Пунктуация

Жоспар:

I. Кіріспе бөлім: Пунктуация туралы жалпы мағлұмат.
II. Негізгі бөлім: а) Пунктуацияның қолданылу тарихы.
ә) Тыныс белгінінің түрлері және оларды дұрыс
қолдана білу.
б) Пунктуация ережелері.
в) Пунктуацияны мектепте оқыту.

III. қолданылған әдебиеттер
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ПУНКТУАЦИЯ
Орындаған: Оралбекова ... ... ... ... 3к. – ... тілі ... ... 2006ж.
Жоспар:
I. Кіріспе бөлім: Пунктуация туралы жалпы мағлұмат.
II. Негізгі бөлім: а) ... ... ... Тыныс белгінінің түрлері және оларды дұрыс
қолдана білу.
б) Пунктуация ережелері.
в) Пунктуацияны мектепте оқыту.
III. ... ... ... жазуда қолданылатын тыныс белгілерінің құрамын атқаратын
қызметтері мен ... ... және ... ... ережелерін
зерттейді. Пунктуация – латынның ... ... ... ... ...... ... уақытта пунктуация тіл білімінің тыныс
белгілері туралы, оларды қолдану ... ілім ... ... білдіреді.
Тіл дыбыстарының таңбалары сияқты, тыныс ... де ... ... ... ... ... шартты белгі болғандарымен, ... ... да, ... ... жағынан да бұл – екі бөлек
категория.
Әріп сөздің және оның формасының жеке дыбыстарын ... ... - ... бір ... жеке бір ... ... ... де лексика мен
морфологияға байланысты болады, яғни әрбір жеке сөзде қолданылады. Ал ... олай ... Ол жеке ... ... тұтас сөзбен де беруге ... ... ... Мағыналарының күрделілігі жағынан алғанда, тыныс
белгілері жазу тілінің көнерек заманында қолданылған ... ... ... тәріздес. Қолдану орны жағынан алғанда,тыныс
белгілері, әріп ... ... ... ... ... қолданылады.
Сөйлеудің, сөйлемнің қандай ... ... ... ... ... ... қандай сазбен оқу керектігін, қай жерде үзіліс,
қай жерде кідіріс барлығын ... ... ... ... пунктуация
сөйлеуге, сөйлемге, яғни синтаксиске, байланысты қолданылатын категория
болып табылады.
Пунктуация, емле сияқты, дұрыс жазудың, ... ... ... ... құралы.
Пунктуация жазылған мәтіннің мазмұнын, негізгі ойды дұрыс түсінуге, оны
мәнерлеп оқуға мүмкіндік жасайды. «Пунктуацияның негізгі қызметі – ... ойды ... ... ... бөлуді нұсқау», - дейді С.И.Абакумов.
Яғни пунктуация тілдің басқа ... ... ... ойды ... ... етеді. Пунктуацияны игеру – адамның сауаттылық мәдениетін арттырады.
Мектеп ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін
мұғалімнің ... ... ... ... Ондай іскерлікті
пунктуацияны оқыту оқыту әдістемесі қарастырады.
Пунктуация – ... ... ... құралы қызметін атқаратын жазу
тілінің маңызды бір ... ... ... тіл, қала ... жазу ... ... да ... халықтық болып табылады. Оны қолдануда болсын,
оқып тануда болсын жалпы халық таныған заң, ережелер ... ... Олай ... жағдайда, пунктуацияның әрбір белгісінің ... ... мен ... орындарын тануда, білуде жазушылар
мен оқушылар арасында бірлік ... ... ... ... өзінің
қатынас құралылық қызметін атқара алмайды. Егер ол жазу практикасында
орныққан, ... ... заң, ... сай ... ... қолданылса,
оқуды, түсінуді жеңілдету былай тұрсын, қайта оны ... ... ... ... ... ... болады.
Жазғанды, айтқан ойды басқалар қалай қабылдайды дегенді әр уақытта
естен шығармаған ... ... ... айтпасақ, тыныс белгілерімен ... ... ... ... ойың ... ... жазу тілінің дамуымен, әсіресе баспа ісінің дамуымен тығыз
байланысты. Бірақ ол жазу тілімен бірге туып, әрдайым онымен ... ... ... ... емес. Тыныс белгісінсіз де жазу ... ... және ... ... жеке ... жеке ... ... тізбекті жазу дәуірлерінде ешқандай тыныс белгісінің де
және оған мұқтаждықтың да болмағандығы мәлім.
Тыныс белгісі – жазу тілінің жазу ... ... ... ... түскен кейінгі дәуірінің жемісі. Баспаның өркендеуі, оның ... ... ... ... ... жазу ... ... жазудың
жалпыға бірдей ортақ заңдарға, ережелерге негізделіп, бір жүйеге ... ... ... ... оқуға оңай, түсінуге жеңіл болуы ... ... ұсақ ... ... әр бөлшектің бір-бірімен мағыналық
қатынастарын көрсету қажеттіктері туады. Сол ... ... ... ... ... ... ... қазіргі сатысында тілдерде тыныс белгілерінің
түрі де, ... ... де әр ... ... ... бәрі бір
мезгілдің ішінде, бірден пайда бола қалған емес. Жалпы жазу тілі ... ... де, ... ... заң, ... де ... ... отырған. Алғашқыда тыныс белгілері жазылған пікірді әр түрлі мәнді
бөлшектерге бөліп тұру функциясында ғана ... ... ... ... ... да, қызметі жағынан да ... ... ... болған.
Орыс тілі пунктуациясын зерттеген ғалымдар орыс тілінің қолжазба
түрінде сақталған ... жазу ... ... ... мағыналы
бөлшектерінен кейін, көбінесе жеке сөздерден кейін, нүкте немесе бірнеше
нүктеден ... ... қос ... ... ... белгілердің
қойылғандықтарын және олардың өздері де ... бір ... ... ... ... ... Дәл осы тәріздес жағдай
түркі тілдерінің көне ... ... жазу ... ... жыл ... V- VІІ ... шамасында жазылып сақталған
Орхон-Енисей жазулары деп аталатын ескерткіштердің ... ... ... қос нүкте тәрізді белгі қойылса, кейбіреулерінен кейін төрт
нүктеден құралған ромбик тәрізді ... ... ... Ал араб ... ... ... ... дастандарда өлең жолдары арасына
қойылған, тіліміздегі қазіргі ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайлар тыныс белгілерінің
бастапқы функциясы сөйлеуді тек әр ... ... ... бөлу ... ... белгілердің түр-тұрпат жағынан қазіргі белгілерден
өзгеше болғандығын байқатады.
Қазіргі заманда тілдерде кездесетін тыныс белгілеріне тән тағы ...... ... ... ... жағынан да, мағыналары мен функциялары
жағынан да тілдердің басым көпшілігінде ... ... ... тілінің пунктуациясы кенжелеп туып, кеш ... ... ... ... бір жүйеге келтірілген, көпшілікке танылған
пунктуациялық заң, ... ... жоқ. Ол ... үшін ... ... өзі де ... нәрсе еді. Өйткені тыныс белгісі
баспасөз үшін керек. Ал ... ... оның ... ең ... ... табылатын баспасөз Қазақстанда тек совет дәуірінде ғана
етек алып дами ... ... ... ... оның бүкіл халық
илігіне айналып, оқушылар санының ... жазу ... ... бір ... ... ... ... мәселесін ғылыми негізде
қалыптастырып реттеу міндетін қойды.
Қазақ тілінің ... ... ... ... ... қалыптасып орныққан, тұрақты жүйеге келтірілген әрқайсысының
қолданылатын орындары, ... ... мен ... ... ... ... бар. ... атқаратын қызметтері мен
білдіретін мағыналары жағынан қаза тілі графикасындағы тыныс ... ... ... ... ... ешқандай өзгешелігі жоқ.
Яғни тыныс белгілеріне тән ... ... ... тілі ... берік сақталған.
Қазақ тілінің пунктуациялық жүйесі мен негіздері орыс ... ... ... алу ... қалыптасты. Бас түркі тілдері
де негізінде орыс тілінің пунктуациялық ережелерін басшылыққа алады. ... ... ... ... танылуы ертеден басталды.
Жазуларында ешбір тыныс белгісінің қолданбайтын халық та бар дей келіп,
Л.Н.Харитонов оған қытай, араб, монғол тілдерін жатқызған.
Жазуда ... ... ... элементтері болмаса, қалыптасқан
таңбалар жүйесі де, ... ... ... да ... еді.
Түркі тілдерінің бұрынғы ерекшеліктерінде ... ... ... ... ... Ол ... бар ... көбінесе тыныс
белгісі қызметінен гөрі бір сөзді екініші сөзден айыру қызметін атқарған.
Қазақ тілінде шыққан алғашқы ... бірі ... ... ... тұңғыш шыға бастаған жылдарындағы нөмірлерінде де
тыныс белгілерінің ешқайсысы ... ... ұзақ ... ой ... ... ... ... білдіру үшін, екінші ой жаңа жолдан ... ... ол ... сөйлемдерді бір-бірінен ажыратуға себін аз
тигізді. ... ... ... бас әріп ... ... жолдарды ұғу, түсіну өте қиындық келтірді.
Бертін келе, 1894 ... ... ... ... сөйлемдердің жігін
ажыратуға әредік сызықша (-), әр ... ... (*) ... шартты
таңбаларды қолданады. Ондай жұлдызшалар сөйлемнің біткенін, дауыс үзілісін
білдіретін ... ... ... ... ... дәлелді болу үшін,
газеттен үзінді келтірейік:
«Байан ауылдық қазақ орыслары қазақлардың үстінан көб арыз ... ... ... ... күн ... диб – ... сөйласіб китсак
қазақлар ұры қазақлар залым қазақлар атұрдағыштар диб айта бастайды* ... ... мин ... орыслар бірүн бірі күндиб жау боб жатыр диб
ойлауға болады оларда рас айтсақ ... ... ... ... біз қазақлар
қазақ орысларды жик көрмайміз жаңғызақ біздир ... ... ... ... ... ақ іс ... ... жоғары болса керек ғой диб* ... ... адам жоқ диб ... әрбір тыныс белгісінің өзінің қолданылу, пайда болу тарихы бар.
Мысалы: «Дүниежүзінде тұңғыш рет үтір ... ... ... ... кітап
бетінде XV ғасыр мен XVI ... ... ... ... Оны алғаш рет
кітапқа енгізген венецияның атақты баспаханашысы Альт Мануций еді. ... ... ... тек қана екі ... ...... мен қос ... қойылады екен. Кітап соңына мазмұн жазуды да алғаш ... ... Ол ... ... ... ірі ... ... алғашқы бетін кітап
дүкенінің маңдайшасына іліп қояды ... Бұл ... ... ... ... ... Ал ... өзінің шыққан уақыты бар.
Профессор С.Е.Маловтың айтуынша, түріктердің Енисей жазуында қос ... ... және ... ... ... ... кездерді былай қойғанның өзінде беріректе жазылған түркі
тілдеріндегі ... ... ... ... ... өзінен бірде-бір
тыныс белгісін кездестіре алмаймыз. Мәселен: 1915 жылы өзбек тілінде шыққан
«Adab-us-Salixin», «Fatima Zuhra», 1984 жылы ... ... «Mir ... Nanai», 1911 жылы шыққан «Bahram ... 1916 жылы ... ... Fadiem» атты ... ... ... ... ұйғыр тілінде шыққан «Kitab Furat dar malik ein» атты кітабынан, т.б.
еңбектерден бірде-бір ... ... ... ... ... ... XIX ғасыр кезінде парсы тілінде де болмаған. Қазақтың араб
әліппесіне негізделген жазу ... ... ... да ... ... ... жазылады. XIX ғасырда шыққан ... ... ... ... ... ... бола ... болады. Мәселен, профессор А.Қазембектің 1839 жылы шыққан «Түрік-
татар тілі ... ... бір ... 34 және 46 ... екі жерде сызықша қойылған. Ал 1869 жылы шыққан «Алтай тілі
грамматикасында» ... ... ... ... және ... орынды қойылған. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... сынағынымен, өзі жазған грамматикада
орынды пайдаланбаған.
Академик В.В.Радловтың 1870 жылы шыққан «Образцы народной ... ... ... ... тыныс белгілерінің бірсыпыра ... ... олар ... ... ... Бұл ... тыныс
белгілері төмендегіше берілген (cөйлемдермен олардың тыныс ... ... ... ... ... Бала ... «Мен ... дейді. Шешесі әкесін айтпайды, «сол балама айтсам ... ... деп ... ... ... белгілері ішінен жақша мен көп нүкте ғана
кездеспейді. Лютштің 1883 жылы басылып шыққан «Киргизская ... ... ... ... Сонда інісі ағасына: «Мен мұны түсімде
көрдім, соның үшін ... ... ... ... екі ... ... аттай
желер, көп жаңғалақ шешеннің сөзін бөлер».
П.М.Мелиоранскийдің 1897 жылы шыққан «Краткая ... ... ... ... ... ... тыныс белгілері мынадай түрде
болып келеді: ... ... тар ... ... қарын, кең құрсақ... тарланым;
Битке өкпелеп тоныңды отқа салма; Жігіт айтты: атын байлайтқғын ... 1897 жылы ... ... ... ... деген
еңбегінде мынадай сөйлемдер келтіреді: «Орысша сөйлей білсек, бәрін ... ... Бір жол бар – ... жақын болса да алыс. Әуелі ойла, сонын соң
істерсің. Бұл ... ... мен ... ... ... да ... ... бірсыпыра түрлерінің кездесетіндігі
көреміз. Дегенмен, мұнда да пунктуациялық жүйе сақталынбайды.
1915 жылы шыққан ... ... ... ... ... ... ... ережелер берілген. Онда тыныс белгілерінің жеті түрі ... ... ... ... ережелерге мысалдар келтірілген. Леп
белгісі «дауыс ишараты» деп, ... мен ... және көп ... «ишарат» деп,
тырнақша «екі ишарат» деп аталады.
Бұл келтірілген мысалдардан XIX ғасырда және XX ғасырдың басында түркі
тілдерінде, соның ішінде ... ... ... шыққан кітаптарда тыныс
белгілері дұрыс, жүйелі түрде қолданылмаса да, таңбалардың элементі ... ... ... ... көріне бастағанын аңғартады,
екіншіден, қазақ тілі пунктуациясы жүйелі, ... ... Ұлы ... ... ... ғана орыс тілі ... ... ала отырып, қалыптаса ... ... ... ... ... ... көшкен кезде, кейбір қазақ тілі мамандарының «Жазуда
тыныс белгілерін дұрыс қоя білу ... осы ... ... ... ... заң ... ... белгілерінің ережелері жоқ, қазір қазақ халқы
орыс алфавитіне көшір отырғанда, жазуда үлкен маңызы бар тыныс ... қоя білу ... де осы ... ... алу керек» деген сияқты
баспасөз бетіндегі пікірлері де қазақ тілі пунктуациясына назар ... ... ... ... ретінде тануға түрткі болғандығы сөзсіз.
Қазақ тіліне ғана емес, басқа ... ... ... ... ... да орыс тілі тыныс белгілері игілікті әсер етті.
Түркі тілдері Қазан революциясынан кейін де біраз уақыт тыныс ... ... ... ... ... ... өзінде кейбір тыныс
белгілері орыс текстерінде де ... ... жүр. ... бұрын жалпылауыш
сөздерден соң қос нүкте қойылушы еді. Кейінгі уақытта ... ... ... қойылып келеді. Қазақ жазуындағы бірыңғай мүше алдындағы қос
нүкте орнына қойылып жүрген сызықша орыс ... ... ... ... ... ... тілінде тыныс белгілері бірыңғай мүше алдынан
осылай екі түрлі болып келсін деген ережелерді кездестіре алмаймыз.
Біз сөйлем ортасында ... ... ... екі ... үтір мен
сызықшаны былайша қабаттастырып қоятынбыз: ... ... ... - деді ... баяу ғана майда қоңыр дауыспен, - осы ... атым - ... ... Бұл ... «Сөйлем ортасында
айтылған автор сөзінің екі жағынан үтір және сызықша ... ... ... да, ... ... төл сөздің ішінде келген автор сөзінің
екі жағынан тек үтір қойып жазып ... ... ... ... сызықша қазақша аудармасында да
қойылады. Мысалы: қазақшасын алсақ, былай болып келеді: ... ...... үшін ... ... емес дейтін адамдарды мен
түсінбеймін («СК»). Орысшасы: Я не ... ... ... ... ... за мир – это не ... за мир ... Правда»). Міне, осы сияқты
көптеген ... ... ... ... текстің өзінде болған
тыныс белгілерінің көбі қазақша тексте де қолданылады», – деген ... ... жазу ... қалыптасқан тілдегі пунктуцияны
зерттемеуге, пунктуациялық дағдыларды жетілдіріп, сараламауға болмайды.
Қазақ тіл білімінде пунктуация ... ... ... ... белгілері жөнінде жазылған азды-көпті еңбектерді негізгі
үш салаға бөліп қарауға тура келеді: тыныс белгілері туралы ... ... ... белгілерінің мектеп оқушыларына арналған оқулықтарда
баяндалуы; тыныс белгілеріне арналған жеке кітапшалар және ... ... мен ... Бұларға қысқаша тоқталайық
Хронологиялық жағынан алғанда, қазақ тілінің тыныс белгілері ... ... ... бірі – ... сөйлемде үтірдің
жазылатын орындары туралы шағын мақаласы. Автор бұл ... ... ... дұрыс қоя білмейді, оның себебі ... ... ... бір ... өріс алып кете ... ... Автордың тыныс белгілерін қоя білуде интонацияның рөлін
бағалауы, ... ... ... ... ... ... белгілерін тек
интонацияға ғана байланыстырып қарап, мәселені бір жақты ... ... ... бір түрі ғана ... ... ... таңбалары деген мақаласында қаратпа сөздердің
сөйлемнің басқа мүшелерінен үтір арқылы ажыратылатыны жөнінде дұрыс ... ... ... ... ... ... екі ... бар.
Оның екеуі де «Тыныс белгілері» деп аталады. ... ... ... ... ... ... ... келіп, үтірдің қойылатын орындары
туралы ережелер ... ... ... айтқанда, олар ... ... жоқ ... мүшелердің үтірмен ажыратылатындығы; тектес
мүшелер арасында «я», ... ... ... ... да, үтір ... ал ... ... арасында «мен», «және», «тағы да» т.б. ... ... ... бірі ... ... соң ... салалас құрмалас сөйлемдер құрамына енген жай сөйлемдерді
бір-бірінен үтір арқылы ажырату керектігі; қаратпа, қыстырма, ... ... ... ... үтір ... бөлу ... т.б.
С.Жиенбаев «Тыныс белгілері» деп аталатын екінші мақаласында бастауыш пен
баяндауыштың арасына ... ... төл сөз бен ... сөз, бірыңғай
мүшелерден соң немесе бұрын қолданылатын жалпылауыш сөздің ... ... ... тоқталады.
Х.Басымов «Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік» деген
мақаласында көп нүкте, нүкте, сұрау, леп ... ... ... біраз түсініктер береді.
М.Балақаевтың «Сауатты жазудың негізгі шарты – тыныс белгілерін дұрыс
пайдалану» деген мақаласында ... ... ... ... ... ... және ... ырғағы делінеді. Алайда, автор бұл дұрыс
пірікірін тереңдетіп, нақты дәлелдемеген. ... ... мен ... ... екі ... ғана сөз ... тілі пунктуациясы жөнінде мақала ... ... бірі ... ... өз ... ... тілі пунктуациясының
қалыптасуында бірнеше ғасырлық тарихы бар, ... бойы ... ... ... кешірген орыс тілі пунктуациясының орасан ... ... ... ... ... ... ... мүшелері,
қыстырма сөздермен сөйлемдер және бұл категорияларды бір-бірінен ажырата
білу, оларға ... ... ... ... ... ... қазақ тілі пунктуациясын қалыптастырып, бір ізге түсіру және
оның ережелерін саралап, жақсарту ... ... ... ... ... тілі ... да ... зор болды. Бұл оқулықтарды
тыныс белгілерінің жалпы ... ... ... ... принциптер мен критерийлер, ... ... ... және ... ... ... ... толық ашылып, олардың
қолданылатын жерлері түгел айтылмады.
Тыныс белгілерінің зерттелу тарихын сөз еткенде, тағы бір ... ... – осы ... ... ... төмендегі жеке кітапшалар:
С.Жиенбаевтың «Сөйлемнің ... ... ... пен ... белгілері», Р.Сыздықова мен ... ... ... ... «Жай ... ... негіздері»,
Ф.Мұсабекованың «Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы».
Қазақ пунктуациясының тарихы бойынша жазба текстердегі алғашқы ...... ... ... ... өзі ... ... қарай
әр түрлі айтылады., яғни сөйлемдегі сөздердің арасында кідіріс түрліше
болады. Ол ... ... ... сөз тіркесінен не сөйлемдерден кейін бірде
аз, бірде көп тоқтауды қажет етеді. Бірақ олардың бәрі тыныс белгісі арқылы
белгілене бермейді.
Кейбір ... да ... ... ... ... бөлген.
А.П.Чехов «Леп белгісі», «Ойшы» деген әңгімелерінде пунктуациялық
сауаттылықтың ... ... көп ... бар ... ... ... «Ефим Фомич Перекладин» деген кейіпкері 40 жыл ... ... ... ... леп ... бірде-бір рет қоймаған екен, екінші бір
Меринов ... ... ... ... ... үтір ... ... қазіргі қазақ тілі тыныс белгілерінің зерттелу тарихына көз
жібергенде, біріншіден, тыныс белгілерінің ... ... ... ... ... ... ғалымдары аз емес, бірақ ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан шешу аса
зор еңбекті қажет етеді.
Пунктуация жүйесіндегі ... ... ... ... ... зор, себебі бір тыныс белгісінің беретін ... ... ... ... знак ... ... ... употреблений и, наоборот,
одно и то же явление может обозначаться различнями ... – деп, ... ... ... ... ... ... үшін, мүмкіндігі болғанша,
олардың әрқайсысының қызметін ... ... ... ... керек. Тыныс белгілерінің ережелерін бірыңғайластырумен
бірге әрбір тыныс белгісінің бір ғана ... ... да бір ізге ... ... ... ... «ноқат» десе, біреулер «ұлы ... ... ... ... ... ... нүктелі үтірді «үтірлі ноқат», «үтірлі
нүкте», «нүктелі үтір» дейді; қос нүктені «екі нүкте», «екі ... ... ... белгі», «қос нүкте» деп, төрт түрлі айтады т.б.
Біздіңше, тыныс ... ... ... ... ... ... көп ... қос нүкте, үтір, нүктелі үтір, сызықша, тырнақша,
сұрау ... леп ... және жаңа жол ... ... ... ... қойылмауы да кездеседі. Мысалы, кейде дефис пен
сызықша бір көлемде қойылады. Бұдан мағынаға онша ... ... ... ... ... екендігін айыру керек. Тыныс белгісіне
кірмейтін морфологиялық дефис сызықшаның ... ... ғана ... ... Осы тәрізді, тырнақшаның алғашқы сыңарын тырнақшаға ... я ... ... сөзінің төменгі жағынан ашудың орнына, оны
сөздің жоғырғы жағынан ашып, екінші ... ... ... ... ... ... сөзінің нүкте қойылатын жерінен төменірек қоюшылық ... ... ... ... мен де ... дегенде
тырнақшаның бірінші сыңары жоғары қойылмай, «мүмкіндік» сөзінің төменгі
жағынан, ал екінші сыңары ... ... ... қойылады.
Жазба түрде берілген ойды қағазға айқын ... ... ... ... ... ... ... айтып беру үшін, әрбір дыбыстарды, әрбір ... ... қоя ... ... ... мен ... сауатты жазу мүмкін емес.
Бұл туралы К.Белинкский мен М.Уваров: «...только наличие ... и ... в ... дает ... ... ... – деп, өте ... айтқан.
Тыныс белгілері дұрыс қойылған сөйлемді оқу да, ұғыну да ... ... ... қою ... ... өз ойын, сезімін жазба түрде дәл жеткізеді
және айтпақ ойын екінші адамдардың сондай дәрежеде дұрыс түсінуіне ... ... қоя ... бір ...... ... ... ешбір мағына айқындығы болмайды. Пунктуация жазу ... ... ... – ауызекі тіліміздің құралы. Бұл екеуі бір-бірімен
байланысты. Сөйлеген сөзіміз екінші біреулерге ... ... ... ... ... ... келтіріп айта біліп, тыныс белгісі дұрыс
қойылған текстерді айқын етіп оқи ... ... ... ... ... әр ... интонациямен оқу салдарынан сол сөйлемнен әр түрлі мағына
туады, яғни ... ... әр ... ... мен құбылыстарға қалай
қарайтындығы сөйлеу интонациясынан аңғарылады. ... ... ... ... ... беріледі.
Әрбір тыныс белгісі – сөйлемнің мағынасын айқындаушы ... ... ... ... ... ... ... белгісін қоя салсақ, бір сөйлемнен
әлденеше мағына ұғынылатынын түсіну керек. ... ... ... ... бар сөйлемдегі сөйлемдегі айқындауышты үтірмен бөліп
жазсақ, оны қарсылықты жалғаулықсыз салалас деп ... ... ... ... ... ... – әр ... мамандықтың адамдары – ірі
ғалымдар мен өндіріс жаңашылдары, жазушылар мен жұмысшылар, тоқымашылар ... ... ... ... – әр ... ... сөйлемнің мағыналарын
дәлелдеп дұрыс түсіндіруші шартты белгі, олай болса, аяқталған ... ... бір ... ... сөйлем болса, ол бір сөзден де, ... де ... ... ... адам өзінің айтайын деген пікірін екінші
біреуге ауызша не ... ... ... ... ... қарай қойылатын
тыныс белгілері сөйлемдегі айтылатын оймен тығыз байланысты болады.
Тіліміздегі тыныс ... сан ... онша көп ... қолданылатын орындары жағынан алуан түрлі болып келеді.
Енді солардың әрқайсысның түрлері мен ... ... ... ... ... тыныс белгілері
Біршама аяқталған ойды білдіретін жай немесе құрмалас сөйлемдерден
кейін олардың мағыналарына, ... ... ... ... сұрау, леп
белгілерінің бірі қойылады. Сондықтан тыныс белгілерінің бұл үш түрі ... ... ... деп аталады.
Сөйлем келетін белгілердің әрқайсысы, негізінен екі түрлі мағынада екі
түрлі функцияда қолданылады: ...... ... ... ... сөйлемдерден бөліп көрсету, екіншісі – сөйлемнің қандай мақсатта,
қандай мағынада айтылатындығын байқату. Бұл ...... ... ... ... ... да ең негізгі мағыналары
мен функциялары. Сонымен бірге, олардың әрқайсысының кейде сөйлем ішінде
тұрып та ... ... ... мен ... ... ... өз орнында тоқталамыз:
1. Н ү к т е. Нүкте, біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, ол сөйлемнің хабарлы сөйлем
екендігін байқатады. Мысалы, ... – осы ... ер ... ... ... ... қызы да қадірлі қонағы да бір өзі. Шаршап шыққанға ұқсайды. ... ... ... ... бір, ... бір ... ... қарады
да, үлкен бөлмеде ерсілі-қарсылы жүре берді. Айсыз ашық аспан. Жұлдыздар
сайрап тұр. Тымырсық аяздағы тымық ... ... ... ... ... ... ... (Ғ.Мұстафин). Бұл мысалды жай сөйлем де ... де бар. ... ... да ... ... ... түрінде
айтылған. Бірақ нүкте әрдайым хабарлау, баяндау, суреттеу түрінде ... ... ғана ... отырмайды, солармен қатар, ерекше екпінсіз
айтылған бұйрықты сөйлемдерден, жауап алу үшін ... ... ... бар ... ... де қойылады. Мысалы: Қазір аттаныңдар да, ... ... ... ... келіні еркімен отыр ма, зорлықпен отыр
ма оңашалап сұраңдар. Егер зорлықпен отырса, күйеуімен қосып, осында алып
келіңдер. (Ғ.Мұстафин).
Сөйлем ... ... ... ... ... болса да,
сөйлемнің құрылысына қарай қойылмайтыны сияқты, нүкте қоюда да сөйлемнің
құрылыс ... ... тек ... ... айтылу сазы
ескеріледі. Соныдықтан нүктемен бөлінетін сөйлем құрылысы жағынан ... ... ... ... ... жай, ... т.б.) бола ... ескерткеніміздей, сөйлемнің аяқталғандығының және оның
мағыналық ерекшелігінің көрсеткіші болы – ... ең ... ... осы ... ... ... оның ... функциясы да бар. Олар
мыналар:
а) Драмалық шығырмаларда әркімнің сөзінің алдында сол сөздің иесі ... ... ... ... де, ... ... әрдайым нүкте
қойылады. Мысалы:
Ғ а н ш и н. Алдындағы ... ... ... ... а д и ш а. ... екеу ... ұ р а т. Қысқасы, бұл, тегі, сыртқы ел драмасының бір сахнасы ғой өзі.
(М.Әуезов).
Драмалық шығармаларда оның ... ... ... түсіндіру мақсатымен
автор тарапынан берілетін ремарка деп аталатын ескертпелер болады. Ондай
ескертпелер кеіпкерлер аттарынан кейін тұруы да, оған ... сөз ... да ... Егер ... ... ... ... берілсе, нүкте кейіпкер
атынан кейін қойылмайды, жақшамен ... ... ... ... ұ р а т ... ... ... қал. Мынауың не қылған серуен?
Қ а д и ш а ( о да ... ... ... молын байқаймысың? (М.Әуезов).
Егер ремарка кейіпкер сөйлемдерінің ... ... оның ... ... ... байланыссыз, дербес болады да, ол ... ... ... ұ р а т. Е, ... сен бе ... ... ... атың кім?
М ұ р а т (халыққа). Не ... бар, не ... (Үн ... ма, ... (Үн жоқ.) ... болсаңдар оларыңды айт. (М.Әуезов).
Егер ремарка кейіпкердің бір сөйлемінің ішінде келсе, ол ... тек ... ... Мысалы:
С а д ы қ. Мен оған (Жарқын кеткен жаққа қарап) көрсетермін.
ә) ... ... ой ... ой ... ... үшін ... ... әріптерден кейін нүкте қойылады. Бірақ онда ... ... ... ... тұруы шарт. Мысалы:
1. Тізбектеліп бір ұғымды білдіретін бірнеше зат есімдер.
2. Тізбектеліп бір ұғымды білдіретін зат есім мен ... ... ... сан есімдер.
4. Зат есім мен есімшенің тізбегі.
5. Заттық ... ... қос ... т.б. ... тілі грамматикасы».)
б) Кейбір сөздердің шартты түрде қысқартылып ... ... ... ... ... Мысалы: Ж.Жабаев, А.Құнанбаев, Тург.,
Мұст., «Х. М.» журналы, т.б., с. С., т., ... ... ... ... ... ... ... мұғалімі», тағы
басқа, тағы сол сияқты, тағы тағылар, жыл деген сөздер қысқартылып беріледі
де, олардан кейін нүкте ... ... ... тіліміздегі қалыпты
қысқарған сөздер мен қысқартылып алынған ұзындық, ауырлық және ... ... ... ... ... МТС, ... пединститут,
КазПИ, 50 м, 20 кг, л, С.
2. С ұ р а у б е л г і с і. ... ... де ... екі ... екі ... функцияда қолданылады: біріншіден, сөйлемнің
аяқталғандығын білдіріп, оны басқа ... ... ... ... ... ... сұраулы екендігін аңғартады. Мысалы:
– Коммунизмді бүгін орнат демекпісің? Әлде мені сабаққа жаңа түскен бала
деймісің? Бұдан он бес жыл ... кім ... ... ат басын бұрып еді? Ал
бүгін бұрған екен, осынша көкуің не? (Ғ.Мұстафин).
Нүкте сияқты, сұрау ... де ... ... қарай қойлмайды.
Сондықтан сұрау белгісі қойылатын сөйлем толымды, толымсыз, жай я құрмалас
т.б. болып келе береді. ... ... ... ... ғана ... оның
үстіне лепті мағынада болуы да мүмкін. Мұндай жағдайда сұрау ... леп ... де ... яғни екі ... ... ... ... Мұрның құрғыр пысылдаған, не іздеп кетті екен, ә?!
– Е, ... ... пе ... Бетім-ау, өмірі екеуі шай деспей, келіп, бұнысы несі?!
Бұл мысалдағы сөйлемдердің ешқайсысы да ... ... ... ... ... ... реніш, кею, таңдану, ашу, кекету бар. Сондықтан мұндай
сөйлемдерден кейін тек сұрау белгісін ғана қою ... ... ... аталған негізгі екі түрлі функциясымен
қатар, кейбір қосымша ... да бар. ... ... ... цитаттың кейбір сөзінен кейін жақша ішіне сұрау ... ... ... ... ... ... автордың цитат иесінің сөзіне
түсінбегенін, оның дұрыстығына күмәнданатынын немесе «мұнысы несі» дегенін
білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... қос
қолдап басып-басып жіберді; онан кейін іле-шала (?) бар пәрменімен ... ... ... ... иесінен кейінің әбден тіліміздегі ... ... ... іле-шыға теріс қолдануының түсініксіздігін байқату және
оның ... ... ... ... өзінің күмәнданатындығын
білдіру үшін, іле-шыға дегеннен кейін жақша ... ... ... ... Л е п б е л г і с і. Леп ... ... ... айтылған қуанышты,
күйінішті, өкінішті, қорқынышты, өктем бұйрықты, тілекті, ... ... ... ... сөйлемдерден кейін қойылады. Сөйлем
соңында қойылатын басқа да ... ... ... леп ... де ... түрлі мағынада, екі функцияда қолданылады. Оның бірінші мағынасы мен
бірінші функциясы – ... ... ... оны ... ... ... екінші мағынасы мен екінші функциясы – сөйлемнің
лепті сөйлем екендігін білдіру. Мысалы: ... ... ауыр ... ... ... қайт! Рақмет, достарым, айтқандарың келсін! Қазанқап ... ... ... де, тобыңды жазба! Бермейміз! Тәукені! Не көрсек те, бір
көреміз! Пай-пай, ... ... ... ... ... ... Құдай берді қолға! Асықта басың қалғыр-ай, қаңсытты-ау! Ұстап қана
берсеңдерші ... ... ... ... ... құрылысы жағынан алуан түрлі болады: ол
бірнеше жай сөйлемнен ... ... ... ... да, ... жеке бір қаратпа немесе одағай сөз болуы да мүмкін.
Леп белгісі лептікпен ... ... ... та ... ... сұрау белгісімен қабаттаса да қолданылады.
Сұрау белгісі сияқты, леп белгісі де кейде төл сөздің кейбір ... ... ... алынып қолданылатыны болады. Ондай леп белгілері ... ... ... ... оған ... ... немесе
оқушының назарын аударғысы келетінін байқатады. Мысалы: «Өзі аса ірі. Екі
тізесі ... екі ... ... (!) ... ... кірпігі жыпылықтап,
бөксе жағы қыпылық қағып (!), жер шұқылап ... ... ... (!)
күлді. Оның сөзіне Федоров та ылығып (!) ... ... - деп ... ... журналынан).
Сөйлем ішінде келетін тыныс белгілері
Сөйлем ішінде қолданылатын тыныс тыныс белгілерінің атқаратын ...... ... құрамын, оның қандай бөлшектерден
құралатындығын, ол ... ... ... және ... ... Солай болғанмен, сөйлем ішінде қолданылатын тыныс
белгілері түр-тұрпаты жағынан да, мағыналары мен ... ... ... ... Енді ... ... жеке тоқталайық:
1. Ү т і р. Үтір – тыныс белгілері ішіндегі функцияға ең бір бай ... жай ... ... бөлу үшін де, ... сөздерді немесе
сөз тіркестерін бір-бірінен бөлі үшін де қолданылады. Үтірдің қолданылатын
орындары мен ... ... ... Үтір ... ... жай сөйлемдерді бір-бірінен бөліп көрсеті
үшін қолданылады. Мысалы: Абай, Әбіштер ... ауыр ойда отыр ... Күн ... жоқ ... ... түспей кететін нем болушы еді менің, –
деп, Боздақ биге ... езу ... да, ... ... ел ... ... сөзімен аяқтады. (Ғ.Мүсірепов). Рахимовтың Степнов пен ... ... ... олардың ісіне көп араласа қоймаушы едім.
(Б.Момышұлы). Ушков Қарағандыдан Некрасовты алдырып, Бернер ... да, ... ... ала ... ... айланып жалғыз қалды.
(Ғ.Мүсірепов)
ә) Үтір сөйлемнің бірыңғай мүшелерін бір-бірінен бөліп тұрады. ... ... ... ... ... ғана ... Экскаваторлар, комбайнда,
грейдерлер аз күнде каналдың арнасы ... ... ... ... Үтір қаратпа сөзді сөйлемнің басқа мүшелерінен бөліп тұрады. Мысалы:
Арылма, өлең, арыла.
Домбырам, күйден жаңылма» (Жамбыл).
Таласпаңыз, Карл ... ... ... ... Алматы, Алмалы деген сөз.
(Ғ.Мүсірепов).
в) Үтір қыстырма сөзді сөйлемнің басқа ... ... ... ... ... көп ... бері бұл ... аса бір мол тасуы
екен. (С.Мұқанов). Бүгін де кешкі шайдан кейін, Ұлжанның қозғауы бойынша,
кеше ... ... ... кірісті (М.Әуезов).
г) Үтір одағай сөзді сөйлемнің басқа мүшелерінен бөлу үшін қолданылады.
Мысалы: Ойбай, Шықаң мәселені қабырғасынан ... ғой! ... Е, ... ғой! Жә, ... ... ... жаным-ау?! (Ғ.Мүсірепов).
д) Үтір сілтеу, мақұлдау, келіспеу ... ... ... ... ... ... ... Иә, айта беріңіз. Жоқ, мен сізге ештеме
де айтпаймын. Қазір, міне, бүгінгі жүрісті өзі ... ... ... ... ... байқаусызда түсірген кісі болды. (М.Әуезов). Әне, өздері де
келе ... ... ... осындай бол! Кәне, енді жүрмейміз бе?
(Ғ.Мұстафин).
е) Үтір ... ... ... ... ... ... тұру үшін
қолданылады. Мысалы: Абай соңғы күндерде, әсіресе осы соңғы түнде, өзіне
бұрын дағдылы болмаған бір ... ... ... ... ... басында, жеті-
сегіз үйлі ауыл отыр екен. (М.Әуезов).
ж) Үтір хабарлы сөйлем түрінде айтылған төл сөзден кейін, автор ... ... ... ... жер ... сулы жер құрақсыз болмас», –
дейді халық мақалы. Итбай толық денесін бұрып алып:
– Мен сыны жоқ, сыпайылығы жоқ, құр абажадай ... бола ма екен деп ... ... Әзір жат көрініп тұрған жоқ сияқты екен, – деді.
2. Нүктелі үтір. Нүктелі үтір – ... ... ... қойылатын
нүкте мен үтірдің аралығындағы тыныс белгісі. Мұның мәні, нүктеден ... те, ... ... Бұл – аралары үтірмен бөлінген ... ... ... да, ... өз ара ... ортақ
немесе бірыңғай тұлғалы мүшесі (әсіресе баяндауышы) бар талдап, саналап,
пункттеп баяндау ... ... ... ... ... да
қолданылады. Мысалы: Колхоздың қырманына баратын ұзақ жолдың үстінде, ай
далада, жүк ... ... ... соққан желге қарсы қарап отырып
шырқатып ән салу; дәнінің салмағынан сабағы майысқан ... жоқ ... ... ... ... ... жайқалған ақ сұлының арасында
маужыраған ... ... ... ... ... күлу; үйлердің
төбесінде ұзық түндерді кірпік қақпай өткізу оларға қатты ... ... үтір тек жай ... ... ғана ... ... ... өз ара жақын, ұласа айтылған құрмалас сөйлемдер арасына да
қойылады. Мысалы: ... өзін ... ... оның ... ... өз мінін көре алмаса, оның саяздығы. (Ә.Әбішев).
3. Қос нүкте. Қос нүкте мынадай орындарда қолданылады:
а) Соңғы жай ... ... жай ... ... талдап, саралап ашып
түсіндіретін құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері ... ... ... ... ... екі ... қайран қалады: бірі – кетпен шабу, бірі –
егін ору. ... ... ... дені екі ... бір жиын Аман отырған көп ауылда, енді бір жиын ... ... ... ... ... келген жалпылауыш сөзден кейін қойылады.
Мысалы: Мұстафаның оларға қолданған шаралары мыналар: байталдың төрт сирағы
төрт жылқы, ... бір ...... бес ... ... Төл сөзден бұрын келген автор сөзінен кейін қолданылады. ... ... ... ... ... қарап отырып: – Қағаздағы
аты жөніңіз басқа екен ғой? – деді Аман. – Аман біздің ауылдың ... ... Көп ... Көп нүкте пікірдің аяқталмағанын, ... ... ... ... ... Көп нүкте көркем шығармалардың
кейіпкерлерінің сөздерінде жиі кездесіп отырады. ... ... ... я ... ... сөзі ... ... сөз таба
алмай мүдіргнін, сасқалақтағанын ... ... ... сөз, ... ұзақ ... ... ... үшін қойылады. Мысалы:
– Тақсыр... қарағым... шырағым-ау... Арғы атам Арғынбайдың шаңырағына мініп
келген... – дей ... Аман ... де, ... ... ... ... Ие, ... Ойдан шығару... Сырлау... Соын да ... ... ... ... бір алты ... ... ... өзі... Қайда, қайда!?
Қашан да қашан боп ... ... ... Е, барса, барсын... өмір
кітабы да жетеді...
– Әзірше бір ... ... ... ... ... ғой. Сондықтан... –
деп, жөткіріп ап, – он студентке ... тағы төрт ... ... ... сөз ... да Қасен:
Біз кадр... кадр... Өлкелік мекеме... жауапты қызметкер! – дей ... ... ... жоқ. ... сөзінде кездесетін, бірақ жазуға ерсі, дөрекі, тұрпайы
сөздер жазылмай, оның орнына көп нүкте қойылады.
Көп нүкте саяси, ғылыми ... ... ... ... ... ... иесін сөздерін, сөйлемдерін толық алмай, қысқарту,
ықшамдау мақсатымен кейбір сөздерін түсіріп қалдырған орындарға көп ... ... Үтір ... ... да ... ... ... бай тыныс
белгісі. Мұның мағынасы мен функциясы ... де көп. ... ... бір ... ... ... бөлу үшін де, жақындастыру, қосу
үшін де, сөздердің арасындағы ... ... ... айқындау
үшін де қолданылады. Мұндай функцияда қолданылғанда, сызықша ... ... дара ... келе береді.
а) Сызықша бастауыш пен баяндауыш мүшелер арасына қойылады. Бұл орында ... екі мүше ... ... ... ... ... ол ... басқа мүшелерімен шатастырмауға, бұл екеуінен құралған сөйлемді
оған ... ... ... мен ... жәрдемдеседі. Мысалы: Адам –
ардақты ат. Астық – ... ... ... алдындағы сөздің немесе сөздер тіркесінің мағыналарын айқындау,
саралап ашып көрсету үшін қолданылатын оңашаланған айқындауышты бөлу ... ... ... ол ... ... ... Тырнақша. Тырнақшаның қойылуы кідіріске, интонацияға немесе ... ... ... болмайды. Сондықтан ол шын мәнісіндегі
тыныстық ... де ... ... мағынасы да, функциясы да алуан түрлі,
ол бір жағдайда тырнақшаға қоршалған сөздің я ... ... ... ... ... бір ... тырнақшаның ішіндегі сөздің, сөздер
тіркесінің ... тура ... ... ... ... ... ... екендігін білдіреді.
7. Жақша. Жақшаға алынатындар, негізінде, сөйлеммен тікелей байланысы жоқ,
оның мүшелерімен грамматикалық қатынаста ... ... ... түсу үшін ... кейбір ескертпе сөздері мен сөйлемдер.
Жоғарыда келтірілген бұл ережелер М.Балақаев пен Т.Қордабаевтың негізінде
көрсетілсе, енді ... ... ... ... пен ... ... ... сызықша.
Бастауыш зат есімнен немесе заттанған басқа сөз таптарынан жасалып,
баяндауыш та атау ... зат ... не ... ... сөз ... бастауыштан кейін сызықша қойылады: Тіл – қоғамдық құбылыс.
Баяндауыштың алдында не артында ... ғой т.б. ... ... ... ... береді: Қаланың қасында көз толатын табиғат – шалқар ... ... I, II ... ... не ... ... ... баяндауыш
жіктік жалғауы түсірілген есімдердің біреуінен болғанда, бастауыштан кейін
сызықша ... Мен – ... ... қарт ... ... Біз ... сіз – тұйғын (Абай). т.б.
Бастауыш та, баяндауыш та сан есімнен болғанда, екеуінің арасына ... Үш ... үш – ... Екі ... – он.
Бастауыш ол, бұл, мынау, сонау, анау деген сілтеу есімдіктерінен ... атау ... зат есім ... зат есім ... басқа сөз
табы болғанда, сілтеу есімдіктерінен кейін сызықша ... Бұл – адам ... - деді ... ... бұл ... сілтеу есімдіктерінен болған бастауыштар өзінен кейінгі
сөздің ... ... ... ... жағдайда, бастауышы қай сөз
табынан жасалса да, одан кейін сызықша ... ... ... бар
сөйлем өзінің алдындағы сөйлемдермен логикалық байланысты болады, сондықтан
олар контеске ... ... ... ... ... ... ... метафора арқылы ауысады. Сөйтіп, бұл – сөз ... ... ... ... ... орын ... көрсетеді.
(К.Аханов).
Ескертулер. Бұл ережені орынсыз қолдана беруге болмайды. ... ... ... ... жоқ ... ол, бұл деген есімдіктерден дасалған
бастауыштан кейін сызықша қойылмайды: Ол біздің үйге келді.
Бастауыш – у ... ... не ол ... ... ... атау ... зат ... немесе – у жұрнақты етістіктен және
керісінше болғанда, бастауыштан кейін ... ... ... шетін күзету
– ең ардақты правоң ... – ған ... -қан, -кен) ... ... ... ... ... тіркестен) болса, баяндауыш не зат есім, не ... ... ... бастауыштан кейін сызықша қойылады: Бұған таяу
отырған – Ыбырайдың Ысқағы (М.Әуезов).
Бастауыш зат есімнен не ... ... ... ... ... арасына сызықша қойылмайды., өйткені мұнда есімше өзінің ... ... ... үйі ... салынған. Сол екі жігіт Абайды
таңдандырған.
Ал баяндауыш болып ... ... зат есім ... ... ... ... сызықша қойылады: Осы кездік – ... ... ... ... ... сыйым» деген мағынада қолданылып тұр). Енді осы ... ... ... ... ... ... ... соңғысы деген
заттанған сан есім, сын есімдерден және көбі деген сөзден, баяндауыш атау
тұлғадағы зат ... не -у ... ... ... керісінше) болғанда,
бастауыштан кейін сызықша қойылады: Жаяу Мұса – Біржан бастаған Арқадағы
әншілер ... ... бірі ... ... ... сөз баяндауыштың құрамында қайталап, бастауышқа
жалғас тұрса, бастауыштан кейін ... ... ... денелерден
құралған заттар сол қалпында: шыны-шыны қалпында (қалады), парафин-парафин
қалпында (қалады), мыс-мыс қалпында қалады («Химия оқулығы»).
Қаратпа сөздердің ... ... ... ... ... ... айтылған сөздер сөйлем ішіндегі
басқа сөздерден үтірмен ажыратылады. Қаратпа сөз сөйлемнің басында ... оның ... ... ... екі жағынан, соңында тұрса, одан бұрын
қойлады:
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат. Жүрегім, нені сезесің? Сөз түзелді,
тыңдаушы, сен де ... ... ... ... өз ... ... қаратпа
сөзден тыныс ... ... ... сөз ... сөлемнің басқа мүшелерінен үтңрмен ажыратылады:
Қарағанды шахтерлері , ұр ... ... ... не ... келген эпитет сөздері бар қарапалар ... ... ... ... пен қаратпа сөз бір-бірінен тыныс
белгісімен ... ... аға, ... ... ... ... ... келген одағайдан кейін үтір ... ... ... ... күнді сүйдің (Жамбыл).
Қартпа сөзбен ... ... о ... одағайдан кейін де үтір
қойылады:
О, күн-ау, төге ... ... сен ... қоса ... ... да ... ... сөздің
құқрамына енеді де, екеуінің арасына дефис ... Абай ... ... ... кісі тап ... да.
Қаратпа сөз сөйлем басында ... ... ... одан ... леп ... ... келесі сөз бас әріппен
жазылады:
Тоғжан! ... ... ... (М. ... сөз ... бірақ нақты біреуге ... ... ... ... ... бар ... сөйлем
ішінде үтірмен ... Олар да ... ... ... ... айқаным да, естігенімде де осы ғана емес пе еді, сығыр-
ау!
Қыстырма ... ... ... ... ... және күрделі) сөйлем ... ... ... ... Қыстырма сөз сөйлемнің сөйлемнің басында
келсе, үтір одан кейін, ортасында ... екі ... , ... , ... ... ... ел бір ... қой сияқты болған (М.Әуезов).
Қыстырма болатын ... мен сөз ... ... ... ... ... ... қуанышын, қайғырғанын, өкінішін,
сенімін, күмәндануын т.б. ... ... амал ... ... ... ... рас, ... тегі т.б.
Дүниеде сірә, сендей маған жар жоқ (Абай).
ә) Айтылған ойдың ... ... ... ... жұрт айтқандай, меніңше, менің
байқауымша , менің ... ,.... ... жұрт ... ... ... ... аңғаруымша, ұмытпасам т.б. Мысалдар: ... сіз ... көп ат ... ... ... ... желісін, ретін (бастамасын, түйінін) білдіретін ... ... ... ... ... ... сайып
келгенде т.б. Мысалдар:
Ең әуелі, жайдақ суға теңгердіңіз...
Не, немесе, ... ... осы ... ... де ... болмай, айтушының(автордың) белгілі бір ... ... , ... сөз ... үтірмен бөлінеді. Мысалы:
Не, бәрің осы баланы мүйіздей бересіңдер? (Ғ.Сыланов).
Сөйлемдегі ... ... ... жоқ ... ... ... ... барады екем, жуырда елінен Әміржан келіп ... ... ... ойды, не бір ... ... ... үшін қолданылған қыстырма ... не сөз ... ... ... ... ... сөзі жалпы есім болса, кіші
әріппен жазылады):
Бірақ менімен Раушанның ... деп ... ... ... ... көрінеді ) оқысында ... ... бар ... ... ... ... мысалы, айталық, шынында ... ... ... үтір ... жыл ... ... ... қаз бен үйрек, келе
бастайды. Географиялық атаулар айталық, тау ... бас ... ... ... сөздерге ұқсас келетін, ... ... ... ... ... ... не жай
сөйлем ішінде үтір арқылы ... ал, ... ... ... ... қатар, сондай-ақ, әсіресе, тек. Мысалдар:
Ырғызбай ... ... осы ... ... ... мүшелерімен синтакиситік байланысы жоқ, өз алдына ... ... ... ... да екі ... үтір
қойылады. Ол конструкциялар көбінесе қасында, ішінде, басы.... болып
деген ... ... ... ... ... алып
тастағаннан сөйлем ... ... ... топ ... басы ... ... ... қарай беттеді.
Газиктің рулін өзі ... ... ... бар, Жомарт келеді.
(Ғ. Мұстафин).
Жақшаға алынған қыстырма сөзді не ... ... ... ... үшін редакция деген сөз немесе ... ... ... ... ... ... ... қыстырмадан
кейін нүкте мен сызықша ... , ... ... ... ... ... сөз бас ... жазылады да, ... ... ... ... ... ... ... дейді:
"Қашқардың және Алты шаһардың ғұрпы бойынша, шет ... ... ... ... ... (Кейін анықтасам, бұл әдет
мұсылмандар үшін ғана ... С.М.). Кіші ... ... – С.М.) ... ... ... төрт мәзһәптің, орысша сектаның біреуі.
– С.М.) бағынғанмен, ... бұл арада уақытша үйлену толық күшінде ... ... С.М. ...... ... инициалы.
Одағайлардың тыныс белгілері
Одағайлар көбінесе сөйлем басында келеді де, үтірмен бөлінеді. Мысалы:
Е, Ойке апаны білмеуші ме ең? Өй, ... ... осы ... кім?
(М.Әуезов). Тәй, қылжақты қоя тұр (С.Мұқанов). ... ... ... ... еді ғой? ... ... ... ортасында келсе, екі жағынан үтір ... ... үтір одан ... ... Мысалы:
Жүрегім, ойбай соқпа енді...
Бүгінгі дос – ертең жау,
Мен қылдым, япырмау?! (Абай)
О деген одағайдан кейін үтір ... О, ... ... О, ... ... сөйлемнің басында келіп, көтеріңкі дауыспен айтылса, одан кейін
леп белгісі ... ... сөз бас ... ... ... ... ... Ал ендеше мен нені айттым!? (М.Әуезов). Еhe! Сен өзің біздің қақпанға
бұрын да ... кәрі ... ... ғой ... тәріздес бәсе, жә, қош, қой, құп (болады), жай, бәлем, жарайды
(осы мағынадағы жақсы), мақұл, болды, дұрыс, бәрекелді сияқты ... ... ... орны мен ... қарай оқшауланып келсе, өзге сөздерден
үтірмен бөлінеді. Мысалдар: Қой, не де ... ... ... Жә, ... Бәсе, Белқара ғой... Бәлем, Бөжей де осыны ... ... (я), жоқ, мә, ... ... де ... ... ... ажыратылады:
Мысалы: Ақтағаны ма? Жоқ, жай шошығаны ма? Иә, етін ыстық, ауырған ... ма? ... ... ... ... ... қойылады:
Ей, аққу, сәлем деші жолыққанда (С.Сейфуллин). Пай-пай, бала-ай, ... ... ... ... Сыналар, ей, жігіттер, келді кезің
(Абай).
Ә деген одағай мен ә ... ә ... ... әй, әу ... мен әй (ай) дер ажа, ... жер деген сияқты тіркестерді (олардағы
ә, әй, әу деген ... ... ... ... ... ә, әй, ... ... кейінгі сөзден үтірмен бөлінбейді:
Ә дегенше жетіп келді. Оның даусы ... ... ... ... Мен оны ә
дегеннен тани кеттім.
Айқындауыш мүшелердің тыныс белгілері.
Оңашаланған айқындауыш мүшелер ... ... ... ... ... ... Абай былтыр бақырауда, күзем үстінде, қалаға
оқуға кеткенде, дәл осы қоныстан, ... ... ... ... ... Абай ... жатқанда, бар жайды айтқан (М.Әуезов).
Оңашаланған айқындауыш мүше болатындар:
а) Өзінен бұрынғы сөздің мәнін ... ... ... және ... ... жағынан тұлғалас келетін бір сөз не сөз тіркесі:
Осы үйдің ер жетіп қалған екі баласын, Нұржан мен ... жұрт ... ... ... ең ... ... арба осы Зеренің, Құнанбайдың кәрі
шешесінің, көк арбасы десе де болады (М.Әуезов).
ә) Яғни, әсіресе, мысалы, яки, ... ... ... ... «әсіресе»
деген мағынадағы көбінесе, оның ішінде, тіпті деген ... ... ... ... ... мағынасын дәлелдеп түрса оңашаланған мүше
болады. Үтір тұтас тіркестің екі жағынан ... ... ... өзен ... шөп ... ... Реакцияға
түскен заттардың салмағына әрдайым тең болады; бұл заңды заттар сақталу
заңы, немесе Ломонов ... деп ... ... ... ... сөздерге аяқталатын
тіркестер де үтірмен ... ... ... ол ... жүріп отырды. Кешігіп қалған
екеуді қоспағанда, жорыққа аттанатын шаңғышылар саны он ... ... ... ... ... ... ... қоспағанда, он алты.
Оңашаланған мүше инверсияланып (әдеттегі орны ауысып) келуі мүмкін, ол
күнде де ... ... ... ажыратылады: Мұқанның баласы ғой, менің
былтыр өлген ағамның (С.Мұқанов). Бұл сөйлемнің әдеттегі орын ... ... ... ... ... ... ғой болу ... айқындауыш мүше өзінің алдындағы айқындайтын сөзімен септік,
тәуелдік жалғаулары жағынан қиыспай тұрса, яғни ... сөз ... ... ... ... қойлады да, айқындауыштан кейін ешқандай
тыныс белгісі қойылмайды: Күлкіні иесі – қызды біз енді ... ... Осы ... ... пен ... сөздер бірдей
тұлғада (екеуі де табыс септікте) берілсе, тыныс белгісі басқаша ... иесі – ... біз енді ... ... ... Осы ... пен айқындалушы сөздер бірдей тұлғада (екеуі де табыс септікте)
берілсе, тыныс белгісі басқаша қойылады: Күлкінің иесін, ... біз ... ... ... сөзімен морфологиялық тұлға жағынан қиыспай (бірдей
болмай) тұрса, не екеуі де атау ... ... ... есімнен болған
айқындауыш ешқандай тыныс белгісімен ажыратылмайды: Менің інім Марат ... ... Оның бұл ... ... ағасы Балтабектің әйелі Айбаладан
басқа ешкім көрген жоқ (С.Мұқанов). Шойын кеуделі, аю жоталы... қара ... би паң да, ... да емес ... Бұл ... ... ... би, Айбала деген жалқы есімдер өздерінен ... ... қара ... ... деген сөздерді дәлдеп атап айтып айқындарп тұр.
Бірыңғай мүшелер мен жалпылауыш
сөздердің тыныс белгілері
Тыныс белгілерден қоюға ... ... ... үш ... бөліп
қарауға болады: а) араларында жалғаулық жоқ бірыңғай мүшелер, ... бар ... ... және б) ... ... қатар келетін
бірыңғай мүшелер.
Жалғаулықсыз келген дара бірыңғай мүшелердің араларына үтір ... ... ... үтір санының біреуі кем болады.
Әр ел тұс-тұсындағы Ақбайтал, Көлденең, Жігітек, Шатқалаң, Бөкенші сияқты
асу-асуларға ... ... Абай ... ... ылғи ғана ынтыға
тыңдайтын (М.Әуезов).
Жалғаулықсыз келген дара бірыңғай мүшелердің мүшелердің аралығына үтір
қойылады: ... орта ғана ... ... ... ... ... қалың
ерінді, жасаураған кішірек қоңыр көзді, ұйысқан қысқа қара жирен сақалды,
таңқита басқан сирек ... ... ... ... өңді кісі ... ... бірыңғай мүшелердің әрқайсысының (немесе бірқатарының)
өз іштерінде үтір кездесетін болса, бірыңғай мүшелердің жігіне ... ... ... Қала ... аты ғана ... Н... ... екі қабат үлкен
үйлер көшелерінде ғана бірен-саран кездесетін; өзге үйлерінің көбі ... қана ... ... ... шет ... ағаш ... шым үй ... азғана жаңбыр себелеп өтсе, көшелерінен адам батпақтап ... ... етек жеңі мол; ... ... жалпая салынған; Сібірде
көп кездесетін үлкен бір деревня еді (С.Мұқанов). т.б.
Мектеп оқушыларының тыныс белгісін еркін қоюын қамтамасыз ету ... ... ... ... тиіс. Ондай іскерлікті
пунктуацияны оқыту әдістемесі қарастырады.
Мектепте пунктуацияны оқытудың мақсаты – оқушылардың ... ... ... белгісін дұрыс қою іскерлігін ... екі ... ... ... және ... ... ... – пунктуациялық норманы толық игеру, ал біршама сауаттылық –
пунктуациялық ережелердің ... бір ... ... ... ... қалыптасты. Біршама сауаттылық деңгейін оқылатын ... саны мен ... ... ... айқындайды. Метепте
пунктуацияны оқытуда: танымдық және практикалық мақсат қойылады.
Танымдық мақсат. Пунктуациялық ... ... үшін ... қалыптастыратын пунктуациялық білім қажет. Атап айтқанда:
- пунктуациялық, ... ... ... ашу;
- пунктуацияның негізгі единицасымен таныстыру;
- тыныс белгілерінің қойылу себептерін білу;
- ... ... ... ... ... ... ... қырағылығын дамыту;
- оқылған ережелерге сай белгілерін қоя ... ... ... ... ... оны дәлелдеу;
- тыныс белгісінен кеткен қатені тауып, оны түзетуге үйрету.
Пунктуация: логикалық, синтаксистік және ... ... ... ... пунктуация негізінен семантика-грамматикалық
принципке негізделеді. Бұның ...... ... ... ... (А.Әбілқаев).
Жеке әдістемелік принципке: пунктуацияны ... ... ... ... бір сөзді (қаратпа, қыстырма сөздердің тыныс белгісі: Кел,
балалар, оқылық), сөз тіркесі және сөйлем, текст ... ... ... ... мағыналық бөлшектің морфологиялық (одағай, шылау)
синтаксистік (үш құрамды, ... ... ... ... ... ... мағыналық ерекшелігі (себеп, қарама-қарсылық)
болады.
Тыныс белгісі бір ережеге сай қойылады. ... ... ... белгісімен бөлінетін мағыналы бөлшек сай келеді. Тыныс белгісін қоюда
позитивті және негативті жағдайлар болады. ... ... ... үтір ... керек (позитив) егер олар шылаулармен (және)
байланысса, (негатив) ... ... ... ... ... белгілерінің қызметі, пунктуациялық-мағыналық бөлшек, тыныс белгісін
қоюдағы белгілер, пунктуациялық норма, ... қате ... ... ... тыныс белгісін қою және ... ... Асан ... ... ... ... норма, егер
қойылмаса нормадан ауытқу.
Тыныс белгісі – жазуда қолданылатын графикалық тәсіл.
Пунктуациялық қырағылық – сөйлемнен ... ... ... ... ... таба білу: Ол үшін жаттығу жұмыстары жүргізіледі.
Пунктуациялық қате тыныс белгісінің дұрыс қойылмауы.
Мектепте пунктуациялық іскерліктің мынадай түрлері қалыптасуы қажет:
- ... ... ... бөлшекті, (тыныс белгісін керек
ететін) таба білу;
- өтілген ережеге сай ... ... қоя ... ... белгісінің қойылу себебін дәлелдей алу,
- лепті сөйлемді жай сөйлемнен бөле алу;
- интонацияның түрін ... ... ... ... басқа біреудің сөзінен ажырата білу;
- пунктуациялық талдау жасай білу;
Пунктуацияны оқытуда негізінен мұғалімнің сөзі, әңгіме, ... ... өз ... ... ... ауыстыру, пунктуациялық талдау,
т.б. әдіс, тәсілдер ... ... ... ... (сөйлемдегі
барлық тыныс белгісіне тоқталу), не ішінара (бір ғана ... ... ... ... талдауда:
- тыныс белгісі аталады, қызметі айқындалады;
- мағыналық ... ... ... белгісі қойылады.
Пунктуациялық іскерлікті қалыптастыруда орындалатын жаттығудың ... ... ... жазу ... ... ... ... (белгілі бір
тыныс белгісіне қарай) схема арқылы сөйлем құрау, ... ... ... ... ... ... жұмыс (мазмұндама, шығарма
жаздырту, тыныс белгісінқойдыру, себебін айтқызу, ... ... ... ... оқу), ... ... ... (эпидиаскоп
арқылы сөйлемді тақтаға түсіріп, оқушыларға тыныс белгісін ... ... ... ... ... үш түрі ... тыныс белгісін қоймай кету; 2) тыныс белгісін артық қою; 3) ... ... ... ... ... ... нормасын білмеу;
- мағыналық бөлшектің белгілерін білмеу;
- сөйлемге синтаксистік талдау жасай алмау;
- тыныс белгісінің қызметін білмеу; т.б.
Тыныс белгісінен кеткен қатені ... алу. ... ... ... ... ... асты сызылады, дәптердің шетіне белгісі қойылады. Оны не
мұғалім түзетеді ... ... ... байланысты болса), немесе, оқушы
өзі ізденіп түзетеді. Тыныс белгісінен жіберілген қатені ... ... ... жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Мұғалім жалпы сыныпқа
тән қателерді бір бөлек, жеке ... ... бір ... тізеді.
Пунктуациялық қатемен жұмысты мұғалім алдын ала жоспарлайды. Ол мынандай
элементтерде тұруы мүмкін: дәптерді тексеру, есепке алу ... ... ... ... ... ... – тексерілген жұмыстың (бақылау
диктанты, тіл дамыту жұмысы, т.б.) сипатына байланысты болады. Осыған орай
пунктуациялық қатемен ... ... ... 3 түрі ... ... ... ... қателермен жұмыс;
2) бақылау диктантынан кеткен қателермен жұмыс;
3) мазмұндама, шығарма жұмыстарынан кеткен ... ... ... ... пунктуация – сөйлемді және мәтінді
коммуникативтік единицаларды жазуда мағыналық бөліктерге бөлудің ... ... орай ... ... ... ... меңгерудің
маңызы зор. Тыныс белгілерін дұрыс қоя білу – сауаттылықты арттырады, ... жете ... ... ... сөздер синтаксистік
қызмет атқару үшін, сан алуан байланысқа ... Сол ... ... дәл ажыратып тұратын – тыныс белгілері, тыныс белгілерін
«оқудың нотасы» дейтін себебіміз де сондықтан. Олай ... ... ...... ... айқындаушы көрсеткіш.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1) Р.Сыздық «Қазақ тілінің анықтағышы» Астана, 2000ж.
2) Ф.Мұсабекова «Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы» Алматы, 1991ж.
3) М.Балақаев, ... ... ... ... ... ... К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы, 2003ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері14 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; қазақ орфоэпиясы; қазақ жазуы және орфографиясы; пунктуация мәселелері9 бет
Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары40 бет
Кітапқа қойылатын техникалық талаптар52 бет
М. Әуеэов және қазақ әдеби тілі9 бет
Сауат ашу сабақтарына қойылатын негізгі педагогикалық талаптар. «Әліппе» оқулығының негізгі ерекшеліктері. «Әліппенің» құрылысы мен мазмұны8 бет
Сөйлем ортасында және сөйлем соңында қойылатын тыныс белгілер8 бет
Тілдің грамматикалық жүйесі7 бет
ХХ ғасырдағы қазақ баспасөзіндегі кітап сыны және жарнамасы105 бет
Қазіргі қазақ және орыс газет мәтіндердегі цитация53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь