Қазақ шаруаларын күштеп отырықшыландырудың салдары

Жоспар
Кіріспе
1 Кеңес үкіметінің қазақ шаруаларын жаппай отырықшылыққа көшіруі
1.1 Кеңс үкіметінің қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшіру саясаты
1.2 Қазақ шаруаларын күштеп отырықшылыққа көшірудің барысы

2 Қазақ шаруаларын күштеп отырықшыландырудың салдары
2.1 Отырықшылыққа көшкен қазақ шаруаларының экономикалық жағдайы
2.2 Халықтың күштеп отрықшыландыру саясатына наразылығы

Қорытынды
Әдебиеттер
        
        Жоспар
Кіріспе
1 Кеңес үкіметінің қазақ шаруаларын жаппай отырықшылыққа көшіруі
1.1 Кеңс үкіметінің қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшіру саясаты
1.2 Қазақ шаруаларын ... ... ... ... ... ... ... отырықшыландырудың салдары
2.1 Отырықшылыққа көшкен қазақ шаруаларының экономикалық жағдайы
2.2 Халықтың күштеп отрықшыландыру саясатына наразылығы
Қорытынды
Әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың ... ... ... ... ... 20 – 30 ... жатады . Қазіргі біз өмір ... ... ... ... ... ... яғни «ақтандақ»
тұстарын ашуға, оны зерттеуге кең мүмкіндіктер ашты. Қазақ ... ... ... отырықшыландыру бағытын ұстанған кеңестік ... ... ... ...... саясатын мұрағат қойнауында
сақталған құжаттар айқындап ... ... ... идеолтгия үстемдік
құрған кезеңде осы мәселеге қатысты тарихи ... бір ... ... , ... ... ... қорындағы объективті шындықты айқындайтын
тарихи деректі ғылыми айналымға қосуға толық мүмкіндіктер алды. Зерттеліп
отырған «Қазақ хақын» отрықшыландыру мен ... ... ... ... бүгінгі таңда Отан тарихында өзекті мәселенің бірі ретінде көптеген
зерттеушілердің қызығушылығын тудырып, зерттеу объектісіне ... ... ... белгілі бұндай жағдай тек қазақ халқының
басында ғана ... жоқ, ол ... ... бойында бұрынғы КСРО
территориясының басқада аймақтарында болды. Бірақ қазақ халқының басынан
өткен нәубет, ... ... ... ... ... ауыр ... ... аламыз. Себебі осы жылдары қазақ халқының 52% кемігені белгілі болып
отыр. Жалған «мнтерноцианализм» мен ... ... ... немесе түп –
тамырымен жою, орстардың кең байтақ қазақ жеріне отарлау көзделгені қазіргі
кезде белгілі ... ... ... қазақ халқын
орыстандыру немесе түп тамыры мен жою, орыс шовинистерінің кең байтақ қазақ
жеріне ... ... ... ... ... ... жылдардың аяғы мен отызыншы жылдардың басындағы
отырықшыландыру ... ... ... ... ... ... ... етуде.
Жалпы отырықшыландыру өзінің тарих сахынасында қандай орын алды. Осы
отырықшыланыру арқылы ... ... ... ... ... қол ... Қазақстандағы отырықшыландырудың бастаушысы болған Ф.И.Голощекин о
бастан-ақ «Отырықшыландыру, - деді ол өзінің осы ... ... ... кеңесте (1930ж 9-10 қараша) сөйлеген сөзінде,- ... ... ... ... ... арқылы біз нені шешкіміз келеді?
Біз қазақ ауылының экономикасын көтеруді қалймыз. Біз ... ... ... ... қожалығында мал шаруашылығын жөндесек
дейміз. Бұл ... ... ... ... жою болып
шығады»1.Кеңестік дәуірдегі ... және ... ... ... ... Халық комиссарлары жанынан құрылған Республикалық
отырықшыландыру комитетінің ... орны және ... осы ... ... ... ... – 1929 – 33 ... қамтыйды. Бұл тарихи кезеңді
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ
шаруаларын күштеп жаппа отырықшылыққа көшіру және оның салдары»болғандықтан
осыхронологиялық шеңберді қамтыдым.
Бітіру жұмысымның ... ... ... ... ... ... ... тарихшылар еңбек жазды.
Мәселенің жаңаша қойылуына тарихи шындықты дұрыс танып ... ... ... және сан ... тын ... кең көлемде тауып,
ғылымиайналымға енгізуді талап етеді. ... ... ... ауыл ... социалистік жолмен ... ... ... ... ... ... аса ... жетістік ретінде
дәріптеліп келгені мәлім.[ii] Отан тарихында ХХ Ғасырдың 20 – 30 жылдарына
қатысты соның ішінде ұжымдастыру ... ... ... ... ... еңбектерді атауға болады. Осы кезең ... ... ... ... ... ... ... «ұжымдастыру», «отырықшыландыру» мәселелері социалистік
қоғамға өтудің бірден – бір түрі, үлкен жетістік деп айтылып ... ... ауыл ... қата құрудың сталиндік көзқарсын балама
теориялық пікір ұсынған ... ... ... ... Н.Н.Челинцев, А.Дончин, еңбектері еді. Бұл агарарлық
ғалымдар көшпелі қазақ халқын жоспарлы түрде отырықшылыққа ... ... өз ... ... Сол ... бұл ғалымдардың
пікірлері ескерілмей, оларды «буржуазияшыл», «білгірлер» деп айыптап қуғын
– сүргінге ұшыратты. Сол сияты Алаш зиялылары ... ... тағы ... да ... ... ... тұрмысты қабылдай
қоюына күдікпен қарап, өз пікірлерін білдірді. ... ... ... шаруаларының тарихын объектитивті тұрғыдан баяндау бағытындағы
талпыныстарды көрсететін бірнеше еңбектерді ... ... ... Г.Дахшлейдердің, Б.Төлебаевтың,К.Нұрпейісовтың
еңбектерінатауға болады. Бұл ... ... ... ... ... Әрине бұл ғылыми еңбектер кеңестік ... ... ... ... тар шеңберінен ары ... ... ... басынан кешірген қасіреттері толық ашлып
айтылмады.[iii] Жұмыстың ...... ... ... ... көшіруі және оның салдары қалай болғандығын дан – ... көз ... Осы ... ... ... алу. ... осындай
мақсатына жету үшін зерттеуде мынандай міндеттер қойылды.Кеңес Үкіметіне
отрықшыландыруды тез арада жүргізудің қажеттілігін жан – жақты ... ... ... ... бұл отырықшыландыру қазақ жерінде қаншалықты қарқынды ... ... ... ... ... әкімшіл - әміршіл жүйенің
қыспағына түскен тұстарын, дерек көздері арқылы ашып көрсету.
Орықшыландыру салдарында қазақ ... ... ... ... ... ... бөлім деп алдым. Негізгі
бөлім екі ... ... ... ... ... ... ... көшіруі және Қазақ шаруаларын күштеп отырықшыландырудың
салдары. Бұл екі бөліктерді ... екі ... ... ... ... көшіру саясаты. Қазақ шаруаларын күштеп
отырықшылыққа көшіруінің барысы.
Отырықшылыққа ... ... ... ... ... отрықшыландыру саясатына наразылығы.
Қорытынды, Әдебиеттер тізімі. Жалпы бітіру жұмысын осы бағытта жаздым.
Кеңес үкіметінің қазақ шаруаларын жаппай отырықшылыққа көшіруі
1.1. Кеңес ... ... ... отырықшылыққа көшіру саясаты.
Қазақ жері патша заманында Ресейге қосылған Орта Азияның солтүстүстік
Қиырында ... ... ... мен Қиыр ... ... жолы ... үстімен өтті. «Сондықтан қазақ жері дөрекі түрде екіге бөлінді:
1. Орыстардың қалың қоныстанған ... ... ... ... .
2. ... ... ... әлі түрен түртпеген жапан далаға мал
бақты.[iv]Қазақстанның осы ерекшеліктерін ескермеген большевиктер ... тап ... 1926 жылы ... тұрғындарының тек ширегіне
жуығы егіншілікпен 38.5% мал шаруашылығымен қоса ... ... ... 70% ... ... ... өмір кешті. Бірақ оның 3
тен 2 – сі ... ... ... ... ... Үкіметі сан
ғасырлардан бері өзгеше мәдени дәстүрлері қалыптасқан осы көшпенділер мен
жартылай ... ... ... ... ... егіншілерге айналдыруды
ұйғарды. 1928 – 1929 жылдарға арналған жерге орналастыру жұмыстарын атқару
жоспарының негізгі принциптері ... ... ... ... Өлкелік
комитетінің 2 пленумы былай деп атап көрсетті:
1.Өлкелік комитет бюросының жерге орналастыру туралы қаулылары БК(б)П
Орталық Комитетінің ... ... ... ... ... ... ... табылады: ... ... ... орналастыру халықтың белгілі бір ... ... ... ... белгілемей – ақ жерге отырықшыландырылып жатқан
аудандарда барлық халықты бір мезгілде қамтуға тиіс; Қазақстанға 1925 ... ... ... ... келгендердің бәрі де іс жүзінде ауыл
шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... ... АССР – інің басшы партия және кеңес органдары жерге
орналастыру кезінде ең ... ... сол ... ... ұлт ... және ... топтарының мүдделерін қамтамасыз ету қажеттігін ескеруге,
осы арқылы бүкіл Қазақстанның кедей – орташа ... бай және ... ... таптық топтасқандығын қамтамасыз етуге тиіс.
б) Жер пайдаланудың ... ... ... ... және ... ... отырықшылық жағдайға көшетін қазақ халқының топтары ... ... ... ... Ал бұл шешім ежелгі халықтардың ... ... ... түсінікті. Бұл жоспар ұжымдастыру науқанынан
бірнеше жыл бұрын ... ... ... ... ... ... ... отырықшыландыруға мүлдем дайын емес деген
пікірде еді. Арганомдардың көбісі мал ... ... ... ... елдің ежелгі қаумдық қалпын бұзу экономикалық
тұрғыдан қауіпті екенін баса ... ... ... жетік
білетіндерде елдің мал өсіретін аудандарды егін өсіруге жарамсыз екендігін
түсіндірді. Негізгі ... ... ... көшірді талап ету
еді. Партиялық доктрина мұнымен көшпелші халықтардың ... ... ... жою» ... ... ... айтқанда бұл міндет,-
«отырықшылыққа көшу байлардың ... ... жою, ... ... ... деп тұжырымдады. Қазақстан териториясы
экономикалық ... ... ... Сібір мен Қиыр Шығыс үшін азық-түлік
резервтерінің қуатты көзі болып ... ... да ... ... ... ... ... Қазақстаннан қыруар астық
мақсатын көздеді.
БК(б)П Орталық комитетінің 1929 жылы қарашада ... ... ... жерін кәмпескелеу және бұл жерді алып астық шаруашылықтарын
құру туралы қаулы қабылдады. 1932 жылы осы жаңа ... 1,6 млн ... ... ... ... ... ... Комитетінің ұсынысымен 1928 жылы ... ... ... «өздерінің ықпалымен ауылды кеңестендіруге
бөгет жасап келе жатқан ... ... ... ірі байлардың
иелігіндегі меншігін тәркілеу, сондай-ақ байлармен жартылай байлардың
жанұяларын жер ... ... ... ... ірі-қараны тәркілеуді
ұсынды». Республикалық жер қатынасының ... ... ... ... өз ... ең құнарлы, ең шұрайлы, ... ... ... мен кедейлерге қарағанда ... алып ... ... ... ... Ф.И.Голощекин о бастан-
ақ «Отырықшыландыру, - деді ол өзінің осы мәселеге ... 1 ... (1930ж 9-10 ... ... ... ... ... бұл таптық
мәселе. Отырықшыландыру арқылы біз нені ... ... ... ... ... көтеруді қалаймыз. Біз отырықшыландыру
жолымен астық мәселесін, ... ... мал ... ... ... ұлттық экономикалык теңсіздікті жою болып шығады».[vii] Әлі
басталмаған жаңа жұмыста ... ... де аз емес ... ... бәрінен бұрын көшпелі және ... ... ... ... ... ... қажет етті. Өйткені бұл іске
байланысты жұргізілетін көп ... ... және ... ... осыған
тікелей тәуелді еді. Сондықтан 1931 жылы 14 желтоқсанда Халық Комиссарлар
Кеңесі жанындағы ... ... ... ... ... бұл мәселе арнайы қаралған. Мәжілістің хатмасының
мынадай ... ... ... отырықшыландыру жөніндегі жұмыстар жоспарына енгізілуге
жататын қожалықтар санын анықтау. Барлық көшпелі және ... ... саны ... жоспарлау бойынша 706 000. Осының 5% құрайтын
42 000 байлар қожалықтары шығарылып тасталынды. Қалған 664 000 ... ... 1930 ... ... ... ... ... 000
қожалық
2) Орталықтары отырықшыландыру мекендерімен шартты сәйкес келетін
шаруашылық ауылдарға орналасқандар – 30 ... 1931 ж өнер ... ... ... 1932ж өнер ... беруге жобаланғандар-57 000
5) 1930-1931жылдары жоспарлы отырықшыланғандар-164 000
6) Жоспарлы отырықшыландырумен шартты түрде қамтамасыз етілгендер-75
000
7) ҚАКСР аумағынан шығып кеткендер-37 000 ... ... ... ... ... ... толық қамтуға жататындар-191 000»[viii]
Осы шараның дәстүрлі қоғамының өмір сүру ... ... ... ... іске асырылуын қамтамасыз етіуде отырықшыландыру комитеті де белгілі
мөлшерде қызмет еткені мәлім. Бұл ... 1930 ж 2 ... ... ... ... ... сессиясында қабылданған «Қазақ елін
отырықшылыққа айналдыру жолдары туралы » ... ... ... ... ... негізде қайта құру дәуірі Қазақстан ... ... ... ... қазақ елін отырықшылыққа айналдырылып, ... ... ... ... ... етіп отыр »- ... ... еді. Қаулы бойынша бес жылдың ішінде Қазақстанның солтүстік
және ... ... 808 000 ... қоныстандырылып, 567 000 отбасы
агрономиялық жолдармен отырықшылыққа ... ... ... шешім
жергілікті өкімет оырндарына түсірілген болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... жанынан да құрылып, оларға
тиісті кеңес комитетінің төрағалары басшылық етті. ... ... ... ... ауыл шаруашылық кооператив одағы, барлық
шаруашылық және өндіріс орындары өз ... ... ... ... іске ... ... болды., Сондай-ақ халық
ағарту мекемелері тарапынан істелген жұмыстар ... ... ... ... ... нұсқаулар да барлық аудандарға
жіберілді.
Сөйтіп ҚазақАКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің жанындағы отырықшыландыру
ісіне ... ... ету ... ... ... ... ... көшпелі қазақ халқының қоныстандыру ісіне жалпы басшылық ету
тапсырылды. Отырықшыландыру ... ... ... ... барлық мекемелердің ісін үйлестіріп отыратын орталық ұйым ... ... ісін ... округтік атқару комитеттері мен
ұйымдары, басқа да ... ... ... мен ... ... жөніндегі шаралары мен жоспарлары отырықшыландыру ... ... ... ... ... ... Комисарлар Кеңесінің жанындағы
отырықшыландыру комитетінің мүшелерін Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің
Төралқасы тағайындады және оның ... ... ... ... ... ... ... оның орын басары және ... ... ... ... ... ... ... мен ұйымдарының өкілдері енді.[ix] Қазақ Халық Комиссарлары
Кеңесінің жанында ұйымдастырылған комитет көшпелі және жартылай көшпелі
қазақ ... ... ... ... ... ... қылады.
Отырықшылыққа айналдыру жөніндегі жұмыстардың басын құрастырып, шешіп, бұл
мәселелерді жеке комисариаттармен бірлестіріп отырады. Көшпелі, ... ... ... ... ... ісін ... комитеттің
міндеттері мыналар:
а) отрықшылыққа айналдыратын аудандарда ... ... ... ... және ... ... ... (қара
шекпенділер)отырықшылыққа айналуына жәрдемдесу: Бұл міндеттерді орындап
шығу үшін ... ... ... ... ... ... кооператив одағының, басқа
комиссариаттар мен мекемелердің отырықшылыққа айналдыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... арнаулы мәселелерін қарап шешіп, заң жолы мен
орындалатын ... ... ... енгізді:
в) отырықшылық мәселесі туралы мәжілістер шақырып, ... ... ... ... ... ... Бұл үшін
жергілікті органдардың ісін тексерді. Отырықшылыққа айналдыру ... ... ... ... ... ... ... көшпелі және жартылай көшпелі қазақ халқын оытрықшылыққа айналдыру
ісіне ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын бақылап отырды.
Отырықшылыққа айналдыру мақсаттарымен комитеттің жұмыстарын Қазақстанда
Одақ ... ... ... ... шаруаларын отырықшылыққа
айналдыру ... ... ... жоспарлы түрде бөліп беру.
Отырықшылық мәселесі туралы ... ... ... ... әр-бір комиссариаттарға, міндет болып саналды. Егерде бірер мекеме
риза болмай комиссарлар кеңесіне шағым берген ... де ол ... ... тиіс ... ережеге сәйкес комитет мүшелерін Қазақстан
Орталық Кеңес Комитетінің Төралқасы ... ... ... орынбасарын Халық Комисарлары Кеңесі сайлайтыны
белгілі. Ал округтік жүгізілетін жерлерде ... ... ... мен ... ... ... болды.[x]
Отырықшыландыру шаралары ... ... ... отырықшылыққа өтетін
халықтын санын анықтау үшін округтер мен ... ... ... ... ... мен ... жұмысшылар жұмыс істеді. Ғасырлар
бойы қалыптасқан өмір сүру ... мен ... бір ... ... ... алға қойылған басты саясат ретіндет іске асырылуы қажет
болды. ... ... ... ... ... ... ... тарапынан осы шараны іске асырудың қосалқы механизмі
ретінде қарастырылды.
Қазақтарды жедел және ... зор мән ... ... ... бюросы 1930 жылы 19 қаңтарда өзінің «Көшпелі және жартылай
көшпелі қазақ халқын отырықшыландыру ... ... ... ... 78,3 мың ... және ... ... қазақ халқын отырықшыландыруға
байланысты шараларын «тіптен де ... ... ... ... бұл ... ... ұжымдастыру негізінде күшейте түсу ... ... ... ... – ақ ... ... қалай жүргізу керек, - деген мәселе Комитеттің күн ... ... ... ... ... өздерінің
де жүйелі жан – жақты ойластырылған тиянақты көз ... ... ... ХКК – нің ... ... ... ... басшылары жаппай
отырықшыландыруға едәуір сақтықпен қарады. Олардың бірі құрылысты барлық
колхоздарда ... ... ... ... ал ... отырықшыландыру
үшін 3-4 алқапты таңдап алуды ғана ... ал ... ... жылы
қазақтарға үлгі боларлық поселоктар салғанды жөн көрді. Тіптен осы мәселеде
негізінен Ф.Голощекинмен ... ... ... өзі ... «кең ... жүгізуді ұсына тұрсада
отырықшыландырылатын аудандардағы қожалықтардың жалпы ... ... жылы ... ... ... ... Үкімет жоспарлы отырықшыландыруды
қаржыландыру процесін оны жедел ... мен ... ... ... Одақтық
бюджеттен қазақтарды жерге ораналастыру үшін 1400 сом ақша ... ... ... ... 1930 жылы 8 ... ... отырықшыланған колхоздарға 8 жылға дейін процентсіз үй және ... ... ... ... ... ... Жоспар бойынша 1929 –
30 жылдары 84340 шаруашылық ... ... ... ... көшіуге 8,333 мың сом қаржы бөлінген еді., оның ішінде ауыл
шаруашылық ... 3140, мал ... ... 193, және 3,400мың сом ақша
баспана тұрғызуға бөлінді, бұл қаржының 60% несиеге берілген еді.
Егерде бір семьяда бес ... деп ... онда ... ... 20
сомнан, ал 7адамнан деп ескерсек, тек қана 11 ... ... ... ... Көшпенділерді отырықшылыққа көшіруге болашақ ауылдың аумағы тым
үлкен болды. ... ... ... салу іске ... кеше ... ... ... бір аптаға жетпейтінін жем-шөп қорымен бір
жерге қамап қойды[xiv] Шолақ ... ... ... ... ... ... кейде ішетін ауыз суда болмады. 1929 ... 87900 ... ... бірікті. Ал бірінші бесжылдықтын ішінде
бұл көрсеткіштерді екі-үш есе ... ... ... Өлкелік партия
комитетінің 5 – конференциясында – ақ (1925 ж) ҚАКСР – ның ... ... ... мал ... болып табылатынын мойындаған
еді. Онымен республикада ... 75% ... және ол ... өнімнің 50
пайызын берді. 1927 – 28 ... ... мал ... рөлі бұрынғыдан да
арта түсті. Енді ол ауыл ... ... ... 66,6%, оның ... 70,5 % ... ... ... елінің рыногында өткізілетін
Қазақстанның мал шаруашылығының тауарлы өнімдерін негізінен ... ... ... ... Ленинград) және Орта Азияның
мақта өсіруші аудандары ... ... бір ... Қиыр ... ... ... «мал ... Қазақстан үшін аса жоғары
дәрежедегі ұлттық мәселе де ... ... ... ... ... 90% мал ... айналысты. Қазақстан үшін мал шаруашылығының
зор маңызын түсінген ғалымдар оның болашағын болжауға күш салды.
Мамандардың мұндай болжаулары ... |1926 жыл |1931 жыл |1936 жыл |1941 жыл ... |3087 мың |3859 мың |4342 мың |5427 мың ... ... |6324 мың |9351 мың |10871 мың |13589 мың ... |13143 мың |19714 мың |23657 мың |35485 мың ... |2145 мың |3003 мың |3784 мың |5298 мың ... |667 мың |800 мың |893 мың |1072 мың ... |453 мың |600 мың |800 мың |1000 мың |
| |25729 мың |37327 мың |44347 мың |61871 мың ... – 1941 ... ... Қазақстандағы мал басының саны
төмендегідей болуы тиіс еді.
Осы есептеулер ... 1941 жылы мал ... ... ... айтарлықтай
өсіу байқалуы тиіс еді. Атап айқанда, шошқа 200% ... ... ірі ... , қой мен ешкі 100% және 15% ... деп болжанды. 1927 – 29 ... – 29 ... мал ... 14,4% өсуі бұл ... жүзеге асуы
мүмкін екендігін іс жүзінде дәлелдегендей болды.[xv] Дегенмен бұл өсіудің
өзі жаңа экономикалық саясаттың шарушылықтық ... ... ... ... 1925 – 1927 ... мал ... өсу қарқынынан едәуір төмен
еді. 1929 ж қарай мал басының өсу қарқынының тежеле бастауын сол ... ... ... ... екі ... 1) 1927 – 28 ж.ж
құрғақшылық және жұт; 2) ... және ... ... ... ... барысында белең алған қазақтар шаруашылықтарының ұсақталып кету
процесі. ... ... ... ... ... О.Исаев бастаған
мемлекеттік комиссия 1930 жылыдың көктемінде республикадағы мал басының 30%
кемігенін анықтады.[xvi]Қазақстандағы осындай мал басының ... ... ... Ораз ... 1933 жылы 12 ... ... партия комитетінің 6
– пленумында өзі жасаған баяндамада ресми түрде тағы ... ... ... ... «1929 жылы ... 39 – 40 млн ... мал ... ал
1933 жылдың ақпанында одан, 4 млн бас мал ғана қалған. Ұжымдастыруға ... алты ... ... ірі қара мал ... 1932 жылы оның ... – ға ... Қой мен ешікінің саны 18,6 млн – нан 1,3 млн – ... ... саны 3,3 млн – нан 1 млн – ға , ... саны 300 000 –
нан 60000 – ға кеміген.[xvii] Егер мал ... ... күрт ... әр бір жеке ... шақсақ, онда біз бұл мәселеде неғұрлым
нақтырақ ... ... ... ... 1933 жылы ... ... ... есеппен 3,9 бас ғана мал қалған. Әсіресе өсімтал мал түрінің күйреуі
қазақ шаруаларын қиын халге душар етті. ... ... ... ... және ... ... ... 1933 жылдың басында әр от басына
орта есеппен 0,4 бас сиыр ... ... яғни 5 ... ... 1 ... малынан келді. Жоспарлы түрде жаппай отырықшыландырудың күштеп
ұжымдастыру негізінде ... ... және ... ... ... қандай соққы болып тигенін ... ... ... мал ... әр ... жасалған талдауда көрсетіп береді.
Алайда мұның барлығы республиканың экономикасының дамуына теріс ықпал етті.
Егін шығымдылығы күрт ... егіс ... ... және мал басы ... 1932 жылы 1928 ... ... ... жалпы түсімі 24,8 млн
центнерден 15,1 млн центнерге дейін, ал мал басы 40,5 ... 5,3 ... ... ... ... ... елдің экономикасын
көтереміз деген кеңес үкіметі, шын мәнәнде отырықшыландыру арқылы өзінің
топтап ... ... ... ... мал ... ... қоғамын бұндай жағдайда басқару Кеңес Үкіметіне өте қиын еді. Сол
себебі осы ... ... тнз ... жүргізуді қолға алған.
1.2. Қазақ шаруаларын жаппай отырықшылыққа көшірудің барысы.
БК(б)П қазақ өлкелік комитеті мен өлкелік бақылау комиссиясының біріккен
пленумының ... ... ... 1928 – 1929 ... ... ... мәселелерге назар аударған: Қазақ АССР – інің басшы
партия және совет органдары жерге орналастыру кезінде ең ... ... ... басқа ұлт шаруаларының кедей және орташа топтарының мүдделерін
қамтамасыз ету қажеттігін ескеруге , осы ... ... ... ... ... ... бай және ... элементтерге қарсы таптық топтасқандығын
қамтамасыз етуге тиіс деген болатын.[xix]
1926 жылы 20 мамырда «Жерге орналаспай жерді пайдаланатын ... ... ... ... ... және ... жерлерін қайта бөлу
туралы» заң қабылдады. Оған сол ... ... ... Кеңесінің
төрағасы және Орталық Атқару Комитетінің төрағасы қызметін уақытша атқарушы
Н.Нұрмақов қол қойды. 1927 жылы 3 ... бұл ... ... ... Онда ... және ... жерлер жан басына ... ... ... ... ... жағдайда үй басына қарай
бөлінетіндігін атап ... Бұл ... ... ... ... ... комиссариатына тапсырылды және бұған ... ... ... ... ... және ... атқару комиттері жанынан ерекше
жедел «бестіктер», ал ... ... ... мен ... ... Конститутциялық тұрғыдан мұндай заңсыз құрылған
бұл «бестіктер» мен ... ... ... ... ... ... ... бекітілді. Шабындық және жайылымдық жерлерді бөлу
науқанына байланысты ... бұл ... және ... ... ... ... да ... жүзеге асыруда таптырмас әдіс болды.
Қазақстан болшевиктері 1926 – 1927 жылдары 1250 мың ... ... 1360 мың ... шабындық жерлерді бөлді. Бөлінген шабындық
жерелердің 61,6 % кедейлер, 8,8 % ... ... Ал ... ... % кедейлерге, 31,7 % орташаларға, және 9 % ... ... ... ... ... ... большевиктерінің қазақ
қоғамына байланысты жүргізілген бұл ... ... ... ... ... ... ете ... Оның себебі қазақтың дәстүрлі
шаруашылық жүйесі сақталып отырған жағдайда шабындық және жайылымдық ... ... салу еш ... ... ... бір себебі, шабындық және
жайлымдық жерді бөлу шаруа қожалығындағы отбасы ... ... ... Ал қазақтың дәстүрлі шаруашылығында, керісінше,
жерді мал санына қарай иемденетін, яғни көшпенділер үшін ... ... ... ... және оның ... ... ... Жер алған кедей
шаруаларына көмек берілмеді. Бұл ... ... ... ... үшін қазақтың
дәстүрлі шаруашылығын түгел жою қажет болды.
Өлкелік ... ... 1931 ... ... ... ... кезінде әртүрлі рулардың кедейлер мен ... ... ... ... ... ... Бір қызығы осы
қаулыға сәйкес интернационалды аудан, интернационалды ... құру ... ұғым ... еріксіз түрде қазақ, орыс т.б. ұлт ... әр ... ... құру ... Бұл ... кезіндегі солақай саясаттың бір
түрі болды. Өйткені осы қаулы бойынша интерноцианалдық ... ... үшін ... ... әр ... ... жерінен кедейлер мен
орташаларды еріксіз көшіруге, топтастыруға тура келді. Осыдан барып әр ... ... өз елі мен өз ... ... ... ... ... өз арасында
алауыздық, тартыс етек ала бастады. Оның аяғы ел ауыз ... ...... ... шапқыншылыққа ұласты.
Қазақстанда партияның жер жөніндегі саясатын жүгізу ... ... және ... ... ... ... реформасын жүзеге асыру
өздерінің бұрынғы бұрынғы қателіктерін әлі іштей жеңе алмаған ... бір ... ... белгілі дәрежеде наразылығы
менқарсылығын туғызбай қойған жоқ. Осы көрсетілген ... ... ... ... ... комитеттің пленумы жекелеген қызметкерлер
тарапынан да, сол сияқты әсіресе совет аппараты мен жер ... ... да ... кері ... орыс ... ... ойысатын асыра
сілтеулердің де болуы екеніне назар ... ... ... ... ... ... ... деревняда кулактардың қарсылығын
және олардың тарапынан парияның жерге отырықшыландыру бағытының ... ... ... мен ... ... ... және ... төңірегінде ұлтаралық егестерді ... ... ... ... ... ... әрі отырықшыландыру процесінде байдың
ықпалына түскен «оңшыл ағымындағы » ... ... бар ... ... ағым – ерекшеліктерді және артта ... ... ... ... ... ... және осыдан келіп совхоз, сондай - ақ
колхоз құрылысына ... ... - ... еді. Халық Комиссарларының
төрағасы Ораз ... ... ... ... ... мынаны айтқым келеді:
біздер ұлтшылдар туралы айтқанда әдетте, бұрыңғы алаш ордашылар тобына иек
артамыз, партия ұйымдарындағы ұлтшыл ағымдар ... ... ... өзі ... айтамыз. Менің ойымша, біздер осылайша үлкен ... Алаш ... ... осы, ... жаңа ... ... қауіпті. Олар қалаларда, жоғарғы оқу орыныдарында да және ауылдарда
өсіп ... Тек қана ... алаш ... мен әуестенуге және бұларды
назардан тыс ... ... ... ... бұлардың ішінде
професор Кушнер: «Мен қазақ ауылында «тап күресін іздеп едім, ... ... ... үшін қабілетсіз саясаткер атанып, оны коминистік
басылымдар «ауылдар феодализмінің қалдықтары капиталистік қатынастар ... онда ... ... ... - деп ... болғаны үшін өткір сынға
алынды». Осы пікірді тереңдете түскен, конференцияда жасаған баяндамасында:
«біздің жауымыз оңшыл ... ... ұран ... ... Бақылау
Комиссиясының төрағасы Богданов «Немене қазақ ... ... ... ... және зорлап отырықшыландыру белең ... яғни ауыл ... ... нарықтық емес әкімшілік
күштеу жолы айқындалған соң ... ... ... балама жолды
ұсыну «ченовшылдық» және «кондратьевшілдік»ретінде айыпталды.Сонымен қатар
ұлы державалық ... және ... ... да ... болды.
Отырықшыландыру нашар жүріп жатқан аудандардағы басшылар егерде басқа
ұлттың өкілдері болса, әдетте ұлы ... ... ал олар ... онда ... ... ... ... айыпталатын.
Қазақстан үкіметінің отырықшыландырудың алғашқы жылының қорытындысын
шығарған тезистері ... ... ... ғана емес, сондай-ақ оңшыл
ағымға да, солшыл бұрмалауға да қысқаша сипататама берлді. Атап өтетін
болсақ: ... ... ... ... ... ... ... бұл қазақтардың ісі деп мәлімдеу, еуропалық
колхоздардзың қазақтардікін қамқорлыққа ... ... ... бұл ... ... ... ... жолмен дамулары тиіс, көшпелілік берік және
Қазақстан табиғатына ең бейімделген құрылыс. ... тек ... ... алып қою ... мен ... ... бір қатар қызметкерлердің отырықшыландрудың практикалық
шараларына немкетті , ... ... ... ... ... барлық соның ішінде көшпелі мал
шаруашылығы аудандарында да бірдей жүргізу.[xxi] ... ... ... орын ... ... атаулы әйтеуір саяси сипаттағы қылымыс түріне
жатқызылды. Осы жылдары ... ... ... қарағанда
«ұлтшылдарды» жазалау әлде қайда белсенді болып, ол кең қанат жайды. Дәл
осы ... ... ... ... ... ... жаппай
айыптаудың, оларды жаппай абақтыға қамаудың, заңсыздықмен соттаудың ... осы кез ... ХХ ғ. ... ... ... ... елдегі басқа ауданадардың экономикасымен ауқымдаса отырып,
өзінің табиғи шама – шарқын әлі де ... ... ... жоқ еді. Сол кездегі
индустриясы дамыған, өндіргіш ... ... ... ... ... орта да ... халықты біртіндеп эволюциялық жолмен
отырықшыландыру тиімді еді. Патшалық ... ... ... ... жер
мәселесі кеңестік өкіметтің алғашқы жылдарында да ақырына дейін шешілген
жоқ еді. Бұл туралы ... ... ... ... деп ... ... А.Байтұрсынов 1929 жылы тергеуде берген жауабында көшпелі қазақ
шаруаларын отырықшылыққа көшіруге қарсы болғандарын, ... мұны іске ... ... ... ... ету ... ... әзірлік жұмыстарын
жүргізу қажет екендігін дәлелдепті. Осы ... ... ... ... жауапты қызметте болған, 1930 жылдар қасіретіне моральдық жағынан
болса да ... ... ... бірі, 1937 жылы күзде халық жауы
деген айыппен ұсталып, тергеуде берген ... ... ... ... ... (1927 жыл) ... ... Ж.Мыңбаев,
Ә.Әлібеков, Ж.Сұлтанбеков, Ә.Досов бәріміз отырғанда Смағұл Садуақасов
былай деп еді : ... ... тым ... ... ... ... барып соқтықтық. Бұл ауыл табиғатына жат нәрсе, пайдасынан
зияны көп екендігін ескермедік. Бай деп ауыл ... жөн ... ... ... ... ... ... айдап салып, түрмеге жапты.
Совет өкіметі патша заманында салынған жолмен кетті. Мұның бар айырмашылығы
... ... ... ... ... жапырып келеді. Мұны тоқтаспаса
болмайды.» Бірақ осы дәлелдердің бәрі де ... ... ... ... айтқандардың бәрі де, егер жергілікті ұлт ... ... ... ... ал орыс ... ...... ұлы
державалық шовинистер деп айыпталды. Жоғарыда айтылғандай, ... және ... ... басқарып, байыппен іске асыра
қоятын білікті мамандар болған жоқ. Қазақстанның жағдайында ... ... ... 100 % ... тиіс ... ... ... аудандар шұғыл түрде ауыл шаруашылығы артельдеріне біріктіріле
бастады. Мысалы Абыралы аудандарында барлық ... 70 % , ... – 80 % ... ... 95 % бірден ... ... ... да ... дәл ... ... ... басшы қызметкерлердің «кулактар мен байларды қорғаушы» оңшыл
оппортунистер мен ... ... ... ... күреске шақыруы,
осы бағыттағы саяси – теориялық науқанның күшейе түсуіне мұрындық болды.
Баспа сөз беттері осы ... ... ... ... ... ... ... Мұндай мақалалар авторлары жауапты мемлекеттік,
партиялық қызметкерлер, сондай – ақ, ауыл ... ... ... ... кезінде белгілі ғалым, ... ... ... ... ... мақалалар, ғылыми еңбектер жазған,
Қазақстанның ауыл шаруашылығын арнайы зерттеген, сөйтіп ауыл ... ... - ... ... ... пікірлер айтқан
Швецов, Рыбников, Челинцев, ... ... ... ... ... ... ... сынға алды және олардың көзқарастарын
аяусыз ... ... ... ... индустрияландыру
жүйесіндегі ауыл шаруашылығының алатын орны туралы мәселеде де А.Чаяновтың
өзіндік көз ... ... Ол ... ауылшарушылығының артта қалуын
мақұлдаған жоқ және ... ... үшін ... ... ... де қолдай қоймады. Оның ойынша, мәселенің бәрі тек нпрықтық
қатынастар негізінде ... тиіс ... ... үлес салмағының
өркендеуі, - деді ол , - осы ... ауыл ... ... ... ірі ... ұшыратуды көздеуі керек. Дәлірек айтсақ, өнеркәсіпті
дамыта отырып оның шикізат базасының құрылымын, шикізатпен қамтамасыз етуші
ретіндегі түрін мүлде өзгертуіміз және ... ... ... дамытуымыз керек.»[xxiii]
Сондай – ақ А.Чаяновкапиталистік фермерлік шаруашылықтардың социализм
үшінқажеттігін де дәлелдемек болды. Оның пікірінше, КСРО – ... ... ... ... және ... дақылдар егетін аудандарда
«фермелік тұрғыдағы шаруашылық жалғыз немесе екі жылқысы бар ... ... ... ... жағдайында өнірістік кооперативтік
бірлестік ұйымдастыру олар үшін мүмкін ... ... ... ... міндеттерді шешетін жалғыз аппаратболып табылады». Чаяновтың
мұндай жеке ... ... ... қорғаған көз қарасы
белгілі орыс экономисі, профессор Н.Д. Кондратьевтің ... ... 1927 жылы 8 – ... өзінің В.Молотовқа жазған хатында ол, әзір
ауыл шаруашылығын жаппай колиективтендіру ісінің елде енді ғана ... ... айта келе ... ... ... ... аса ... ұжымдық шаруашылықтарды ұйымдастыру ісінің
өзінің жаңа болуынан және күрделілігінен ғана емес, қазіргі кезде ... де ... ... жедел өсуіне қажетті техникалық және
шаруашылықтық ... ие бола ... ... деп ... колхоздардың дамуы үшін ауыл шаруашылығында ... база ғана ... ... ... ... ... ... қажет
деді. Чаянов тәрізді Кондратьев те ауыл шарушылығында колхоздарды жаппай
және күшпен ... ... ... ... ... ... өзгеше көз
қарас ұстанды. Ал сталиншілдер ... тек екі ... және екі ... бөліп
«не бізбен біргесің, не біздің ... ... бір ... ... Жаңа ... ... және ... мәселесіне
қайшы немесе балама пікір айтқандардың бәрі ... ... ... ... ... ие ... шыға келді. Ал мұндай тапқа
жатқызғандар «үстем тап идеологтары», яғни ... ... қас ... ... ... ... жау әлеуметтік топтарға бөлуге ашық қарсы
болған, оның орнына қазақ халқын таптық емес, ұлттық ... ... ... Алаш ... ... арасынан сталиншіл –
голощекиншіл аппарат басшыларының ... ... ... ... Ә. ... А.Байтұрсынов және Ә.Ермеков ұшырады. «Жығылғанға
жұдырық» демекші онсыз да 20 – шы ... орта ... ... ... ... 1925 ... 29 – мамырында Түркістанға жолдаған «Ақ жол»
газеті туралы хатында ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы қазақ демократиялық
интеллегинциясы, идеологиялық ... жаңа ... ... ... идеологтары енді олардың Қазан ... ... ... ... алғашқы жылдарындағы пікірлерін қайтадан еске
түсіріп, солардан ... ... тағы да ... бастады. Мысалы,
А.Байтұсыновтың 1921 жылы «Жизнь национальностей» ... ... и ... деген мақаласындағы «... екінші революция қырғыздарға
түсініксіз болып шыққанын түсіндіру оңай: қырғыздарда таптық жіктелуден
тұратын ... жоқ; ... ... ... өзі де ... анық ... емес; көптеген тұтыну заттары оларда жалпыға
тән болып ... - ... ... бұл ... ... ... ... тән ақиқатты айтып
отырғаны еш күмән туғыза қоймайды. ... ... ... ... ... біз ... ... ауылынан тап күресін және
әлеуметтік таптарды кездестірмедім» деген ресейлік ... ... ... ... және көрініп тұр. Қоғамдық ... ... ... қарсы тұрған жауы әлеуметтік таптарсыз елестете алмайтын
сталиншіл большевиктерге әрине, бұл көзқарас ұнай ... жоқ. ... және ... отырықшыландыру белең ала бастағанда, яғни ... ... ... ... ... ... жолы ... қандайда болмасын сталиншілдікке балама жолды ұсыну «чаяновшылдық» және
«кондратьевшілдік» ретінде айыпталып, большевиктік идеологтарға ... Осы ... ... елдің экономикалық жағдайы өте жан
түршігелік ... ... ... сан ... ... ата ... ... Отырықшы аудандарға көшкен қазақтарға материалдық
көмектің болмауы қазақ қоғамын босып ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының санын азайтуға әкеліп соқты.
Қазақ шаруаларын кұштеп отырықшыландырудың салдары.
2.1. ... ... ... халқының экономикалық жағдайы
БК(б)П орталық комитеті мен орталық ... ... ... ... ... ... ... кедейлермен
орташаларға жақсы әрі жақын бөліктерді беру, алған ... ... ...... ... астық, ағаш материалдарын алуға нақтвы
материалдық көмек көрсету жолыиен ... ... ... айқын сезілетін
болсын. Отырықшыланып жатқан ... ... ... ... ... ... бөлінуі тиіс. Оның бер жағында барлық шаралар
орташалардың мүдделеріне ешқандай нұқсан келтірілмейтіндей етіп ... ... ... керісінше, олар кедейлердің орташалармен одағын одан әрі
нығайтуға көмектесуі керек.Сол бойынша 1928 жылы республикада 1927 ... ... 800 мың ... ... қожалықтары бар болғаны 124 өте қарапайым
еңбек құралдарына ие боды. ... 54 мың ... 0,5 мың ... ... 1305 мың шөп ... ... 9,4 мың тырма т.б. Бұл еңбек ... ... ... ... ... ... ғана еді және оның ... да өте
төмен болды. Тіпті әлеуметтік тұрғыдан келгенде Петропавл округінде еш
құрал – ... жоқ ... ... ... 95,5 % ... ал орта шаруа
қожалықтары 83,2 % болса, Павлодар округінде 99,45 % және 85,85 % ... ... 72,95 % және 69,15 ... Шаруашылық құралдардың
жетіспеуі, кедей қожалықтарының өз үлнсінен бас тартып, бөлінген ижерлерді
бұрынғы иесіне қайтаруға мәжбүр ... ... ... ... ... ... тұрмыстық әлқуаты өтте әсіреп кеткен болатын.
Жоспарлы түрде жаппай отырықшыландыру бес жылдық жспары ... ... – 1930 ... ғана бай – ... ... 40 пайызына жуығын
тартып алуы тиіс болған колхоз және совхоз ... ... ... Мұны осы ... ... ... ... колхоздарда мал басының
қалай кемігендігін бейнелейтіндігн төменгі кестеден көруге болады.
| | 30 ж | 31 ж | 32 ж | Кему саны ... | | | | ... бас) ірі | |620,3 |833,3 |454,4 ... |1287,9 |854,5 |898,5 |2102,0 ... |3000,0 |164,9 |164,9 |184,1 ... |333,1 | | | ... ... ... ... ... үкімет басшысы Ораз Исаев 1933 жылы 12
шілдеде ... ... ... 6 – ... өзі ... баяндамада
ресми түрде тағы да мойындағаны белгілі. Оның айтуынша «29 жылы ... – 40 млн ... мал ... ал 33 жылдың ақпанында одан, 4 млн бас
мал ғана қалған. Ал енді ... ... не әсер етті ... ... ойынша, бұған ең басты себеп қазақ ауылындағы «тап күресінің аса
өткірлігі». Ол ... ... ... ... ... жазған хатында
былай түсіндіред: 1928 жылы тәркілеуге байлар малды жыртқыштықпен ... ... ... ал ... ... және ... ... малының бір жола берілгеніне толық сене қоймады және өз кезектерінде
бұл малға қамқорлық танытпады. 1932 жылдан ... елде ... ... ... дәстүрлі мал шаруашылығын күйрету, ет және астық
дайындау науқандарындағы зобалаң, байлар қожалықтарының тәркілеу және ... ... ... отырықшыландыру және ұжымдастыру, кінәсіз шаруаларды
кеңес органдарының «ұлтшыл», «бандит», «контрреволюционер» деген жалалармен
жаппай қуғын – ... ... ... ... ... ... ... туған жерден көшіп кетушілік 1930 –
1933 жылдар арасында аса көлемді көрініс бергені және әсіресе ... ... ... ... ... өмірінде терең, қасіретті із қалдырғаны
белгілі. Осы жылдар аралығында 1 млн.750 мың адам ... ... ... ... ... саны 42 пайыз – 1млн. 100 мың адам
Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... Иранға,
Орта Азия республикаларына жаппай босып кеткен.[xxviii] Қонысын ... мен ... ... ... ... мекен – жайларынан келіп
түскен, шамамен алынған соңғы деректерге ... ... Орта ...... Қырғыстанда – 100 мың, Батыс Сібірде – 50 мың, ...... Орта ... 30 мың ... бар. ... ... Қаламақ жеріне,
Тәжікстанға, Солтүстік өлкеге және осы сияқты басқа да ... ... ... ... бастаған бір қауым Батыс Қытайға ауды. Қазақтарда
бұлай орталық аймаққа қарай ауа көшуі Қазақсатанда ... ... ... ... ауғандардың көпшілігі жұмысқа орналастырылмаған,
сондықтан олар ауыр жағдайды басынан өткеруде, ал ... ... МТС – ... орналаса қалған қазақ жұмысшылары қазір қысқартуға
ұшырап жатыр және бұл кәсіп орвндардағы жұмысшылардың жалпы ... ... ... ... істейтін болса, көп ретте тек қана солардың
есебінен қысқартылады ... ... ағаш тиеп – ... және ... ... ... жерлерден қысқарып қалған қазақтар қазір лек –
легімен Москва вокзалдарына шұбырып келе бастады). Нақ осы ... ... ... ... ... жерлеріндегі колхоздардың әлсіреуіне,
қонысынан ауғандардың жұртта қалдырып кеткен мүліктерінің талан – ... , киіз ... ... ... ... шығындап, қалғанын жолшыбай
өлім – жетімдерге ұшыратып, жиған – тергенінен ...... ... ... соқты. Қазақтардың арасында 1932 жылдан бастап белең алған
аштық пен індет осы қоныстан ауудың және ... ... ... ең ... ... жаз айларында біраз саябырсыған аштық
пен індет, қазір қайтадан сұрапыл өршіп отыр. ... ... ... және ... ... арасында ашаршылық пен ... адам ... өте көп ... еді. ... ... жақындаған сайын
бұл індет те өршіп барады. Бір ... ... ... ... ... комиссиясының жұмысына қатысуы үшін ... ... ... ... ... Илларионов жолдас (Орта Еділ өлкелік атқару
Комитетінен ) Сольилецк және Орск аудандарында қонысынан ауып ... ... 5 – 10 адам ... ... ... ... (Батыс Сібір
атқару комитетінен) бір ғана ... ... жолы ... ... 10 ... ... соғылысып жүргендігін, олардың арасында жұқпалы ауруларға
шалдыққандардың көптігін және өлім – ... аз ... ... ... ... зоводында 84 қазқ жұмысшы істегендігін, Кейін олардың
жұмытан шығарылғанының, 14 адамның аштан өлгенін, бұл үшін ... ... ... ... (Қырғыстан Орталық Атқару
Комитеті төр ағасының ... ... ... оның төңірегіне 10 мыңға
жуық қазақтың ауып келгенін (Бұл жөнінде БК(б)П Орталық ... мен ... ... комитетіне жазылған) және олардың арасынан күн сайын 15 –
20 адам ... ... ... ... ... ... органдары, Қазақ өлкелік партия комитеті қазақ ауылында болып
жатқан оынау ауыр өзгерістерден әрқашан хабарлар болды.
1931 ... 1 ... ... ... партия комитетіне ПП ОГПУ
мынандай мәләметтер түсірді:
«1929 жылдың ішінде көшіп кетулер туралы мәлімет (шекаралық аудандарды
айтпағанда) жоқ, ... ... кету ... тек ... көктемінен
басталып, ауыл шаруашылығындағы капиталистік элемттерге кеңінен шабуыл
кезеңінде бұқаралық сипат алды.
1930 жылы ... кету ... 34 977 ... ... 1931 ... емес ... боынша 45 000 шаруашылық көше бастады.Яғни ... ... ... 1931 ... ... ... ... қазақ
шаруларының жалпы саны 225 000 адамдай болып шығады.» Қонысынан ауғандардың
хал – ... ... өз ... де мәз емес ... ... ... Семей, Қызылорда т.б.) мен темір жол станцияларында
өлген ... ... күн ... қала ... алып ... ... Шу
ауданында аудан орталығы Ново – Троицк селосында күн ... ... 10 – ... ... ... – ақ ... ... 60 пайызы кетіп қалған
(уәкіл Жандосовтың айтуы бойынша). Сарысу ауданындағы 7 000 қожалықтың тек
500 – дей ... ... ... ... және де ... ... көшіп
кеткен.Қазір Ақтөбе облысында жұмыс ... ... ... ... ... ... Торғай сияқты аудандарда қазақтарды аштықпен індет
жайлап алғандығы хабарланды. Аш – арықтар төгілген ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктердін тамырларын,
ұсақ жәдіктерді жеп күнелтуде. «Сол маңдағы ит пен ... ... ... ... ... қостардың айналасында иттердің, ... ... ақ ... ... ... ... – саяқтардан көз
сүрінеді». Осы қосынның хабарламасында 2500 ... бар ... ... ... ғана 728 адам ... ауырғаны және олардың ... ... атап ... ... ... ... тыс
жерлерге босып кетушілер аз емес. 1931 жылдың күзінен бастап, Қазақстандағы
Голощекин ... ... ... өлкесіне қашып кетушілер ибайқалған болса,
ал 1932 жылдың алғашқы айларында аш – жалаңаш босқын ... ... ... партия комитетінің хатшысы М.Зайецевтың айтуы бойынша,
Босқындар негізінен колхозшылар болды да , тек олардың ... ... ...... элементіне жатты. Алқымынан алған аштық Сібірдегі босқын
қазақтарды қылмысқа итермеледі. 1932 жылдың тек 15 – 20 ... ... 9 рет ... ... ... сондай – ақ ұрлық пен тонаудың кеңінен
таралуы орын алды.Республика ... және ... ... ... ... ... ... халін Батыс Қазақстан облысының
Шыңғырлау ауданының ... ... ... секретариятына 1932
жылы 27 шілде де жолданған домалақ хат шынайы да әділ ... ... ... ұжымдастыруды жүзеге асыру барысында жол берілген әр түрлі асыра
сілтеулерді тәптіштеп ... хат иесі ... ... ... ... ... ... жатқан зорлық – зомбылықтар туралы
арнайы ... Онда ... ... айтылады: Сібірге қашқан
қазақтарды Голощекин жіберген уәкілдер ... ОГПУ ... ... ... қорқыту, күштеу және зорлық – зомбылық ... ... алып ... «Сауын сиыр береміз, нанға тойғызамыз», -
дегенге сеніп келген халық туған ... тағы да ... ... шыбын жаны барлар Солтүстікке қайта ... ... ... біресе солтүстіктегі көршілерге қайта оралып, ерсілі – қарсылы
жосылып, екі ортаны жол ... ... ... ... екі ел ... аруларды да таратқан, ... ... орта ... ... ... қорында сақталған ресми құжаттардың бірінде Батыс
Сібірдің 33 ауданында 1932 ... 5 ... 46632 ... ... ... ... осы уақытқа дейін 29166 – сы Шығыс Қазақстан облысына
көшіріліп ... ал 14500 – дейі ... ... қойған. Батыс Сібір жерінде
аш қазақтардың көрінген бұтаның түбінде өліп жатқанын ... ... ... 18 ... ... ... ... байқауға болады.
Қаңтарда 4 қазақтың өлігі табылса, ақпанда 6, ал ... – 33 ... ... Балалардың хал – жағдайы өте мүшкіл. Ата – анасынан
айырылып қалған 4 жасқа дейінгі ... ... ... ... ... және ... ... сондай жерлерден 4 жастан былайғы
балаларды ғана, ал одан кішіректерін тек ата – аналарымен ... ... ол ... өзі де ... ... – жадаған. Балалар үйіндегілерден іш
өту дертіне шалдықпағаны жоқ ... Әдетте 100 – 150 ... ... ... 1 – 2, ... 3 бала ... олардың орнын сол заматта – ақ,
панасыз жүрген басқа балалар басады ... Бала атаулыға ... ... ... төніп тұр.
БК(б)П Орталық Комитетінің 1932 жылғы 17 қыркүйектегі қаулысы бойынша
аштыққа ұшыраған қазақтарға азық – ... ... ... де 1 млн ... ... IV тоқсанға және үстіміздегі жылдың бірінші тоқсанына
рұқсат етілген (1 млн пұт ... 600 мың пұт ... пен 1932 ... 280 мың пұт, яғни 880 мың пұт ... 733.158 пұты қазақ
органдарының рұқсат қағаз бойынша бөлінді, содан 111.066 пұт астық, яғни 15
% ғана ... ... тиді ... өзі де түгел тиген – тимегені белгісіз).
Ашыққандарға арналған астықтың көбі ... ... мен ... ...... түседі, ал бір бөлігі қайтадан астық дайындау
есебіне өткізіледі. Қу, Қарқаралы, ... Шу, ... ... ... ... әрекеттердің беті ашылып, айыптылар жауапқа
тартылуда. БК(Б)П Қазақстан өлкелік комитеті 1933 жылы 4 ... ... ... қожалықтарының мұқтажы үшін жәрдемге бөлінген азық ... ... ... ... танысқан Қазақстан өлкелік
партия комитетінің бюросы мен ... ... ... ... ... ... атап ... аудандық ұйымдар қазақ қожалықтарының мұқтажы үшін 1932 ... ... ... 6509 ... азық – түліктін тікелей ... ... ... нақтылы деректер бере алмады;
ә) жәрдемге бөлінген азық – ... ... сол ... ... ... ұйымдар оның 2811 центнерін астық ... ... ... ... ... ... ... бөлінген өнеркәсіп
тауарлары (1932 жылғы) шілдеден 1933 жылдың 15 қаңтарына дейін аудандық
тұтынушылар қоғамы ... ... ... ... ... ...... туралы ілгеріде айтылды.
1932 жылдың 8 наурызында Орта Волга өлкелік ... ... ... ... ... ... ... өтініп Мәскеудегі партияның Орталық
Комитеті мен Глощекин басқарған Қазақ өлкелік ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың ауыр қалін Қазақстан
өкіметінің басшысы Ораз Исаевтың өз ... ... ... ... архив қорында сақталған. Тегінде, ол бұл жедел ... ... ... ... ... тәрізді. Өйткені жеделхат Самарадан ... ... 27 ... ... Сонда стансаларда нан ... ... ... кездестіргенін айта келіп ол, «көмекке босатылған
орасан көп азық – түліктің қайда кеткенін» түсіне ... дал ... ... ақ «нан және азық – ... ... туралы мәселені хатшылар қатысатын бюро
мәжілісінде ... ... 1930 ... ... ... ... және ... аудандарынына қазақтардың көршіліес Орта
Азия ... ... ... ... ... ... халық коммисарлары кеңесінің РКФСР үкіметіне 1931 ж. ... ... ... ... ... 12830 ... ... қожалық деп көрсетілген. 1933 ж. Еділ бойынан Қазақстанға қайтарылған
босқындардың жағдайы да ... ... кете ... жоқ. ... ... ... ... Талов ауданынан 651, Левшин ауданынан 932,
Тепловскіден 215, Оралдан 104, Шыңғырлаудан 191, ... 151, ... 200 ... ... ... ... ... көшіп кетті. Бұл
көрсеткіштер 1931 жылдың мәліметінен едәуір көп бола ... да ... ... ... ... Сейітқали Меңдешовтың оларды
Қазақстанға қайтару үшін Қарақалпақ жеріне барғанда береген ... ... ... ... ... ... ... Қоңырат ауданынан
Қазақстанға 2644 адамы бар 772 ... ... ... ... Ал
Қарақалпақ үкіметінің мәліметі бойынша, мұнда бұл сандар әлдеқайда аз. 1129
адамы бар 327 ... қана ... тиіс еді. 1933 ж. ... ... ... және ... ... қымбаттауы жағдайында Қазақстандағы
босқын қазақтардың тұрмысы біртіндеп ауырлай түсті. 1932 ... ... ... партия комитетінің бюро мәжілісі Голощекиннің төрағалық
етуімен босқындар туралы мәселені ... ... Онда ... ... ... және кеңес аппараттарының кейбір ұлтшыл
элементтер тарапынан) көшіп кету ынталандырылып отыр деп атап ... ... өте ауыр ... ... да байқауға болады. Күн
сайын ... 6-7 ... адам ... ... ... жан ... жол көлігі ОГПУ-дің де ... ... ... Және ... ... ... босқындарға қажетті көмек көрсетуді өтініп
хабар ... ... ... ... ... ... дер кезінде шара
қолдана қоймады. Және босқындарды кері Қазақстанға қайтаруды ... ... ... ... ... ... ол ұлтшылдар деп
айыптап, Сталиннің көмегіне сүйеніп, оларды ... ... ... ... ... ... күрт азаюының жан түршігерлік ... ... ... 2,2 млн 49%, ... 300 мың 25%, ... 400 мың
12%, Украиндар 100 мың 11%, Немістер 6 мың 11%, ... 300 ... ... 1 мың 10%, ... 9 мың 10%, Өзбектер 20 ... ... 10 мың 8%, ... 85 мың 6%, ... 9 мың 10%.
Отырықшылыққа көшкен елдінің әлеуметтік экономиаксы нашарлауына ... ... ... ... орнымен жұмсалмауы елдің басқа
жақтарға, тіптен өз отанын ... ... ... ... ... ... ... жылдарындағы қазақ босқындары және олардың жанкештілік
күресі.
Қазақстанда отырықшыландыру барып тұрған дөрекілік ... ... ... ... – соңды болып көрмеген қасіретке душар болды. Қазақтар
көптеген аудандарда кіндік ... ... ауып ... ... болды.
1931жылдың 23 қыркүйегінде бойынша 56459 шаруашылық (10 пайыз) Қазақстаннан
тысқары ... ... ... ... ... қазақтар 1931 жылы 1930 жылға
қарағанда Шемонайхы ауданында 41%, Бесқарағайда 27,5% , ... ... ... - 46,7% ... ... аударушылар болды , жалпы 1 млн 100
мың адам ата мекенінен қашып кетті. Міне , ... ... ... ... ... душар болған елікпе Голошекиннің «Кіші Қазан» деп аталған
желікпе ұранының салдары және бүкіл бір ... ... ... ... жері сол еді. Оның ... ұлт ... ғана ... , өз міндеттерінеде сәйкес келмеседе , арнаулы
таңдап алынған шабармандары болды. Олар ... ... ... мүддесін
ойламақ былай тұрсын , ... ... ... ... ... ... де ... алмады. Осылайша халық тағдыры қорғансыз қалды.
Осы мәселеге байланысты ұжымдастыру жылдары азық-түлік дайындау кезіндегі
асыра сілтеуге ... ... ... ... ... ... (3 ауыл) тұрғындар қызыл қасапшылар тарапынан жан төзгісіз азапқа
салып ату ісі ... ... ... толық келтірейік : 1930
жылы қазан айының алғашқы күндерінде әр түрлі ... ... , ... ... 40 ... шекара сыртына (Қытайға) өтерде шекара
күзетіндегілер тарапынан атылып , ... ... де 9 ... өтіп кетті.
Сонғылардың қатарында Сейдахмет Мұхаметшиннің туыстары бар. ... (ГПУ) ... , ... , ... ... ... екіншіден , соққыға жығылғандардың қатарында ... ... , ... , тірі ... әйелдер мен қыздарды зорлаған ,
төртіншілер , өлгендер де, тірі ... ... деп ... күнге , 24- қаңтар 1931 жылға дейін істің аяқталмай қалғандығына
қарамастан , ... ... ... ... мен ... ауданы ГПУ-інің
уәкілі тарапынан бұл оқиға әрқилы ... , әр ... ... ... ... Оқиға төмендегідей баяндалады. 17-қазанда Қаратал
ауданының уәкілі жолдас ... ... ... көшулер жөнінде
хабарлайды. 20-қазанда соның өзі ... адам ату ... ... , ... көпшілігі кедейлер екенің , ал атқан отряд
«Лектехсырье» совхозының директорлық басшылығымен ... ... ... ... ... мәлімдейді. Бұл мәліметтер , Разумовскийдің
айтысына қарағанда , ... ... ... және ... басшылығы жөнінде мәселе расталмады. Ату жазасына белсеніп
белсеніп ... ... ... ... ... ... ... ол өзінің көмекшісі Ысмағұловқа аталған істі ... және ... ... , дереу тұтқындауды тапсырды.
Ысмағұл тексере келіп төмендегідей тоқтамға келеді:
көшпелілерді атқан отряд шекара күзетіндегі шекарашылар отрядының саяси
жетекшісі ... ... ... ... 14 ... ... , оның
бесеуі Талдықорған комунистік отрядынан;көшуге себеп болған-астық дайындау
жоспарындағы үлесті қате бөлу;өлтіргендер саны-18 адам , оның ішінде 3 ... 4 әйел ... ... ... ... үш ... және ... да ешқандай қарсылық көрсетілмеген; әйелдер мен қыздарды зорлау
фактісі орын ... ... ... бар; ... құрамы: 8 орташа
қалғандары кедейлер; жеті адамды атқан (5 ... және 2 ... ... ату кезінде Уласюк болмаған ;
Зорлап отырықшылындыру, қыстап ұжымдастыру , тәркілеуден соң кеудесіне
қаны барлалды ашындырмай қойған жоқ. ... , 1929 жылы ... ... ете қалды. Мұндай бас көтерулер республиканыңтұс - тұсында мейлінше
белен алды.Сондықтанда «көсемнің салқын ... ... ... ... ... ... ... Ол 1931 жылғы нарызда И. Сталинге: «Біз үш
ірі қарулық ... ... , -деп ... Сол ... ... ... ... шын мәнінде бұқараны сталиндік әкімшіл-
әміршіл жүйеде ұстауға тырысқан голошекиндік ... ... ... ... ... даярлау жопары үш рет өзгерді.Айталық , ол әуелі 10000 ... ... ... ... 15000 ... ... Ал жыл ... голошекиншілер созақтықтардан 25000 пұт астық тапсыруды талап ... ... ... мұны да ... ... халықтың қосындағы 40000
астықты сыпырып-сиырып әкетті. Тарихшы Талас Омарбеков ... ... ... тағы бір фактіні тілге тиек етеді.Мәселен , Шолақ қорған
өңіріндегі он төрт шаруашылықтың бесеуі мақта егумен мүлде айналыспайтын да
, ... ... ғана ... ... ... оларға жоғарыдан 1500
пұт шитті мақта өткізіндер деген ... ... ... ... техникалық
дақылмен айналыспаған жұрт істің көзін таба алмады. Бар болғаны 10-ақ пұт
өнім дайындалды.Сол-ақ екен ... ... ... ... ... ойнап тұрып алды. «Халық жаулары» да –осылар , ... де ... ... ... ... шыға келді. Мұндай қысымға халық қалай
шыдасын , дереу атқа қонды. Сөйтіп , Сұлтанбек хан ... ... ... шықты. Ақтық айқас Созақта өтті. 16 ақпанда 1930 жылы төрт ... ... мен ... мұздай қаруланған әскерінен
көтерілісшілер ... ... , ... ... мансұқ
еткендерден 400 кісі шейіт болды. Ырғызда тағы бір ... ... ... ... күшті болғаны соншалық , жазалаушылар отряды
сонау ... ... ... ... ... ... мен ... да пайда болыпты – мыс. Әсіресе Арал маңындағы
Қарақұмда голощекиншілерден бас ... рас. ... ... подполковник Евсеев командирлеріне: «бандылармен ешқандай келіссөз
жүргізуге болмайды, реті келсе ... жоя ... ... ... ... ... көтерілісі де, Адайлар бұлқынысы да, Шұбар – Балқаш – ... ... абас ... бәрі де ... ... ... адамдар жазықсыз өлтілрілді, мыңдаған адамдар қапаста тарықты. ... ... 1931 жылы 31 ... ... ... ... екі ... ғана «ірі бандалардың» 15 бас көтеруі болып,
оған 34 мыңдай адам қатысқан. Осы екі ... ... ... көзі ... 7,6 мың адам ... деп ... ... мәнінде халық қалада да, далада да шыбындай қырылып ... ... ... ... ... ... теориясымақты ұстанған көсемдер зұлмат
операциясынан тайынған жоқ. ... ... кем ... 2 ... ... басы сай – ... домалап қалды, бір қатары торғайдан тозып, басы
ауған жаққа бытырады. Мінекей ... ...... ... ел ... ... ... біразы Қытай асты, Ауғанға ауды. ... ... ... тыс жерлерде 4 млннан астам қазақ ... әр үш ... ... ... жүр ... сөз. Олар ... жүзінің
40–қа жуық елдеріне шашырап, тантіреп кеткен.
Мысалы қазақтар:Егеменді республикаларда – 1,665 иың; Шет ...... ... атап айтар болсақ, олар: егеменді республикалар ішінде:
Өзбекстанда – ... ... ... – 655 мың, ... ... ...... Украйнада – 14мың, Тәжікстанда –12мың, Белорусьте
– 5мың, Грузияда –3мың, Молдавада ... ... ... ... ... - ... т.с.с.,
Ал енді шет елдерді алар болсақ, онда қазақтар:
Қытайда – 1,270мың, ...... ... ... ...
25мың, Иранда – 15мың, АҚШ –та – 10мың, Германияда –7мың, Канадада – 5мың,
Францияда – 4мың, Пәкістанда – 3мың, ... – 2мың, ......... ... – 0,8мың, Аргентинада –0,4мың, Үндістанда
– 0,3мың т.с.с.[xxxv] 1929 – 31 ... ... ... бас ... ... Бұл ... 1929 жылы ... басталды. ... ... – 27 ... ... ... – 29 ... Қостана аймағындағы Батпаққарада – 1 қарашада,
Сырдария ... ... ... – 7 ақпанда, Ақтөбе аймағындағы
Ырғызда – 25 ақпанда, Алматы ... ... – 26 ... және
басқада бір қатар жерлерде болды. Әсіресе, Сырдария Ақтөбе, және Қостанай
аймағындағы бас көтерулер кең етек ... Бұл бас ... өз ... және ... ... зорлап ет жинағанға, сондай – ақ
астық дайындаудағы ... ... ... болғанын білдірді.
Көтерілісшілер қаруланып, әкімшілік органдардың
өкілдеріне шабуыл жасады, терролық әрекеттер ... ... ... -
деді ол өзінің осы мәселеге байланысты 1 Өлкелік кеңесте (1930ж ... ... ... ... ... бұл ... келе айтарым ширек ғасырдам астам уқыт бойы 1929 – ... ... пен ... ... ... тек мараппаттау тұрғысынан
баяндалып келді, яғни, шолақ белсенділерше айтқанды ... ... ауыл ... ... әл ... ... ... «Кіші Қазан»
революциясының жеңісі» ... ... ... Сол «Кіші Қазан
көсемі»Ф.И.Голощекиннің мәлімдемесінен кейін Қазақстандағы бар ... бір ... ғана ... архив материалдарынан белгілі болды.
Малынан айрылған қазақтың бұдан кейінгі көрген күні тарихтан ... ... ... ... ... ... төзе ... адамдар бүкіл ру - румен,
аулымен туған жерден кетуге мәжбүр болды. Бұл нәубеттің түп – ... ... ... ... ... қатты қуаншылықта, егіннің тып - типын шықпай
қалуына емес, пәленің көзі, ... «қол ... ... ... солақай сойқан басшының өлкеде жаппай ... ... ... ... ... ... «асыра сілтеу болмасын,
аша тұяқ қалмасын» ... ұр да жық ... ... ... ... ... ... қазақтын малын, барын зорлықпен талап,
жерінен, елінен безіп, қаңғуға ... ... ... ... ... қазіргі кезде айғақиап, ашық айтыла бастады.
Жалпы отырқшыландыру қазақ елінің экономикасын ... ... ... Үкіметі қазақ халқының экономикасын тіпті төмендетіп жіберді
Нәтижесінде 2млн.адамнан айырылып санмыңдаған адамларымыз ... ... ... ... тарихы 2 том 46 бет
2. ДаниловВ.П., Ильин.А., Тепцов.Н., Коллективизация как это было // ... ... - .; ... – 1989 г – С. ... ... ақиқаты. – Алматы: Қазақ университеті. – 1992. –
272 б.
3.Т.Омарбеков. 20-30 – жылдардағы қазақстан ... 1997 ж ... ... А.Б. Победа колхозного стороя в Казахстане. – А – А: ... ... ... ... ... 1999 жыл 56 ... Г.К.Кәдірқұлова. Қазақстан тарихы. Лматы 2005ж. 260 бет.
5. Г.Ф. Дахшлейгер. ... ... ... в ауле ... ... – Ата 1965г 310 бет
6. Қазақстан тарихы ... ... жыл. 321 ... 20-30-жылдардағы қазақстан қасіреті. Алматы 1997ж 222 бет
8. Көшпенділіктен отырықшылыққа. Көшпелі және жартылай ... ... ... ... ... ... ... 1930. 14-21 бб
9. Қойгелдиев М., Омарбеков т., Тарих тағылымы не дейді? Алматы:1992 ж ... ... ... ... 1994ж 89 ... Р. ... Қазақстан республикасының тарихы 221 бет
12. Ж.Т. ... ... ... ... ... ... ... орналастыру Тарих ғылымдарының кандидаттық ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған диисертация Алматы 1999 жыл. 18 бет
Жұмасұлтанов.Ә. ... ... және оның ... ... ... ж 13 ... ... к отчету Казахского Краевого Комитета ВКП(б) на VII Все
казахской партконференций. 1 - ... ... ... 4-5 ... ... ... 29 ... Ж.Б.Әбілхожин. «Қасірет» Өркен 1989ж 25 қараша. 56 бет
17.Қазақстан комунистік партиясы ... ... ... ... ... ... 1988ж 2 Том 9 ... Бұл да ... 12 бет.
19. Т.Омарбеков. 20-30 – жылдардағы қазақстан қасіреті.Алматы 1997 ж 227
бет.
20. Қойгелдиев.М., Омарбеков.Т. Тарих ... не ... ? ... 1992ж 39
бет
21. ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы №7., 67 бет
22. Ф.А.Қозыбақова зорлап отырықшыландыру. ... ... ... ... 66 ... Бұл да ... 9 ... Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы. Алматы 2005ж 163 бет
25. Егемен Қазақсатан. 1998 жл 29 мамыр
26. ... .Н.Ә. ... ... ... ... ... Адматы.
1998 жыл 11 – 12 бет
27. Нүсіпбаев.Т.О. Жиенғалиев.Н.Б. Қазақ қалай аштыққа ұшырады?.Алматы
1991 жыл 58 бет
28. ... ... ... ... ... 1990 жыл 155 ... Қозыбаев.М Ақтандақтар ақиқаты. Алматы. 1992 жыл 123 бет
30. Т.Омарбеков 20 – 30 жылдардағы қазақстан қасіреті Алматы. 1997 жыл 263
бет
31. ... ... 265 ... ... ... ... 2 том 46 бет
33. ДаниловВ.П., Ильин.А., Тепцов.Н., Коллективизация как это было // Урок
дает история. - .; ... – 1989 г – С. ... ... ...... Қазақ университеті. – 1992. –
272 б.
34 .Омарбеков. 20-30 – жылдардағы қазақстан қасіреті.Алматы 1997 ж 320бет
35. Турсынбаев А.Б. ... ... ... в ... – А – А: ... С .583
-----------------------
1. Аманжолов.Қ. Қазақстан тарихы 2 том 46 бет
2. ДаниловВ.П., Ильин.А., Тепцов.Н., Коллективизация как это было // ... ... - .; ... – 1989 г – С. ... ... ... – Алматы: Қазақ университеті. – 1992. –
272 б.
3.Т.Омарбеков. 20-30 – ... ... ... 1997 ж 320бет
4 Турсынбаев А.Б. Победа колхозного стороя в Казахстане. – А – А: ... ... ... ... комннисті. 1999 жыл 56 бет
[i] Г.К.Кәдірқұлова. Қазақстан тарихы. Лматы 2005ж. 260 бет.
5. Г.Ф. Дахшлейгер. ... ... ... в ауле и
деревне Казахстана.Алма – Ата 1965г 310 бет
6. Қазақстан тарихы очерктері. Аламаты.1994 жыл. 321 бет
7.Т.Омарбеков. ... ... ... Алматы 1997ж 222 бет
8. Көшпенділіктен отырықшылыққа. Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ халқын
отырықшылыққа айналдыру ... ... ... 1930. 14-21 ... ... М., Омарбеков т., Тарих тағылымы не дейді? Алматы:1992 ж ... ... ... ... 1994ж 89 ... Р. ... Қазақстан республикасының тарихы 221 бет
12. Ж.Т. Таңатарова. Қазақ шаруаларын зорлап ... ... ... орналастыру Тарих ғылымдарының кандидаттық ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған диисертация Алматы 1999 жыл. 18 ... ... ... және оның ... ... туы
1989 ж 13 қыркүйек
13. Материалы к отчету Казахского Краевого Комитета ВКП(б) на VII ... ... 1 - ... Бұлда сонда. 4-5 беттер.
15.«Егемен Қазақстан» 1998жыл 29 мамыр
16. Ж.Б.Әбілхожин. «Қасірет» Өркен 1989ж 25 ... 56 ... ... ... сьездерінің конференцияларының және
пленумдарының ... ... ... 1988ж 2 Том 9 ... Бұл да сонда 12 бет.
19. Т.Омарбеков. 20-30 – жылдардағы қазақстан қасіреті.Алматы 1997 ж 227
бет.
20. Қойгелдиев.М., ... ... ... не дейді ? Алматы 1992ж 39
бет
21. ҚазМУ хабаршысы. Тарих ... №7., 67 ... ... зорлап отырықшыландыру. ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы,
№7 66 бет
23. Бұл да сонда 9 ... ... жаңа және ... ... тарихы. Алматы 2005ж 163 бет
25. Егемен Қазақсатан. 1998 жл 29 мамыр
26. Назарбаев .Н.Ә. «Жанымызда жатталсын татулық ... ... ... жыл 11 – 12 ... ... Жиенғалиев.Н.Б. Қазақ қалай аштыққа ұшырады?.Алматы
1991 жыл 58 бет
28. В.Михалков. Хроника ... ... ... 1990 жыл 155 бет
29. Қозыбаев.М Ақтандақтар ақиқаты. Алматы. 1992 жыл 123 бет
30. Т.Омарбеков 20 – 30 ... ... ... ... 1997 жыл ... Бұлда сонда 265 бет
32. Аманжолов.Қ. Қазақстан тарихы 2 том 46 бет
33. ДаниловВ.П., Ильин.А., Тепцов.Н., Коллективизация как это было // ... ... - .; ... – 1989 г – С. ... ... ... – Алматы: Қазақ университеті. – 1992. –
272 б.
34 .Омарбеков. 20-30 – жылдардағы қазақстан қасіреті.Алматы 1997 ж 320бет
35. Турсынбаев А.Б. ... ... ... в ... – А – А: Наука.
– С .583

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
Тауарлы материалдық қорлар24 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы24 бет
Шаруашылық жүргізуші субъектісінің кірісі мен шығысының теориясы24 бет
Шаруашылық серікестіктер27 бет
Шаруашылық субъектілерін қаржыландыру110 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь