Есім хан

Шығайұлы Есім хан (1628-1645) – Қазақ хандығының ханы, Шығай ханның баласы, атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық жадында сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны халқы «Еңсегей бойлы ер Есім» деп ардақтайды.
Есім хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен кейін келді. Бұл кезде Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел тұсындағыдан әлдеқайда күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты. Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті қадағалап, олардың тайпалары арасындағы алауыздықты өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.
Ойраттардың бір жағынан Ембі, Жайық, Еділ бойындағы ноғайлармен шарпысуығ екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы Есім хан саясатының ықпалды болуына елеулі жағдай жасады. Ақырында үш жақты соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері Есім ханның үстемдігін мойындап, тату көршілікте тұру мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болады.
Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен Есім хан оңтүстігін де ойдан шығармайды.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын мұнда да батыл жүргізіп бағады. Оған жағдай да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған Бәки Мұхаммед ханның орнына оның інісі Уәли Мұхаммед пен Герат-Хорасанның билеушісі Дінмұхаммед баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты өз пайдасына асыруда Есім хан үлкен ептілік танытады. Ол әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесемін деп уәде беріп, кейін
Әдебиеттер:

1. XVII-ғасырдағы қазақ хандығы: Есім хан туралы // Қазақтың көне тарихы.- Алматы, 1993.- Б.257-259
2. Байболұлы Қ. Есім хан туралы жыр // Байболұлы Қ. Төле би: Дастандар.- Алматы, 1991.- Б. 57-172
3. Есім хан // Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық.- Алматы, 1998.- Т.2. Тарихи тұлғалар.- Б. 74-75
4. Мағауин М. Есім хан және оның заманы // Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі.- Алматы, 1995.- Б. 42-52
5. Елешева З. Есім хан мен Тұрсын хан арасындағы ант: [Қазақ және қырғыз шежірелері негізінде] // Қазақ тарихы.- 1999.- №1.- Б. 18-22
6. Қаратаев Т. Тарихтағы аттас тұлғалар: Есім хан // Қазақ тарихы.- 1998.- № 4-5.- Б. 53
7. Мағауин М. Есім хан және оның заманы // Қазақ әдебиеті.- 1993.- 10 желтоқ. (№59).- Б. 12-14
        
        
Есім хан
(1598-1628 (1645) ж.ж. билік құрған)
Шығайұлы Есім хан (1628-1645) – Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... туған інісі. Есім хан туралы халық жадында
сақталған аңыз -әңгімелер, дастан-жырлар көп. Оны ... ... ... ... деп ... хан билік басына ағасы Тәуекел өлгеннен кейін келді. Бұл кезде
Қазақ хандығының ... ... ... ... әлдеқайда
күрделене түскен еді. Мұнда ойрат тайпаларының бірігіу процесі жүріп жатты.
Сондықтан ол көршілерінде болып жатқан жағдайды жіті ... ... ... ... өз пайдасына шешуге ұмтылып бақты.
Ойраттардың бір жағынан ... ... Еділ ... ... ... жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы Есім
хан саясатының ... ... ... жағдай жасады. Ақырында үш жақты
соғыстың өздеріне қырғын таптыратынын сезген ойрат әміршілері Есім ... ... тату ... тұру ... ... ... жіберуге мәжбүр болады.
Хандығының шығысындағы жағдайды осылайша өз пайдасына шешкен Есім хан
оңтүстігін де ойдан шығармайды.
Хандығының шекарасын кеңейте түсу саясатын ... да ... ... Оған ... да көмектесе түседі. Себебі, бұл кезде қайтыс болған
Бәки Мұхаммед ... ... оның ... Уәли ... пен ... ... баласы Иманқұлы таласып жатқан еді. Осы қақтығысты ... ... Есім хан ... ... ... Ол әуелі Уәли Мұхаммедке
көмектесемін деп уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына аунап ... ... ... ... Уәли ... ... ... одақ
жасасады да, сол жылы Иманқұлыға қарсы шығып, Самарқантқа әскер жөнелтеді.
Бұл кезде Иманқұлының ... ... ... жоқ еді. ... ... ... ... пен оның төңірегінің түгелдей қазақтардың
иелігі екенін ресми түрде мойындайды.
Бұдан кейін Есім хан ... ханы ... қызы ... ... ... ... ... Әбдірахымға беріп, қарсы құда болу
арқылы оны өзінің жақтасы етіп, ... ... ... ... ... ... ... дара билікке қол жеткізеді.
Есім ханның билігі тұсында (1598-1645) халық ... ... ... ... деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын қалыптастырған конституциялық
құжат болғаны белгілі. Мұны «Есімнің заңы» деп ұққан жөн. ... оның ... өз ... ... мен ... ... Есім хан мен ... өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа ... ... ... де ... ... ... ... келгенде, «Есім салған
ескі жол» деген сөздің мәні де Есім ... ... ... ... ... ... ... мал-мүлікке, адамдар
арасындағы қарым-қатынасқа ... ... ... шешімдері осы
кезде сараланды.
Мұның өзі кейін Тәукенің әйгілі «Жеті ... ... ... ... ... және ... ... төлтумалығын шыңдай
түсуге ықпал етті. Жалпы көшпелілер мемлекетінің хандары сияқты, Есім ... тақ үсті мен ат ... ... ... ... ... Оны халқының
«Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған атақты ханның қайтыс болған жылы – 1645 жыл
деген шындыққа келетін ... хан ... ... соң ... ... ... ... хан (1645-
1652) отырды. Халық оны ел үшін ... ... орай ... ... ... Хан ... ... қаласында ұстау Жәңгір хан тұсында басталды.
Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер ... ... ... ... оған бұл атақ 1598-жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға
жасаған жорықта ерекше көзге ... үшін ... ... Есім хан - Шығай
ханның баласы, ол бұрын қазақ хандығының ... ... ... тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын ... Азия ... ... ... байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ
хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. ... ... ... деп ... заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды ... ... ... ... ... ... ... хандығын
бөлшектеуге тырысты.
Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны ... ... ... ... баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді.Ол
көп ... ... хан ... ... жасады. Тіпті өз атынан ақша
соқтырып, «бажы және хараж» ... ... ... ... ... ... ... қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын
орталық еткен тұрсын хан билеген еді. Бұлардың ... ... ... Бұл екі жақ ... қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне
одақтас-жақтастар ... ... Есім хан тобы ... ... қарсы
болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын ... ... ... ... ... ... жақтасы болды. Бұлармен одақтасып
отырған Әбдірахим мен ... де ... ... ... ... Есім хан ... мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен
құдандалық байланыс орнатты.
Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ... ... де, ... Күшік
сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес
шиеленісе берді, 1627-жылы Есім хан ... ... ... ... ... ... астына біріктірді. Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ
хандығын біріктіру жолындағы күрестері ... ... ... ер ... ... ... өзек ... Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде
кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, ... ... ... жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ... ... ... ... оны ... жырмен оятады:
«Ей, Қатаған хан Тұрсын!
Кім арамды ант ұрсын.
Жазықсыз елді жылатып,
Жер тәңірісің, жатырсың,
Хан емессің ... ... ... ... жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есігіңе ... ... тұр ... ... ... хан ... оянған Тұрсын ханның басын алады.
«Бахыр әл асырардың» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуына қарағанда, Есім ... ... ... Ал ... ... ... мәліметіне
қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді.
Әдебиеттер:
1. XVII-ғасырдағы қазақ хандығы: Есім хан туралы // ... көне ... 1993.- ... ... Қ. Есім хан ... жыр // ... Қ. Төле би: ... 1991.- Б. 57-172
3. Есім хан // Қазақтар: ... ... ... ... ... 1998.- Т.2. ... ... Б. 74-75
4. Мағауин М. Есім хан және оның ... // ... М. ... ... Алматы, 1995.- Б. 42-52
5. Елешева З. Есім хан мен ... хан ... ант: ... және ... ... // ... тарихы.- 1999.- №1.- Б. 18-22
6. Қаратаев Т. ... ... ... Есім хан // ... тарихы.- 1998.-
№ 4-5.- Б. 53
7. Мағауин М. Есім хан және оның заманы // ... ... 1993.- ... (№59).- Б. 12-14

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Есім және Жәңгір хандар билеген тұстағы қазақ хандығы16 бет
Есім хан туралы6 бет
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы10 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь