Есім хан


Шығайұлы Есім хан (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, Шығай ханның баласы, атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды.
Есім хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.
Ойраттардың бір жағынан Ембі, Жайық, Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуығ екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы Есім хан саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері Есім ханның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады.
Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен Есім хан оңтүстігін де ойдан шығармайды.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен Герат-Хорасанның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда Есім хан үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін
Әдебиеттер:

1. XVII-ғасырдағы қазақ хандығы: Есім хан туралы // Қазақтың көне тарихы.- Алматы, 1993.- Б.257-259
2. Байболұлы Қ. Есім хан туралы жыр // Байболұлы Қ. Төле би: Дастандар.- Алматы, 1991.- Б. 57-172
3. Есім хан // Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық.- Алматы, 1998.- Т.2. Тарихи тұлғалар.- Б. 74-75
4. Мағауин М. Есім хан және оның заманы // Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі.- Алматы, 1995.- Б. 42-52
5. Елешева З. Есім хан мен Тұрсын хан арасындағы ант: [Қазақ және қырғыз шежірелері негізінде] // Қазақ тарихы.- 1999.- №1.- Б. 18-22
6. Қаратаев Т. Тарихтағы аттас тұлғалар: Есім хан // Қазақ тарихы.- 1998.- № 4-5.- Б. 53
7. Мағауин М. Есім хан және оның заманы // Қазақ әдебиеті.- 1993.- 10 желтоқ. (№59).- Б. 12-14

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Есім хан
(1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған)

Шығайұлы Есім хан (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, Шығай ханның
баласы, атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық жадында
сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы Еңсегей бойлы ер
Есім деп ардақтайды.
Есім хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен кейін келді. Бұл кезде
Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда
күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты.
Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың
тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.
Ойраттардың бір жағынан Ембі, Жайық, Еділ бойындағы ноғайлармен
шарпысуығ екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы Есім
хан саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты
соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері Есім ханның
үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап,
елшілерін жіберуге мәжбүр болады.
Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен Есім хан
оңтүстігін де ойдан шығармайды.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп
бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған
Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен Герат-Хорасанның
билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз
пайдасына асыруда Есім хан үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке
көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап түседі. Соның
нәтижесінде онымен бірігіп, Уәли Мұхаммедті өлтірісіп, Иманқұлымен одақ
жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, Самарқантқа әскер жөнелтеді.
Бұл кезде Иманқұлының Есіммен соғысарлық шамасы жоқ еді. Сондықтан
онымен шартқа отырып, Ташкент пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың
иелігі екенін ресми түрде мойындайды.
Бұдан кейін Есім хан Моғолстан ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа
үйленіп, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу
арқылы оны өзінің жақтасы етіп, соның көмегімен өзіне опасыздық жасаған
Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді.
Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық жадында Есім салған ескі
жол деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық
құжат болғаны белгілі. Мұны Есімнің заңы деп ұққан жөн. Бірақ оның көктен
алынбағанын, өз заманының орайы мен талабына қарай Есім хан мен оның
кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы Қасым салған қасқа жолдың бір
нұсқасы екенін де естен шығармаған абзал. Түтпет келгенде, Есім салған
ескі жол деген сөздің мәні де Есім ханның тұсында жасалған даналық
заңдарға байланысты айтылған. Қоныс-тұраққа, мал-мүлікке, адамдар
арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы
кезде сараланды.
Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі Жеті жарғысына негіз болып, қазақ
халқының мәдени-рухани және салт-дәстүр қалыптарының төлтумалығын шыңдай
түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, Есім хан
да тақ үсті мен ат үстінде бірдей танылған біртуар тұлға. Оны халқының
Еңсегей бойлы Ер Есім атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – 1645 жыл
деген шындыққа келетін сияқты.
Есім хан дүние салған соң қазақ хандығының тағына Жәңгір хан (1645-
1652) отырды. Халық оны ел үшін жасаған ерлігіне орай Салқам Жәңгір деп
атанған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау Жәңгір хан тұсында басталды.
Есім хан қазақ тарихында Еңсегей бойлы ер Есім деген атпен әйгілі
болды, оған бұл атақ 1598-жылы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Есім хан туралы
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы
«Еңсегей бойлы ер Есім хан»
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ
Есім салған ескі жол
Сан есім
Сын есім
Зат есім
Сын есім түсінігі
Қытай тіліндегі сан есім
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь