Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы

ЖОСПАР
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Ақшаның түрлері мен ақшалық белгілер, олардың дамуы
1.1 Ақшаның даму эволюциясы мен ақша айналысының сипаттамасы ... ... ... 5
1.2 Ақшаның қажеттілігі және экономикадағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Ақша жүйесі жөнінде түсінік, оның элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.4 Ақша жүйесінің типтері мен қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

2 Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы
2.1 Қазақстандағы ақша жүйесі мен ақша айланысының
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.2 Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесін
талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

3 Ақша жүйесін жетілдірудің қиындықтары мен мүмкіншіліктері
3.1 Ақша жүйесін жетілдірудің жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
3.2 Қазақстан Республикасының ұлттық ақша тұрақтылығын
дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Қосымша
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.......................................................................................................................3
1 Ақшаның түрлері мен ақшалық белгілер, олардың дамуы
1.1 Ақшаның даму эволюциясы мен ақша айналысының сипаттамасы............5
1.2 Ақшаның қажеттілігі және экономикадағы ... Ақша ... ... ... оның элементтері.........................................12
1.4 Ақша жүйесінің типтері мен қызметтері......................................................15
2 Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы
2.1 Қазақстандағы ақша жүйесі мен ақша ... ... ... ... ... ақша ... ... Ақша жүйесін жетілдірудің қиындықтары мен мүмкіншіліктері
3.1 Ақша ... ... ... ... ... ... ақша ...
дамыту жолдары....................................................................................................26
Қорытынды............................................................................................................31
Қолданылған әдебиеттер тізімі............................................................................33
Қосымша
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі кездегі Қазақстан экономикасының ... ең ... ... біріне арналған. Өйткені, экономиканың тиімділігі толассыз ақша айналымын ұйымдастыруда айналыс шығындарын азайта түсудің жаңа ... ... ... іске қосқан сайын арта түспек. Әсіресе, жаңа төлем инструменттерін ақша айналымында ... және банк ... ... ... озық ... ... ... белсенді қызметтерін атқаруды жеделдету үшін тәжірибеге енгізудің келешегі зор. ... бұл ... жаңа ... ... ... бет ... Қазақстанның қаржы нарығының инфрақұрылымын әлемдік стандартқа сай ... ... ... ... валютаның қазіргі кезде ұлттық валюта және ұжымдық резервтік валюта мен оған ... ... де қоса ... өзара валюта қайтарымдылық шарты; валюта паритеті мен курсының механизмі, валюталық шектеудің көлемі; халықаралық есептеу ... ... ... ... ... мен ... ... нарығы. Қазіргі халықаралық валюталық жүйеге халықаралық валюталық қор (ХВҚ) еніп, оған мынандай ... ... ... ... ... ... айқындау және оның орындалуын бақылау, валюта қайырымдылығына ықпал жасау және ... ... ... ... ... ҚР ақша жүйесі мен ақша айналымына талдау жасау болып табылады. Осыған сәйкес келесі міндеттерді шешеміз:
- Ақша - жүйе - ақша ... ... ... ... ақша ... ... Ақшаның түрлері мен белгілерін, олардың дамуын қарастыру;
- Қазақстан Республикасындағы ақша ... ... ... ақша ... ... ... мен даму мүмкіндіктерін қарастыру;
- Қазақстан Республикасында ақша жүйесін ұйымдастыруды және ақша айналысын ұйымдастыруды ... ... - ... ... сыртқы сауда мен валюта несиелік қатынастардың халықаралық стандартына сәйкес қайта құру керек.
Республикада ұлттық валюта теңгені енгізу, ... ... ... атрибуттарын қалыптастырудың соңғы маңызы бар. Теңгені енгізуге байланысты алда тұрған басты міндет - оның тұрақтылығы мен жоғары сатып алу ... ... ету, оны ... ... ... ... ... теңгені тауарлармен, алтын - алмас қорымен, валютамен қамтамасыз ету, оны ... ... ... ... басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Зерттеудің теориялық негізі танымал экономист ғалымдардың еңбектерінде баяндалған ақша айналымына қатысты теориялық және тәжірибелік аспектілері жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Республикасының нормативтік-құқықтық актілері, Президент Жарлықтары, Ұлттық Банктің есептік материалдары, Қаулылары мен шешімдері, екінші деңгейлі банктердің мәліметтері мен есептік ... және ... ... бағдарламалық құжаттар, отандық және шетелдік әдістемелік-анықтамалық мәліметтер тартылды.
1 Ақшаның түрлері мен ақшалық белгілер, олдардың дамуы
1.1 Ақшаның даму ... мен ақша ... ... 3 ғ - дағы хуннулар ақша орнына күміс пышақты пайдаланып келсе, б.з. 1 ғ - нда ... ... ... ... ... алып ... Ақ ғұндар бір бетіне пехлеви, екінші бетіне эфталит (түркі - руни) жазуы бар ... ... ... ... кіргізген. Қазақ елі (қазақ халқын құраған негізгі тайпалар) баба түркілер Ұлы Жібек жолына орналасқандықтан ақша ... оны ... ... өмір ... деп тым ерте ... ... 6-8 ғ - да ... рулардың таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. ... орта ... өмір ... ... қола ... 6 - 8 ғ - дың 1 ... ... аралықта қолданылған. Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі ... ... ... ... ... Суяб, Тараз қалаларындағы арнаулы шеберханаларда құйған. Сонымен қатар Отырар маңындағы қалаларда да ... ... ... ... сәл ұмтылып, секіргелі тұрған арыстан бейнеленген мыс теңгелер; екінші бетінде садақ және шаршы түрінде түркілердің тайпалық таңбасы бейнелеген. Екіншісі, үшбұрыш ... ... ана ... ... ... ... соғды жазуымен жазылған сөздерді бедері өшкендіктен ғалымдар күні бүгінге дейін оқи алмай келеді. Бұлардың да бір бетіне ... ... ... 704 - 766 ж. ... ... ... енген теңгелердің бетінде немесе деген анықтама жазулар бар. Бұл - тайпалық ... ... ... ... ... ... ... ел ырысын куәландыратын кепілдеме. Осы сияқты 6 - 8 ғ. аралығына жататын мыс, қола, күміс теңгелер Суяб, Ақбешім ... да ... ... Испиджаб қаласында арнайы теңге сарайы болған.
ХVI - ғасырда отырардың мыс теңгелері, ... ... ) ... теңгелері Оңтүстік Қазақстан жерінде сауда айналымында өз міндетін атқарып келді. ХVI - ғасырдың соңы - ХVIІ - ... ... ... ... атымен өндірілген мыс ақшалар болды. Бұл ақшалардың дизайндық ... ... ... ... ... хандығында сауда ісін бір жолға қоюда, халықтың басын біріктіруде үлкен міндет атқарды. Еліміз егемендік алғаннан кейін 1993 жылы ... ... жаңа ... ... ... ... ... сөзі, сөзбе-сөз, құн) - елдің ақша ... оның ... ... ... ... айырысу айналымының каналдары арқылы ұлттық ақшаларды қолданудың ерекше формасы.
Шаруашылық жағдайларын интернационалдандыру және әлемдік ... ... ... (күшейту) халықаралық нарықтың құрылуына себепші болды. Өндіріс күштерінің дамуы мен ішкі ... ... ... ... ... ... ... тауарлар тасымалы жағдайларын жетілдіру - міне ... бәрі ... ... ... ... әсер ... Әлемдік тауар айналымының дамуы мұнай, машина жасау, ауыл ... ... ... салаларының өнімдерін сатудың ұлғаюына байланысты болды.
Халықаралық экономикалық қатынастарда өндіріс пен капиталды интернационалдандыру ішкі сауда айналымындағы шектеуді ... оның ... ... жоюды, яғни ішкі сауда-саттықты босаңдатуды талап етті. Өз тауарларының сыртқы нарықта кедергісіз қозғалысты ... ... ... ... болды. Олардың дамушы мемлекеттердің тауарларын нарыққа түсуін ... ... ... өнеркәсіп кешені аумағындағы ішкі корпорациялық тауар айналымының ұлғаюы - ресурстарды ... және ... ... қол ... ... ... байланыстағы өнеркәсібі дамыған мемлекеттердің өзара қарым-қатынастарының тереңдеуі және кеңуі осы елдердің елдердің экономикалық жағдайын анықтайтын ... ... - ... пен ... ... ... мен бағаның өсу қарқынына зор әсер етеді. ... ... ... ... ... ... капитал және несие легі жылдан-жылға ұлғая түсуде. Ұлттық қоғамдық ұдайы өндіріс процесінде қалыптасқан тауар айналымы ... ... ... ... ... және де ... егемен мемлекеттің заңды төлем құралы болып - оның ұлттық ақшасы ... ... ... ... ... ... валютасы қолданылады. Бұл әлемдік шаруашылықта жалпы бүкіл мемлекеттерге міндетті деп танылған халықаралық ... ... ... ... әлемдік шаруашылыққа интеграциялануы (экономикалық одаққа кіруі) ақша капиталының бір бөлігінің ұлттық ақшадан шетел валютасына және керісінше айналуын ... Ол ... ... есеп ... және ... қатынастарында жүзеге асады.
Ақша айналысы ұдайы өндірістік процестің әр түрлі жақтарын бейнелейтін өте ... ... ... ... емес ... болатын өндірістік және жеке тұтынуға арналған өндірілген ... мен ... ... ақша ... сатылады. Ақшаның көмегімен табыс, оның ішінде қосымша өнімнің құны қалыптасады әрі ... ... ... ... мен ... қаржы ресурстары қалыптасып, қайта бөлінеді және пайдаланылады. Бұл арада шаруашылық ... ... мен ... ... ... ... мемлекет арасындағы, шаруашылық жүргізуші субъектілер және олардың жұмыскерлері арасындағы, халық пен мемлекеттің арасындағы, сондай-ақ жеке азаматтардың арасындағы тікелей ақша қатынасында ... ... ... ... ... ... есеп ... болады. Бұл жағдайда есеп айырысудың қолма-қол ақшасыз формасы мен қолма-қол ақша қозғалысы бір-бірімен өзара тығыз әрекеттесіп, бірыңғай ақша айналымын ... ... да ... ақша ... олардың тауар айналысының процесіне қызмет етуі барысында, ... ... ... жалпы ұлттық өнімнің одан әрі және ұлттық табыстың бұдан бұлай жиынтық құнын қалыптастыру, бөлу және қайта бөлу ... ... ақша ... ... ... ... олар мен халықтың арасында, жекелеген азаматтардың арасында тауарлар мен қызметтерді өткізу себебі бойынша орын алатын ... есеп ... ақша ... көп ... ... ақша айналымы тауар айналымының ақшалай жағын ғана білдірмейді. Ақшалай айналымның жиынтық көлемі кәсіпорындардың, ұйымдардың және ... ... ... мен ... бағаларының сомасынан әрдайым көп жоғары болады. Мұны ақша қызметінің тауарлар мен қызметтерді сату және сатып алумен ғана шектелмейтіндігімен түсіндіруге болады. ... ... ... ... ... мен ... ынталандыру мақсатында оларға еңбекақыны төлеу үшін пайдаланады. Ақша, сондай-ақ жәрдемақы, зейнетақы, шәкіртақы, сақтандыру, айыппұл және т.б. ... үшін ... ... ақша айналымының көп бөлігін - ұлттық табыстың қалыптасуымен, бөлінуімен және қайта ... ... ... ... ... ... Ұлттық табыстың қалыптасу сатысында ақша айналымы шаруашылық органдардың да, жеке азаматтардың да ... ... ... ... мен ... ... ... шаруашылық органдардың таза табысы пайда мен айналымнан ... ... ... Мемлекеттік бюджеттің табысана айыалымнан алынатын салық пен пайданың бір бөлігі толық аударылады. Халық та өз табысының бір ... ... ... ... аударады./5, 121 б./
Ақша айналымының біршама бөлігі мемлекеттік бюджеттің табысын пайдалану сатысында, яғни әлеуметтік қажеттіліктерді, экономиканы, ... ... ... және т.б. ... жүзеге асады.
Ақша айналымының бір бөлігіне банктің несиелік ресурстарын жұмылдыру және оларды орналастыру (инвестицияны несиелеу) жатса, тағы бір ... ... ... ... ... ... ... және т.б. төлемдері жатады.
Ақша айналымының жалпы көлеміне халықтың тұрғын үй, коммуналдық қызмет, газ, электр ... жылу ... ... қызметі және кәсіпкерлердің тұрмыстық қызметі, көлік және басқа да осындай қызмет түрлері үшін төлейтін төлемдермен байланысты айналым да кіреді.
Осылайша, бүкіл ақша ... ... ақша ... және ... ... айналымға бөлінеді, сондай-ақ, ол төменде келтірілген ретінде де бөлінеді:
- тауарлық сипаттағы, яғни ... ... мен ... ... ... ақша ... еңбекақы төлеумен сақтандыру төлемдерін төлеумен, коммуналдық қызмет төлемдерін төлеу, халықтық, көліктік, ... және тағы ... ... ... орын ... ... емес ... ақша айналымы.
Сонымен, ақша айналымы төлем құралы және айналыс құралы қызметінде төлемдердің ақша арқылы жүзеге ... ... ... ... ... мемлекеттік, жеке және кооперативтік ұйымдардың, қаржы және несие мекемелерінің, халықтың қаражаттар жиынтығын білдіреді. Қолма-қол ақшаның көмегімен және ... ... есеп ... ... ... ... ... аталған әрі әлі атала қоймаған барлық ақшалай ... ... ақша ... ... қүрайды.
Экономика тиімді басқарылғанда ғана ақша айналымын дұрыс ұйымдастыруға болады. Ақша айналымы экономикаға оң әсерін де, теріс әсерін де тигізуі ... ... ... ... ... ... ... несие, есеп айырысу орталығы болып табылатын банктің (ҚР Ұлттық банк) ақша айналымын шоғырландырып басқаруының мақсатқа лайықтығын дәлелдеп берді. Ол елдегі ақша ... мен ақша ... ... ... айналымы мынадай принциптердің негізінде ұйымдастырылады:
- барлық ұйымдар мен ... ... ... өз ... ... ... керек;
- шаруашылық органдарының арасындағы ақшалай есеп айырысу, әдетте, қолма-қол ақшасыз аударымдар мен өзара талаптарды шегеру жолымен жүзеге асырылады;
- есеп ... ... тек ... мен ... органдары арқылы өтетін төлемдер үшін пайдаланылады әрі олар айналыстың несие құралы бола алмайды;
- төлемдер тек төлеушінің келісімімен ғана жүзеге асырылады. Бұл ... ... ... ... бақылауды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады.
Мынаны айрықша айта кету ... ақша ... ... ... ақша айналысынан қолма-қол ақшасыз айналысқа және осыған керісінше қолма-қол ақшасыз айналыстан қолма-қол ақша ... ... өтіп ... ... банкке қолма-қол акшамен берілетін сауда ұйымдарының түсімі олардың есеп айырысу шарттарында ... ... ... ... айналады, олар осылайша өз жабдықтаушыларына ақша сомасын аудара алады. Соңғысы (жабдықтаушылар) өз шоттарына кеп ... бұл ақша ... ... мен ... қолма-қол ақшасымен еңбекақысын төлеу үшін пайдаланады.
Ақша банк кассасынан шаруашылық ... ... ... органдардың кассаларынан халыққа, халықтан сауда-саттық, тұрмыстық, көліктік кассаларға және мекемелерден банк кассасына түсіп, ұдайы ауыспалы ... ... ... ... ... Мұның бәрі ақша айналымының бірыңғай болатынын көрсетеді. Бірыңғай ақша қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар да және ... ... есеп ... ... ... тек ... ... қозғалысын ғана қамтиды, ал ақша айналымына қолма-қол ақша қозғалысы да, қолма-қол ақшасыз ... да ... Ақша ... ақша ... қарағанда сыйымдылығы жоғары, яғни мағынасы кең ұғым болды.
Осы бөлімнің аты ... ... ... ... ақша айналысы туралы мынадай сипаттама беруге болады: ақша - айналыс құралы, ақша айналысы ұдайы ... ... әр ... жақтарын бейнелейтін өте күрделі жүйе. Ақшаның көмегімен табыс, оның ішінде қосымша өнімнің құны ... әрі ... 251 ... Ақшаның қажеттілігі және экономикадағы рөлі
Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметі тауар айырбасы ... ... ... өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық мазмұнының белгілі бір ... ... ... ретінде ақша қызметтерінің ерекшеліктері мыналар:
- тауар мен ақшаның қарама - ... ... оны ... ақшалар емес, нақты (қолма - қол) ақшалар ... ... бұл ... тауарларды айырбастау өте тез орындалатын болғандықтан, оны ... ... емес ... оны ... - ақша ... орындайды.
Ақшаның қатынастары - әлемдік шаруашылықта ақша айналымынан қалыптасатын қоғамдық қатынастар ... олар ... ... ... (тауарының, қызметінің) өзара айырбасталуына қызмет етеді. Ақша қатынастарының кейбір элементтері көне дәуірде (ежелгі ... ... ... және ... істері пайда болған. Ақша қатынастарының туындауы ұдайы өндіріске байланысты болғанымен оған, өз кезегінде, өндірістің тұрақтылығы дәрежесіне ... ... да әсер ... ... ... ... Ақша ... құқықтық нормалармен және ережелермен реттеледі.
Сыртқы экономикалық байланыстардың ... ... ... ... ... ... Ақша жүйесі - ол экономикалық көзқарас тұрғысынан - шаруашылық байланыстарды интернационалдандыру негізінде ... ... ... ... ... ал ... тұрғысынан - ол белгілі бір қоғамдық-экономикалық формация шегінде мемлекеттік-құқықтық түрде ұйымдасқан валюта-экономикалық қатынастар.
Тарихи үш түрлі: ұлттық, ... және ... ... ... ... ... қалыптасқан. Алғашқыда елдің ақша жүйесінің құрамдас бір бөлігі ... ... ... ... ... ...
Ұлттық ақша жүйесі деген қоғамдық ұдайы өндірісті қалыптастыруға және халықаралық төлем айналымын қамтамасыз етуге қажетті ... ... ... экономикалық қатынастардың жиынтығы. Ұлттық валюта жүйесі ұлттық валютаға негізделіп құрылады. Ұлттық ақша - елдің ақша ... Ол ... ... ... ... және ... емес формада (банктік шоттардағы ақша қалдығы) болады. Оның эмитенттері ұлттық орталық банк және коммерциялық банктер. Ұлттық валюта жүйесінің негізгі элементтері ...
- ... ... ... ... ... валютасына айырбасталу жағдайлары, яғни айырбасталудың екі түрлі болуы:
а) шетел валютасына шектеусіз еркін айырбасталатын валюта. 1978 ... ... ... ... (ХВҚ) Жрғысында деген ұғым енгізілген. Оған американдық ... ... ... ... иені, франсуздық франк, ағылшындық фунт стерлинг;
ә) жарым-жартылай айырбасталатын валюта, мысалы, ресейлік рубль;
б) айырбасталмайтын (тұйық) валюта; валюталық паритеттің бірдейлік ережесі - ... ... ... ... ... ...
Ақша өлшемінің алтын мазмұнына негізделген ондағы алтын паритеті алынып тасталды (Батыста 70-жылдарда, ал ... 1991 ... ХВҚ ның ... ... валюта паритеті тек СДР - арнаулы ақша өлшемімен немесе басқа халықаралық валютамен, бірақ алтынмен емес, анықталуы мүмкін. 70-жылдардың орта ... ... ... ... ... (корзина) негізінде анықталады. Ақша қоржыны деп бірнеше валюталардың белгілі бір бөліктерінің сомасын, сол валюталардың нарықтық ... ... ... АҚШ ... ... анықталатын бір валютаның орташа өлшенген бағамын айтады. Мысалы, СДР валюта қоржыны жоғарыда көрсетілген бұрын еркін қолданылатын валюталардан құралады, қазір ондағы ... ... ... шамамен 39%, неміс маркасы -21, жапон иені - 18, француздық франк және фунт ... ... ... ... ... Еуропа қауымдастығының еуропалық валюта өлшемі (ЭКЮ) он екі елдің валютасынан тұратын валюта қоржынынан құрылған, ЭКЮ 1999 жылдың 1 ... ... ... - ... ... ... ... бағамының тәртібі (белгіленген, белгілі бір аралықта өзгермелі). Мысалы, Еуропа ... ... ... ... он екі валюта бағамының өзара ауытқу шегі +- 15% шамасында бекітілген; 1995 жылдың екінші жартысында Ресейде ... 1 ... ... 4300-4900 руб. аралығында, ал 1997 ж. 5750-6350 руб. болды. 1998 ж. валюта коридорының жоғары шегі 9500 рубльге дейін көтерілді. ... ... ... 1998 жылдың тамызынан, рубльдің долларға шаққандағы бағамы бұл шектен шығып, деноминацияланған 15-25 рубльге дейін көтерілді. ... ... ... ... өзгеретін шегі заңмен бекітілмеген;
- ақшаның шектеудің болуы немесе болмауы. Мысалы, ... ел ... ... ... ... ... белгілеу, белгілі бір валюталық құндылықтармен жүргізілетін операцияларға тиым салу енгізілген; 50-жылдардың аяқ кезінен бастап дамыған мемлекеттер ... ... ... алып ... 1996 ... ... ХВҚ ... VIII бабына қосылып, саудалық және саудалық емес операцияларға валюталық шектеулерді жойды;
- төрт қосындыдан тұратын (елдің ... ... және ... ... СДР есепшоттары, еуро (1999 жылдан ЭКЮ-дың орнына, ХВҚ резервтік позициясы (бағыты) және елдің сыртқы қарызын өтеу мүмкіншілігін ... ... ... ... ... реттеу;
- халықаралық несиелік айналым құралдары мен халықаралық есеп ... ... ... ... ... ақша ... мен алтын нарығы ережесі;
-ақша қатынастарын реттейтін ұлттық органдардың статусы (орталық банк, Қаржы министрлігі, арнаулы органдар, мысалы, Қазақстанда Ұлттық ... ... - ... және ... ... ... ... шаруашылық қатынастарының дамуына байланысты әр елдің ұлттық валюта жүйелерінің негізінде дүниежүзілік және аймақтық валюта ... ... ... ... ... принциптері мемлекетаралық келісіммен заңды түрде бекітілді.
Дүниежүзілік ақша жүйесі деген халықаралық валюта қатынастарының ... ... яғни ол - ... несие-қаржы институттарымен халықаралық-шарт және мемлекеттік құқық нормасы ... ... ... Бұл ... негізгі міндеті - халықаралық сауда-саттық ... ... ... ... фирмалардың іс-әрекетінің тиімділігін қамтамасыз ету. Жалпы ақша жүйесі халықаралық экономикалық және ... ... ұзақ ... ... мүмкіндік туғызуы қажет. Басқа жағынан, оның мақсаты - ... ... пен ... ... ... ... әр түрлі валюталық шектеуді және тамыр-таныстық (протекционизм) әрекеттерді ... ... ... ... жүйесі әлемдік шаруашылық байланыстарда дербес рөл атқарады. Ол өндірістің даму қарқынына, халықаралық айырбастың көлеміне, баға ... мен ... әсер ... ... ... ... елдер арасындағы ақша-есептесу қатынастарын, сондай-ақ қатысушы елдердің әрқайсысының ішкі ақша айналымын қамтиды. деген ұғымға кіретін ішкі және сыртқы ... ... ... ... себебі екеуін біріктіретін түйін - әлемдік ақша белгілері.
Ақшаның курсы - оларға сұраным мен ұсынымның арақатынасымен анықталады. Сұраным мен ... ... ... ... ... ... ақшаға да, сонымен бірге әлсіз валютаға да тән ... Ақша ... қою 1 - ... ... (Р- шетел валютасының бағасы,
А - шетел ақшасының саны
Шетел ақшасына сұраным мөлшері мына фактордан ... ... ... ... тауар мен қызметке қажеттіліктерінен;
* туристер шығынан;
* елдің міндетті түрде орындайтын әртүрлі төлемдерінен және тағы басқаларынан.
Ақшаны ... ... ... ... ... мемлекет алатын заемдермен және тағы басқаларымен анықталады. Жалпы, сұраным мен ұсынымға байланысты ... ... ... ... ... ара ... әсер ететін нақты процестер туралы ештеңе айта алмайды, ... ... ... және ... ... ... ішкі және сыртқы экономикалық қатынастарының барлық жиынтығы әсер етеді.
Ақша курсының динамикасына әсер етеін ... ... ... ... ... ... ... және өндіріс шығындарының ... ... ... ... алу ... және ... ... деңгейі;
- ақшаның сұраным мен ұсынымына әсер етеін төлем балансының жағдайы;
- елдің пайыз нарқының ... ... ... ақшаға сенім және т.б.
Қолдану саласы мен тәртібіне қарай ақшалар:
а) еркін толық ... ... яғни кез ... ... ақшасына белгілі бір эквивалент (балама) бойынша шектеусіз айырбасталатын, ішінара айналымды, ... ... ... ... ... ... бола алмайтын; басқа шетел ақшасына айырбастала алмайтын болып бөлінеді.
Сонымен қатар, ақшаның қаржылық және тауарлық конверсиялануы болады. Қаржылық - бұл шет ... ... ... - кез келген тауарда сатып алу қабілеті.
Конверсиялануына қарай ақшаларды ... және ішкі ақша деп ... ... ... деп бұл ... ... ел ... де, одан тыс жерде де шетел азаматтарының пайдалануына шектеудің болмауы. Бұндай жағдайда, ішкі нарықтық механизм ұлттық ақшаның кез ... ... ... ... әр түрлі бағалы қағаздарға (мемлекеттік, жекеменшік) конверсиялануына кепілдік береді.
1.3 Ақша жүйесі жөнінде түсінік, оның элементтері
Ақша ... - ... да бір елде ақша ... ұйымдастырудың тарихи қалыптасып, заңмен бекітілген формасы. Әлемдік өркениеттегі ақша жүйелерінің жекелеген элементтері ежелден белгілі әрі олар құнның ақшалай формасы - ... ... ... ... Ұлттық акша жүйесі ХV-ХVІІ ғасырлардан қалыптаса бастады.
Ақша жүйесі өз эволюциясында ақша - ... ... даму ... ... ... ... көптеген өзгерістерге ұшырады. Әрбір мемлекеттің өз акша жүйесі бар. Ол мынадай элементтерді қамтиды:
- ақша жүйесін ұйымдастырудың ... ақша ... ... ақша ... түрлері, оларды шығарудың тәртібі және қамтамасыз ету ...
- ақша ... ... ... реттеудің тетігі;
- ұлттық валюта бағамы, оны ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың принциптері мыналар:
- ақша жүйесінің орталықтандырылған басқару принципі. Ол көбінесе шаруашылық ... ... ... (мотивация) негізделген экономикалық әдістерге жүгінеді;
- тиісті болжауларды жасау негізінде ақша айналымын жоспарлау принципі;
- ақша айналымының ... және ... ... ақша ... ... ... ... қамтамасыз ету керек, алайда инфляцияның дамуына жол бермеуі қажет;
- ақша эмиссиясының несиелік сипатының принципі. Бұл ақша ... ... ... ... жүзеге асырылатынын білдіреді;
- эмиссияланған ақшаның қамтамасыз етілу принципі;
- Орталық банк тәуелсіздігінің принципі.
Ақша бірліктерінің атауы. Ақша бірлігі - барлық ... ... ... және ... ... ететін, заңмен бекітілген ақша белгісі. Орталық банк монополиялық тұрғыдан эмиссиялайтын барлық ақша ... ... ... ... ... ... яғни бұл Қазақстан аумағында борыштарды өтеуге заң бойынша міндетті түрде қабылданатын ақша белгілері:
Ақша бірлігі (ұлттық ... ... ... 100 ... ... ... ... болып табылады.
Теңге мен алтын немесе басқа да құнды металдар арасында ресми арақатынас белгілейді.
Ақша белгілерінің түрлері, оларды шығарудың тәртібі және қамтамасыз ету ... ... ... ... олардың көрсетулі құны бойынша міндетті түрде қабылданатын, банкнот пен тиыннан тұратын айналымдағы мемлекеттің ақша белгілері. Ақша ... ... ... ... ... және айналымнан алуды Орталық банк қолма-қол ақшасыз балама алу ... ... пен ... сату ... тек бір өзі ғана ... ... ... банк банкноттары мен тиындары Ұлттық банктің сөзсіз (даусыз) міндеттемелері болып табылады әрі оның ... ... ... ... Ұлттық банк алтын-валюталық активтердің мөлшерлері туралы хабарламаларды бұқаралық ақпарат құралдарында ұдайы жариялап отырады.
Ақша түрлері. ... ... ... қағаз жэне несие ақшалар - ақшаның түрлеріне жатады.
Ақша-несие айналымының тетігі - ақша-несиелік реттеу (тікелей және жанама) ... ... ... ... ... ... мен ... жиынтығын білдіреді.
Ақша-несие саясатының негізгі құралдарына мыналар жатады:
- ҚР Ұлттық банктің банктерге несиесі бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің деңгейлері;
- Ұлттық банкте ... ең аз ... ... ... нормативі;
- мемлекеттік құнды қағаздарды сату және сатып алу бойынша ашық нарықтағы операциялары;
- банктерге несиелер;
- валюта нарығындағы интервенция;
- айрықша ... ... ... ... ... ... мен ... тікелей сандық шектеулерді қою;
- ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме.
Ұлттық валюта бағамы, оны шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі. Валюта бағамы - бұл басқа ... ақша ... ... бір ... ақша ... ... ... шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі ҚР заңында ... ... ... баға белгілеудің негізінде анықталады. Валютаның ресми және еркін (нарықтық) баға белгілеулері бөліп көрсетіледі. ... ... ... басқа шетелдік валюта негізінде баға белгілеу тәсілі пайдаланылады.
Ақша функциясы келесі элементтерден тұрады:
Ақша бірлігінің атауы. ҚР- ның ақша бірлігі ... 100 ... ... 1 теңге болып табылды.
Ақша белгілерінің түрлері. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына ... ... ... ... болса, онда қазіргі кезде ҚР ақша белгілері болып олардың өсу құны бойынша ... ... ... ... ... мен ... ... Олар Ұлттық банктің міндеттемесі болып табылады және ... ... ... ... ... Қолма - қол ақшаларды шығарып, олардың айналысын ұйымдастыру және айналыстан шығаруды Ұлттық банктің қолма - қолсыз ақша ... ... ... мен ... сату ... жүзеге асырады.
Ақша реформасына мемлекеттік билігі мен ақша жүйесінің толық немесе ... ... және ... бір ... ... немесе ақшаның жаңа түріне ауыстырылуы жатады. Кеңес Одағы тұсында үш рет-1922-24, 1947,1960 ж. ақша реформасы болды. Жаңа экономикалық саясат кезінде ... ... Ол ... 78,24 ... бір ... (7,74234 г), яғни ескі он ... шақаға тең болды. Сонымен қатар кұны 1, 3, 5 ... ... ... 1 ... 50, 25, 15, 10 ... ... және 1, 2, 3, 5 ... қара шақалар шығарылды. 1947 ж. айналыстағы ақшаның 10 сомы жаңа ақшаның 1 сомына айырбасталды. Сөйтіп айналыстағы артық ақша жойылды. Ал 1960 ж. 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 ... ақша ... және 1,2, 3, 5, 10, 15, 20 ... ... 50 ... және 1 ... күміс ақша шығарылды. 1961 жылдың 1 каңтарынан бастап, сомның ... ... таза ... 0,222168 ... 0,987412 г-на дейін арттырылды, яғни Американың 1 ... жаңа ... 90 ... тең ... ... ақша ... 1993 ж. жүзеге асырылып, ұлттық ақша -- теңге айналысқа енгізілді. 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 2000 ... ... ... Ақша жүйесінің типтері мен қызметтері
Ақша жүйесі ... даму ... ... ақша ... ... ... отырады. Ақша жүйесінің түрлері ақшалардың қандай формада қызмет атқаратынына қарай қалыптасады: тауар ... ... құн ... ... ме? Ақша ... құру ... принциптік айырмашылықтардың түп-төркіні металдық айналым жүйесінде және несие мен қағаз ... ... ... жатыр.
Металдық айналымға ақша жүйесінің биметаллизм және монометаллизм деп аталатын екі түрлері тән.
Заңды ... ... ... табылатын: қағаз және несие ақшалар.
Әлемдік тарихта ақша жүйесінің келесі типтері болған:
- металдық айналым, мұнда ақшалай ... ... ... ... ... ал ... ... металға айырбасталады;
- несие және қағаз ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен айналыстан ығыстырылып шығарылды және қазынаға ... ... ... ... ... екі ақша ... - биметаллизм және монометаллизмге тән.
Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады. Ақша жүйесі - ол ... ... және ... ... заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI - XVII ғғ. ... ... ... ... ... ... ... Бірақ оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған. Капиталистік өндірістің және тауар-ақша айналысының ... ... ақша ... өзгеріс енгізді.
Ақша жүйесінің типі: ақша - ерекше тауар ретінде жүруіне, яғни жалпыға ортақ эквивалент болуына немесе ақша - құн ... ... ... ... ... ... әлем ... ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:
Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық құнды ақша айналыста жүреді және ол ... ... ... ... Ал ... ақшалары металға айырбасталады; несне ақшалары және қағаз ақша ... бұл ... ... сай, ... толық құнды ақша, яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.
Биметаллизм - бұл ақша ... ... ... ... ролін заңды түрде екі металл атқарады. ... және ... ... кең ... ... ... ... түсті, биметаллизмнің үш түрі болды:
- параллельді валюта жүйесі, алтын және күміс монеталар арасындағы қатынас металдың нарықтық бағасына ... ... ... ... ... ... ... бұл қатынас мемлекет анықтады;
- валюта жүйесі, күміс монеталар алтын белгісі болып ... ... екі ... ... ... ортақ эквивалент табағатына қарама - қайшы болды. Алтын мен күміс арасындағы шекті ... ... ... ... ... ақша ... мемлекетаралық реттеу нәтижесіз болды. Күмістің құнсыздануы нәтижесінде алтын ... ... ... кете ... - ... ... ... бір ғана металл (не алтын, не күміс) атқаратын ақша жүйесі. Алтын монометаллизмі алғаш рет ... 1816 ж, ... - ... жж., АҚШ - та - 1900 ж. ... ... ... ... 1834 - 1852 жж., Үндістанда 1852 - 1893 жж. қолданылды.
Құн белгілерін алтынға айырбастау сипатына байланысты ... ... үш ... ... монета стандарты, оған алтын монетасының айналысы, алтынның ақша қызметін атқаруы, құн белгілерінің еркін алтын монеталарға өсу құны бойынша айырбасталуы және т.б. ... ... ... - Ұлыбритания мен Францияда енгізілді. ... ... ... ... сомманы (Ұлыбританияда - 1700 фунт стерлинг, Францияда 215 мың франктың құны 12 кг ... ... ... ... ... ... - Германияда, Австралияда, Данияда, Норвегияда және басқа елдерде бекітілген. Бұл ... ... ... ... (девизіне) айырбасталатынын білдіреді. Сөйтіп, бұл стандарт бір елдің валютасына тәуелділігін көрсетті.
Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы ... ... әр ... тауар айырбасы процесінен туындайтын тауар өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және ... ... ... бір ... ... экономикадағы ақшаның атқаратын мынадай бес қызметі ... құн ... және баға ... ... құралы;
* төлем құралы;
* қорлану және қор жинау құралы;
* дүниежүзілік ...
1. Ақша құн ... және баға ... ... өлшем қызметі тауар өндірісі жағдайындағы туындайды. Бұл ақшаның барлық тауарлар құнының өлшемі ретіндегі қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... ... жеке құны бар тауар ғана, құн ... бола ... ... ... болып өндіруіне қоғамдық еңбек жұмсалған, құнды құрайтын алтын саналады. Яғни, бұл қызметті толық құнды ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемі - ол ... ... ... осы ... ... ... көрсетеді.
Ақша құн өлшемі қызметін идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына дейін орындалады, сонымен құнның ... ... ақша ... ... үшін ... бағасын белгілесек жеткілікті.
Тауар бағасын өлшеу үшін қолма - қол ... ... ... ... ... ... ... теңестіру ойша орындалады. Тауарларды ақшаның көмегімен өлшеуге болады, өйткені олар адам ... ... Ақша ... ... Ақша ... ... қызметінде тауарларды өткізудегі делдал болып табылады.
Тауарлар бір қолдан екінші ... ... ... ... ... ... ... ақша үздіксіз қозғалыста болады.
Тауар айналысы кезінде, ақша делдал ролін атқарады, ал бұл ... ... алу және сату ... ... ... мен ... ... сай келмейді. Сатушы, тауарын сатқаннан кейін, басқа тауарды сатып алуға әр уақытта асықпайды. Ол ... бір ... ... ал ... ... сатып алуы мүмкін. Делдал ретіндегі ақшаның көмегімен уақыт пен кеңістіктегі өзара сай келмеушілік жойылды.
Өзінің құнын өткізгеннен кейін, айналыстан ... ... ... ... ... құралы ретінде барлық уақытта осында қалып отырады және сату - ... алу ... ... ... ... ... ақша ... ерекшеліктері мыналар:
- тауар мен ақшаның қарама - қарсы қозғалысы;
- оны идеалды ... ... ... ... - қол) ... ... ақшаның бұл қызметінде тауарлардыт айырбастау өте тез ... ... оны ... ... емес ... оны ... - ақша ... орындайды./12, 233 б./
3. Ақша төлем құралы. Тауар айналысы ақша қозғалысымен байланысты. Бірақ ақша қозғалысы міндетті түрде ... ... бір ... ... тиіс ... Ақша құнның еркін формасында көрінеді. Егер тауар мен ақшаның қарама - қарсы қозғалысы болмаса, яғни ... ... ақы ... дейін сатып алынған немес керісінше болса, онда бұл ... ... ... ... қызметін атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына ғана емес, сонымен бірге қаржы - ... ... да ... ... ... ақшадай төлемдерді төмендегідей етіп топтатуға болады:
- тауарларды және қызметтерді төлеуге байланысты міндеттемелер;
- еңбек ақы төлеуге байланысты міндеттемелер;
- мемлекетке қатысты ... ... ... ... мемлекет және тұтыну несиесі бойынша борыштық міндеттеме;
- сақтандыру міндеттемелері;
- әкімшілік - сот ... ... және ... ... ... ... ... құралынан өзара айырмашылықтары бар. Төлем құралы қызметін толық бағалы емес нақты ақшалар (қағаз немесе ... ал ... ... өзара өтеуде идеалды ақшалар атқарады.
4. Ақша қорлану және қор ... ... ... ... және айналыс құралы қызметтері ақшалай қорлардың құрылуын талап етеді. Ақшаның қорлануының қажеттігі Т- А- Т айналымының екі ... Т-А және А-Т ... ... ... ... уақытша шығып қалғаннан кейін олар қорлана бастайды. Қорлану қызметінде ақша өзінің құнын сол ... ... ... олар кез ... ... айналысқа төлем немесе айналым құралы ретінде түсе алады. Шынында да бұл елдегі ақша айналысының тұрақтылығы жағдайында, яғни ... ... ... ғана ... ... ақша қызметі. Тауар шаруашылығының кеңеюі, дүниежүзілік нарықтың пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... Дүниежүзілік ақшалар интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем және сатып алу ретінде қызмет етеді.
Бірақ алтын айналысы тұсында да ... ... есеп ... ... ... ... ... қызмет етті. 1913 ж. халықаралық есеп айырысуларының 80 пайызы ағылшын фунт стерлингінде бейнеленген аударым вексельдер көмегімен жүзеге ... ал ... ... есеп ... ... ... ғана ... етті.
2 Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы
2.1 Қазақстандағы ақша жүйесі мен ақша ... ... ... ақша ... ... ... 1992-1993 жж. егемен елдердің бірсыпырасы өз ұлттық валютасын енгізуіне орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей орталық банкінің 1961 - 1992 ... ... ... ... ... оларды Қазақстанға заңсыз әкелу мөлшері қауырт өсіп, соның салдарынан тауарлар бағасы жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.
1992 жылдың бірінші жартысында Қазақстан ... ... ... ... кеңесі Қазақстанға өз валютасын енгізу қажеттігін түсініп, шегіне жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ұлттық валютасының пішінін (дизайн) дайындайтын топ құрып, оны ... ... ... ... ... қол қойған. 1993 ж. наурызында Англияда атты жеке фирмада ... ... ... ... - ... және 100 ... - ... Алматыға жеткізілген.1993 ж. 12 қарашасында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев Жарлық шығарды. Осы жарлыққа сәйкес:
- 1993 ж. 15 ... ... 8 - де ... ... ұлттық валюта - теңге - енгізілді;
- 1993 ж 18 қарашадан бастап ... ... ... ... бір ... ... құралы болып тағайындалды. Бір теңге 100 тиыннан құралады, ол қолма - қол ақша айналысында банкнота және ... ... ... ... қолма - қол ақша, рубльдік шоттардағы жинақтар мен ... 500 ... 1 ... ... ... ол 18 ... сағат 18 - де аяқталды. қарашаның 15 - 18 ... екі ... - сом және ... - айналымда қатар жүрді.
Қазақстан Республикасының жасы 16 - дан ... ... 100 мың сом ақша ... ... ... Айырбас тек бір рет жүргізіліп, ол туралы төлқұжатта белгі соғылды. Азаматтардың 100 мың сомнан ... ... ... ... ... ... ... оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы болмады. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі тенгенің валюталық курсын бекітті: 1 АҚШ ... 4,7 ... тең ...
1993 ж. 15 қарашада Қазақстан тарихында алғашқы ұлттық валюта - теңге енгізілді. Ақша ... ... ... ... бір ... жыл ... өте құпия жағдайда дайындалып, нәтижесінде 700 миллион доллар сома ... ... ... мен ... ... қоры ... ... жарияланған күннен бастап Қазақстанда өндірілген алтын мен күміс енді ... ... оны ... банк ... ... өз резерв қорына айналдырды. Сондай - ақ резерв ... ... ... ... мен ... сыртқы заемдарын да Ұлттық банк сатып алып, қорға ... ... ... ... жыл ... ... ... Президенті валюталық қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
Айналымға теңгені енгізу инфляцияның қарқындауы және бұрынғы одақтас ... ... ... үзілуі мен саяси ала ауыздығы тереңдей түскен қаржы экономикалық дағдарыс жағдайында өтті. Тенгені енгізгеннен кейін 2,5 ... төрт ... яғни ... мен бюджеттің арасындағы қарызды өзара есептеудің кең ауқымы компаниясы ... да ... ... - 1 ... 11,58 ... 43,3 ... жетті.
Нарыққа өту кезінде, Қазақстан Республикасы егеменді ел ретінде өзінің ... ... ... ... ... жүргізуі керек. Қазақстанның алдында шетелдер мен дербес валюта қатынастарының құруымен қатар, халық шаруашылығын қайта құру, оны нарық рельстеріне ... ... ... шешу ... ... 1992 - ... шілдесінде, ХВҚ - ға мүше болып кіргеннен бастап, өзінің валюта қатынастарын Ямайка валюта жүйесінің құрылымдық ... мен ... ... ... қалыптастыруда. Валюта қатынастарын ұйымдастыру үшін, 1993 - жылдың 14 ... ... заң ... Ол ... Қазақстан сом аймағында болғандықтан, шетелдермен жеке валюталық байланыстары жоқтың қасы болатын. Сонымен қатар, еліміз өзінің ұлттық валютасын айналымға шығаруға ... жеке ... ... ... құру ... жүргізумен шұғылдануда еді. Қабылданған, заң бағаны ырқына жіберу деңгейіне сәйкес келіп, кейбір жағдайларда дамып келе жатқан валюта қатынастарына тіпті ... - ... ... ... ... ... Қазақстандағы ақша жүйесі мен ақша айналысының даму ерекшеліктері қарастырылды. Қазақстандағы ақша жүйесінің тарихы, 1993 жылғы ұлттық валюта - ... ... ... ... ақша ... ... т.б. ... қозғалды.
2.2 Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасындағы ақша айналысын талдау
Елбасы ... 2006 ... 1 ... "Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің. қатарына кіру стратегиясы. Қазақстан өз дамуындағы жаңа ... ... ... атты ... ... ... ақша-кредит саясатының негізгі мақсаты инфляцияны тежеуді қамтамасыз ету ... ... және бұл ... жету ... жауапкершілік Ұлттық Банк пен Үкіметке жүктеледі деп атап көрсетті. Осыған орай бүгінгі таңдағы инфляцияның өсуі көп себептерге негізделген және ... ... мен ... субъектілерінің нақты іс-әрекеттеріне байланысты күрделі көп факторлы құбылыс екендігін айта кеткен жөн.
Баға өсуі және факторларына ... ... ... ... алғашқы жылдары бағаның қозғалысы көптеген факторлармен айқындалды, олардың басымдары мыналар болды: азық-түлік тауарларына және кейбір тауарларға арналған бағаның белгіленген шекті ... ... алып ... энергия ресурстарына арналған бағаны ырықтандыру және ұлттық валютаның ... Одан ... ... ... және фискалдық реттеу құралдарын пайдалану, сондай-ақ баға белгілеу саласында жүргізілген саясат тұтыну тауарларына ... ... ... -- 1998 жылы ... ... ... мүмкіндік берді. Тұтыну нарығындағы бағаның 1999 жылы өсіп кетуі (17,8%-ға), негізінен, теңгенің ... ... ... ... ... ал ... тауарларына және қызмет көрсетулерге арналған баға өсімі 2000 жылы 9,8%-дан 2004 жылы 6,7%-га дейін баяулағаны байқалды.
Тұтастай алғанда 2009 жылғы ... ... ... инфляция деңгейі Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректері бойынша инфляция деңгейі 2008 жылдың желтоқсанына ... ... ... бұл ... ... ... сәйкес кезеңінен 3,2%-ға (7,5%) төмен.
ТБИ (тұтыну бағалар индексі) құрылымында 2009 жылдың ... ... ... баға ... көш басында 2008 жылғы желтоқсанына 6,2%-ға қымбаттаған азық-түлік емес тауарлары болды (өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 5,8%). Ақылы қызметтер 4,7%-ды ... (7,5%). ... ... ... өсуі ... құрап, өткен жылдың сәйкес кезеңінен 6,0%-ға төмен (8,7%).
2009 жылғы тамыздағы инфляция деңгейі өткен жылдың желтоқсанына қарағанда және тұтыну ... ... ... ... өсуі ... ... ... тамызында шілдеге қарағанда азық-түлік тауарларында күріш - 1,1%, күнбағыс майы - 0,6%, ... ... - 0,5%, ... ... - 0,3% ... ... өсуі байқалды. Жемістер мен көкіністер - 5,0%, жұмыртқа - 0,8%, қой еті - 0,3% ... ... орын ... емес ... ... ... деңгейде бензин - 5,8%-ға, дәрі-дәрмектер - 0,9%-ға, дизелдік отын - 0,7%-ға, киім және аяқ киім - ... ... ... газ - ... ... ... ... электр энергиясы - 2,7%-ға, ыстық су - ... ... ... ... - ... ... ... - 0,9%-ға, білім беру - 0,7%-ға бағасы едәуір ... ... ... ... ... ... ... индексі өткен аймен салыстырғанда 100,2% құрады.
- азық-түлік ... ... ... төмендеді;
- азық-түлік емес тауарлары 0,8%-ға қымбаттады;
- ақылы қызметтердің бағалары мен тарифтерінің өсімі 0,6% ... ... ... ... ... өткен айға қарағанда, % 2009 жылғы қаңтар-тамызда ... ... ... ... ... жылдың сәйкес кезеңіне қарағанда 2008 жылғы қаңтар-тамызда 8,0%-бен салыстырғанда 19,4%-ды ... ... ... мен ... баға өзгеруі, өткен жылдың тиісті кезеңіне пайызбен, өсуі. Өңірлік бөлігінде 2009 жылғы тамызда 2008 жылдың желтоқсанына қарағанда инфляцияның едәуір деңгейі ... ... ... (5,4%), ... (5,3%), ... және ... Қазақстан (әрбірі 4,8%), Шығыс Қазақстан (4,6%), Оңтүстік Қазақстан (4,5%), Жамбыл және Солтүстік Қазақстан (әрбірі 4,4%) ... және ... (4,4%) ... ... ... ... қарағанда 2009 жылғы тамыздағы өңірлер бөлігінде инфляция деңгейі - орташа республикалық деңгей - ... ... ... ... ... ықпал ететін сыртқы факторлар елеулі түрде өзгерді. Бұл, бірінші кезекте, мұнай экспорты өсуінің жоғары қарқынына және мұнайға, газға және ... ... ... ұлғаюына, АҚШ доллары айырбас бағамының дүниежүзілік валюта нарығында өзгеруіне, шетел капиталының елге айтарлықтай мол келуіне және т.б. ... 5 ... пен ... тарапынан сұраныстың өсуі жұмыспен қамтудың ұлғаюы кезінде болып жатқан фактісін атап көрсету керек. Егер 2001 жылы ол 13,5%-ға (ең ... ... ... ... ... ол 2006 жылы 8,4%-ға дейін және 2008 жылдың екінші токсанында 7,7%-ға дейін төмендеді. ... бәрі ... бос ... ... ... азайып келе жатқаны, жиынтық сұраныстың одан өрі өсуі не ... ... ... ... не ... ... артуымен, не бағалардың өсуімен болатынын айғақтайды. Бізді ЖІӨ өсуінің ... ... ... ... ... ... ... -- азық-түлік өнімдеріне, аса қажетті тауарларға, тұрғын үй-коммуналдық және ... ... ... ... ... ... делдалдар мен алыпсатарлардың орны ерекше. Бұған Астанаға Өзбекстаннан әкелінген капустаның тұтынушылар үшін 4 есе ... ... ... бола ... ... картоп, көкеніс және жеміс-жидекке, етке, сүтке баға бірнеше еселеніп койылады. Осылайша бағаның көтерілуіне өндіруші емес ... әсер ... ... ... (алыпсатарлар, көтере сатып алушылар және сатушылар) арқылы қалыптасады.
Осыған байланысты мынаны атап етуге болады, инфляция бізде ақшаның молшылығын ғана емес, ... ... ... ... ... ... -- ... инфляциясын" тудырып отыр. Соңғы екі-үш жыл ішінде отынға, ТКШ қызмет көрсетулерінің тарифтеріне ... ... ... жоғарылады. Бір сөзбен айтканда, қазіргі кезде, біздің талдауымызша, инфляция өсуінің негізгі себептері мыналар:
1) "сұраныс инфляциясы" немесе жалпы тауар тапшылығы, ... ... ...
2) ... мен делдалдардың багага келісуі;
3) қызмет көрсету, көлікке, энергияға бағалар мен тарифтердін озық есіп кетуі;
4) ақша массасының молшылығы;
5) ... ... ... қарағанда пайда алуға көбірек ұмтылуы:
6) сауда-сатып алу ұйымдарымен ... ... ... ... ... және ... сауда базарларына жеткізу үшін ауылдық жердерде азық-түлік тауарларын сатып алуды жүзеге асыру ... ...
7) ... ... пікірін ескере отырып, олардың лизингтік негізде тез бұзылатын азық-түлік тауарларын, соның ішінде жеміс-көкөніс өнімдерін тасымалдауға арналған мұздатқыш ... ... ... ... ... алу;
8) ... Республикасының колданыстағы заңнамасына сәйкес-сауда базарлары орналасқан жер учаскелерін жалға беру ... ... ... 9) ауыл ... ... өндіретін шаруашылық жүргізуші субъектілерге санитарлық ережелер мен нормалардың талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... ... бағаның өсуін негізінен делдалдардың немесе монополистердің басымдық көрсетуі ... ... ... өсіп ... атап ... ... ... коса, тамақ өнімдеріне деген сұраныс ұсыныстан басым болып, бәсекенің төмендеуіне өсерін тигізуде. Инфляцияны тежеу ... ... ... мыналар қажет: біріншіден, азық-түлік нарықтарын шұғыл түрде монополиясыздандыруды жүргізу, жедел түрде тауар ... құру және ... (бар ... -- 11 ... ... өзінде тауарлар шектеулі) қажет; екіншіден, өте қажетті тауарлардың тұрақты мониторингін жүзеге асыру және монополияға карсы тексерулердің тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... кешенді шаралар қолдану қажет. Инфляцияның өсуі қоғамдық ұдайы өндірістің тереңде ... ... және ... ... яғни инфляция -- бұл жай ғана аі ... ... ол ... ... ... Осын ... инфляцияны тек ак айналысы заңының бұзылуы реті ғана анықтауға болмайтынын, мұз тамырының теренде жатқанында бұл үдерістің көптеген ... ... ... сұраныс ұсыныс немесе құн заңдары тәуелді екенін білдіреді./14, 5 б./
3 Ақша жүйесін жетілдірудің қиындықтары мен даму ... Ақша ... ... ... ... ... осы ... ақша жүйесі алтын-қағаз және несие ақшаларына бөлінбеген жүйеге негізделген. Олардың ... ұзақ ... бойы ... ... да әрі ұлттық ерекшеліктерге ие болса да, олар көп жағынан бір-біріне ұқсас.
Сонымен қатар, әрбір дамыған елдің осы заманғы ақша ... ... ... ... ... ... тек ... ғана тән ерекшеліктері бар.
АҚШ-тың ақша жүйесі. АҚШ-тың ақша ... ... 1786 жылы ... АҚШ ... ... ... атауы бірқатар еуропалық елдерде айналыста болған күміс толерден шыққан. ... ... - $. Бір ... 100 центке тең. Бүгінгі таңда айналымда 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 ... кұны бар ... мен 1,5, 10, 25, 50 ... кұны бар ... және 1 ... ... ... ақша эмиттенттеріне Қаржы Министрлігі (қазына мекемесі) жэне федералдык резерв жүйесі (ФРЖ) ... ... ... ... 1-ден 10 долларға дейін кұны бар ұсақ купюрлі ақша белгілерін, сондай-ақ 100 долларды шығарады, монеталар күмістен, никелден және мыстан ... ... ... ... купюрдың айрықша белгісіне ондағы дейтін жазу жатады. Қолма-кол ақша ... ... ... ... ФРЖ ... АҚШ-тағы қолма-қол акшасыз ақша эмиссиясы басқа шетелдерге және коммерциялық банктерге жүзеге ... ... ... ... ... ... карточкалар, электрондық ақшалар шығарылады. Экономикалық айналымда қолма-қол ақшасыз ақшаның үлес ... көп әрі бұл үлес ... өсу ... ие. АҚШ-та ақша массасы классикалық ақша-несие саясатының аспаптарымен реттеліп, ... ... ... ашық ... ... ... ... мөлшерлемелерінің өзгерісі, коммерциялық банктер мен несие жинақтаушы мекемелердің міндетті резерв талаптарының ... ақша ... Ақша ... ... ... ... Бұл ақша ... мұндай атаумен XII ғасырдан бастап айналымға енген. 1964 жылы ... ... ... ... шығарылды. XIV ғасырда пайда болып XVIII ғасырдың соңына дейін күміспен бірге айналымда болды, яғни елде биметаллизм жүйесі орнықты.
Ақша жүйесі 1971 ... ... он екі ... ... ... ... болатын. Бұл 1 фунт стерлингтің 240 пенстен тұратынын, ал әрбір жиырма пенстің 1 шиллингті құрайтынын білдіреді. ... ... 1 фунт ... 100 жаңа ... құрайды және айналымда - Англия Банкінің 5, 10, 20, 50 фунт ... құны бар ... ... - 0,5 пенни, 1,5, 10, 20, 50 пен-стер, 1 фунт ... Оның ... ... 5, 10 және 25 ... ... 1, 2 және 5 ... құны бар ескі монеталар сақталған. Қолма-қол ақша (банкнот) эмиссиясының ... ... ... ... ие. Эмиссия мөлшерінің шамасын қазына мекемесі анықтап, парламент ... ... ... ... ... ал ... банктер қолма-қол ақшасыз айналым ақшаларын шығарыды.
Англия Банкі айналымдағы ақша массасын ашық нарықтағы ... ... ... ... міндетті резервтік талаптар секілді ақша-несие саясатының аспаптарымен басқарып, реттейді.
... ... ... Бүгінгі таңда Еуропалық Одақта (ЕО) ақша жүйесі бар. Ол Еуропаның 24 дамыған елі ... ... ... ақша ... ... ... ... ақша жүйесі 2001 жылы кұрылды және евроның ақша ... ... ... ... ... есеп ... ... ретінде енгізілді, ал 2003 жылы қолма-қол ақша айналымына банкноттар мен монеталар түрінде қағаз ақшалар шығарылды.
Ресейдің ақша жүйесі. 1995 жылдың 12 ... ... РФ ... ... жұмыс істейді. Ресейдің ресми ақша бірлігіне рубль жатады. 1 ... 100 ... тең. ... Киев Русь ... ... болған. Ол кезде ақша бірліктері гривна деп, ал, екіге тең бөлінгені рубль деп аталатын. Алтын мен ... ... ... белгіленбеген. Басқа ақша белгілері мен суррогаттардың шығарылуына ... ... ... ... күші бар ақша ... ... ... активтерімен қамтамасыз етілген әрі Ресей Банкінің сөзсіз міндеттемелері болып табылатын ... мен ұсак ... ... ... ... ... ... олардың айналымын ұйымдастырудың және РФ аумағынан оларды алып тастаудың айрықша кұкығы Ресей Банкіне тиесілі. Ресей Банкі мыналарға да ... ... ... және ... банкноттар мен монеталарды тасымалдауға және сақтаута, олардың резервтік қорын құруға; комерциялық ... үшім ... ... ... тасымалдаудың және сақтаудың ережелерін белгілеуге; несие ұйымдары үшін кассалық операцияларды жүргізудің ... ... ... ... есеп ... ... ... мен бірыңгай ережесін белгілеуге.
Ақша жүйесін жетілдірудің шетелдік тәжірибесін зерттеу барысында өнеркәсібі дамыған үш ел - ... ... және ... ақша ... ... осы заманға ақша жүйесінің басқа елдердің ақша жүйесінен көп ... жоқ, ол ... ... ұқсас әрі оған осы заманғы әлемдік ақша жүйесінің жоғарыда аталған белгілері тән. Ол 1995 ... 30 ... ... 2003 ... 1 ... ... мен толықтырулар енгізілген заңына сәйкес жұмыс істейді. Оны осы заңға сәйкес былайша сипаттауға болады:
- ресми ақша өлшеміне (валютаға) 100 ... ... ... ... ... мен ... ресми арақатынасы белгіленбейді;
- қолма-қол ақшаны шығарудың айырықша құқығына Ұлттық банк ие, Қазақстан аумағында олардың айналымын ... және ... ... алу да ... ... ... ... банк бұларды қолма-қол ақшасыз балама алумен банктерге банкноттарды және монеталарды сату формасында жүзеге асырады;
- теңге мен суррогаттардан ... ақша ... ... ... ... ... ... күші бар ақша түрлеріне банктің барлық активтерімен қамтамасыз етілген әрі ҚР Ұлттық банктің сөзсіз міндеттемелері болып ... ... мен ұсақ ... ... ... айта кету керек, 1994-1998 жылдары теңге көп құнсызданды, осының нәтижесінде ұсақ монеталар айналымнан мүлдем шығып қалады әрі олар айналымда жоқ.
ҚР ... банк ... мен ... ... ... ... номиналдық құрамын, өрнектің сызбасының формаларын бекітті. Банкноттар мен монеталардың аталмыш сипаттамалары баспасөзде жарияланды.
Ұлттық банк айналымға шығарған банкноттар мен ... ... ... ... бойынша ҚР бүкіл аумағында олардың көрсетілуі құны бойынша міндетті түрде қабылданды, сондай-ақ банк шоттарына ... ... үшін және ақша ... үшін ... ... құны бойынша міндетті түрде қабылданады, шектеусіз айырбасталады және ҚР барлық банктерінде айырбасталады.
Қазақстандағы ақша жүйесін жетілдіру барысында мындай ... ... ... ақша ... ... және ... ... алу Ұлттық банктің қызметіне жатады. Ұлттық банк бұларды қолма-қол ақшасыз балама алумен банктерге банкноттарды және монеталарды сату ... ... ... ... банк банктер мен олардың клиенттеріне жаппай қызмет көрсетулерді ұйымдастырады.
Ұлттық ақша - теңге енгізілген алғашқы ... ... ... қайта құруды тездету, инфляцияны төмендету, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу, төлем балансының тепе - теңдігін және ұлттық валютаның ... ... ету алға ... Осы мақсатта Үкімет пен Ұлттық банк қатаң макроэкономикалық саясат жүргізу бағытын ұстанды, бұған бюджет тапшылығын азайту және ... ... ... ... Ақшаның режимдік ырықтандыру дүниежүзілік стандарттарға жету жолында аса маңызды қадам болып табылады.
3.2 Қазақстан Республикасының ұлттық ақша тұрақтылығын дамыту жолдары
2004 ... 1 ... ... ... ... ... ... және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі барлық функциялары дербес мемлекеттік органға - ... ... ... ... және ... ... ... мен қадағалау агенттігіне берілді. Әлемдік практика көрсеткендей, мұндай қадағалау және реттеу ұйымы қаржы секторын дамыту үшін неғұрлым тиімді.
Өз ... ... ... ... ... бағалардың тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады, оны орындау үшін оған мынадай міндеттер жүктелген: мемлекеттің ақша - ... ... ... және ... ... ... жұмыс істеуін қамтамасыз ету; валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру; қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесу.
Ұлттық ... ... ... мен ... ... ... ... етілген еуростандарттарға өтуді және инфляциялық таргеттеу қағидаттарын дәл көрсетеді.
Қазақстанда өзгермелі айырбас бағамының режимі енгізілуіне ... ... банк ... ... ... түрде қатаң басқаруды жүзеге асырмайды. Ұлттық банктің валюта нарығында мақсаты теңгенің бағамын, қандай да болмасын ... ... ... ... ... теңгеге қатысты құны өзгеруінің күрт ауытқулары болып табылады.
Банк жүйесі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ол бірнеше рет реформалаудан кейін оның ең ... ... және ... ... ... ... Банк жүйесі реформалаудың бағлдарламасында банктердің халықаралық стандарттауға өту міндетті айқындалды. 2003 жылдан бастап Қазақстанның барлық банктері қаржылық есептіліктің халықаралық ... ... ... ... ... табысты реформалау жеткілікті түрде тұрақты банк жүйесін құруға мүмкіндік берді. Халықаралық ұйымдардың бағалауынша, қазіргі ... банк ... ТМД ... ... ең ... ... болып табылады. 2008 жылғы 1 қаңтарда банктердің жиынтық меншікті дамыған болып ... ... ... 3,3 ... теңге (16,8 млрд. АҚШ долларын) құрады. Банктер активтерінің 59% - на жуығы экономикаға кредиттер түрінде орналастырған.
Өз кезегінде, халықтың банк ... ... ... ... ... ... жоғары өсу қарқындарына себепші болып отыр. Соңғы 5 жылда банк жүйесіндегі депозиттер 3,9 есе өсті және 1 ... 7,4 ... АҚШ ... ... ЖІӨ - ге 20,7 % ... Осы ... халықтың салымдары 5,2 есе 3 млрд. АҚШ долларына ... ... ... ... ... қаржы жүйесінің мақтанышы болып табылады, оған бұрынғы кеңестік аймақта ұқсас жүйе жоқ. Қазіргі уақытта жинақтаушы зейнетақы қорлары ірі институционалдық инвесторларға ... ... ... қорларындағы инфляция деңгейін ескере отырып, барлық міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді. Соңғы жылдары қалыптасқан ... ... ... ... ... ... өсу үшін алғышарттар жасады.
Бағалы қағаздар нарығы 1994 ... ... ... ... ол кезде Қаржы министрлігі бюджеттің тапшылығын қаржыландырудың инфляциялық емес нысандарына көше бастады және бағалы қағаздар шығару арқылы ішкі ... алып ... ... ... жылы ... мерзімді мемлекеттік бағалы қағаздардың нарығы толығымен қалыптасты. Алғашқы орташа ... ... ... 1997 жылы ... 2000 - 2001 ... ... мерзімі 10 жылға дейінгі бағалы қағаздарды шығару реттелді.
Республикаға инвестициялық класс рейтингін беру ... ... ... ... тану болды. 2004 жылғы 27 қазанда Fitch Ratings ... ... ... ... ... міндеттемелер бойынша Қазақстаннның ұзақ мерзімді рейтингін - дан - ге ... ... ... ... ... ... , деп атап өтті.
Ақша - несие саясаты ұзақ мерзімді кезеңде баға ... ... ... ... ... ... ... ететіні жалпыға мәлім. Баға тұрақтылығы орын алған кезде ресурстар ... ... ... ... ... ... салу ынталандырылады, әлеуметтік тұрақтылыққа қолдау жасалады, халықтың жинақ ақшасы жылдам жиналады.
Осыған байланысты Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... ... төмендету міндетін қояды және ақша - кредит саясатын жүргізген кезде инфляциялық таргеттеу қағидаттарына ... ... ... ...
Ақшаның режимді ырықтандыру дүниежүзілік стандарттарға жету жолында аса маңызды қадам болып табылады. 2007 жылы теңгенің толық айырбасталуына, яғни ... ... ... операциялар бойынша ғана емес, капитал қозғалысымен байланысты операциялар бойынша да ... қол ... 2010 жылы 1 мың ... жаңа ... енгізілді.
Қазақстанның көптеген іскер әріптес елдері өздерінің ұлттық валюталарын аса жоғары мөлшерде құнсыздандырды. 2008 жылдың басынан 2009 ... ... ... ... ... қарағандағы құнсыздануы 25 пайыздан 50 пайызға дейінгі шаманы қамтыды.
Бірқатар мемлекеттерде, әсіресе, ұлттық валюталардың бағамын реттетуге араласпайтын мемлекеттерде де құнсыздану ... ... Бұл 25-40 ... ... ... ... ... бұдан да гөрі құнсыздандыру Қазақстанның экспорттық тауарларының бәсекелестікке қабілеттірек болуын қамтамасыз етер еді. Ал ... ... ... - ... экономиканың негізгі локомотиві. Өйткені біздің ішкі жалпы өнімімізде экспорттық тауар өндірісінің салмағы басым. Сондықтан да олар үшін теңгенің бұдан да гөрі ... ... ... ... ... осы пайдалар экспорттаушы өндірістен түсетін бюджет кірісін молайтатынын да ... ... бола ... да, ел ... ... саласын естен шығаруға болмайтын еді. Мәселен, импортқа тәуелді саламыз да бар ғой. Бұлар үшін девальвация мөлшерін соншалықты ... ... ... ... ... еді. Оның үстіне қаржы саласының да жағдайы белгілі.
Қаржы жүйесінің сыртқы қарыздары баршылық екені ешкімге ... сыр ... Ал ол ... валюта күйінде болды. Егер біз девальвацияны 50 пайыздық мөлшерде жүргізген болсақ, онда ... ... ... қайтара алмау қаупін бастан кешуге тиіс болады. Міне, осылардың бәрін салмақтай келе, әрі-берісі 5 теңгеден аспайтын 150 теңгелік ... ... ... ... Бұл - қай жаққа да болса зияны аз, ... ел ... ... мол ең ... жол. Тіпті мұнай баррелінің бағасы қазіргідей 40-46 доллар көлемін сақтағанның өзінде бұдан былай теңге девальвациясын жасап жатудың қажеті болмайды. ... ... ... ... бірі ... 2007 ... ... айында-ақ сезіне бастағанына қарамастан Қазақстан де - валь - ва - ... ... ... кейін жүргізіп отыр. Әлемдік дағ - да - ... ... ... ... - стан ... ... жағ - дай - ын - да ... біл - ді. Уақыттан ұту өзге елдердегі (Украина, Ре - сей, ... ... ... сценарийлерін бағалай отырып, әлемдегі жаңа ахуал - ды ескеруге, сөйтіп, ұтымды жол - ды таңдауға мүмкіндік ... ... ... де ... ... де - вальвация жүр - гі - зетін сәт туып отыр. Ол бірінші кезекте көршілес Ресей мен ... алып ... өз өн - ді - ... ... үшін рубль мен юаньнің де - валь - вациялануы жүруіне байланысты туындап отыр.
Өткен жылдың соңында Ресей өкіметі рубльді девальвациялау ту - ралы ... ... Цен - тро - банк пен ... бұл сценарийден үлкен үміт күтіп, жағдайдың бұлайша өріс алуы ... - тау - шы ... табы - сын және ... ... өн - ... ... ... сұранысты ұл - ғайтады деп есептейді. Ресей са - рап - ... ... егер ел ... рубль - дің құнсыз - дануы - нан бас тартса, ол ... ... - ка - дағы ... тен - ден - цияларды тереңде - тіп, оның өзі экс - порт - қа бағытталған өнеркәсіптің күшті ... - ция - ға ... ... ... еді.
Сарапшылардың пайымдауынша, Үкімет, Ұлт - тық банк және ... қа - ... ... елдегі экономи - ка - лық және ... ... бақы - ... ... ... сол ... де - ... - ция туралы шешімді де ел үшін өте тиімді сәтте қабылдады. ... ... 4 ... бас - тап ... банк ... бұрынғы ай - қын емес дәлізде ұстап тұру жолын өз - ... және ... ... жаңа айырбас бағамының жаңа деңгейін объек - тивті ... деп ... ... ... ... - ның дәлізі шамамен бір доллар үшін 150 теңге деңгейінде, плюс-минус 3 пайыз немесе 5 теңге өзгеріспен, болады деп ... ... ... ... өзге мемлекеттерден гөрі ұзағырақ сақтады, ол аза - мат - тар - дың әлемдік дағдарыстың алғашқы соқ - қысын өз ... аз ғана ... ... оты - рып ... алуына жағдай жасады.
Валютаның тұрақ - ты - лығы ... бір ... жыл - ға ... ... ... ... саясат - ол ерекше әлемдік жетістік, деп санайды мамандар.
Тұтастай алғанда, бағаның тұрақтылығына, яғни инфляцияның ... және ... ... қол ... ... ақша - ... ... қаржы нарығының тұрақтылығын сақтауға ықпал ететін болады.
Теңгені енгізу ... алда ... ... ... - оның ... мен ... ... алу қабілетін қамтамасыз ету, оны болашақта конверсиялану қабілеті бар валютаға ... Ол үшін ең ... ... ... ... ... ... бар экономикаға айналдыру, ал валюта - қаржы жүйесін сыртқы сауда мен валюта несиелік қатынастардың халықаралық стандартына ... ... құру ... ұлттық ақша теңгені енгізу, тәуелсіз мемлекеттің барлық атрибуттарын қалыптастырудың соңғы маңызы бар. ... ... ... алда ... ... міндет - оның тұрақтылығы мен жоғары сатып алу қабілетін қамтамасыз ету, оны ... ... ... ... ... теңгені тауарлармен, алтын - алмас ... ... ... ету, оны ... ... ... отыру басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Теңгенің енгізілуі республиканың экономикалық және ... - ... ... әсер ... ... сол ... ... шықпауы, бұрын қалыптасқан экономикалық кеңістікті және оның шаруашылықтық байланыстарын сақтау мақсатында ... ... ... ... - ... ... ... реформаның міндеттерін шешудің өзіндік ерекшелігі бар болып табылады.
Ақшаның айырбас курстары әрдайым өзгеріп отырады, оның өзі валютаның сұраным мен ... ... ... ... ... енгізу мүлдем жаңа міндеттердің пайда болуына алып келді. Негізгі міндеттердің бірі теңгенің төлемдік ... ... және ... ... ... ... ... болды. Осы бағытта қабылданған шаралар: экспорттық және импорттық баж салықтарына, кедендік төлемдерге ақы төлеуге теңгемен аудару, шетел валютасымен бөлшек ... ... салу ... ... ... елге ... капиталы әкелінуінің өсуіне, отандық ірі инвесторлардың (зейнетақы қорлары сияқты) пайда болуына қарай ұлттық валюта сияқты ақша ... да ... ... ... қатар ұлттық ақшаға деген сенім жоғарылады.
Ұлттық ақша - теңге енгізілген алғашқы күндерден бастап құрылымдық қайта құруды ... ... ... ... ... ... қол жеткізу, төлем балансының тепе - теңдігін және ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету алға қойылды. Осы ... ... пен ... банк ... ... саясат жүргізу бағытын ұстанды, бұған бюджет тапшылығын азайту және кредиттік өктемдікті шектеу кіреді. Ақшаның режимдік ырықтандыру дүниежүзілік ... жету ... аса ... ... болып табылады. 2007 жылы теңгенің толық айырбасталуына, яғни ұлттық валютаның ағымдағы операциялар бойынша ғана ... ... ... ... операциялар бойынша да айырбасталуына қол жеткізу болжанып отыр. Теңгенің енгізілуі республиканың экономикалық және ... - ... ... әсер етті. Қазақстанның сол уақытқа дейін шықпауы, ... ... ... ... және оның ... ... ... мақсатында болатын.
Қазақстан Республикасының ақша жүйесіне тоқталатын болсақ, 1992-1993 жж. егемен ... ... өз ... ... ... орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей орталық банкінің 1961 - 1992 жылдардағы банкноталарының айналыстан ... ... ... ... ... ... ... қауырт өсіп, соның салдарынан тауарлар бағасы жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.
1993 ж. 12 қарашасында ... ... ... ... ... шығарды.1993 ж. 15 қарашада сағат 8 - де ... ... ... ... - ... - енгізілді;
Сонымен, Қазақстан теңгесі міне он жылдан ... ... ... төлем құралы болып келеді. Ол еркін айырбасталатын валюталарға шектеусіз айырбасталады.Республикада ұлттық валюта теңгені енгізу, тәуелсіз мемлекеттің ... ... ... ... ... бар. Теңгені енгізуге байланысты алда тұрған басты міндет - оның ... мен ... ... алу ... ... ету, оны болашақта валютаға айналдыру. Қазіргі таңда, теңгені ... ... - ... ... ... қамтамасыз ету, оны қажетті деңгейде ұстап отыру басты міндеттерінің бірі ... ... ... енгізу мүлдем жаңа міндеттердің пайда болуына алып келді. Негізгі міндеттердің бірі теңгенің төлемдік функциясын күшейту және ұлттық валютаға ... ... ... болды. Осы бағытта қабылданған шаралар: экспорттық және импорттық баж салықтарына, кедендік төлемдерге ақы ... ... ... ... валютасымен бөлшек саудаға тыйым салу болды. Өндірістің дамуына, елге шетел капиталы әкелінуінің өсуіне, отандық ірі ... ... ... ... ... ... қарай ұлттық валюта сияқты ақша нарығы да нығая түсті. Сонымен қатар ұлттық ақшаға деген сенім жоғарылады.Теңгенің енгізілуі ... ... және ... - ... жағдайына әсер етті.
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... заң күші бар ... ... Егемен Қазақстан- 2001
2 1997 ж. 28 сәуірде "Қазақстан Республикасындағы вексельдік айналыс туралы", 1997ж. 11 ... ... ... ... ... ... ... кейбір заң актілері(өзгертулер мен толықтырулармен)
3 "Банктік қызмет сұрақтары бойынша ... ... ... заң ... ... мен ... ... туралы" заңдары
4 Көшенова Б. , А - 2000
5 Мамыров Н.К. , Алматы - 2000 ... ... Е.Н. , ... - ... ... Ғ.С. , ... - 2001 ж.
8 Найманбаева С. , Заң және заман, N 9- 2005
9 ... С.С. , ... - 2003 ... ... Ө.Қ., Комягин Б.И. , А -2002
11 Қазақстан Республикасының Заңы , Заң - N 7- ... ... С.Б. , ... - N 1-2004, 19 ... Худяков А.И. Основы теории финансового права. -Алматы, Жеті Жарғы, 1995. -С.224-225.
14 Еспаев С. // ... ... 29 ... ... ... бағасы
Р
D
S
S
D
E
Валюта курсын қою
Шетел валютасының саны
А
1 Сурет. Валюта курсын қою
Шетел валютасының ... ... ... ... саны
А
1 Сурет. Валюта курсын қою

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналысы заңы4 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет
Ақша айналысын басқару және реттеу32 бет
Ақша айналысын басқару және реттеу әдістері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь