Қазақ тілі морфологиясы жөніндегі ілімдердің қалыптасуы мен дамуы

К І Р І С П Е

Тіл білімі тарихын зерттеуші ғалымдардың басшылыққа алатын историзм принципі бойынша, әр дәуірде қалыптасқан, өмір сүрген алуан түрлі тілдік мектептер, концепциялар сол өз дәуірі тұрғысынан бағаланып, олардан бұрын не бар еді, бұлар оған не қосты, кейінгілердің өздерінен бұрынғылардан артықшылығы қандай деген тұрғыда қаралуы керек. Қазіргі заман тіл білімі . дамудың биік шыңына көтеріліп келе жатқан кең салалы, көп тармақты ілім. Оның құрамында әртүрлі лингвистикалық бағыттар, мектептер, зерттеудің әртүрлі әдіс.тәсілдері бар. Оның сипатын, бүгінгі күйін басқаларынан бөлініп алынған жеке бір мектеп, я зерттеудің жеке бір әдіс.тәсілі көрсете алмайды, оған өресі жетпейді. Сол бағыттарды, мектептерді, әдіс.тәсілдерді бірлікте алып қараған жағдайда ғана тіл білімінің қазіргі күйін, сипатын толық түсінуге болады.
Осыған орай, жекелеген ғалымдардың мұрасын оқып.үйрену . ғылым үшін, оның болашағы үшін аса маңызды қажеттілік. Лингвистикалық мұраны зерттеу жалпы тіл білімінде, соның бірі түркі тілдерінде, ғылым туралы ғылым ретінде әбден орныққан, қалыптасқан дәстүр болып табылады. Қазақ тіл білімінде бұл мәселе 1970.ші жылдардан басталады. К.Ш.Хұсайынның «Исследование фонетики и лексики казахского языка в трудах В.В.Радлова» (А., 1971) атты кандидаттық диссертациясында қарастырылып, одан кейін жеке ғалымдардың мұралары монографиялық тұрғыда зерттеле бастады. Бұл қатарда К.Ертаев, Ж.Тектіғұлова, Г.Әмірова, А.Иманғазина, О.Жұбаева еңбектерін атауға болады.
Осымен байланысты “қазақ тіл білімінің дамуына Ы.Е.Мамановтың үлесі қандай болды, ұстанған концепциялары қай мектеп өкілдерінің тұжырымдарымен үндес келеді” деген мәселе төңірегінде ізденгенімізде айтулы ғалымның жалпы тіл білімі, қазақ тіл біліміндегі морфология саласы бойынша орнықты пікірлері ғылымның қазіргі кездегі қол жеткен биігінен күні бүгінге дейін маңызын жоймағаны байқалды.
Ғалымның ғылыми танымы қазақ тіл білімінің жекелеген мәселелеріне арналған Р.Сыздықова, С.Исаев, Т.Қордабаев, Ә.Құрышжанов, Н.Уәлиев т.б. ғалымдар еңбектерінде талданды. Ғалымның еңбектерінің мәнділігі, құндылығы туралы Ә.Қайдар, А.Хасенова, Ш.Сарыбаев, С.Омарбеков т.б. ғалымдар мен кейінгі жас ғалымдар А.Омарова, Г.Әмірованың зерттеу еңбектеріндегі пікірлерін атауға болады.
Дегенмен Ы.Маманов еңбектері тіл білімі тұрғысынан жеткілікті түрде зерттеліп, өз бағасын толық алған жоқ. Бұған қатысты ғалым жөнінде білдірілген Қ.Есенов пен М.Томанов, М.Серғалиевтің 1963, 1967 жылдары «Қазақстан мұғалімі» газетіне берген мақалаларындағы жылы лебіздері мен Н.Уәлиұлының «Көрнекті ғалым Ы.Е.Мамановтың ғылыми концепциялары туралы» атты ғылыми мақаласын (А., 2007) айтуға болады.
Доцент Ы.Е.Мамановтың қаламынан туған ірілі.уақты мақалалары, тезистері, көлемді еңбектерінің саны 70.тен асады. Көзі тірісінде жарық көрген еңбектерінен басқа ғалымның ҚР ҒА Тіл білімі институты
        
        ӘОЖ  811.512.122`366
Қолжазба құқығында
ШӘРІПЖАНОВА ҒАЛИЯ ҒАБДОЛЛАҚЫЗЫ
Қазақ тілі морфологиясы жөніндегі ілімдердің қалыптасуы мен дамуы
(Ы.Е.Маманов еңбектері ...... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс Қазақ ... ... ... ... тіл ... ... орындалды
Ғылыми жетекшілер: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Г.О.Әмірова
Жетекші ұйым: Абай ... ... ... 2007 жылы 25 ... сағат 16.00-де ҚР БжҒМ
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі ... ... ... және ... тілі ... бойынша филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы
қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2007 жылы «25» қарашада таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым ... ... ... ... І Р І С П ... ... ... зерттеуші ғалымдардың басшылыққа алатын историзм
принципі бойынша, әр дәуірде қалыптасқан, өмір сүрген алуан түрлі ... ... сол өз ... тұрғысынан бағаланып, олардан бұрын
не бар еді, бұлар оған не ... ... ... ... ... деген тұрғыда қаралуы керек. Қазіргі заман тіл ... ... биік ... ... келе ... кең ... көп ... ілім.
Оның құрамында әртүрлі лингвистикалық ... ... ... ... бар. Оның ... бүгінгі күйін басқаларынан
бөлініп алынған жеке бір ... я ... жеке бір ... ... оған ... жетпейді. Сол бағыттарды, мектептерді, әдіс-тәсілдерді
бірлікте алып қараған жағдайда ғана тіл ... ... ... ... түсінуге болады.
Осыған орай, жекелеген ғалымдардың мұрасын оқып-үйрену – ғылым үшін,
оның болашағы үшін аса маңызды қажеттілік. ... ... ... тіл ... ... бірі түркі тілдерінде, ғылым туралы ғылым
ретінде әбден орныққан, ... ... ... ... Қазақ тіл
білімінде бұл мәселе 1970-ші жылдардан ... ... ... и лексики казахского языка в ... ... 1971) атты ... диссертациясында қарастырылып, одан кейін жеке
ғалымдардың мұралары монографиялық тұрғыда зерттеле бастады. Бұл ... ... ... ... О.Жұбаева еңбектерін
атауға болады.
Осымен байланысты “қазақ тіл ... ... ... ... ... ... концепциялары қай мектеп өкілдерінің тұжырымдарымен
үндес келеді” деген мәселе төңірегінде ізденгенімізде айтулы ғалымның жалпы
тіл білімі, қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... кездегі қол жеткен биігінен күні бүгінге дейін
маңызын жоймағаны байқалды.
Ғалымның ғылыми танымы қазақ тіл ... ... ... ... С.Исаев, Т.Қордабаев, Ә.Құрышжанов, Н.Уәлиев ... ... ... ... ... ... құндылығы
туралы Ә.Қайдар, А.Хасенова, Ш.Сарыбаев, С.Омарбеков т.б. ... ... жас ... ... ... ... еңбектеріндегі
пікірлерін атауға болады.
Дегенмен Ы.Маманов еңбектері тіл білімі тұрғысынан ... ... өз ... ... ... жоқ. ... қатысты ғалым жөнінде
білдірілген Қ.Есенов пен ... ... 1963, 1967 ... мұғалімі» газетіне берген мақалаларындағы жылы ... ... ... ... ... ғылыми концепциялары туралы»
атты ғылыми мақаласын (А., 2007) айтуға болады.
Доцент Ы.Е.Мамановтың ... ... ... ... көлемді еңбектерінің саны 70-тен асады. Көзі тірісінде жарық
көрген ... ... ... ҚР ҒА Тіл ... ... ... ... 2007 жылы “Ы.Маманов. Қазақ тіл білімінің
мәселелері” атты шығармалар ... ... ... ... атап ... ... – қазақ тіл білімінің әр саласына қалам тартқан ғалым.
Қазақ тіл білімінің ... ... ... ... шолу ... мақалаларда ғалымның құнды пікірлері
ескеріліп, талданды. ... бір ... ... 2002 жылы ... ... көрген “Қазақ грамматикасын” ... ... ... ... ... ... категориясына байланысты зерттеушінің
тұжырымдары, көзқарастары, пікірлері негіз етіп алынғаны көрінеді. Дегенмен
оның морфологияға ... ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде қарастырылып, арнайы зерттеу объектісі болған емес.
Ы.Е.Мамановтың зерттеушілік жұмысының арқауын ең ... ... ... мәселесі, оның категориялық ерекшеліктері, грамматикалық
сипатары айқындайды. Осы мақсатқа сәйкес, қазақ тілінің табиғатына, атап
айтқанда, ... ... ... жіті ... ... ... түрде орыс грамматикасымен байланыста қарастырады. Жалпы ... ... ... ... Тіл дамуының ... ішкі және ... ... мен ... анық ашып
көрсетеді. Кешенді әдістер арқылы материалдарды жинап, өңдеп, ... ... ... ... қорытындылар жасайды.
Типология тілдік жүйенің әртүрлі деңгейде бірігу белгілерінің белгілі
типтері мен ... ... ... ... белгілі. Әртүрлі
тілдердегі тілдік белгілердің ... ... ... ... ... келетін кейбір жалпы заңдылықтардың (құрылымдық белгі, заң,
ерекшелік, ... ... ... Бұл ... тіл ... универсалдар деп атау қабылданған. Мысалы, орыс, ұйғыр ... ... ... ... ... басқа тілдермен салыстыра,
салғастыра қарайды, нәтижесінде қазақ тіл білімінің ғылыми негізін қалауға
ат салысады. ... ... кез ... ... өзіндік табиғатына сәйкес
зерттеу үшін тілдерді салыстыруда, салғастыруда ... бір ... ... ... ... ... өзінің ретімен, орынды пайдаланғанды
ұсынады: ... ... ... грамматикалық құбылыстарының жүйелі
тәртібін, заңдарын басшылыққа ... сол ... ... бір ... күштеп
ендіру тіл біліміне үлкен қиянат”, – деп жазады [1].
Зерттеудің өзектілігі. Ы.Е.Маманов жоғары оқу орындарында ұзақ ... ... ... ... ... ... ғалымның көзін көрген, дәріс
алған шәкірттерінің дені - тіл мамандары, ... ... ... ... өз ... терең меңгерген білгір ғалым болғандығын үлкен
құрметпен еске алып, морфология ... ... ... сол ... ... пікірлері мен ғылыми тұжырымдарының қазіргі тіл білімінің жаңа
бағыттарымен, өзекті мәселелерімен ... ... ... ... Алайда, қазақ морфологиясы бойынша кейінгі жас ... ... ... мүлде аталмайтындығын да атап айту керек.
Бұл ғалымның зерттеу еңбектерінің жоғары оқу орындарына арналған оқу ... ... ... ... Морфология бойынша жоғары оқу орындарына
арналған оқу құралы А.Ысқақовтың авторлығымен шығып, ол бірнеше рет қайта
өңделіп, күні ... ... осы ... ... ... ... осы сала ... арнайы ізденгендер болмаса, көпшілік біле
бермейді.
А.Ысқақовтың авторлығымен жарық көрген “Қазіргі қазақ тілі” еңбегінің
морфологиялық зерттеулердің көш ... ... ... ... дау ... сөздің морфологиялық құрылымынан бастап, қосымшалар, олардың жіктелуі,
сөз таптары, морфологиялық категориялар т.б. негізгі мәселелердің барлығы
қамтылған. ... ... ... ... ... ... бұл
оқулықта айтылған тұжырым, қағидалардың қайта қарауды, тереңірек ... ... ... ... екендігін қазіргі қазақ тіл білімінің барысы
байқатып отыр.
Ы.Е.Маманов ... осы ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы келетін немесе одан өзгеше сипаттамалар
берілген пікірлер кездеседі. Әсіресе, ғалым шығармашылығының бір ерекшелігі
– Ы.Е.Маманов тіл ғылымының қай ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, даусыз мәселелерді қайталамай, үнемі
мәселе етіп қоятындай тілдік ... ... ... ... ... ... болсақ, қазақ тіліндегі қосымшаларды ... ... ... қарауы, әлі де әртүрлі пікір қалыптастыруға негіз болып ... ... ... ... етістіктің грамматикалық топтарына
байланысты құнды пікірлері қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... грамматикасын қалыптастыруға
қосылатын құнды көзқарас, тұжырымдары деп санаймыз. Міне осы айтылғандар
зерттеу нысанына алынып отырған тақырыптың ... ... ...... ... тілі морфологиясының өзекті
мәселелеріне қатысты іргелі зерттеулері, пікірлері мен ізденістері.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... ... ... танымы мен өзіндік көзқарастарын ғалымға дейінгі және
қазіргі ... ... ... ... ... түркітану
іліміндегі, оның ішіндегі ... тіл ... ... ... ғылыми
мұрасына лайықты бағасын беру. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... қойылды:
- ғалым зерттеулеріндегі етістік тұлғаларының лексика-грамматикалық
қызметтеріне сәйкес жіктелуі (негізгі және функциялық етістіктер);
- қосымшалардың қызметіне орай топтастырылуы;
- қазақ ... ... және ... ... ... қызметі,
функционалдық деңгейде түбір және модификациялы етістіктерге
ажыратылуы;
- ... ... ... ... ... қатысты
тұжырымдарының ғылыми-теориялық деңгейін қазіргі тіл білімі ... ... тіл мен оның ... ... қазақ тілінің терминдері
жөніндегі пікірлерінің мәнін ашу.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
- қазақ ... ... ... Кеңестік кезеңіндегі
қалыптасуы мен даму ... ... ... ... концептуалды тұжырымдар өзге ... ... ... ... ... ... ... негіздері ашылып көрсетіледі;
- қазақ тіл білімінде қазақ тілі ... ... ... ... ... шолу жасалып, Ы.Мамановта ол
мәселелердің қандай шешім тапқаны анықталады;
- Ы.Мамановтың қазақ тілі морфологиясын ... пән ... ... ... ... орны, мақсаты анықталып, соның нәтижесінде ғалымның
ғылыми лингвистикалық мұраларының құндылығы айқындалады.
Зерттеу ... ... және ... маңызы.
Жалпы тіл білімі жекелеген тілдерді зерттеудің негізінде дамиды.
Сондықтан жекелеген тіл білімі өкілдерінің ... ... тіл ... ... ... мен ... оның ... өкілдерінің
алатын орны мен рөлін анықтауда ерекше маңызды болып табылады. Қазақ ... ... ... ... ... теориялық
көзқарастарын, ой-тұжырымдарын, ... ... ... ... ... саласының қалыптасу, даму тарихын қазіргі тіл білімінің ... жаңа ... ... ... ... ... жол
ашады.
Зерттеуде алынған нәтижелер және зерттеу материалдары оқулықтар мен
оқу ... ... ... ... ... грамматика бойынша
лекциялар курсында кеңінен қолданылады. Жұмыстың кейбір деректері ғалымның
еңбектері туралы энциклопедияларда, қазақ тілі ... ... ... тұжырымдар.
- көрнекті, айтулы ғалымдардың лингвистикалық мұрасын зерттеу,
бағалау, қазіргі тіл ... ... ... ... ... ... аса маңызды мәселе болып табылады;
- қазақ тіл білімін дамытуға үлес қосқан айтулы ғалымның ... ... ... негіздерін көрсету тілді зерттеуді ... аса ... ... ... мектеппен байланысын, қандай ғылыми-теориялық
бағыттарға сүйенгенін, қандай тәсілдер қолданғанын ... ... ... ... ... зерттеуде маңызы зор;
- тіл ғылымы жетістіктерін қаншалықты пайдалана алғанын көрсету;
- қандай ғылыми әдістерді қолданғанын, тілдің дамуына әсер ... ... ... факторлардың өзара байланысын көрсете алғанын саралаудың мәні
аса зор. Туыстас тілдердің, жүйесі туыс емес тілдердің деректерін ... ... қол ... ... ... аса қажет.
Зерттеудің дереккөздері. Жұмысты жазу барысында Ы.Е.Мамановтың
морфологияға қатысты ... ... ... оқулықтары, ғылыми
мақалалары мен жасаған баяндамалары, лекциялар курсы, зерттеу нысанына
қатысты ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов,
Қ.Кемеңгерұлы, А.Ысқақов, К.Аханов, А.Қалыбаева, ... ... т.б. ... сондай-ақ ғалымның пікірлеріне талдау жасап,
оның теориялық тұжырымдарын дамытқан С.Исаевтың еңбектері жұмысқа теориялық
және методологиялық негіз ретінде пайдаланылды.
Зерттеу әдістері. ... жазу ... ... талдау, жүйелеу,
жинақтау, тарихи-салыстырмалы, статистикалық, қорыту ... ... ... тақылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі
мазмұны мен нәтижелері төмендегідей халықаралық және республикалық ... ... ... және ... тіл ... атты ... ... конференция (Алматы, 1999), «Көлік-коммуникация кешеніндегі
техникалық терминдердің қазіргі жағдайы және ... ... ... конференция (Алматы, 2005), «Современные технологии и
практика преподавания языка и ... атты ... ... конференция (Алматы, 2005). ҚР БҒМ А.Байтұрсынұлы ... ... ... жанындағы «Лингвистикалық жұма» ... ... ... ... ... ... 9 мақала
жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспе, екі ... ... ... ... ... ... берілді.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... деп алынып, бұған ... ... ... бес
тармақта қарастырылды.
1.1 Сөздің морфологиялық құрылымы. Адам санасында ... ... ... ... бірлікте емес. Сол себептен әр халықтың
тілі әр басқа. Әр тіл өзінің ішкі дамуына сәйкес әр ... ... ... ... ... ... Сөз және сөздің грамматикалық
құрылымы туралы анықтама беру үшін, басқа тілдерде ... ... ... ... ... ... материал негізінде
анықтап алу қажет.
Сөздердің грамматикалық ... ... ... ... ... ... ол ... тұлғаларға бөлінеді деген мәселеге тоқталады. Сөзге анықтама
берудің әртүрлілігі қай ғалымның қандай тілді зерттеп, қай тұрғыдан айтқан
пікіріне ... ... ... келе ... Сол ... ... тілдерін
зерттеуші мамандар тарапынан сөзге берілген анықтамалар ішінде ... ... ... Оған ... (1963), ... ... анықтамаларды, сондай-ақ белгілі қазақ ғалымы Н.Сауранбаев
дәлелдемелерін келтіруге болады. Тілші-ғалым ... сөз, ... ... ... ... ... басқаша. «Қазіргі қазақ
тілі» еңбегі мен «Сөз, морфема, қосымша ... ... атты ... сөз бен түбір морфеманың өзіндік айырмашылықтарын ғылыми негізде
сипаттап көрсетеді [1, 18-20 б.], [2, 6-8 ... ... ... ... ... ... ... тек
сөз құрамында қолданылатын сөз бөлігі» дейтін анықтаманың флективті
тілдерге бірдей ... ... ... ... аударады.
Орыс тілі – флектив (жүйелі) тіл, ал қазақ тілі – ... тіл. Орыс ... ... ... ... ... ... лексика-
грамматикалық формалар (словоформа), яғни орыс тіліндегі сөздер түбір ... ... ... ... деп екі ... ... ... қазақ тіліндегі негізгі түбір сөздерді, орыс
тілінің үлгісімен механикалық түрде, морфемаға жатқызу ... ... ... ... сөз ... дербес сөз емес, ол – «сөз мұқылы» ғана. Орыс
тілінде сөз бөлшектеріне бөлінбейтін ... род ... зат ... Олар ... ... ... ... тіліндегі түбір
сөздер тәрізді өзінің бастапқы қалпын сақтайды. Бірақ бұлар зат есімнің
мужской ... ... ... ... болып саналады. Ал, қазақ
тіліндегі түбір ... ... ... ... олар сөз таптарының форма
тудырушы қосымшаларымен түрленгенде ғана грамматикалық формаға ... [1, ... ... ... жөнінде пікір алалығы түркі тілдерін
зерттеушілер арасында жиі ... ... ... ... тудырушы
қосымшалар мен жалғауларға берілген түсініктемелер әлі де ... ... ойға ... ... ... ... қосымшаларды тілдік материалға
сәйкес, тілдің аглютинативті табиғатына сүйенген ғалым Ы.Е.Маманов сөз
тудырушы және ... ... деп екі ... ... қарау арқылы ғана сөздің
морфологиялық құрылымын лингвистикалық тұрғыдан дұрыс тануға болады ... Қос ... ... ... тілі ... ... ... Сонымен байланысты сөзжасам және сөзтүрленім қызметін көбінесе
қосымшалар атқарады. Қосымша термині алғашқы ... ... ... делініп түрліше аталды. «Қосымша» терминін алғаш
қазақ тіліне енгізген ... ... ... ... ... ғана ... мағынасын өзгертпейтіндерді – жұрнақ деп атаған.
Қ.Жұбанов болса, ... ... ... ... терминін қолдануды
ұсынған.
Ал Ы.Е.Маманов қосымшаларды, ең алдымен, не сөз жасайтын қосымшалар
не ... ғана ... ... деп ... ... деген концептуалды пікір
ұсынады. Кейін Ы.Мамановтың осы концепциясын ... ... ... осы ... ... ... Ғалым еңбегінде қосымшаларды осы
үлгіде жіктеуде ... ... Ол ... ... бір ... – функциялық қосымшалар деген бөлікті қосады. Бұл қосымшалар - -дай,
-дей, -ша, -ше, -сыз, -сіз, -ғы, -гі ... ... бұл ... сөз де ... ... да тудырмайтын, контексте ғана өмір сүретін
сөзжасам қосымшаларының ерекше қолданысы деп атайды [5, 226 ... тіл ... ... сөз ... қосымшалардың тілдік табиғаты
туралы ең алғаш тың пікір айтқан ... ... ... ... ... ... тілі ... өзекті мәселелеріне, оның
ішінде сөзжасам мен формажасамның аражігі мен есім сөз ... ... ... қосымшалардың сөзжасамдық, формажасамдық қызметтерін
анықтауға арналған. Ы.Е.Мамановтың жетекшілігімен шәкірті Қ.Шаяхметов «Екі
функциялы ... ... ... ... қорғады (1973).
Қазақ тіл білімінде жоғарыда аталған қосымшалар Ә.Болғанбаев,
Ә.Төлеуов, ... ... ... ... т.б. ... сөзжасамдық қырынан біржақты ғана қарастырылған.
Бұл аффикстердің ... ... ... ашып ... ... баса ... аударған Ғ.Мұсабаев пен Н.Оралбаева болды.
Бұдан кейінгі ... ... ... ... әр ... ... аталған қосымшалар туралы айтқан Ы.Е.Мамановтың
пікірлеріне жүйелі түрде талдау жасалады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... [6] .
1.3 Профессор Ы.Маманов қазақ тіліндегі шырай категориясы ... ... сын ... ... ... ... біраз ғалымдарымыздың
үлес қосқандығы белгілі. Алайда шырайдың грамматикалық топтарына қарай
бөлуде бірізділіктің жоқтығы байқалады. ... ... ... –қыл,
-ғыл, -қылт, -тым, -шыл, -шіл, -ғыш, -гіш жұрнақтары салыстырмалы ... ... Яғни ... ... анықтауда қандай принципке
сүйенеміз деген ... басы ашық емес ... ... ... ... ... екі ... жағдайға баса назар аударған. Оның бірі ... ... ... ... ... ... сөзжасам
жұрнақтарына жатқызу керек пе, әлде шырай категориясында қарала ма деген
сұрақ болса, екіншісі – жай ... ... ... ... ене ... ... бір түрі ... грамматикалық қатарға (граммема) жата ма
деген мәселе.
Қазақ тіл ... ... ... грамматикалық сипатына
А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, ... ... ... ... С.Исаев т.б. ғалымдар арнайы тоқталған.
Ы.Маманов нөлдік форма теориясын сөз ете ... жай ... ... деп ... ... ... етіс түрлерінің жоқ екеніндігін, олардың тек
түбір сөздермен тұлғалас келетінін дәлелдейді [2, 76-77 ... жай ... ... ... ... ... қолдаған
[5, 140 б.].
...Сонымен, Ы.Маманов шырай категориясына ... екі ... ашып ... бірі – шырай категориясындағы жай шырай деп аталатын
түрінің шырай ... бола ... оның ... ... формаларына негіз
болатын түбір сөз екендігі, екіншісі – ғыш, -шыл, -қай т.б. жұрнақтарының
шырай ... ... ... грамматикалық абстракция
жасамайтындықтан сөзжасам қосымшаларына жатқызу қажеттігі. ... ... да бір ... ... сол тілдің тілдік заңдылығына
бағынуы керек. Олай болса, шырай жұрнақтарын сөзжасам қосымшалары мен ... ... ... ... бойынша саралаған ғалым
пікірлерінің құндылығы дау тудырмайды.
1.4 Қазақ тіліндегі көптік форма ... ... ... ... тіл
білімі жөніндегі оқулықтарда арнайы баяндалады. Түркі тілдерін зерттеген
ірі ғалымдарымыз ... ... ... ... көптік категориясы жайлы пікірлер айтылған. Ал қазақ тілінде
бұл мәселеге ... бірі ... ... ... ...... (1940). Сондай-ақ Н.Оралбаева (1959), А.Д.Данияров ... (1965) ... ... ... ...С.Исаевтың ... ... ... ... ... функциясы жайлы айтқан
пікірі шын мәнінде ... ... оның ... ... ... анық. Көптік жалғаудың жалғаудың ... ... осы ...... ... мәселесінде ескерілуі
қажет.
Ы.Маманов көптік формаға байланысты мынадай ... ... ... ... көптік форма біреу-ақ. Ол –лар, -лер, -дар, -дер,
-тар, -тер ... ... ... ... ... ... өзіне
тән грамматикалық мағынасы болады. Кейбір грамматикалық форманың ... ... ... ... ... ... формалардың бірнеше
мағыналық қырлары болуы мүмкін» [1, 31-36 б.]... ... ... бір ... ... ... берілу тәсілі бар. Яғни, «функция
әртүрлі тілдік құралдар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін және бір ... ... ... ... ... [Тіл ... сөздігі.А.,1998. 417 б.].
Ы.Е.Маманов көптік ұғымның түрлі ... ... ... ... әр ... деу ... екенін дәлелдейді. Функционалды грамматика тұрғысынан
келгенде, ғалымның ... біз ... ... деп ... ... ... грамматикасындағы нөлдік форма туралы. Тіл білімінде
кейбір грамматикалық формадағы сөздер грамматикалық ... ... ... ... форма термині ғылымда нөлдік жалғау, нөлдік
морфема, нөлдік форма, ... ... ... ... т.б. ... ... ... форма теориясының пайда болуына Фердинанд ... ... ... ... ... болды. Ф.Соссюр грамматикалық мағына
білдіруші көрсеткіші жоқ сөз ... ... сөз ... ... ... өзгешелігі арқылы танылады дейді.
Нөлдік форма жайлы ... ... ... ... Ол атау септік формасын ең алғаш рет басқа ... ... ... ... бере ... көрсеткіші жоқ нөлдік форма деп
таныған.
1960 жылдардан бастап нөлдік ... ... ... ... ... ... Ю.С.Маслов, П.С.Кузнецов, И.П.Иванова, А.М.Пешковский т.б.
ғалымдар нөлдік ... ... ... ортаға салып, әртүрлі терминдер
ұсынды.
Қазақ тіл білімінде Ш.Х.Сарыбаев, Н.Т.Сауранбаев, Ә.Төлеуов, А.Ысқақов
т.б. ғалымдар еңбектерінде ... ... ... ... ашық, жасырын қолданылуымен байланысты айтылып келді. Аталған
ғалымдардың ой-пікірлері ғылыми мақалаларда, қазақ тілі ... ... Бұл ... ... ... ... ... тілінде нөлдік форманы Ы.Маманов, С.Исаев, ... ... ... Ғалымдар еңбектерінде бұл тілдік құбылыс
алдыңғы аталған ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан емес, нөлдік морфема
терминдерімен аталады.
Ы.Маманов еңбектерінде нөлдік формаға ілік, барыс, ... ... ... мен ... ... 2-жақ ... ... жатқызылады. Ал атау
септікті бұл қатарда қарамайды. Н.Оралбаева мен С.Исаев еңбектерінде атау
септік ... ... ең ... ... ... ... Бұл ... жасырын формаларын, тәуелдік жалғау (біздің ауыл), жіктік
жалғаудың ... ... 2-жақ ... ... рай ... ... форма деп
анықтайды.
Кейінгі ғылыми зерттеулерде нөлдік форма грамматиканың ... ... аяда ... ... А.Қ.Омарова «Қазақ ... ... ... және ... ... атты докторлық
диссертациясында бұл ұғымның ... да ... ... ... ... ... аталған еңбекте нөлдік морфеманың семантикалық-
функционалдылық ерекшеліктерін ашу ... ... ... ... ... ... жалғаулары мен т.б. грамматикалық
формалар) және сөзжасамдық нөлдік морфема деп саралап алады. Бұл ... ... ... ... ... жалғауларының ашық және жасырын келуін (нөлдік форманы) бірнеше
жылдар бойы түркі тіл білімін ... ... ... байланыстырып келді. Олардың бір тобы бұл категорияның түркі
тілдерінде бар екендігіне түрлі дәлелдер келтіреді. М.Балақаев ... ... ... (1961) ... ... не белгісіздікті
мағыналық белгілілік я белгісіздікпен бір деп ... ... ... оның ішінде қазақ тілі үшін ... ... ... ... ... қосымшасы жоқ деген тұжырым
жасайды. Алайда ғалым ондай мағыналық айырмашылық қазақ ... ... ... ... ... ... де ... айтады.
Ы.Е.Маманов қазақ тілінде белгілілік-белгісіздік категориясы бар деп
көрсетеді. Олардың арнаулы грамматикалық көрсеткіштерін де анықтайды. ... ілік ... ... ... келу ерекшеліктерін қазақ
грамматикасындағы белгілілік-белгісіздік ұғымымен байланысты ... ... ... ұсынады. Мысалы, ілік және табыс септіктерінің ашық келуі
белгілілікті көрсетеді. Осыған байланысты кісі ... ... ... ... үйі – Асан үйі деп ... ... пайымдауынша,
ілік, табыс септіктерінің түсірілмей айтылуы – ... ал ...... ... ... болады. Сондай-ақ, бір, біреу
есімдіктері белгісіздік мағынаның көрсеткіші болып табылады деп есептейді.
Белгісіздік мағына, ұғым тіл ... әлі де ... ... ... ... ... ... «бір», «біреу» сияқты екі-үш сөз бен
табыс септіктің жасырын түрімен ғана байланыстыру жеткіліксіз. ... ... ... ашу үшін ең ... ... ... жағынан,
яғни осы белгісіздік ұғымын білдіруі жағынан талдау жасау ... ... ... сөз ... ... да айқындауға болады деп
есептейміз. Мысалы, зат есім болатын ағаш ... ... ... ... ... ... ұғым болса, сын есімнің заттанған түрінде
ғана белгісіздік ұғым бар (Белсенділер алдыға шықты). Сан есімнің ... ... ... шамасы) белгісіздік мағына болса, бұл ... ... ... ... ... ішінде грамматикалық категорияға бай, күрделісі –
етістік ... ... ... мағына түбір етістіктерде де кездеседі.
Белгісіздік ұғымы етсітіктің шақ ... ... ме ... ... ... ... ... етістіктерде де кездеседі.
Жалпы алғанда бұл категория туралы мәселе жеке зерттеуді қажет етеді.
Ы.Е.Мамановтың етістік теориясы: тұжырымдамалары мен ... ... ... ... ... ... күрделі етістіктер және көмекші
етістіктер, сондай-ақ ... ... ... рай, шақ ... ... үлесі көрсетіліп, оларға мағыналық-құрылымдық
талдау жасалды.
2.1 Түбір етістіктердің мағыналық ерекшеліктері. Тілдің сөздік қорының
баюы, молаюы түрлі тәсілдер арқылы болса, солардың көне ... ... ... ... даму ... сөз дыбыстық, морфемдік құрамын
өзгертпей-ақ бірте-бірте өзіне жаңа мағыналарды ... ... ... ... бір сөз бірнеше лексикалық мағына білдіреді, тілдегі
қызметі ... ... даму ... сөз саны ... сөздердің
мағыналық мүмкіндігі әлдеқайда өседі.
Түркі тілдерінде етістік семантикасы біршама зерттелген. Атап ... (1961), ... ... (1961), ... И.К.Кучкартаев (1977), А.К.Алекперов (1980), А.А.Цалкаламананидзе
(1973), М.Оразов (1983) т.б.
Қазақ тілінде грамматикатанушы ... ... ... арнайы
зерттеулер жүргізіп, монографиялар жариялаған. ... әрі сөз ... әрі ... сипатын қоса талдаған зерттеулерден А.Қалыбаева
(Хасенова), Ы.Е.Маманов, А.Ысқақов, ... ... ... ... ... тілі ... түбір етістік дейтін межеге
сыйдыруға келетін сөздерді іс-әрекет, амал, ... ... ... жағынан қарастырып, оларды бірнеше лексика-семантикалық топтарға
бөлуге болатынын атап көрсетеді. Ұйымдастыру, ... ... ... ... етістіктер де лексика-семантикалық топтардың құрамына
енгізілген. Жұмыста басқа түркі ... ... жаңа ... да ... ... ... принциптері ашып көрсетілмеген [9,
127 б.].
М.Оразов 1983 жылы «Семантика казахского глагола» тақырыбында ... ... ... 12 ... тобын
көрсетеді. Ғалым етістіктерді мағыналық ... ... ... ... ... бөлгенімен, морфологиялық белгілерін де
негізге алып отырған.
А.Ысқақов оқулығында етістіктер ... ... ... ... ғылыми принциптері көрсетілмеген (1991).
Ы.Мамановтың етістіктерді басты ерекшеліктері жағынан бірнеше топқа
бөлуінде басқа ... ... ... бар. ... ... ... топтастырудағы ұстанған принципі Г.А.Золотова,
А.В.Бондарко, З.Ахметжанованың функционалды ... ... ... ... ... ... ... «негізгі түбір
етістіктерді семантикалық жақтан мағыналық топтарға жіктеуге келмейді,
морфологиялық және синтаксистік тәсілдерінің белсенді ... ... ... ... ... ... бөлуге болады» деген тұжырымы
қазіргі функционалды семантиканың негізгі принципі. ... ... ... ... ... ... көрсеткен
ғалымдардың бірі. Қазіргі кезде етістіктің жекелеген лексика-семантикалық
тобы арнайы зерттелуде.
2.2 Етістік түбірі және оның семантикалық, ... ... ... Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар бұл еңбектерге ... ... ... Қ.Жұбанов
(1936), С.Аманжолов (1938), ... пен ... (1942) ... ... ... ... пен салт ... және болымсыз етістік, етіс категориясы, рай, шақ, ... ... мен ... ... ... ... бірге, кейбір
толықтырулар мен лингвистикалық атаулар тиянақталып, ... ... да, ... бір ... жүйе ... сақталып келеді деуге әбден
болады.
Ы.Маманов қазақ тіліндегі етістік формаларын лексика-грамматикалық
қызметтеріне қарай, ең ... ... ... және ... етістік деп
екіге бөліп, одан кейін негізгі етістіктің өзін түбір етістіктер ... ... ... ... етістіктерге етістіктің
лексикалық амғынасына ие ... ... ... етістіктерге
белгілі қосымшалар немесе көмекші ... ... ... ... білдіретін етістік формаларын жатқызады...
Ғалымның етістік түбіріне байланысты айтқан ой-пікірлері ... ... ... септігін тигізіп қана қоймай, кейбір пікірлерге
өзгеше қырынан үңіліп, ... ... ... ... ... еңбектерінде көрсетілгендей, етістік түбірінің бұйрық райдың 2-жағы
емес, ол екеуінің екі нәрсе екенін ... тағы бір ...... ... ... көне ... –ың, -ің, -ғыл, -ғын тұлғасында
болуы. Қазақ тілінің сөйлеу тілінде ... ... ... ... Қысқасы, етістік категориясының жіктелу жүйесінің 2-жақ ... ... ... ... сипатта келеді.
Етістік түбіріне қатысты тағы бір көңіл аударарлық нәрсе – туынды түбір
(туынды етістік, ... сөз) ... ... өз ... ... әрі қиын ... ... арнағандығы
байқалады. Оның 1973 жылы жарық көрген «Лекциялар курсында» ... ... ... ... ... ... жүрген) сөзжасам мен
форма тудыруға қатысты тілдік жүйе, заңдылықтар тұрғысынан қарастырылып,
тың пікірлер ... сөз ... ... ... тіл ... әлі де бір ... келе ... мәселенің бірі – етістіктің көрініс (вид) категориясының
формалары ... ... ... бір топ ... тілдік сипатымен
байланысты. Аталған категорияға жатқызылып жүрген –қыла, -кіле, ... ... ... ... -імсіре тәрізді жұрнақтар туралы әртүрлі
пікірлер айтылған. Бұл қосымшаларды И.Ұйықбаев, А.Ысқақов т.б. ғалымдар сөз
түрлендіретін ... ... ... ... ... Қ.Қасабекова, Б.Шалабаева, Ы.Мамановтар сөз тудырушы
жұрнақтар ретінде анықтайды.
Біз жоғарыда аталған ... ... ... ... етіс жұрнағы
деп алып, қалған тұлғаларды туынды ... ... ... ... және ... қосымшаларды жіктеуге байланысты ұсынған
концепциясын басшылыққа алып, мынадай белгілерін көрсетеміз: 1) аталған
жұрнақтар ... ... ... ... грамматикалық абстракция
жасай алмайды; 2) түсіндірме, екі тілдік сөздіктерге ... 3) ... ... ... сөз ... ... толықтырады. Ал жоғарыда
Ы.Маманов грамматикалық қосымша ретінде көрсеткен ... ... ... ... ... ... әсіресе талғап жалғану шартына
сай келмейді, яғни ол ... ... ... кез келген етістік
түбіріне жалғанады. Етістіктің қолданысына статистикалық зерттеу жүргізген
ғалым С.Мырзабеков ... саны ... тең ... ... ... [10] . Яғни ... -ңкіре формасы, сонымен қатар етіс формалары
жалғанған етістіктер де сөздікте қамтылған деген сөз. Демек, -ңқыра, ... ... ... ... қатарда беру-бермеу мәселесі
шешілуі тиіс.
2.3 Ы.Е.Маманов еңбектерінде күрделі етістік ... ... ... ... ... де, қиыны да – күрделі сөз мәселесі.
Басқа түркі тілдеріндегідей қазақ тіл ... ... сөз бен ... ... XIX-XX ғ.ғ. ... ... алына бастады.
Түркітануда күрделі сөзге қатысты пікір айтқан және арнайы зерттеу
нысаны еткен еңбектерде ... ... ... және жасалу тәсіліне
қатысты сөз болды. Бұл орайда Н.К.Дмитриев, Н.А.Баскаков, ... ... ... сынды түркітанушылар еңбектерін атауға
болады. Қазақ тіл білімінде профессор Қ.Жұбанов 1930 жылдардың ... ... ... ... ... де ... бір ғана мағынаны білдіріп,
бір ғана заттың атауы болады т.б. дей ... ... ... ... мен ... ... көрсеткен [11]. Қазақ тіл білімінде күрделі
сөз мәселесін арнайы сөз ... оған ... мән ... оның ... Н.Оралбаева, В.А.Исенғалиева, Б.Қасым т.б. еңбектері ерекше
аталады. Күрделі сөз жайында ... ... ... ... ... ... сынды зерттеушілердің көзқарастарында,
пікірлерінде айтарлықтай алшақтық ... ... ... ... ... айырмашылықтар кездесіп қалады.
Қазақ тілінде көп уақытқа дейін күрделі етістік етістіктің аналитикалық
форманттары тұрғысынан зерттеліп ... ... ... XIX ... ... басталғанын көрсетеді (1965). Көпшілік түркологтар
аналитикалық етістіктерді күрделі ... ... ... олардың вид, рай,
шақ категорияларының көрсеткіші екенін де көрсетеді. Бұған қарағанда,
күрделі ... ... ... ... ... ... тану түркологияда кең тараған құбылыс екендігі байқалады.
Күрделі етістіктерді арнайы зерттеп, олардың сөз тіркестерімен, ... ... ... ... етістіктермен өзара ұқсастықтары
мен айырмашылықтарын ажыратуда Б.Қасым еңбегінің ... ... ... етістіктер.Докт.дисс. автореф.А.,1992) маңызы зор.
Ы.Маманов күрделі етістік ұғымына аналитикалық формалы етістіктерді ... ... ... ... мұнда етістіктердің тұлғалық жағын ғана
ескерген сияқты. Сөз ... мен ... ... етістіктерді, күрделі
етістіктерді нақты ажыратып көрсетпеген. Дегенмен ... ... ... құбылыстардың ара-жігін ... ... ... ... қырларын ашып көрсетуімен құнды.
2.4 Ы.Маманов еңбектеріндегі көмекші етістік мәселесі және ... өту ... ... ... ... ... көне ... бастап қазіргі түркі тілдерінің барлығында да кездеседі. Ал
қазақ тіліндегі зерттелу тарихы Қазан ... ... ... ... көмекші етістіктердің нақтылы саны анықталып,
зерттелмеген деуге болады. ... ... ... ... ... ... олардың саны нақты көрсетілмейді.
Ы.Маманов пікірінде кішігірім қайшылықтар бола тұрғанмен, ... ... ... қатысты есім сыңарлы күрделі етістікті тіркесті ... деп ... ... ... ... ... күрделі етістіктер
мен аналитикалық етістіктердің семантикалық айырмашылықтарын көрсетті т.б.
Қалып ... ... ... ... ... ... тұр, ... жүр, тұр етістіктері арқылы беріледі. Олар ... ... ... деп ... ... Осы төрт ... ... семантикалық реңктеріндегі нәзік
айырмашылықтарды, бәріне ... ... ... қазақ тіл білімінде
Қ.Жұбанов, ... ... ... Ы.Маманов,
А.Ысқақов, С.Исаев, М.Оразов, Т.Қордабаев, ... ... ... ... өз ... ... ... кеткен. Сондықтан біз
қарастырып отырған тақырып бұрын соңды айтылмай, зерттелмей келген ... ... оның ... белгілері, ерекшеліктері анықталған. Біздің
мақсатымыз ... ... ... ... қай ... осы тақырыпты сөз игі әсері қандай болды, ... ... ... неде ... ... басын ашу болып отыр.
Алғашқылардың бірі болып бұл төрт ... ... ... ...... ... қалып етістіктерінің әрқайсысының
беретін лексикалық, семантикалық мағыналарына қарай оларды дәл осы ... ... ... ... ... сыпат категориясына нақты
тоқталмағанмен, істің жүру ... ... осы төрт ... ... ... білген деп есептейміз [11, 352 б.].
А.Байтұрсынов қалып етістіктерін көмекші етістіктер ... ... ... ... ... ... етістіктерден өзгеше екендігін, яғни
жіктік жалғауы оларға тікелей жалғанатынын, ал болымсыз формада келдгенде
қалып ... ... ... ... ... яғни ... байқаған [12, 244-245 б.].
Н.Т.Сауранбаев «Қазақ тіліндегі көсемшелердің семантикасы ... ... (1942) ... ... ... ... ... көмекші етістіктерді нақты атамағанмен, ... ... ... ... ... ... ... көмекшілік
қызмет атқаратынына бірнеше мысалдар келтірген.
С.Аманжолов негізінен шақтық ... осы төрт ... өз ... тұлғасында болатындығын айтса (1994), аталған төрт ... ... орыс ... салыстыра зерттеген ғалымдарымыздың
бірі Ш.Х.Сарыбаев олардың есімдерше жіктелуін, шаққа, жаққа ... ... ... ... ... ... (1939). ... «Қазіргі қазақ
тіліндегі қалып етістіктері» (1980) атты ... ... ... ... ... ... ... және әбден орныққан формаларына тарихи, ... ... ... А.Ысқақов пікірлерін сараласақ (1991), басқа авторлар
пікірінен онша ... ... ... ... қалып етістіктерінің
негізгі мағыналары мен қызметтерін атқарумен ... ... ... (фазасын), өту сипатын білдіруге дәнекер болса, екінші жағынан,
етістіктің ... осы шақ ... ... ... ... ... Бірақ
ғалымның өзіндік көзқарасы да жоқ емес. Оған ... ... ... атауға болады. Сондай-ақ ғалымның сыпат категориясын
үшке бөліп (қимылдың басталуы, жүріп жатуы, аяқталуы), олардың ... ... үшін ... деп білеміз.
Қимылдың өту сипаты етістіктің дербес грамматикалық категориясы ретінде
түркітануда және ... тіл ... XX ... ... ... ғана
танылса да, қимылдың жасалуындағы түрлі ... ... ... ... ... ... ... сыпат
категориясына байланысты ойларын сарапқа салғанымызда, ғалым, ең ... ... ... сөз ... баса ... аударғанын байқаймыз. Мұны
ғалымның мына пікірінен білуге болады: «Қалып ... ... ... тек ... ... бар». Ғалым қалып етістіктерінің бойындағы шақтық
мағына оларға телулі шақтық мағына емес, олардың ... ... ... да (айталық, қимыл-күйді білдіру – етістіктік мағына; қимылдың ... ...... ... т.б.) ... бар. Ғалымның бұл
пікірін басқа ғалымдар еңбектерінде айтылмаған ерекше жаңалығы деп атауға
болады. Сонмен қатар, ... ... ... ... ... ... етістіктер арқылы сыпат категориясын жасауы туралы ойлары
аналитикалық формалы етістіктер жайындағы күрделі зерттеуге ... ... ... ... мен ... ... ... жіктеуі қазіргі
грамматика талаптарына толық сай келмегенмен, ... ... ... ... ... көрсетіп отыр.
Функционалды грамматикада қимылдың өту сипаты немесе амалдың өту сипаты
деп аталып жүрген ұғым ... ... ... Қалып
етістіктері осы аспектуалдылық мағынаны білдіруде маңызды рөл атқарады.
Олар осы функционалды ... ... ... бір ... ... ... ... етістіктерінң фунуционалды-семантикалық өріс жасаудағы
қызметі функционалды грамматика мамандарының зерттеулерінде айтылып жүр.
Бұл айтылғандардан ... ... тек қана ... семантика
ғана жасайды деуге болмайды. Ол басқа да ... ... ... ... олар ... өту ... ... , ең алдымен, шақтық мағынаны білдіреді. ... ... ... ... ... нақ осы ... білдіру делініп, нақ
осы шақты білдіретін тілдік құрал, соның көрсеткіші ... ... ... бұл ... ... ... ғана пікір. Өйткені шақ тілдік жүйеде
және сөйлеуде екі ... ... ... ... ... ... жұйеде
шақ көрсеткіші болса, сөйлеуде, екі бағытта ... ... ... ... ... шақ көрсеткіші болса, сөйлеуде, яғни сөйлеу
бірлігі – мұны ... сала ... ... ... одан ... ... Ол тек қана нақ осы ... мағынаны ғана білідрмейді,
сонымен қатар шақтық мағынаның басқа да реңктерін беруге ... ... ... мағына функционалды грамматика ... ... ... ... Темпоралдылық функционалды-
семантикалық өрісін жасауда қалып етістіктерінң өзіндік орны, тиесілі
қызметі бар. Олар ... ... ... ... ... ... болып табылады. Демек қалып етістіктері Ы.Маманов көрсеткендей
бір ғана категорияның тілдік көрсеткіші емес, ол аспектуалды, темпоралды,
сондай-ақ ... да ... ... Етіс ... Ы.Маманов еңбектерінде зерттелуі. Қазақ тілінде
етіс категориясы, негізінен, морфологиялық тәсіл арқылы жасалады. Әрбір
етіс түрі ... ... ... және ... етістіктен етіс
формасын жасауға болады. Алғашқы грамматикалардан бастап, 30 ... ... етіс ... бөлініп келді. Бұл категория 50-жылдардан
бастап арнайы зерттеу нысанына алынып, ғылыми негізде ... ... ... ... ... языка» (1951), А.Қалыбаеваның
«Қазақ тіліндегі етіс категориясы» (1951), өзбек ... ... ... ... ... етіс категориясы туралы Б.Чарыяровтың,
башқұрт тілінің етістері жөнінде ... ... ... ... ... үш ... ... (сөз тудырушы, форма
тудырушы, екі функциялы) зерттелгендігі байқалады. Өз ... сөз ... деп ... ... тіл білімінде етіс
категориясын арнайы қарастырған А.Қалыбаева сөз ... ... ... ... ... етіс қосымшаларын форма тудырушы деп
анықтаушылар саны өте көп. ... ... ... Б.А.Орузбаева,
Ф.А.Ганиев т.б. атауға болады.
Қазақ тіл білімінде етісті ... ... ... ... етіс формаларын форма тудырушы қосымшалар қатарына қосады. Бірақ бұл
қосымшалар туралы ... ... әлі ... ... ... ... қосымшалары жалғану мүмкіндігі жоғары қосымшалардың қатарынан орын
алады. Етіс жұрнақтарының сөзге жалғану жиілігіне 10 ... ... ... ... зерттеу жүргізген С.Мырзабеков сөздіктегі етіс
формаларының саны 22 мыңнан асып кетеді. Бұл ... ... ... ... тең деп ... ... етіс қосымшаларының сөзге жалғану
мүмкіндігі мол, олар Ы.Маманов көрсеткендей, грамматикалық абстракция ... ... ... мен ... ... ... ... жоғарыда аталған ерекшеліктерін ескере келе, «етіс
қосымшалары барлық кезде сөз тудыру ... ... ... тек ... ... ... ... категория құрай алады.
Екіншіден, етіс категориялары белгілі бір етістік тобына түгелдей жалғанып,
грамматикалық абстракция ... Ал оның ... ... құрамында келіп,
лексикалық дербестікке жетуі етіс қосымшаларының сөзжасамдық ... ... ... ... яғни ... дамуының нәтижесі деп
қараған жөн», - деп Ы.Маманов, С.Исаев пікірлерімен орайлас тұжырым жасайды
[6].
Ы.Маманов қазақ ... ... ... ... мен етіс
категориясын бір-бірімен тығыз байланыста қарастырады. ... ... етіс ... салт, сабақты етістіктердің грамматикалық
формаларынан туатын семантикалық ұғым деп ... [13, 36 б.]. ... тіл ... етіс ... аспектіден етістіктің грамматикалық
категориясы ретінде қарастырылса, функционалды грамматикада ... ... ... ... ... ... ... етістік категорияларына
негізделгендігі байқалады. Мысалы, аспектуалдылық категориясы құрылымдық
грамматикадағы – қимылдың өту ... (вид) ... ...
шақ категориясына, модалдылық – рай категориясына, персоналдылық – жақ
категориясына негізделген.
Ы.Маманов зерттеулерінде етіс, негізінен, ... ... ... ... ... Етіс категориясын функционалды
грамматика тұрғысынан зерттеу болашақтағы іс деп білеміз.
2.6 Етістіктің ... ... ... мағына және оның берілу
жолдары туралы қысқаша мағлұмат түркі тілдерінің грамматикаларында етістік
бөлімінде, сын есім мен есімдікте, ... ... ... «бар»,
«жоқ» сөздерінің қолданылуына қатысты ... ... ... ... ... тіл ... ... рет сөйлемнің
болымсыз түрін атайды... ... ... ... ... ... тілі» (синтаксис) еңбегінде (1966) хабарлы, сұраулы, лепті
сөйлемдерге ортақ болатын ... түрі ... ... деп ... ... ... ... оның негізінен баяндауыш формасына қатысты
екені көрсетіледі. Т.Әбдіғалиева «Қазақ тіліндегі болымсыздық ... ... ... ... атты ... (1975) ... болымсыздық түрі
туралы Ы.Маманов еңбектерінде толығырақ мәлімет ... ... ... ... ... үш ... (-ма, -ме, ... -па, -пе; -емес, жоқ) арасында әрқайсысының өзіне тән семантикалық
ерекшелігі барын ... ... ... етістіктің болымсыздық
жұрнақтарына байланысты айтқан тағы бір маңызды тұжырымы – ма, -ме, ... -па, -пе ... ... жалғану ретімен байланысты айтылған. Осы
тұлғалардың етістікке жалғану ретін сөзжасамдық тұрғыдан тани ... ... ... ... бірден-бір жаңалығы деп тану ... ... ... ... –ма, -ме, -ба, -бе, -па, ... ... мен ... етістіктердің шегарасын көрсетіп тұратын
белгі ретінде жұмсалады» [1, 21 б.]. Ал ... ... ... ... ... ... ... бұл құбылысты
танып, айтып өтуінің өзі ... ... ... ... ... ... Ы.Маманов қимыл есімі туралы да пікір білдірген. Тіл
білімінде іс-әрекеттің атауы ... ... ... ... ... «қимыл
атауы», «у тұлғалы қимыл ... ... ... ... ... ... беріліп жүрді. Соңғы кездерде «қимыл есімі» деген термин
тұрақталып келеді. Қимыл есімі ... ...... ... алынады.
Бұл қазіргі қазақ тілі тұрғысынан тілдік нормаға сай, әрі жиі қолданылатын
формасы ... ... ... ... бұл ... ... ... барын байқауға болады. Мәселен, А.М.Щербак
монографиясында (1981) қимыл есімдердің 30-40 түрі бар деп ... ... есім ... зерттелу тарихына, тілдік табиғатына тереңдемей-ақ,
Ы.Мамановтың қимыл есімі туралы айтқан пікірлерін ... ... ... ... ... көрсеткіштері ретінде тұйық етістік
формасын (-у), -ғы ... және (-с) ... ... ... ... [13, ... –У тұлғалы тұйық етістікті ғалым әрбір жеке қимылды білдіретін ... ... ... ... деп ... ... түрленуіне (септелу,
тәуелдену, тәуелді түрінде көптік жалғауын ... ... ... ... ... Зат ... айналған тұйық етістік ... ... ... ... үй ... құрал-сайман аттары, мекен-
жай атаулары, ... ... ... зат ... ... ... зат есімдер деп бөліп қарайды. Тұйық ... ... ... зат ... ... екі түрлі белгісіне қарап
ажыратады: 1) сөйлем ішінде контекске ... 2) зат ... ... ... болымсыздық формасын тудырушы –ма қосымшасы жалғанбайды.
Мысалы, ... ... ... «көсеу» сөзінің қимыл есім формасында
тұрғандығы немесе заттық ... ... ... контекс арқылы
анықтаймыз: Көсеу ұзын болса, қол күймейді (Мақал). Күні бойы отты көсеумен
болды. Осындағы екінші ... ... ... ғана –ма, -ме ... Сондай-ақ тұйық етістік тұлғасына –лық, лік, -шы, -ші, -лы, ... ... ... ... сөздер жасалатындығын көрсеткен. Жалпы
алғанда, ... ... ... ... ... ... тілі
грамматикасы үшін елеулі үлес деп санаймыз.
2.8 Рай категориясы. Тіл тарихында рай категориясы көне ... ... ... ... Түркі тілдерінің тарихын зерттеуші ғалымдар
еңбегінде рай қосымшалары сандық ... да, ... ... да ... айтылады. Қазіргі түркі тілдері материалдары негізінде пікір
айтқан авторлардың да рай ... саны ... ... де ... бермейді. Бірақ қазақ тілін зерттеуші ғалымдар арасында мұндай пікір
алалығы жоқ десе де болады. ... ... «Тіл ... ... үш ... тыс ... ... 1954 жылы жарияланған
академиялық грамматикада райдың бес түрі (бұйрық, шартты, ашық, тұйық,
қалау) берілсе, ... ... ... ... ... ... рай деп
аталатын «у» формалы етістіктерді қимыл атауы ... ... ... деп ... категория ретінде бөліп қарайды.
Етістік рай – мазмұны мен ... ... аса бай ... ... ол
шақ формаларымен де, есімше, ... ... өту ... ... де т.б. ... болады [11, 312 б. ].
...Темпоралдылық – функционалды-семантикалық категория. Ол белгілі бір
категориялық жағдаяттарда сөйлеу ... ... ... Яғни ... ... мен
функционалды-семантикалық өріс бір нәрсенің екі жағы ... бірі ... ... ...... ... ... берілуі
(реализациясы), олар өздерінің сөйлемдегі атқаратын қызметімен байланысты.
А.В.Бондарко осы екі ... ... және ... ... ... [14]. ... функциялардың актуалдануының
бірнеше жолдары бар. Олар: 1) таза ... ... ... 2)
лексикалық құралдар немесе сөзжасамдық құралдар арқылы; 3) грамматикалық
және грамматикалық емес тілдік құралдардың кешені арқылы. Осы ... ... ... 4) ... ктегориялардың өз қызметінен
ауытқып, жанама қызмет атқаруы ... да ... ... ... мен модальділік категориясының қатыстылығы, жоғарыда
айтылғандай, В.В.Виноградовтың есімімен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... ... сөз
тіркестері (қыстырма сөздер), етістіктер, предикативтілік, ... ... ... рай ... ... ... ... категория принциптеріне сәйкес,
райды объектілі, субъектілі тұрғыдан мағыналық ... ...... предикативтілік, модаль сөздер ... ... ... грамматиканы түсінгендігін
дәлелдейді.
2.9 Есімше. Көне түркілік кезеңде, ортағасырлық ... ... ... салыстырып қарағанда, есімше ... ... ... ... көп ... ... ... категориясын арнайы зерттеп, еңбек жазған
Т.Ерғалиев (1958) қазіргі ... ... ... ... ... ... формалары деп мына қосымшаларды көрсетеді:
-аған/еген –қашаған, тебеген, ... ...... ... ...... сүріншек, ұрыншақ; -ғыш/гіш – білгіш, сезгіш,
сенгіш; -мыш/міш, -мыс/міс – ... ... ... -геш – ... ... ... Ж.Сарбалаев та осы пікірді қуаттайды.
Сөйтіп, әрі есім қабілетін бойына сақтап, әрі ... ... ... білдіру қасиетін иеленіп, қазіргідей өз алдына есімше категориясы
болып қалыптасқан. Ал ... ... ... ... ... Ы.Маманов пікірін салыстыра келгенімізде, ... ... ... ... ... ... ... қазақ грамматикасындағы
пікірлермен сәйкес келетіндігін аңғардық. Ғалымның –ушы, -уші қосымшасын
осы шаққа жатқызуын да ... деп ... ... ... контексте,
қандай мағынада жұмсалмасын, іс-әрекеттің осы ... ... ... ... ... мөлшер мағынасындағы семантикалық
реңктерді танып, ... ... ... ... ... ... ... Дастарханда нанның бір жейтіндейі қалды.
Шелектің түбінде қол шаятындай су қалды т.б
2.10 ... ... ... ... ... қосқан
үлесі. Көсемше туралы пікірлер түркі тілдерін зерттеген ... ... ... Ал ... көсемше туралы айтқан ой-
пікірлері қазіргі қазақ тілін зерттеуші ғалымдар көзқарастарымен орайлас
келеді. Атап айтар ... -а, -п ... ... күрделі етістік
жасауы; пысықтауыш және бірыңғай баяндауыш жасау қызметі; ... ... ... және шақ ... ... ... ... көсемшенің 2002 жылы шыққан «Қазақ
грамматикасында» ... ... ... шақ ... ... жоқ ... ... арасындағы талас тудырып жүрген тағы бір мәселе – ... ... және ... ... Біз ғалымның сөз тудырушы
және форма тудырушы қосымшаларға қойылатын өлшемдерін басшылыққа ... ... ... ... ... ... Бұл пікірді
зерттеуші Ө.Жұмағұлова «Қазақ тіліндегі ... ... мен ... (1999) атты ... ... ... ... байланысты мақаласында (1983) атқаратын
қызметіне қарай жай сөйлемдегі негізгі етістіктің амалдарын сипаттайтын ... ... ... , ал ашық райдағы шақ, күрделі етістік,
аналитикалық форма тудыратын қызметтегі көсемшені ... деп ... ... ... ... ... көсемшенің
«кейіпті» деп аталатын ... ... ... модальдылылық,
темпоралдылық (раймен байланысты) категорияларынан кездестіруге болады.
Мысалы, аспектуалдылық категориясында көсемшенің ... ... ... өту ... ... ... ... фазада (басталу,
жүріп жату, аяқталу) беретіні айтылады. Сондай-ақ модальдық ... де ... ... ... сөз ... Таксистік қатынас
(келе салысымен) жасау қызметі де айқындалған.
Ы.Мамановта бұл ... ... ... қосалқы қызметі,
амалдың өту сипаты, фаза, модальдық мағынадағы етістіктер ... ... ... ... ... элементтері кездеседі деп
айта аламыз.
2.11 ... ... шақ ... және оны ... үлесі. Шақ (ағылшын тілінде tense, француз тілінде temps,
неміс тілінде tempus, испан тілінде tiempo) – ... ... ... ... ... ... ... Орыс тілінің
құрылымдық грамматикасында шақ ... ... ... ... ... ... терминімен аталады.
Ы.Маманов еңбектерінде шақ темпоралдылық деп аталып, ... ... ... ... шақ ... ... назардан тыс қалмады. Қазақ тіл білімінде дәстүрлі
грамматика мәселелерінің функционалды аясын аңғара білген ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі шақ категориясын
арнайы зерттеген ғалымдар еңбектеріне сипаттама беру арқылы көз жеткізуге
болады...
Ғылыми ... ... ... ... ... ... ... уақиғаның дәл өту мезгілін сөйлемде нақты түрде
мезгіл үстеулерімен және жыл ... ... сан ... ... арқылы
ғана білдіре алады. Бұл тұжырымның функционалды ... ... сай ... атап айту ... ... болжалды келер
шақты субъективтік мәнде сөйлеушінің бір іске көзқарасын білдіретіндіктен
ашық райға жатқызбайды. Дегенмен, ... ... тіл ... ... ... ... зерттелгенімен, әлі де шешуін таппаған мәселелер
баршылық. Оларды оқулықтарда, лингвист ғалымдардың монографияларында ... ... ... ... ... аталып жүргенін байқаймыз.
Бұл жөнінде Ж.Түймебаев өткен шақ формасы, оның ... ... ... ... қолданылуы) және классификациялау принциптері
туралы жарияланған бірнеше мақаласында оқулықтар мен ... ... шақ ... ... ... тіл ғылымының қазіргі деңгейіне
сай ... ... ... ... табиғаты жеткілікті
ашылмағандығын т.б. шешімін таппаған мәселелерді сөз етеді [15]. ... ... ... әлі де ... қажет ететіндігін
көрсетеді.
2.12 Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері. Тіл ... ... ... келе жатқан қоғамдық құбылыс. Ол түрлі ортада, түрліше өзгеріп
жатады. Тілдің қатынаспайтын жері ... ... ... ... да мүмкін
емес. Сол қоғамда өмір сүріп отырған әр ... ... ... бен ... ... барынша орынды пайдалана, сақтай білсе, ана тіліміз
жаңарған қалпында көріктене түсетіні сөзсіз.
Н.Уәлиев қазақ тілі ... сөз ... ... ... Өзге ... ... бөтен тілдің сипатымен жасалған, қолданылып
жүрген сөздер мен сөз ... оның ... ... ... тілі – ... Республикасы деп аталатын ... ... ... Олай болса, бұл тіл мемлекеттің ең негізгі қолданыс
құралына ... ... Бұл - ... мен ... «Тіл ... ... ... дәйексөз. Ғалымдардың көтеріп отырған мәселесі
– мемлекеттік тіл өз ... ... өз ... ... жүр ... шешудің жолдары және ертеңгі жай-күйі деген ойларға саяды.
Әдеби тілдің нормасы жөнінде С.Исаев қазақ ... ... ... оқу ... (1989) ... тіл – ... бір ... нормаға түскен, баршаға ортақ тілі, сол халықтың қоғамдық
мәдени өмірінің құралы мен рухани, әдеби ... ... ... Р.Сыздықова «Сөз сазы» еңбегінде (1989) былай деп жазады: «Әр тілдің
өзіне ғана тән дыбысталу заңдылықтары бар. Бұл – сол ... ... ... ерекшеліктер сақталмаса, сол тілдің табиғатына нұқсан келеді». Тіл
мәдениеті мәселесінде көрсетілгендей, бұл ... тіл ... ... қарастырылады.
Н.Уәлиев «Сөз мәдениеті» (1984) еңбегінде тіл мәдениетіне лексика
тұрғысынан келеді. Кітап «Сөз ... «Сөз ... т.б. ... ... осы ... ... «Тіл ... еңбегімен ұқсас.
Ы.Маманов тіл мәдениеті мәселелеріне де байланысты пікір айтты. Ғалым
қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... бойынша да айтуға болады дейді. Кейде «ас ... ... ... «ас ... ас сал» деп ... бағынып айтсақ, мағынасы
түсініксіз болып шығатынын айтады. Біз бұл ... ... ... қарсы
пікір білдірмейміз, Ы.Мамановтың пікірін де жоққа шығармаймыз. ... ... ... білім алып жатқан орыс тілді аудиторияларда
қазақ тілінің мүмкіншілігі шектеулі ... ... ... толық ескерілмейді де, студенттер сөздерді жазылу нормасына ... ... Бұл ... ... ... ... деп санаймыз.
Профессор М.Балақаев сөз мәдениетінің теориялық негізін тілдік нормаман
ұштастырады.Әдеби тіл нормасы тіл жүйесінің деңгейлерімен сәйкес ... ... ... ... бір ... ... нормаға лайық
немесе жат деу үшін «ол тілдік жүйенің кодификацияланған ... ... ... емес пе – соны ... алу ... ... қазіргі қазақ тілі
грамматикасында әдеби тіл нормасы ретінде берілген сөз ... ... ... деп танылады.
Диссертацияның қорытынды бөлімінде жалпы жұмыс мазмұны тиянақталып, ... ... ... ... айтылған тың тұжырымдары ... басы ... келе ... ... ... ... ... түсіндіруге
байланысты пікірлері, бүгінгі күні зерттеліп жатқан жаңа бағыттағы ғылыми
мәселелердің ғалым еңбектерімен байланысын көрсетеді.
Ы.Е.Мамановтың тіл ... ... ... ... ... ... оның ... тұлғасын танытып, ғылыми танымын ... ... ... ... ... ғалымның лингвистикалық көзқарасының
қалыптасуының ғылыми-теориялық негіздерін ашып көрсету, мүмкіндігінше, жан-
жақты ... ... бұл ... ғылыми тұрғыдан зерттеп, табиғатын ... жол ... ... осы ... ... жаңа ... ізденістердің
тууына себепкер болады деген сенімдеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі. ... ... ... – 89 б.
2 Маманов Ы.Е. Сөз, морфема, қосымша ... ... // ... тілі ... – 1991, №7. -17-19 ... ... А.Н. ... русский язык. Часть 1, 1961. – 118.
4 Виноградов В.В. ... ... 1944. – стр. ... ... С. ... ... ... сөздердің грамматикалық сипаты. –
Алматы: Рауан, 1998. – 303 б.
6 Жаңабекова А.Ә. Сөз формаларын ... ... ... ... ...... 2001.-160 б.
7 Маманов Ы. Қазақ тіліндегі көптік форма // ... тілі мен ... ...... 1973.-31-36 б.
8 Омарова А. Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалдық ... ... ... – Алматы, 2006.-281 б.
9 Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы, 1967. – 264 ... ... С. ... ... ... ... құрылымына
статистико-лингвистикалық талдау. КД, 1973. – 242 б.
11 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. ... ... ... А. Тіл ...... Ана ... 1992. – 446 ... Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы: Мектеп, 1966. – 156
б.
14 Бондарко А.В. ... ... ... и вопросы
аспектологии. – Ленинград, 1983. – 208 с.
15 Түймебаев Ж. Өткен шақ формаларының транспозициясы // ... ... ... ... ...... ... б.
Диссертацияның мазмұны мынадай басылымдарда жарияланды:
1 Ы.Мамановтың етістік түбірінің семантикалық, грамматикалық өзгеруі
туралы көзқарасы // Оқытушылардың, ... және ... ... ... ... ... 1999 жыл, 82-85 ... Қ.Жұбанов пен Ы.Маманов еңбектеріндегі ... ... // ... туғанына 100 жыл толуына арналған «Қ.Жұбанов ... тіл ... атты ... ... ... Алматы, 1999 жыл, 202-209 б.
3 Профессор Ы.Е.Маманов шырай категориясы туралы // ... ... 88-95 ... Қос ... ... // ... №1, 2003, 123-131 ... Қазақ тіліндегі шақ категориясы және оны зерттеудегі Ы.Е.Мамановтың
үлесі // ҚР ҰҒА ... ... ... №3, 74-80 ... ... көптік форма туралы // Қазақ тілі мен ... ... 97-99 ... Сөздің грамматикалық құрылымы // Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің хабаршысы, ... ... ... 2004, 142-144 ... ... форма және оның белгілілік-белгісіздік категориясына қатысы
// «Современная технология и ... ... ... и ...
Алматы, 2005, 325-333 б.
9 Студенттердің техникалық терминдерді аударуға байланысты ... ... // ... ... ... ... жағдайы және аударма мәселелері» атты ... ... ...... 2005, 62-69 ... Е З Ю М ... Галия Габдуллина
на автореферат диссертации «Становление и развитие учения о ... ... (на ... ... Ы.Е.Маманова) на соискание ученой
степени кандидата филологических наук по специальности 10.02.02 – казахский
язык
Актуальность ... ... ... ... ... и ... ... в развитие теории и практики ... ... ... что ... ... и ... зрения ученого о
грамматической форме, грамматическом значении, грамматической ... ... по ... ... а ... о ... ... вообще
представляют собой огромный вклад в ... ... ... ... в ... научного наследия Ы.Маманова с
другими языковыми школами,
в изучении тех связей, которые обнаруживает соискатель в ... ... ... ... ... ... и учение
Ы.Е.Маманова по актуальным вопросам морфологии казахского языка.
Цели и задачи исследования. Цель исследования – на ... ... с ... ... до него, и с современными научными
точками зрения, определить место и роль научного ... ... ... в частности, в казахском языкознании, а также достойно оценить
труды ученого. Для достижения этой цели были ... ... и ... ... ... ... проблем:
- классификация глаголов по ... ... и ... ... ... ... по функциональному признаку;
- функции основ однокорневых и производных казахских глаголов,
функциональное деление глаголов на ... и ... ;
- ... ... ценности формулировки
Ы.Е.Мамановым понятия ... на ... ... ... ... ... ... на литературный язык
и его нормы, а также по ключевым грамматическим терминам.
Методы исследования. В ходе ... ... ... такие научные
методы, как наблюдение, анализ, историческое сравнение, систематизация,
классификация.
Научная новизна и результаты ... ... ... следует отнести:
- проведена экспертиза становления и особенностей развития
казахской ... в ... ... ... ... ... ... концептуальных положений трудов
Ы.Е.Маманова в сравнении с учениями ... ... ... ... ... его ... в ходе научного обзора состояния изучения сложных морфологических
проблем в казахском языкознании обозначены пути ... ... ... определен вклад Ы.Маманова в развитие казахской морфологии ... ... ... его ... занимаемое место в
языкознании, дана оценка значимости научно-лингвистического
наследия ученого.
Выводы диссертационного исследования, выдвигаемые на ... ... ... наследия известных ученых, их
объективная оценка и определение ... в ... ... представляют собой важную проблему в истории науки;
- в совершенствовании ... ... ... ... ... ... ... и экспертиза научных
воззрений ... ... ... ... в ... науки,
отражение теоретических основ их учений;
- особое внимание должно ... ... ... как ... между
отдельными лингвистическими школами, ... ... ... ... ... ... с ... и природой языка;
- доказательная демонстрация применения достижений и результатов
науки ученым;
- значение методов научного познания, ... ... а ... ... ... и ... факторами развития
языка, умение отразить это в оценке вклада ученого;
- особое место занимает отражение места ... ... в ... ... ... ... и практическая значимость исследования.
Общее языкознание развивается на базе исследования ... ... ... ... ... отводится исследованиям научных персоналий,
отдельных теоретических направлений и научных школ.
В казахском ... ... ... ... ... положений
и сфер научных интересов таких ... как ... дает ... совершенствования данной отрасли знаний, ... ... со ... науками.
Полученные результаты и материалы диссертации могут успешно использоваться
в составлении учебников и учебных пособий, в ... над ... ... ... и ... ... Отдельные факты найдут
применение в ... ... об ... в ... по
казахскому языку.
SUMMARY
Sharibzhanova Galiya Gabdullina
Establishment and development of the doctrine on ... the Kazakh language (on the basis of ... ... – Kazakh ... of ... Research work is devoted to the ... of
Y.E.Mamanov's role and his contribution in the development of theory ... of the Kazakh language ... It is known, that ... and the views of the ... about ... form,
grammatical meaning, grammatical category, his heritage on the verb theory
and also about language culture in general ... the huge ... ... of ... ... of research work consists ... of Y.E.Mamanov's scientific heritage with other language
schools, in studying those ... which ... finds out ... works of the ... scientists.
The object of research are the basic investigations and Y.E.Mamanov's
doctrine on actual problems of the Kazakh language morphology.
The purposes of the ... The purpose of research - on the basis ... analysis with the ... existed up to him, and with ... points of views, to determine a place and role of Y.E.Mamanov's
scientific heritage in ... in ... in the Kazakh ... to estimate the ... research works. For the ... of this
purpose there were established the tasks and criteria of the ... decision ... by ... The ... of verbs on lexical and ... function ... and ... verbs);
- a grouping of endings according to an functional features
- the functions of single-root and ... Kazakh verbs ... division of verbs into the root and modified ... ... of ... value of ... the ... "verb" on a grammatical basis;
- disclosing of value of Y.E.Mamanov's views on a literary language and
its norms, and also under ... ... of ... In the process of research such ... as ... analysis, historical comparison, systematic ... were ... novelty and results of ... the results of research should be concerned the following:
- the examination of ... and ... of ... ... during the Soviet period of ... ... the ... bases of the conceptual positions of Y.E.Mamanov's
works in comparison with ... of other ... of ... the basic ... of his heritage was ... in the course of scientific review of a condition of studying ... ... problems in the Kazakh ... the ways ... the given problems by ... were revealed;
- the Y.E.Mamanov's contribution to development of the Kazakh morphology
as subject of ... ... its novelty, ... ... is determined
- the estimation of the scientifical-linguistic heritage's ... the ... is ... ... of research proposed on the ... the studying of a ... heritage of famous ... their
objective estimation and definition of a place in ... ... ... represent the important problem in history of ... in ... modern methods of a language research the ... is studying and ... of ... views of the famous
scientists who have brought the contribution to the development of the
science and reflection of ... bases of their ... the special ... should be given such ... as to the
connections between separate linguistic schools, ... ... of the concrete doctrine and methods ... of the ... ... with an origin and nature of
a ... the proving ... of the achievements applications and results
of science by scientist;
- the ... of the methods of ... ... applied by
the scientist, and also ... between external and ... of a language ... the ability to reflect it in ... of the ... contribution;
- the special place occupies a reflection of the ... ... in the general system of related Turkic ... ... and ... ... of research. The general
linguistics develops on the basis of separate national ... ... the special place is ... to the ... ... the separate ... directions and
scientific schools. In the Kazakh ... studying of ... ... positions and spheres of scientific interests of such
scientists as Y.E.Mamanov gives us the possibility for the given ... ... further ... for the ... substantiation of
connections with adjacent sciences. The received results and ... ... research work can be ... used in the ... and manuals
composing, during preparations for the lectures on ... ... grammar. The separate facts will find ... ... data about the ... and in reference book on Kazakh
language.
-----------------------
С.Исаев

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Физика (грек. physike, physis – табиғат)-2 бет
Адам экологиясы5 бет
Қазақстандағы экономикалық ілімдердің негізгі бағыттарының даму тарихы16 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
Адам мен саясат жөніндегі қазақ ойшылдарының топшылаулары17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь