Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі

КІРІСПЕ

Тiл халықтың қоғамдық, әлеуметтiк өмiрiмен, саяси.экономикалық жағдайымен тығыз байланыста дамиды, кемелденедi. Сондықтан да қоғам өмiрiнiң даму қарқыны түрлi тарихи дәуiрде түрлiше деңгейде көрiнетiнi сияқты, әдеби тiлдiң де даму шеңберi бiрде кеңейiп, бiрде тарылып отырады. Бұл заңды өзгерiстер тiлдiң барлық категорияларын өз iшiне алады. Бiрақ қандай өзгерiс болмасын, тiл қалай дамымасын, ол өзiнiң адамдар арасындағы қатынас құралы ретiндегi қызметiн өз дәрежесiнде атқара береді. Әсiресе, егемендiк алған көптеген халықтардың әдеби тiлдерiнiң бүгiнгi кемелденген кезiнде тiлдiң атқаратын қызметi орасан зор, себебi тiл неғұрлым кемелденген болса, тiл мәдениетi, сол тiлдi дүниеге келтiрген халық менталитетi де соғұрлым жоғары болмақшы. Ал бұл әдеби тiлдiң мәдениетiн, байлығын, көркемдiлiгiн, бейнелiлiгiн арттыратын лексикалық категория .мақал.мәтелдерге (әрі қарай ММ) де байланысты. Басқаша айтқанда, тiлдiң лексикалық құрамының бөлiнбес бiр сыңары саналатын ММ.дер де ұлт тiлiнiң ғана емес, ұлт мәдениетiнiң де көрсеткiшi болып табылады.
Қазақ және ұйғыр тілдеріндегі мақал.мәтелдер (әрі қарай.ҚҰММ) тек сан жағынан ғана емес, сапа, мазмұн тұрғысынан алғанда да алуан түрлі. Оның басты себебі: ұлттық менталитеттің тілдегі ерекше мәнді де маңызды өрнегі болып саналатын ММ.дер қазақ, ұйғыр этносына тән дүниетаным мен тарихи сананың айқын айғағы, халық даналығы мен философиялық толғанысының, эстетикалық танымы мен тағлым.тәлімнің, өркениетінің, мәдениетінің — барша болмысының бұлағы. ММ.дер сан ғасырлар бойы екшеленіп, қырланған мазмұны түрліше сан түрлі тақырыпты қамтумен қатар, адам өмірінде, тұрмыс.тіршілікте, әр қилы қоғамдық жағдайларды кездесетін құбылыстарға, тарихи мәні бар оқиғаларға берілген даналық баға.
Зерттеудің өзектілігі. Қазiргi кезде түркi халықтарының тiлдерiнде әлi зерттеле қоймаған мәселелер аз емес. Солардың iшiнде әр халықтың ұлттық болмысын танытатын бай мұралардың бiрi — ММ.дердi жан.жақты салыстыра зерттеуге бағышталған еңбектер. Сондықтан халықтың мәдени дүниесін дәрiптейтiн бұл тұрақты тiркестердiң тiлдiк табиғатын тану үшiн жүйелi зерттеу жүргiзудiң қажеттiлiгiнде күмән жоқ.
Жаңа ғасырдың басынан бастап түркi тануда, ММ.дердiң лексикалық, семантикалық және синтаксистiк жақтары ғана емес, сонымен бiрге көркемдiк ерекшелiктерін, олардың тiларалық ұқсастық деңгейлерiн, әр тiлдегi өзiндiк айырмашылықтары да қарастырыла бастады. Олардың iшiнде кандидаттық, докторлық диссертациялармен бiр қатарда монографиялық зерттеулер де, ММ.дерде түсіндірме сөздіктері де бар. Бұл еңбектер ММ.
        
        КІРІСПЕ
Тiл халықтың қоғамдық, әлеуметтiк өмiрiмен, саяси-экономикалық
жағдайымен ... ... ... ... ... да қоғам
өмiрiнiң даму қарқыны түрлi тарихи дәуiрде ... ... ... ... ... де даму ... бiрде кеңейiп, бiрде тарылып отырады.
Бұл заңды ... ... ... категорияларын өз iшiне алады. Бiрақ
қандай өзгерiс болмасын, тiл ... ... ол ... ... ... ... ретiндегi қызметiн өз дәрежесiнде атқара береді. Әсiресе,
егемендiк алған көптеген халықтардың әдеби тiлдерiнiң ... ... ... ... ... ... зор, ... тiл неғұрлым
кемелденген ... тiл ... сол тiлдi ... ... ... де ... жоғары болмақшы. Ал бұл әдеби тiлдiң мәдениетiн,
байлығын, ... ... ... ... ... (әрі ... ММ) де байланысты. Басқаша айтқанда, тiлдiң
лексикалық құрамының бөлiнбес бiр сыңары ... ... де ұлт ... ... ұлт ... де ... ... табылады.
Қазақ және ұйғыр тілдеріндегі мақал-мәтелдер (әрі қарай-ҚҰММ) тек сан
жағынан ғана емес, сапа, мазмұн тұрғысынан алғанда да ... ... ... ... ұлттық менталитеттің тілдегі ерекше мәнді де маңызды өрнегі
болып саналатын ММ-дер қазақ, ұйғыр этносына тән ... мен ... ... ... ... ... мен философиялық толғанысының,
эстетикалық танымы мен тағлым-тәлімнің, ... ...... ... ММ-дер сан ғасырлар бойы екшеленіп, қырланған мазмұны
түрліше сан ... ... ... ... адам ... ... әр қилы ... жағдайларды кездесетін құбылыстарға, тарихи
мәні бар оқиғаларға берілген даналық баға.
Зерттеудің өзектілігі. ... ... ... ... ... әлi
зерттеле қоймаған мәселелер аз емес. Солардың ... әр ... ... ... бай мұралардың бiрi — ММ-дердi жан-жақты салыстыра
зерттеуге бағышталған ... ... ... мәдени дүниесін
дәрiптейтiн бұл тұрақты ... ... ... тану үшiн ... ... ... ... жоқ.
Жаңа ғасырдың басынан бастап түркi тануда, ММ-дердiң лексикалық,
семантикалық және ... ... ғана ... ... ... ... олардың тiларалық ұқсастық деңгейлерiн, әр тiлдегi ... да ... ... ... ... кандидаттық,
докторлық диссертациялармен бiр қатарда ... ... де, ... түсіндірме сөздіктері де бар. Бұл еңбектер ММ-дердің біздің
еңбегiмiзге ... ... ... тiларалық ерекшелiктерi де ... ... ... осы ... ... тiлдiк басқа да
мәселелерiн қамтыған еңбектердiң аздығы байқалады. Осы ... өзi ... ... ... ... ... ... тіл білімінің жеке-дербес жаңа бір ... ... ... ... ету, ... ... ... тұрмыс-тіршілігімен, дүниетанымымен, ділімен сабақтастықта
қарастыру енді ғана қолға алынуда. Яғни ҚҰММ-дерін этнолингвистикалық және
этномәдени бірлікте ...... ... ... ... өзектiлiгi бұлармен ғана шектелмейдi. Жоғарыда
аталған ғылыми жұмыстар қазақ халық ММ-дерiн зерттеуге арналған, ал ... ... ... ... ... ... әрбiр халықтың ауызекi
тiлiндегi өзiне ғана тән ... ие, ... ... ... ... болғандықтан, салыстырылатын ұйғыр ММ-дерiнiң өзiндiк
ерекшелiктерiн айырып-айқындау, ... бiз үшiн, ... ... әрi тың, әрi қызықты зерттеу болып отыр деп айта ... ... ... ... және ... ... ММ-дерін жан-жақты
зерттеп, танып-білуге, олардың ... ... ... ... ... ... тіл және ұлттың бірлігін танытатын қазақ және ұйғыр ММ-дерін
тілдік әрі этнолингвистикалық ... ... ... ... ұлттық болмысты айқындау, тіл арқылы ұлттың тарихи санасын,
мәдениетін таныту жұмысымыздың өзектілігін ... ... ... әрі тарихи-мәдени деректерге сүйене отырып,
қазақ және ... ... ... ... ерекшелік жақтарын
этнолингвистикалық және этномәдени тұрғыда қарастыру.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ және ... ... ... ... ... және ... табиғатын айқындай отырып,
олардың қалыптасуына ... ... ... ... мен ... уәждерді анықтау – жұмыстың басты мақсаты.
Осы мақсаттың ... шығу үшін ... ... ... ... тақырыпты толық ашу, жан-жақты түсіндіру мақсатында талдауға қажетті
екі ... ... ... ... ... кезеңдеріне шолу жасау;
- ... және ... ... ... ... ... екі тілдегі ұқсас ММ-дердің сәйкестік деңгейін ... қос ... ... ... өзара сәйкестігін танытатын
уәждерін
сипаттау, ұқсастық деңгейлерін көрсету;
- қазақ және ұйғыр ... ... ... ... ММ-дерді
сұрыптап, тақырыптық топтарға жүйелеу;
- екі тілдегі ММ-дердің өзара ... ... ... ... ... ... пен көркемдікті ашу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Жұмыста қазақ тіл білімі
және ұйғыр тілінің мұрагерлік қоры мен рухани қазынасын молынан ... ... ... ... ... ... мақсатында төмендегі
нәтижелерге қол жеткізілді:
- туыстас түркі тілдеріне жататын қазақ және ұйғыр тілдеріндегі мақал-
мәтелдер ... ... ... ... ... ... жұмсалу шеңбері, ішінара тақырыптық топтары алғаш
рет қарастырылды;
- тіларалық мақал-мәтелдердің құрамы мен құрылымы, мағынасы және тілде
қалыптасып, пайда болуы тұрғысынан ұқсастықтары зерделенді;
- ... ... ... ... ... ұйытқы болған мақал-
мәтелдерге этнолингвистикалық талдау жасалынды;
- қазақ және ұйғыр халықтары мақал-мәтелдерінің ... ... екі ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері де анықталды;
- мақал-мәтел құрылымының көркемдік образдылығы, бейнелік көріністері,
құрылымы талданды.
Зерттеу пәні. Қазақ-ұйғыр паремиологиялық ... ... мен ... ... ... және ұйғыр тіліндегі ММ-дердің
этнолингвистикалық және ... ... ашу үшін ... ... ... ... ... зерттеу еңбектері, сондай-ақ қазақ
ММ-деріне түсіндірме сөздігі ... ... ... және ... ... ... көрген Аблез Әмәттің «Уйғур ММ-дер
түсіндірме сөздігі», Аблез ... ... ... ... ... хәлқ еғиз ... қамуси» (7-том), осы тақырыпқа
қатысты жазылған еңбектерден пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңыздылығы. Түркітану ғылымында екі ... ... ... аз ... келе жатқандықтан, тілдік
мәселелердің біріне жатады. Олар тұрақты сөз ... ... ... этностың ұзақ тарихи даму ... ... ... ...... , этнологияға, ... ... ... ... ... ... ... қатысты. Сондықтан да аталған ғылымдар саласының
ілімін дамытуға өзіндік үлесін қосады. ... ... ... ММ-дер
категориясы мағынасы мен қызметін толықтырып, оны ... ... ... нұсқайды.
Зерттеу жұмысының практикалық мәнділігі. ММ-дер ... ... ... ... ... ... ... сенімді жолдарының бірі болып саналады. Соған орай туыстас екі
тілдің, сол ... ... ... ... ... үрдісінің сәйкестігін, өзара тарихи-мәдени араласуын не болмаса өзара
көршілестігінің нәтижесінде қалыптасуын анықтау тіл білімі үшін ... ... бұл ... ... ... ... көмекші оқу
құралы, этнолингвистика, тарих, этнопедагогика пәндеріне көмекші құрал бола
алады. Сондай-ақ арнайы курс ретінде дәріс оқуға пайдалануға болады.
Жұмыстың ... ... мен ... ... ... ... ... тарихи-этимологиялық талдау, топтау, жүйелеу әдістері
қолданылды. Кейбір ... ... ... ... ... отырып, сипаттау үшін этнолингвистикалық тәсілге де көңіл бөлінді.
Қорғауға ұсынылатын ... бұл ... ... ... сөз ... ... да ... саланың
бірі — ММ-дерді екі тіл фактілерін ... ... ... ... ... ... мен теориялық негізін меңгерудің
бірден-бір ғылыми-практикалық құралы болып саналды;
- қарастырылып ... ... ... ... ... негізі зерделенді;
- зерттеуде қарастырылып отырған екі тілдің — ... және ... ... ... ... ... ... байлығы мен
өзара өте жақын ... ... ... ... ... тіркестің бір түрі – ММ-дердің екі басқа туыс тілде бір
мағына-ұғымды ... ... ... ... ... көрсетілді;
- екі тілге ортақ және өзгеше ММ-дердің тақырыптары ... ММ ... ... негіз болып саналатын обьективті
факторлардың екі тілге ортақ заңдылықтарының тарихи, мәдени, ... ... ... о ... ... ... ... сатысында қарапайым
сөз тұлғасынан жалпы сөз өнерінің біртіндеп дамып, өлең ... ... ... ... ... «әрі ... әрі ... түріне», көркем де бейнелі
сипатқа ие болуын, қолданыс барысында «әрі нұсқа, әрі ... ... ... ... ... нақтылайды.
Жұмыстың жариялануы мен мақұлдануы. Зерттеудің негізгі тұжырымдары мен
нәтижелері «Уйгуроведение в ... ... и ... атты
халықаралық конфереция материалдарында (Алматы. 2005ж.) «Бүгінгі түркітану
және оның даму бағыттары» атты ... ... ... 30 тамыз 2006 ж.), «Әлемдік білім ... ену ... тілі мен ... ... көкейтесті мәселелері» атты халықаралық
ғылыми-практикалыық конференцияда (Семей. 2007. 7-9 ... ББ. ... ... ... ... ... атындағы Тіл білімі
институтының жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты лингвистикалық семинарда
(2007 ж., мамыр) ... ... ... және ... ... мәжілісінде талқыланды. Жалпы осы тақырып бойынша 11 мақала
жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... екі ... ... ... және ... тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Диссертацияның кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, негізгі
мақсаты мен ... ... ... ... ғылыми жаңалығы,
теориялық және практикалық ... ... ... ... ... мен ... жұмысының құрылымы туралы мағлұмат беріледі.
Бірінші тарау «Қазақ-ұйғыр ... ... ... ... ... деп ... Ол төрт ... Оның «Тарихи кезеңдерге сәйкес қазақ-ұйғыр мақал–мәтелдерінің
қалыптасу сипаты» деп аталатын бірінші ... қос ... ... кешкен тарихи кезеңдеріне сәйкес ММ-дердің ... ... ... ... ... бір ғылымның құзырында кейде бірнеше ғылымның
тоғысу процесін ... ... ... ... біріне ММ-дер
категориясы жатады. Оның басты себебі қатар, туыс, көрші-қолаң өмір ... ... ... ... ... тілі ортақ этностардың
болмысында міндетті түрде бір-біріне әсерін тигізу, өз ... ... ... отырады. Қазақ халқы мен ұйғыр халқының бір топ ММ-дің
мағыналас, тұлғалас, қалыптасу уәждерінің, ... ... ... бола алатын көптеген себептерінің бірі –бұл екі тіл ... ... бері ... ... ... ... ... Орталық
Азия ауқымында, Қытай елі мен оның Солтүстік батысын жайлаған ... ... өмір ... байланысты болса, соған
сәйкес ұзақ замандардан бергі өмір-тіршілігінің жіті ... ... ... ... да байланысты болса керек.
Туыстас тілдердің сатылай байланысуы, алыстауы мен жақындауы сол
қауымдағы әрбір ... ... ... ... Бұл ... ойымызды
ғалым Ә.Қайдардың «Түркітануға кіріспе» атты ... ... ... ... қосылуы тарихи қоғамдық процесс болса, әрбір ру мен
тайпалардың қалыптасуы да ... ... ... ... жеке ... ... ... да, олардан бірте-бірте қол ... ... ... ... ... жалпы тілде жеке ... ... ... да, сақтамауы да мүмкін», - деп ... әрі ... ... ( ... түркі тектес туыс тілдер ішінен заманның даму барысына орай,
бертін келе қазақ, ұйғыр, ... ... ... және т.б. ... ... ... сол ... сөйлейтін қауымдар, этностар өз алдына
бөлініп шыққандығы бәрімізге белгілі. ... ... ... қазақ және
ұйғыр халқы қатар тұрып, біте қайнасып жатқан этнос болғандықтан, ... ... ... ... ... ХІІІ ғасырға дейін өз үстемдігін Кавказ ... ... ... ... дейінгі, Шығысында Талас
өзенінің бойларына дейінгі өлкеге жүргізіп тұрды. ХV ... жеке ... ... ... қазақ, қарақалпақ, құмық, ноғай, қарачай, малқар,
татар, башқұрт, өзбек халықтарының ... ... ... ... ... ... ... Алтын Орда үстемдігін де, орыстардың
қыспағында да, өз ... тақ ... да ... ... өз ... ... ... құрамы жағынан аралас түркі тайпаларынан құралса
да, олардың ұйытқысы қарлұқ, шығыл, яғма, тухси тайпалары болғандығы анық.
Ал бұл ... ... ... да ... ... ... ... олардың, әсіресе, қазақ тайпаларының — үйсін, қаңлы, ... ... ... таңғұт, алшын, қоңырат т.б. тайпалары ғұн ... жоқ деп ... ... кейінгі кездері, көне қытай жазба
ескерткіштерінің кең түрде айқындалып, қазақ, ұйғыр, орыс ... ... ... ... көпшілігі ғұн империясымен тығыз
байланысты, солардың құзырында өсіп-өніп, өз алдына мемлекет болып ... ... ... ... ... ... тарихынының жылнамасы”
атты басылымда (Түркістан, 2004) Ғұнның ... ... ... ... ... қарайтыны сөз болады. Демек, сол бірлестік құзырында
жасайтын ұйғыр, қазақ ... ... ... жіті ... ... ... тиек ететін жағдай болғандығын аңғартады. Осы тұстарда
қазақ халқында:
Көкте күн ... ғұн ... - ... мақал қалыптасты. Бұл мақалдың беретін
мағынасы: ... ... ... Ғұн ... ... Күн ... елді ... бір өзі билеп-төстеген еді. Осы мақалдың ... ... ... оның ... ... ... Яғни «Көктә күн
ялғуз, йәрдә - һун» деген бұл ... ... ... ... ... мәнге ие. Ұйғыр мақал-мәтелдерінің ішінде ғұндардың, Ғұн
империясының ... ... ... паш ... ... осы мақалмен мағыналас, ұқсас балама мақал да қалыптасқан: Һұн
йоқимиғунчә жаһан тинжимас (Ғұн жоғалмай жаһан ... ... ... ... ... орта ғасыр дәуірінде және ХІХ
ғасырлар кезеңдерінде қалыптасқан ҚҰММ-дер туралы баяндалады.
«Қазақ-ұйғыр мақал-мәтелдерінің этномәдени сипаты» ... ... аты ... ... ҚҰММ-дерінің ұлттық-мәдени қырларын қамтиды.
Сондықтан ғылымда «этникалық мәдениет» және ... ... ... ... Осыған сәйкес әркімнің ұлттық-этникалық көзқарасын,
салт-санасын берік сақтап, атадан балаға мирас ретінде жеткізетін - ... ... ... және ... ... зерттеу —
белгілі бір халыққа тән ... ... ... Ал ... ... өзгешелігін танытатын тарихы, өмір сүру ... ... ... мен ... ... салт-санасы сол халықтың
тіліндегі тілдік бірліктерде, оның ... ... мен ... ... ... қазақ тілінде: Асық ойнаған азар,
Доп ойнаған тозар,
Бәрінен де қой
бағып
... жеген
озар.
Барымталап
алған мал емес,
Қуып алған - құн ... ... ... ... ... ежелгі шаруашылығы мал бағу
болғандықтан, балаларының күні ұзақ асық ... доп ... ... ... пайдалы іс – қой бағып, тамағын ... ... ... Соны ... жас ұрпаққа уағыздай отырып, уақытты тиімді де ... ... ... ... ... ... даласына кең тараған «барымташылықтан» хабар беріп
тұр. Алайда бұл әрекеттің дұрыс қылық еместігін, ... ... ... мал болып жарытпайтындығын, біреуді шырылдатып жүріп, құн алғандық
та нағыз құн ... ... тура ... ... тұр. ... ... адам қазақ жұртының сайын даласында ежелден қалыптасқан
«барымтадан», «құн ... ... ... ... Міне, талданған мақалдардың
қай-қайсысын алмайық, бірі күн көріс әрекетінен, келесі бірі ел ішіндегі
ұрылардың айналысқан ... ... ... Яғни бүкіл этностың мәдениетін,
салт-санасын таныстырып тұр.
Ұйғыр халқы да ... бай. ... ... ... бар қол ... ... бәрсәң, йелим тіләйду
Алғашқы мақал қолөнерші кәсібіне арналған. Ұйғыр халқы ерте заманнан
бері қолөнер ... ... ... тоқымашылық, зергерлік, етікшілік,
ұсталық кәсіпті жақсы дамытқан. Қалың бұқара ішінде ежелден «он ... ... ... өте қадірлі болған. Халық арасында үлкен беделге, сый-
құрметке ие ... ... ... ... ... адам ешқашанда өлмейді
деген дана сөз қалыптасқан.
Жиде ағаштарынан, әдетте, сұйықтық алынады. Бұл ... ... оны ... ... ... соң жыл бойы ... ... жібітіп, шашқа
жағады. Мұны ел ішінде «желім» деп ... ... ... ... бұл желімінің қасиеті – шашты табиғи азықтандырады, шаштың ағару,
түсу және оған ... ... ... ... ... кету
құбылыстарының алдын алады. Бағзы замандарда бұл сұйықтық ... ... ... ... ... Күні ... дейін шашы ұзын қыз-
келіншектер бұл затты әлі қолданады. Осыған орай ел ... ... ... ... ... ... ... шашына желім тілейді» деген нақыл
пайда болған.
Қарап отырсаңыздар, аз ғана ... не ... бір, ... сөйлемге
қаншама дерек сыйыстырылған. Аз сөзбен көп ... ... ... ... ... болмысын көз алдыңа елестете ... ... ... ҚҰММ-нің
этномәдени сипаты олардың әрбір ММ-нің ... ... ... деп ... ... ... «Қазақ-ұйғыр мақал-мәтелдерінің мағыналық және уәжділік
ұқсастығы» деп аталды.
Қазақ және ұйғыр тілдеріндегі ұқсас әрі ортақ ... ... ... ... ... мақсаты — бұл ... ... ғана ... мүмкін болғанынша сол тілдерде сөйлеуші Орта Азия
халықтарының ең көнелерінен саналатын ... мен ... ... ... ... да осы ММ ... ... түсу. Ал бұл мәселені
анықтау деген сөз — аталмыш екі халықтың барша өткен тарихын ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, тұрмыс-
салт, күнделікті тірлік-тіршілік ыңғайында , алыс-беріс, ... мал ... ... ... ... болатын қарым-
қатынастарды шолып шығуды талап етеді.
Бұл мәселені біз кейінгі жылдары жарық ... екі ...... ММ-
дері бойынша Аблез Әмәттың «Уйғур хәлқ мақал-тәмсиллири изаһлиқ ... және ... ... ... ... Ә.Қайдардың «Халық даналығы»
сөздігін өзара тең ... ... ... ... тіл бойынша салыстыра отырып, жинақтаған ұқсас ММ-дерді зерделей
қарастырғанда ұқсастықтың үш түрлі ... ... ... ...... ... мен құрам-құрылымы жағынан толық
сәйкес болып келетін ... ... ... ...... ... ... бар, бірақ
мазмұны ұқсас ММ-дер.
Үшінші деңгей — ... ... ... ... да, ... ... сақтаған, бірақ екі тілдің өз логикасы бойынша қалыптасқан,
құрамы-құрылымы елеулі өзгеріске ... ... ... ... мысал:
Адам адаммен адам (қазақша)
Адәм адәм билән адәм (ұйғырша)
Асы піспестің қазаны оттан түспес ... ... ... ... ... (ұйғырша). Бұл жерде екі тілдегі ММ-
дер өзара, сөз жоқ, абсолютті ... ... ... ... және ... ... ... кездеседі.
Ат айналып қазығын табар, Су айналып жазығын табар ... ... ... ... ... ... юртини тапиду (ұйғырша)
Ағайын тату болса — ат көп, Абысын тату болса — ас көп ... инақ ... — ат ... ... инақ ... - аш тола ... ... жатқызылған жұп ММ-дердің бәрі де мағына жағынан ұқсас,
бір ғана ұғым-түсінікті білдіретін ММ-дер. ... ... ... ... ... мәселен, бірінші жұптағы қазақшасында
қазығын, су, жазығын деген компоненттері ұйғыршасында оқурини, ... ... ... ... ... бұл ... олардың жалпы мағынасына әсер етпейді.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... игичә-сиңил деген сөздермен ауыстырылған. Олар – ұйғыр ... ... ... одан ... жалпы мағынасы өзгеріп тұрған жоқ.
Үшінші деңгейдегі ММ-дер, әдетте, құрылымы, құрамы өзгеше, ... ... да ... ... ұқсас келеді . Мысалы: қазақтың «Бір құмалақ бір
қарын майды шірітеді» деген ... ... «Бир ... ... ... мақалы мәндес келеді.
«Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді»-нің ... мәні бір ... ... ... ... ұжымның атына кір келтіреді.. «Бир ... ... ... ... ... — «бір ... мыңды жалқау етеді».
Екі тілдегі мақалдың ... ... ... — бір нәрсенің көпке теріс әсер
етуі. Бір қызығы, қазақ халқы өз мақалына негізгі шаруашылық ... ... ... ... ... отырып, қалыптастырған. Ал
ұйғыр халқы үнемі еңбек ... ... ... ... ... өз ... «жалқау» сөзін мақалдың тірек сөзі етіп
алған. Демек, осы мақалдардың да өн бойынан халықтың тіршілігінің исі ... ... ... ... бөлек, алайда мазмұндас. Бір түсінікті, бір
ұғымды береді.
Түркі халықтарының, оның ішінде түркі тектес халықтардың ММ-дері уәждік
сәйкестік пен ... ... ... ... өзіндік
айшықтарымен, белгілерімен тығыз байланысты.
Түсінік, таным, ұғым, ойлау, әдетте, тіл арқылы бейнеленіп, ... Ұғым мен ... ... ... байланыс міндетті түрде болады.
Сондықтан атауларда олардың уәжділігі адам ... ... ... ... ... бір бастапқы қасиетіне бағытталған сөз уақыт
өте келе тілдік эволюция жолында алғашқы мағынасын жоғалтуы мүмкін. ... ... ... адам ... ... қабылданып, қай жағынан әсер
ететіндігіне байланысты. Сондықтан кез келген сөз бен оны ... ... ... ... үзіле береді. Жоғарыда келтірілген адам
психикасының бітімі кейбір түсініксіз сөздерді қайта өңдеу ... ... бір ... тауып, жаңа уәждеме жасай алады (4:69). Бұдан шығатын
қорытынды балама құбылыстарға негізделген сөз ... ... ... ... ... бұл — ... ... Аталмыш терминді
қазақ тіл білімінде кезінде ғалым Ж.Манкеева қолданған болатын және ... ... үшке ... ... және де ... ... ... көрсетеді: «1) Бірінші дәрежелі немесе алғашқы атау (первичная
номинация). Ол – ... ... ... қасиеттерімен уәжделуі немесе
«шындық фактілерінің тілдік жүйенің фактісіне айналуы».
2) Екінші дәрежелі немесе кейінгі атау (вторичная ... ... ... ... ... өзін ... ... мағыналық
байланысы үзіледі, яғни «жаңа атаулар үшін тілде ... бар ... ... (5:245). Ал ... ... ... зерделеген
Б.Қасым: «Уәждеме — шындық болмыстағы заттар мен құбылыстарға туынды атауға
қажетті ... ... ... ... - ... (6:110). Шынымен де адам
заттар мен құбылыстарды танып білу ... жаңа ... ... тән ... таңдауы оның дүниетанымына, тәжірибесіне байланысты
айқындалады. Сол арқылы атауды белгілеудің танымдық қасиеті анықталады. Осы
тіл ... ... ... ... бейнеленіп, қалыптасуын
Г.Л.Пермяков та: «Мақал-Мәтелдердің ұзақ тарихи жасалу, қалыптасу жолы ... ... ... бар, ... қалпы тұрақты, көркем
де әуезді, поэтикалық заңдылық ... ... ... мағынасы
абстракцияланып, ауыс мағынасында қолданылатын, гомоцентристік ... ... ... ғана ... жұмсалатын этнолингвистикалық
күрделі құбылыс», —дей ... (7:35), ... ... ... ... осы ... ... ала отырып, қазақ және ... ... ... ғасырлар жемісі ММ-дердің уәждік ұқсастықтарына
тоқталып өтелік.
Этнолингвистік топтастыру принципі бойынша жіктелетін «Адам», «Қоғам»,
«Табиғат» ... ... ... ... басым көпшілігі
антропоцентристік принцип негізінде өзінің ауыс мағынасында ... да, ... ... болып келеді. ММ жоғарыда көрсетілгендей, әр ... ... ... принцип бойынша қалыптасып,
қалай жасалып айтылса да, адам баласының өзіне, яғни әрбір халықтың өкіліне
бағышталып, соның ... не ... не ... қасиеттерін сипаттауға
арналады.
Сондықтан ММ-дердің уәждік ұқсастықтары мен өзгешеліктерін ... «біз ... ... ... мен ... үлкен үш салаға
топтастырып, ішкі жүйесі мен мағынасына қарай шоғырландырып қарағанда көре
аламыз. ... біз ... ... «Адам», «Қоғам» және «Табиғат» деп атауды
ұсынамыз», — деп академик Ә.Қайдар көрсеткендей (3:134), жұмыста осы ... ... ... үш ... ... ... ... тілдеріндегі ММ-дердің тақырыптық топтары әр халықтың өмір-
тіршілігіне, дүниетанымдық қасиеттері мен рухани болмысына байланысты. Бұл
топтардың мазмұны мен уәждік ... де әр ... ... ... ... бала тақырыбына қатысты, Адам
болмысына қатысты, туған-туысқа ... Ас, ... ... ... жер ... ... т.б. ... қатысты ММ-дер
топтастырылды. Ал «Қоғам» тобы өзіне мал ... ... ... егін
шаруашылығы тақырыптарын қамтыды. «Табиғат» деп аталатын салаға табиғи түр-
түске, жыл мезгілдеріне, табиғат құбылыстарына ... ... ... ... талдап көрсету мүмкін болмайтындықтан, кейбіреуін ғана
беруге тура келді.
Ас, тамақ тақырыбына қатысты ММ-дер. Әр ұлт ... сан ... ... яғни ... ... ... қолданатын астардың ұлттық
тағамдар деп аталатыны белгілі. Осы ұлттық тағамдардың жасалу технологиясы
мен сан алуан ... ... ... ... неше ... ... ... атаулар мен жүздеген тұрақты тіркестердің қатарында ММ-
дердің баршасы тілдің ежелгі де байырғы және ... ... ... ... ... бейнелі бір көрінісі болып есептеледі. Яғни олар екі
тілде де мотивтік мәні ... ... ... болып келеді.
Ас иесімен тәтті, табағымен сәнді (қазақша)
Аш игиси билән татлиқ (ұйғырша)
Жақсы ас қалғанша, жаман ... ... ... аш ешип ... ... қосақ йерилип кәтсун (ұйғырша)
Қазақ және ұйғыр халықтары — қонақ күтіп, тамақ әзірлеуге алдына жан
салмайтын халық. Сондықтан болар ... ... ... ... ... ... қоса ... шарт. Онсыз астың дәмі де ... Яғни асты ... үй иесі ... ... ... ... ... жақтырмай отыр ма» ... ... ... ... ас ... үй ... дәммен қоса отырып,
қонақты сыйлау, күту дәстүрі — ... ... ... ... ... ... ас ... жаман қарын жарылсын (қазақша)
Йахши аш ешип қалғучә, йаман ... ... ... ... тамақты, оған қаншалықты еңбек сіңірілетіндігін бағалау мақсатында
қалыптасса керек. Шынымен де, ас даярлау оңай ... ... Егер ... ... ... ... ысырап болмау үшін айтылған нақыл сөз. Бұның
астарында қос ... ... асты ... ... ... не болмаса ас дайындаушы адамның еңбегін бағалауға деген тәрбиесі
жатыр.
«Қоғам» саласына жататын ... ... ... ... сала ... ... ... тіпті маңыздаған тілдік
факторлардың қалыптасуына ұйытқы болған дерек сөздерді теріп алып, ... ... ... ... олардың кейбіреулері тіліміздегі
гомоцентристік принцип бойынша жасалған ... ... ... ... Тіл
факторларының когнативтік дамуының екінші жағы, міне, осы жерден басталады.
Аңшылық кәсіпке байланысты қалыптасқан ММ-дер де осындай.
Ерді намыс өлтіреді
Қоянды ... ... ... ... ...... ... ұйғыр халықтары қоянды таршылық кезеңдерде ... ... ... еті мен ... өті емшілікке (сары ауруға), терісі жаға, ... ... ... ... Жабайы қоянды қазақтар, әдетте, жүйрік
ит қосып, не жайылып жүрген жерінен садақпен, не ... атып ... ... ... арасында кең тараған қоянды аулаудың тағы бір
түрі — қиылған қамыс ұшына қоянды арандатып ... ... бұл ... ... ... қар ... ... қолданған. ол үшін өзен-көл бойында
қалың болып өсетін қамыс, қоғаларды мұзбен бірге қатып қалған түбірлерін
бір ... ... ... орақ, не шалғымен қиғаштап орып алып,
түбірлердің ұш жағын өткір де ... ... етіп ... ... жайылуға
шыққан жабайы қояндар аңшылардың иттері қуып бергенде бар пәрменімен аттап-
бұттап ... ... ... ... кеткенде қамыстың істік түбірлеріне
еріксіз арандап, үсті-басып қан-қан болып, соған ... ... ... ... ... осы ... ... халық аузында
Ерді намыс өлтіреді,
Қоянды қамыс өлтіреді (қазақша).
Әрни ... ...... ...... ... ... отырғанымыздай, жоғарыда келтірілген ... ... ... жалпы қоян хайуанатына, ... ... ... т.б. ... ... ... ... Міне, осы мәліметті біз көп ММ-дердің
арасынан «Қоянды қамыс өлтірер» деген түрінен ... ... ... ... ... ... өлімінің намыс үшін болатынын ... Осы ... о ... шығу ... ... ... ... жолы да
біз жоғарыда кездескен қоян аулаудың қамысты түбірін қияқтап шауып, істік
теріне ... ... ... білу ... ... Яғни, тіл құзырында
өмірдің әр саласының тоғысуы деп осыны ... ... ... жағынан да ұқсас келіп отырады екен.
Келесі тарауша «Қазақ-ұйғыр ... ... және ... деп ... ... ... ... һәммиси тарих әмәс мақалын
қарастырайық. Қазақша баламасы: тозға түспегенннің бәрі ... ... ... беретін мағынасы хатқа түспегеннің бәрі шынайы тарих ... ... ...... ... ... Сонда қазақ ұғымында тозға түсіп,
жылнамалар ... ... ... ... ... саналады да, ауызекі сөйлеу
тілімен ұрпақтан-ұрпаққа жеткен дүниелерді, көбінесе, шындықтан алыстау
аңыз-әңгімеге, ... таңу ... ... ... ... ... «хатқа түскеннің бәрін
тарих деуге келмейді», өйткені тарих бұрмалануы мүмкін. Бұл сөздің ... ... ... ... ... ... жатыр. Демек, мұндай
ұғым, түсінік осы ... ... ... ... ... да мүмкін.
Ине өткен жерден жіп те өтеді (қазақша)
Йиңнә кәйәрдин өтсә, йип шу йәрдин өтиду ... ... ... ... ... қысқаша айтқанда,
мықтының да, нашардың да ісі не ... ... ... ... ... ... ... асады. Ал ұйғыр тіліндегі ММ жинақтарында ол «отбасы,
бала-шаға» тақырыбындағы ММ-дер тобына кірген. Демек, бұл ... ... ... ... (әйелдің еркекке еруі туралы сөз болады)
болып тұр. Мақалдық тіркестің екі тілде екі басқа ... ... ... ... құрылымына да байланысты: 1). «Ине өткен жерден...»
деп басталса, «жіп неге ... ... ... ... ... ... «Ине қай ... өтсе ...» — ұйғырша баламасында ауыс мағынада «не
істесе, соны ... ... ... ... тұр. Яғни ... қайда
болса, не істесе, әйелі соны істейді» деген сөз.
Есік көргенді алма, бесік көргенді ал. ... ... ... ... ер адам ... ... берілетін кеңес. Негізінен қазақ бесікті
өте қасиетті, киелі деп ... Яғни ...... ... ... ... ... әйел алар кезде әке-шеше баласына «есік
көргенді алма, бесік көргенді ал» деп ақыл ... ... ... ... ... емес, тұрмысқа шықпаған қызды ал. Өйткені бұрын отбасын
құрып, өмір ... жас қыз ... ... ада ... тіліндегі нұсқасы (ишик көргәнни алма, бөшүк көргәнни ал) оған
қарама-қарсы мағынаға ие. ... ... ... ... ... ал, ол ... бағасын біледі. Халықтың пайымдауынша:
«келіншек ал» деген кеңес «кері кеңес» болып ... оның жаны ... мәні бар ... Яғни ... ... бағасын білетін ақылды да
қылықты әйел жас, пәк, сұлу ... ... ... ... дегенге саяды.
Бұл тұста бір ақиқатты айта кету керек. әркімнің, әр ... бір ... ... ... қабылдауы заңды құбылыс. Өйткені туыстас ... ... бір ... әр ... өмір-болмысына, кәсібіне, шаруашылығына
тереңдей үңіле келе олардың өзіндік ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... екі отбасының тұрмыс кешуі
де түрліше болатыны сияқты, қос халықтың генеологиялық шығу тегі ... ... ... ... ... қалыптасқан психологиясы,
тіпті мінез-құлқы да өзгеше болары сөзсіз.
Туыстыққа, шығу тегіне қатысты ММ-дер. Қазақ халқында көп ... ... ... ерекшелік те бар. Жеті атасын білу деген ... ... ... ... ... ... ... жасөспірім,
ержеткен азамат өзінің жеті атасын, шыққан тегін ... ... ... ... бойынша ұл бала ата-бабаларының ең кем ... жеті ... ... ... жасаған ерлігін, жайлаған қонысын ... ... ... Әрбір ата-ана өз баласына соны көзі тірісінде
үйретуге тырысқан. ... ерте ... бала бұл ... ... ... ... Ал жеті атасын білмеу «жетесіздіктің, тексіздіктің» белгісі деп
саналған. Соған сәйкес тілде ... ... ... білмеген жетесіз,
Арғы тегін білмеген тексіз (қазақша)
Жеті атасын білмеген — ... ... ... ... ... ... рудың тілін біл (қазақша)
Қазақ елі жеті атаны ... ... ... Бұл ... ... қадірлі адамдары қыз алысып, қыз берісуді сегізінші атада
жүзеге асырған. Олар қан ... ... ... ... ... ХІХ ғасырда, тіпті одан да ертеректе сегізінші атаға дейінгі қыз
бен жігіт бір-бірін ұнатып, қосыла ... ... Ел ... ... ... ... ... қатаң жазаланып отырылған. Өйткені
олардың ұрпақтары мүгедек, ... ... ... ... ... ... ... дәстүр қатаң сақталып, ел ішінде берік орын алған.
Сауда-саттыққа байланысты ... ... тым ... қоғамдық және экономикалық өмір-тіршілігінің ... бірі ... ... ... Мұнда ең көне діни көзқарастармен
бірге, бүгінде ислам діні ... да ... ... ... келеді. Манихей дініне табынған ... ... ... жол ... ... қорғаушысы» деп қараған.
Бұдда діні дәуірінде Бұдданың бір борышы ... жол ... ... деп ... ... қабылдағаннан кейін ұйғырлар онымен бірге ... ... ... және базар туралы көзқарастарын да қабылдады. Мысалы, сауда
кәсібін жаңадан бастаған адам сауданың берекелі және ... ... ... ... ... ... ... саудагерлерді, туған-
туысқандарын жинап, қайыр-садақа береді, хатым-құран оқытады. ... да ... мән ... Ерте ... ... ... арзан сатып, болса да
риза қылып қайтарады. Мұны «ырым ету» деп атайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ҚХР ШУАР ... ММ-дер жинақтарында бұл мақал астарлы түрде, ... ... ... ... ... — алғашқы жұдырықтан қайтпа». Алғашқы
саудадан түскен ақшаны ... ... деп ... ... ... жерге тастап, аяғымен таптап алады, одан ауаға қол көтереді
«Сауда сақал сипағанша» деген осы. ... ... ... ... жолы деп ... Бұл кәсіпке үнемі оң көзбен қараған. Саудагер
жоғары мәртебеге ие болып келген. Тіршілікке бейімделмеген адам ... ... бояп ... сата ... ... Бұл ... екі қыла алмайды деген
сөз. «Алтыға алып беске сат, атың шықсын, саудагер», ... ... ... ... ... да ... жасауды білмейтін адамдарға
арналған.
Сауданы «мал сату», «малды қолдан шығару» деп ойлаған қате. Сату - бұл,
малмен қатар, оның ... да, ... ... ... ... де қоса сату. Сонымен бірге, саудада ... ... ... ... айыбын жасыру қылмыс саналады. Ұйғыр саудагерлерінде
тәуекелшіл рух басым. Осындай ойды беретін төмендегідей мақалдар бар: ... ... йә ... ... ... ... аты. «Болса болар,
болмиса из пули болар». Саудада пайда мен зиян ... ... Тек ... ... қауіп-қатерге қарамай, өз құлқынын ойлаған адам жеңіледі.
Оларға ... ... ... ... ... ... өтіпті», «Мылжың
ойлағанша, тәуекелші мақсатына жетіпті», «Жапсам жылдам ... ме ... ... ... ме ... ... мақалдар ұшырасады. Бірақ жалғыз
тәуекелшілдікпен сауда жасауға болмайтыны анық. «Суды көрмей, етік ... ... ... өзі ... ... «Базар әқиллини бай
қилар, әқилсизни хар қилар», «Тәлвини базар оңшайду».
Ас-тамаққа қатысты ММ-дер. Кез келген халықтың өзінің ұлттық ... хақ. ... орай ... халқының да жеміс-жидектен, көкөністен, дәнді
дақылдардан дайындалатын тамақ түрлері қаншама. Оларды тек осы ұлт ... ... ... ... ... ... ... де
осында.
Чөчүрә йейиштики мәхсәт гөш йемәк. Қазақша баламасы чөчүрә тамағын
жасау арқылы ет жейміз ... ... Яғни бұл ... ... ... сондықтан бұл асты жегендер міндетті түрде ет жеп ... ... ... «көкчөчүриси» деген тағамы бар. Наурыз айы
кезінде алғаш көктеп шығатын «бедә (жоңышқа)» деген шөп бар. ... ... ... оны ... ... ... тұшпара сияқты дайындалатын
тамақ. Оның ішті тазалайтын емдік ... бар. Осы ... ... ... ... және оны халық «жаңалық» деп ырымдап жейді. Осыған байланысты
халық аузында қалыптасқан мақал бар: ... ... ... ...... ... гирдә йәпту, кәтмән чапқан жигдә (жұмыс жасамаған нан жер,
еңбек еткен жиде жер). Осындағы «гирдә» сөзі нанның бір ... ... ... ... кездесе қоймайды. Тандыр нанның бір ... ... ... Тандырға пісіріледі.
Һалвини һеким йәр, таяқни йетим (халваны әкім, таяқты жетім жер). ... ... ...... ... Алайда бұл күнделікті жеп
жүрген халваға мүлдем ұқсамайды. Алдымен су, ... ... ... ... Қонақтарға шайдың алдында береді, қасықпен алып жейді (8: 393).
Тақырыптық белгілері бойынша ... ... ... ... ... ұйғыр халық ММ-дерінің мотивтік-уәждік бұл
топтары халықтың рухани ... ... ... мен ... ... ... тарау «Қазақ-ұйғыр мақал-мәтелдерінің құрылымдық және бейнелілік
сипаты» деп аталады. Осы тараудың бірінші тараушасында «Қазақ және ұйғыр
мақал-мәтелдерінің ... ... мен ... ... ...... ... мен өзгешеліктері
тұрпаттық жағынан ғана емес, ММ-дер компоненттерінің ... ... ... ... ... ... сандарынан тұрғысынан
қарастырылуы керек. Олардың құрылымдық ерекшеліктерін мағыналық құрылымының
заңдылығына сәйкес зерттеген дұрыс. ... ... ... ... ... та маңызы бар, себебі тілдерара мақалдық ... ... ... ... тұлғалық сипатын белгілеуге мүмкіндік
береді.
Бір тағанды ММ-дер. Әуел баста ММ-дер ... ... ... ... ... келе-келе ұйқастырыла, қиыстырыла өлең сөзбен берілетін
болды. ... ... ... ... ... ММ ... да ... Кей жағдайда көпшілік құлағына жағымды да әсерлі естілуі үшін өлең
түрінде қалыптасып дамыды. Сондықтан қара сөз ретінде өмірге ... ... ... жанр ... ... ... түсті.
Қара сөз түрінде пайда болған ММ-дер екі халықта да көптеп кездеседі.
Алма ағашынан алысқа құламайды (қазақша)
Пеләктин хәмәс жирақ чүшмәйду (ұйғырша)
Саяқ ... таяқ жер ... ... таяқ йер(ұйғырша)
Осы мысалдардан көрініп тұрғандай, бәрі бір ... ... ... ... ... ... сөз түрінде қалыптасып қоймай, мағынасы да
лексикалық құрамы да бір-бірінің көшірмесі іспетті. ... олар ... ... ... ... ММ-дердің әр тіл ерекшелігіне байланысты
тұлғалық, құрылымдық айырмашылықтары да аз емес және әр ... Ең ... ... ... ... ғана ... болып келеді:
мақал құрамындағы кейбір сөздер мағыналас басқа ... ... ... тай басар (қазақша)
Ат айиғини тай басар (ұйғырша)
Бір әйелдің айласы қырық есекке жүк (қазақша)
Бир хотунниң һйилиси ... ... ... артуқ (ұйғырша)
Жаман дос көлеңке (қазақша)
Йаман дост сайигә охшаш (ұйғырша)
Бұл жерде салыстырыла ... ... тұяқ — ... ... ... орнына әрниң һйилисидин артуқ тіркесі қолданылған. Қалғандарында
көлеңке — сайигә сөзімен алмастырылған. Соңғы ... ... ... ... «ұқсас» сөзі ұйғыршасында толық берілген. Сөйтіп, қара
сөз түрінде қалыптасқан ... мәні ... ... ... ... де, ... ... байланысты кейбір айырмашылықты олардың құрамындағы
элементтерден ғана көреміз.
Өлең сөз түрінде қалыптасқан ММ-дер. Заман ... ... ... жетілген сайын қара дүрсін ММ-дердің күрделі де ырғақты өлең
түріне ...... ... Өлең ... ... олар екі, үш, төрт және
одан да көп, сонымен қатар өзара жұптасып, қиюласып, жымдасып ... ... Әрі ... халық даналығы екі тілде де молынан жұмсалады.
Тау тауға қосылмайды, адам ... ... ... ... ... адәм ... ... (ұйғырша)
Балалы үй — базар, баласыз үй — мазар (қазақша)
Балилиқ өй — базар, балисиз өй — ... ... ... екі ... ... ... ... мыңдаған ММ-дердің
ұқсастық деңгейлері екі тілде де теңбе-тең. Екі тіл бір-біріне ... ... ... ... ... бір-біріне сонша ұқсас келуі ... ... ... жолдан тұратын өлең түрінде келетін халық қазыналары ... ... ... ерекшелігі айқын байқалатын ММ-дер де жоқ емес.
Алмақтың да салмағы бар(қазақша)
Алмақниң бәрмики бар(ұйғырша)
Чиқмаңниң ... бар ... ... ... қарапайым сөз түрінде келсе, ұйғыр тіліндегі
баламасы екі жолдан тұратын өлең формасында қалыптасқан. Яғни бір ... жол ... ... ... ... болғанша, алақандай жерің болсын (қазақша)
Бир патман алтунуң белғичә, бир тапан йериң болсун ... ... ... ... ... ... салыстырсақ,
лексикалық та, құрамдық та өзгерісті байқадық. Қазақшасында ... тақ» ... жер» ... ... ... «алтын» зат есім
орнына қолданылып, заттанып барып қолданыс тапқан және ...... ... ... Яғни ұйғырлар алақандай жерлерін алтынға
балап, ... ... ... баптап, күтіп, жемісін ала білген.
Сонымен бірге ... ... ... «бір ... «бир ... ... ... мақалды күрделендіре түскен. Осыдан-ақ екі тілде
пайдаланылатын ММ-дердің құрамдық өзгешелігі көзге анық түседі.
Керісінше, білек бір болса да, ... ... ... ... ... ... баламасы «Биләк бир, бармақ башқа» болып келеді. ... ... ... ... дана сөз, ... «болса да»
етістігінің тіркесуі, сондай-ақ «басқа» сөзінің қос сөз болып ... ... ... ... ... ... ... ММ-дер көбінесе, ықшамдалу
құбылысына ұшырап, нақты ойды ... ... ал ... ... ... құрамы толық, күрделеніп беріледі.
Демек, бір-біріне жақын, ... ... сөз ... ... грамматикалық құрылысына сәйкес құрамдық өзгешеліктер
айқын кездеседі.
Тілдің ... ... ... ... ... сәйкес ММ-дер де
өзінің тұлғалық, кейде ... ... ... ... ... мақалдардың мағыналық тұрақтылық заңдылығы оның құрылымдық
өзгерістерінің де ... ... ... Осы ... тағы ...... бір тағанды, қос тағанды және көп тағанды болып келуі.
Ілгеріде айтылған үш ... сөз ... ... ... ... т.б.) тағандар, құрамдар деп аталып жүр. Таған пен
таған атаулары тілдік ... ... сай ... ... қалыптасып
қалды десе де болғандай. Сондықтан жұмыста «таған» атауын қолдана ... ... ... ... ... сөз қылмақпыз.
Келесі тарауша «Бір ... ... ... деп
аталады.
Қазақ және ұйғыр ММ-дерінің ең көп ... түрі — бір ... Жай ... ... ... мұндай ММ-дер халық даналығының,
оның рухани өмірінің, тіршілік тәжірибесінің айырықша бір айнасы іспетті
көрінеді. Сондықтан да ... осы ... бір ауыз ... қара сөз — проза тілінде беру мүмкіндігі болған. Расында да, өте
ықшам, ... жай ... ... ... тіркеске айналып
қалыптасуын, оның бұдан ... ... мен ... ... ... байланыстыруға болады.
Қазақ мақал-мәтелдері:
Ұстаздан шәкірт озар
Көрпеңе қарай көсіл
Өтпес пышақ қол кесер
Ұйғыр мақал-мәтелдері:
Әмгәк — бәхит булиғи
Издигән тапар
Егисиз йәр — ... ... ... ... қара сөз, жай ... ... ММ-дердің одан кейінгі тұлғалық дамуы деңгейіне олардың ішкі
ұйқасқа құрылу үрдісін жатқызуға болады. Мысалы: Таспен ... ... ... ... ... аш билән ур (ұйғырша)
Еңбек ер атандырады (қазақша)
Әмгәк әр атандуриду (ұйғырша)
Жай сөйлем түрінде келген бір тағанды ММ-дер құрамдық бөлшектер ... ... ... Бір ... ... тұрған әрбір сөз —
сөйлем мүшелерінің баламалары. Олар жай сөйлем ...... ... ... келіп келе алады. Осыған байланысты халық нақылдарын төмендегі
құрамдық бөлшектерге бөліп қарастыруға болады.
Екі құрамдық бөлшектен ... бір ... ... ... ... ... тиексіз
Ұйғыр тілінде: Тепишмиғичә елишмас
Тил сүйәксиз
Үш құрамдық бөлшектен тұратын бір тағанды ММ-дер.
Қазақ тілінде: Көп тілеуі — ... елде ... ... ... — әлгә ғәнимәт
Әрниң атасы — әл
Төрт құрамдық бөлшектен тұратын бір тағанды ММ-дер.
Қазақ тілінде: Көп бар жер көңілді
Жан сақтағанша, ар ... ... Ана ... қойни кәң
Туғулған йергә тәғзим әт
Жай сөйлем түріндегі бір тағанды ММ-дер екі, үш, төрт ... ... ... Ал одан көп құрамды бөлшектерден тұратын
ММ-дерде, әдетте, ішкі ... ... ... ... ... деп ... екінші тарауда
сан жағынан мол тұрақты ... – қос ... ... олардың табиғаты
және құрамы жайлы сөз қозғалады. Негізінен, қос тағанды ММ-дердің құрамды
бөлшектерді — қос екі ... ... ... ... ... ... келеді,
басқаша айтқанда ұйқассыз қос тағанды мақал жоқтың қасы.
Қазақша: Судың жолын құм бөгер,
Елдің жолын сұм ... ... ... ... ... ... де ... кездеседі.
Ұйғырша: Әлдин әлгә нәп тегәр,
Нәп тәгмисә, гәп тегәр.
Юрт сөймәсниң имани сус болиду,
Юрт сөйгән әр равруст ... ... ... болу үшін ... екі тағанның мағыналары бір-
бірімен салыстырылуы немесе бір-біріне қарсы қойылуы тиіс.
Қазақша: Ел ... ... ... көкке қарап өседі.
Қайта шапқан жау жаман,
Қайта қозған дау жаман.
Ұйғырша: Өзәңдин төвәндин қиз ал,
Өзәңдин үстүнгә қиз ... хиш ... ... иш ... ... бұл мақалдар екі тілде де өзіндік ырғақпен жымдасқан, екі жолы да
өзара үндесіп, қиюласып ... ... әр ... қос ... ... ара-тұра ерекшеліктер де, ұқсастықтар да байқалып отырады.
Аз асқа қарауыл болма, Аз елге жасауыл болма ... ашқа ... ... Аз әлгә ... болма
мақалы екі тілде де әр жолы ұйқасып, болма сөзі ... ... ... де ... ... ... ... жасалған. Яғни бұл — ұқсастығы.
Қос тағанды мақалдардың да құрамы бірнеше бөлшектен ... ... ... саны ... ... материалдарымызға негізделетін
болса, алты бөлшекті, одан сирек жеті құрамды болуы мүмкін. Он ... ... ... ... ғана жете ... Мұндай көп құрамдылар түркі тілдері ММ-
дерінің қорында көп кездеседі. Сондай-ақ еңбекте қос тілде ... ... көп ... ... сипаты, құрамы қарастырылды.
Келесі тарау «Қазақ-ұйғыр ... ... ... ... ... тақырыпта берілді.
Осы ықшамдалу үрдісіне ұшыраған ҚҰММ-дерінің ауызекі ... ... ... ... ... Олар – ... ... және окказионалды
түрде жұмсалымы. ММ-дердің ықшамдалу құбылысында олардың узуалды жұмсалымы
жиі кездеседі.
Қазақ, ұйғыр ... ... ... ... бір ... сондай-
ақ қос тағанды бірліктерде көп кездеседі. Қысқарған ... ... ... ... ықшамдау процесінде қалыптасады. Әрине, бұдан бір
тағанды ММ-дердің кез келгені осы заңдылықпен қысқара алады ... ... ... Себебі қысқартуға, елеп-екшеуге олардың бәрі келе ... ... ... ... ... ... ... де, олардың
баяндауышы болып келген етістік түсіріліп, хабарлы сөйлем ... ... ... ... да ... ... мысалы, есім, үстеу, тағы басқа
бөлшектер ... ... ... «Қыз – ... «Қыз – ... «Асқанға – тосқан», «Ашу
–алда, ақыл – соңда».
Ұйғ.: «Алтун – қолаштин, қой – ... ...... ... – бир, гуман – миң», «Әқил – туғулуштин, һүнәр – үгиништин».
Осы берілген мысалдарды қарастырсақ, «Ел — елінде, гүл — жерінде», ... ... ақыл — ... ... ... сын ... мен ... түсіріліп айтылған. Ұйғыр тіліндегі «Алтун — қолаштин, қой —
бодаштин», «Амут — ... анар — ... ... да ... ... айту құбылысы байқалады.
Осылар сияқты қысқартылу заңдылығына — эллипсиске ұшыраған ММ-дердің
екінші бір ... тобы қос ... ... көрінеді: мұнда екі жолдың
соңында екі рет ... ... бірі ... қалады.
Ер қадірін надан (білмес), жер қадірін хайуан білмес ... ... ... ... йәр қәдрини — һайван (билмәс) (ұйғырша)
Жақсы көргенін ... ... ... ... ... көргинини ейтар, йаман йигинини (ейтар) (ұйғырша)
Бір қызығы, екі ... ... ... ... ... кезде әр
түрлі ықшамдалады. Қазақ тіліне тән заңдылық етістіктер немесе сөйлемнің
баяндауышы ойды ... ... ... я ... ... ... ... отыратыны белгілі. Соған орай, алғашқы жолдың баяндауышы
түсіріліп, соңғы сөйлемді ол тиянақтап ... Ал ... ... ... ... ... ... да, басыңқы сөйлемнің баяндауышы
түсіріліп беріледі. Бұл жерде ММ-дердің узуалды қолданысы анық байқалады.
Сонымен қатар, кейбір ... ... ... тұяқтан азады, Ат тұяқтан
азады» мақалы «Адам тұяқтан азады, Көңілден ... деп, ... ... өзгеріп жұмсала береді. Немесе «Адасқанның айыбы жоқ, ... ... ... ... ... жоқ, өз ... тапса» нұсқасымен
қолданысқа түседі. Осындай окказионалды ММ-дер қазақ тілінде ... ... ... орай ... жұмсалады.
Болар бала қонаққа үйір – Болар бала сөзге үйір.
Болар елдің баласы он бесінде баспын дейді,
Болмас елдің баласы отызында ... ... ... елдің баласы бірін-бірі «батыр» дейді,
Болмайтын елдің баласы бірін-бірі «қатын» дейді.
Бүлдіршін ... ... ... ... үзбес еді –
Тана көзін сүзбесе, бұқа ... ... ... ... де ... ... көрініс тауып отырады.
«Бир хотунниң һийлиси қириқ әрниң һийлисидин артуқ» мақалы кейде «Бир
хотунниң һийлиси қириқ ешәккә йүк» деп те ... Не ... ... ... ... өз йуртуңда абдал бол» мақалы «Киши йуртида бәг
болғучә, өз йуртуңда сәг бол», ... ... ... ... өз ... бол», «Өзгә йуртниң беши болғучә, өз йуртуңниң теши бол», «Өз ... яқа ... ... нұсқаларымен ерекшеленсе, «Ат айлинип
оқурини тапиду, Мусапир айлинип юртини тапиду» ... ... «Ат ... ... ... де айтыла береді. Ұйғыр халқында мұндай мақалдар
саны шексіз көп.
Келесі тарауша «Қазақ-ұйғыр ... ... ... ... онда ... ... табиғаты, үндесу құбылыстары зерделенеді.
ММ-дер бойынан образдылық, бейнелілік қасиеттерді анық көруге болады.
Бұл қасиеттерді, әсіресе, қос тағандылық ... ... ... ... ... ... жиі ... сөз жүйесін табады», «Жүйесіз сөз иесін табады», «Есі ... ... ... есін ... ... ... ... тарт», «Устазниң йенида тилиңни тарт», «Аптап
чиқип ямғур яғқандин ... « ... ... қорқ» (ұйғырша).
Сонымен бірге, ҚҰММ-дері ... ... ... ... эпифора, т.б. құбылыстар ұшырасып отырады. Бұлардың барлығы да ММ-
дердің бейнелілігін ... ... ... ... ... ... ... тарихи дәуiрде болмасын халықтар тiлдерiнiң қоғамдық даму
барысындағы атқаратын қызметi өте зор, ... ... ... ... ... ... даму ... тығыз байланысты. Ал осы әдеби тiлдiң
байлығын, мәдениетiн, оның көркемдiгiн, бейнелiлiгiн ... ... — бұл ... ... ... бір жағдаяттар негiз болады да, ... ... ... ... ... географиялық ортасын,
дiни нанымы мен дүниетанымын, психологиясын көрсетедi. ... ... ... халықтарының тарихи, ... ... ... ... даму ... қысқаша шолу жасалынды. Ұйғыр халқының
қалыптасу, даму ... ... ... ... ... жан-жақты
қарастырылды. Әрі әр кезеңде екі тілдегі ММ-дердің қалыптасуы сөз болды.
2. Қазақ-ұйғыр тілдеріндегі ММ-дердің этномәдени ... ... ... әрі ... ... ... ... тұлғалас түрлері қарастырылып, одан әрі екі ... ... ... ... тілдік деректерді талдау арқылы дәйектелінді.
Сәйкестiк құбылысының ... ... ... ... Ол — ... ... ... да бір дәуiрде барша халықтар үшiн
ортақтастығы.
Осыған байланысты айрықша ... ... бір ...... және ... ... деңгейлері. Ұқсастық немесе сәйкестік, барабарлық — әр
түрлі. Сәйкестік сөзбе-сөз, толық болуы мүмкін, не болмаса жартылай, ... ... ... ... үш ... ... ... және ұйғыр
тіліндегі мағынасы да, құрылымы да толық сәйкес келеді. Мұны абсолюттік
ұқсастық деп те ... ... ... ... сәйкестікте, құрылымындағы
сыңарларында бір-екі сөз ... екі ... ... беріледі. Үшінші
деңгейдегі ұқсастықпен келген қазақ және ұйғыр ММ-дерінің мағыналары ... ғана ... ал ... әр ... өз ... ... қалыптасып,
едәуір ерекшеліктерімен өзгешеленеді.. ... ... ... ... ... да, құрылымындағы өзгерістер молырақ болады.
3. Түркi халықтары, оның ... ... және ... ... ... жұмыста академик Ә.Қайдар ізімен «Адам», «Қоғам», «Табиғат»
атты микротоптарға ... ... ... тақырыптық топтар әр
халықтың өмiр-тiршiлiгiне, дүниетанымы мен рухани болмысына байланысты.
Отан, ... жер, ... ... - ... ... ортақ, мәңгi тақырып. Ол
қазақ және ұйғыр ММ-дерiнде де ұқсас ... ... отан ... ... аялы ... ... бесiкке баланады. Сондай-ақ адам
болмысына, туған-туысқа, т.б. ... ... ... ... ... ... ... келтіріле отырылып, зерделенді.
4. Қазақ және ұйғыр ММ-дерiнiң ең көп тараған түрi – бiр ... Жай ... ... қалыптасқан мұндай ММ-дер халықтың тiршiлiк
тәжірибесiнiң, рухани өмiрiнiң айнасы ... ... ... ... қысқа да нұсқа нақылдық ... ... ... ... ... ... ... дамуы және күрделiнуiмен салыстыруға
болады. ... ... ... кейiнгi олардың тұлғалық ... ... жаңа ...... iшкi ... ... үрдiсi
басталады.
ММ-дердiң осылайша даму бағыты осымен тоқтап қалмайды. ... ... ... ММ-дер қалыптаса бастайды. Бұл деңгейде, бiр тағанды ... ... ... мақал жолдарының аяғында келетiн өлең сөзге тән ұйқас
пайда болады.
Құрылымдық үрдiстiң дамуы тағы да жалғаса түсiп, көп ... ... ... көп ... ... қос тағандыларға байланысты
болмауы да мүмкiн, олар айрым ақын, жыраулар, шешендер шығармаларынан ММ-
дер қорына ауысқан ... ... ... ... да, көп ... ... ... кездеседi. Сонымен қоса бұл тарауда қос тағанды ... ... ... бір, екі, үш, ... бес, алты, жеті бөлшектен тұратындығы
арнайы сөз етілді.
5. Кей жағдайда ҚҰММ-дері бірде ... ... ... ... ... ... ММ-дердің мұндай түрде қалыптасуының узуалды және
окказионалды қолданысы қазақ және ұйғыр тілінде ... ... ... ... ... ... заңдылықтарының түрлерi көп. Олар:
аллитерация, ассонанс, ... ... тағы ... ... мен ... ММ-дерiнiң ерекшелiктерiнiң бiрi осындағы
аллитерация және ассонанс құбылыстарының мысалдарында айқын көрiнедi. ... ... ... ... ММ-дерiнде де көп кездеседi. Ұйғыр ММ-
дерiнде дыбыстық ... ... онша ... Қос ... ... көп ... ... бойынан кездесетін поэтикалық заңдылықтар осы
тарауда нақты мысалдармен дәлелденді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің гендерлік сипаты6 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет
Газет мақала тақырыптарын зерттеу145 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь