпе, ауылға жүріп қонақасыңызды жеп ... бе? ... ... отыр ғой,- деді ... ... ... вы не поедете в аул, ведь там для вас приготовлено
угощение? Все ждут.[24;152]
Мұнда қонақасы деп ... ... ... ... ... ас. Аудармашы оны угощение деп сәтсіз аударма жасап отыр. Өйткені
түпнұсқадағы этнотұрмыстық белгінің мағынасымен ... ... ... ... оң ... бере ... бірі қыдыр деуші еді. Ақжолтайым болса ... ... ... ... ... де, оның ... ағытып,
көйлегінің етегін дар еткізіп айырып жіберді. «Қазақтың көп ырымының бірі
шығар» деп ... ол ... ояу ... всевышний, ниспошли ей благополучие. Из сорока пришедших ... ... ... ... его ... ... нам ... она
присела на колени возле Жанибека, расстегнула фуфайку, разорвала подол
сорочки.» Это, видимо, одна из ... ... на ... подумал
Жанибек.[22;154]
Мұнда байқалатын этнотұрмыстық белгі көйлектің етегін жырту. Қазақ
халқы еркек адамды құдырет санаған. Қиналғанда оның ... ... ... ... ... ... деген ұғым қалыптасқан. Бұл құдайдан көмек
сұрап, жалбарынудың белгісі. Аудармашы аударма ... осы ... ... яғни ... ... берілуіне көп көңіл бөлген. Әрбір ... анық ... ... ... түсінікті жеткізе алған. Мұнда ешқандайда
бұрмалаушылық ... ... ... қазақ халқының салт- дәстүрін,
ырымдарын, діни наным сенімдерін ... ... ... ... етіп ... ... байқалады. Мұнда аудармашы аударманың
ұғымды нақтылау тәсілін қолданған. ... ... ... Әлде қандай заман болады? Қасиеттi қара ... дәм ... деп, Ұзақ ... ... бiр кесе айран сұрап
iштi.[20;123]
Аударма
- Кто знает, что уготовила мне судьба, так что не ... бы ... что- ... ... под этим ... ... сказал он и
попросил чашку айрана. [24;149]
Мұндағы қара шаңырақ деп сол ... ... да , ... , ... ... ... ... Бұл этнотұрмыстық белгiнi аудармашы свешенный купало
деп сөз мағнасын ұлғайту тәсiлiн қолданып, ұтымды ... ... ... ... ... ... ... етеді. Көркем өнер ретінде аударма әдебиет жеке адамға
ақиқат өмірдің сырлы суретін барынша жеткізу керек. ... ... ... ... жасап шығаратын- тіл. Шығармасын ұлттық этникасын
, тіл жағынан топтасқан қауым- өз ұлты, өз ... ... ... нақты арналған аудиториясы бар қаламгер, өз ана тілінде жазылғанында
тілдік құралдар пайдалану ... ... сөз ... ... болады. Ал аударма жасайтын қаламгер мұндай еркіндікке бара ... ... екі ... бірі ... ... ... де ... тең
қос міндет тұрады. Оның бірі: түп нұсқаның мазмұнын, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің табиғи
заңдылықтарын , нормаларын қадағалау. Осы ... ... ... ... түпнұсқаның ұлттылығын, өзгешелігін, менталитетін
аударма тіліне жеткізе білу қажет. Сонда ғана көркем ... өз ... ... ... аудармашы аударманың мынандай ... ... ... Сөз мағнасын үстемелеу тәсілі.(генерализация)
3. Сөз мағнасын нақтылау тәсілі
Осы тәсілдерді қолдану арқылы аудармашы ... ... ... ... сәтсіз аудармаларды да кездестірдік. ... ... ... ... ... білдіретін сөздердің
мағынасын түсінбей, аудармай, аудармада түсіріп тастауы. Осылайша, шығарма
өзінің көркемдік бояуларын жоғалтып, сәтсіз ... ... ... теориясына қайшы келеді.
Қорыта келе, этнотұрмыстық белгілер ұлттық мәдениетті белгілейтін
атаулар болғандықтан, олардың контекстегі функционалды қызметі жағы ... ... ... ... қазақ тіліне мәдени- ... ... ... ... ... сәйкестері жоқ атаулардың түпкі
мағынасына, этимологиясына, қандай ұғымдажұмсалғанын, ... ... ... ... ... тиіс. Демек, оларды аударма кезінде түсіріп
тастау түпнұсқаның мазмұнына нұқсан келтіреді.
Қорытынды.
Сонымен, ... ... ... ... бір халыққа ғана тән,
екінші халықта кездеспейтін, халықтың ұлттық ерекшеліктерін, өзгешеліктерін
білдіретін, аудару кезінде балама, сипаттама, ... ... ... ... ... айтамыз. Сонымен қатар, этнотұрмыстық
белгі дегеніміз бір дінді ұстайтын халыққа ғана тән, сонымен ... ... ... ... екінші халықтан өзгешеленетін, діни наным-
сенімдерімен ерекшеленетін, ... ... ... ... ... ... ... арқылы берілетін діни сөздерді айтамыз.
Екі халық екі бөлек дін ұстап, наным- сенімдері, ... ... ... ... сөз, сөз ... де екі бөлек болады.
Әрбір аударылған шығарма, тіпті ұтымды берілген аударманың өзі 100
пайызға түпнұсқаға сай келуі ... ... ... де жақсы аударылған
шығармалар көп. Аударма нағыз қазақша болсын, қазақша болғанда ... ... ... ең ... ... ... ... алға жетелейтін
озық дәрежеде болсын дегіміз келеді.
Қазір біздегі көркем аударманың белгілі ... ... ... ... бар деп ауыз толтырып айтуымызға болады. Чехов
шығармаларын ... ... ... тіліне аударылған әңгімелері өте
сәтсіз деп айта алмаймыз. Аудармашылардыңкөпшілігі жазушының ойын жеткізуге
тырысқан. Дегенмен де, әлі де ... ... ... мен ... етеді. Ол жөнінде В.В.Виноградов былай деген: «Те или иные ... не ... ... ... , ... и события «вообще»,
а сущности отражающие факты данной этнической культыры» [13;27]
Әр халықтың салт- дәстүрі, әдет- ғұрпы ... ... ... ... ... ... ... наным- сеніміне, өмірге деген көз
қарасына байланысты туып, қалыптасып, ұрпақтан- ұрпаққа ауысып, ... ... ... сал- пен ... тууы ... ұлт ... ... жұмысымызда этнотұрмыстық белгілердің аударылу ерекшеліктері
мен аударма барысында қолданылатын амал- тәсілдердің қолданылуын аударма
мен түпнұсқаны ... ... мына ... ... сәтсіз аудармаға итермелейтін оның аударылып отырған
тілдің ұттық мәдениетін, атап айтқанда ... ... ... ... сол ... ... мәдениетін жан- жақты білуі ... Қ. ... ... ... ... ... көз жеткіздік.
Онда аудармашы аударма барысында этнотұрмыстық белгілерді ... ... ... ... көркемдік күшін әлсіреткен.
Аударманың барлығы сәтіз ... ... ... аудармашы аударма
тәсілін қолдану арқылы көркем жеткізуге тырысқан.
Аудармада мына тәсілдерді кездестірдік:
1. Аналогиялық тәсіл.
2. Сөз ... ... Сөз ... ... ... кемшіліктер, ақаулықтар әлі бар. Біз аударматану,
аударма теориясы мен практикасы мәселелерімен ... ... ... ... ... ... сөзімен аяқтағымыз келеді. «Перевести-
значит постичь, истолковать, раскрыть, найти слова ... и ... ... ... от ... от его личности, ума, чутья зависит
бесконечно многое - вот ... ... ... ... ... ... как откровения» [26;172]
Жалпы қорыта келе айтатынымыз, ... ... қате ... ... ... ... ... оңай емес. Оның да
өзіндік қиындығы бар сала. Жалпы мұндай қателікке ұрынбас ... ... ғана ... ... қана ... сол ... тарихын, этнографиясын,
салт- дәстүрін де білу шарт.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Әуезов М ... ... ... ... ... Федоров А.В. «Основы общей теории перевода», ... ... ... ... А. «Аударматану:лингвистика және ... ... ... ... Ө. ... сөзі», Алматы, Рауан,1997.
5. СатыбалдиевӘ. «Рухани қазына. Көркем аударма ... ... В.С. ... ... илексические вопросы»,
Москва,2004.
7. Муканов М.М. «К вопросу о роли обьективизации в развитии мысли.
Исследование рече- мыслительной ... ... 1977,348 ... ... ... ... знаков» ,Алматы, 1974, 356стр.
9. Нурланова К.Ш. «Человек и мир. Казахская национальная ... 1994, 258 ... ... Н.Ж. «Мир ... культуры казахов», Алматы,
1998, 401стр.
11. ВлаховС, Флорин С. ... в ... ... 345 ... ... С. ... переводческие», Москва, 1983, 389стр.
13. Верещагин Е.М.,Костомаров В.В. «Язык и культура», Москва, 1973,
256 стр.
14. Қалиева С., Оразаев М., ... М, ... ... ... Алматы, Рауан, 1994, 332 бет.
15. Ожегов С.И., Шведов Н.Ю. «Толковый словарь ... ... 2002, 939 ... ... Ғ.Ғ. ... ... сөздік, Алматы, 1978, 570 бет.
17. Комиссаров В.Н. «Теория перевода». Москва 1990, 235 ... ... Ш.Ш. ... орысша- қазақша сөздік», Алматы 1989, 446
бет.
19. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 6- том, 345 бет
20. ... Қ. ... ... ... Жазушы 1998, 416 бет
21. Жұмаділов Қ. «Бақыт жолында», Алматы, Жазушы, 1976, 312 бет
22. Жумадилов К. ... ... с ... ... ... ... ... К. «Последнее кочевье». Перевод с казахского
А.Смойленко, Алматы, ... , ... ... ... , ... ... Н. Галь ... живое и мертвое», Москва, 1978
27. Сыздықова Р. «Қазақ әдеби тілінің ... ... Ана ... ... Қ. ... ... ұлттық колориті, аудару
проблемасы», Алматы, 1979.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
XІX-XX ғасырдағы Ресейдегі саяси және құқық тарихы9 бет
«Ресторан мәзірі» деректер базасында жобалау30 бет
Адам тіршілігінің табиғи-биологиялық алғышарты10 бет
Алаш мұраты – отандық білім мен ғылымды негіздеуші күш10 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Америка Ирак дағдарысы 4 бет
Анатомия пәні және оның міндеттері4 бет
Архиваторлар13 бет
Ататүрік23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь