Парцелляциялық құбылыстың көркем мәтін тіліндегі лексика-грамматикалық және стилистикалық қолданысы

Жоспар
І. Кіріспе.
ІІ. Негізгі бөлім.
І тарау. Парцелляция құбылысының зерттелуі.
1.1 Парцелляция құбылысының табиғаты.
1.2 Жалпы тіл білімінде зерттелуі.
1.3 Қазақ тіл білімінде зерттелуі.
ІІ тарау. Парцелляциялық құбылыстың көркем мәтін тіліндегі лексика.грамматикалық және стилистикалық қолданысы.
2.1 Парцелляциялық құбылыстың лексика.семантикалық түрлері.
2.2 Парцелляциялық құбылыстың грамматикалық болмысы.
2.3 Парцелляциялық құбылыстың көркем мәтін тіліндегі стилистикалық қолданысы.
ІІІ Қорытынды.
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
V Пайдаланылған көркем әдебиеттер тізімі.
VI Қолданылған жаңа терминдер.
        
        Жоспар
І. Кіріспе.
ІІ. Негізгі бөлім.
І тарау. Парцелляция құбылысының зерттелуі.
1.1 ... ... ... ... тіл білімінде зерттелуі.
1.3 Қазақ тіл білімінде зерттелуі.
ІІ тарау. Парцелляциялық құбылыстың көркем мәтін тіліндегі лексика-
грамматикалық және стилистикалық қолданысы.
2.1 Парцелляциялық құбылыстың лексика-семантикалық ... ... ... грамматикалық болмысы.
2.3 Парцелляциялық құбылыстың көркем мәтін тіліндегі стилистикалық
қолданысы.
ІІІ Қорытынды.
IV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
V Пайдаланылған көркем әдебиеттер тізімі.
VI Қолданылған жаңа ... ... ХХІ ... ... ел ... енген
республикамыздың әлеуметтік - экономикалық, мәдени ... ... ... ... Сол себепті қазақ тіл білімі саласында ... ... ... ... он жыл ... ғана ... зерттеле бастады. Жас зерттеуші филологтардың ғылыми жұмыстарының
тың тақырыптарына айналып сөз болып жүр.
Алайда, бөлшектеуге көнетін ... ... ... өзара байланысы, негізгі ... ... ... ... ... яғни ... грамматикалық,
стилистикалық және коммуникативтік қызметі әлі анықталып ашылмаған.
Р.Сыздықтың «Бұл құбылыс туралы үзілді-кесілді тұжырымдар айту үшін, ... ... ... ... ... ... ... деуі де бұл мәселенің
өзектілігін, маңыздылығын дәлелдейді.
Жұмыстың нысаны. Диплом ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, стильдік және ... ... ... және оларды топтастыру проблемасын ... ... мен ... ... мақсаты көркем мәтін тіліндегі
парцелляция құбылысын әдеби тілдің жеке бір ... ... ... ... өзіндік тілдік, стильдік, типтік үлгілік табиғатын ашу.
Жұмыста осы көрсетілген мақсатқа жету үшін ... ... ... ... оның ... ... ... түсінік бере отырып өзіндік
сипаттамасын, ерекшелігін айқындау.
- тіліміздегі парцелляция ... сөз ете ... оған ... мен ... ... ... парцелляция құбылысында орын алып жүрген кейбір олқылықтар мен
кемшілік мәселелерге тоқталып өз ... ... ... ... ... мақсат пен міндеттерге жетуде
А.Байтұрсынов, М.Балақаев, С.Сауранбаев, Р.Сыздықова, т.б. ... тіл, оның ... ... ... теориялық еңбектерін; орыс
тілінің синтаксисін ... ... ... ... ... және ... ... теориялық және практикалық
еңбектері мен ой-тұжырымдарын, ұсыныстарын қолданып, басты назарға алынды.
Осылармен қоса мектеп ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылды.
Жұмыстың әдістері мен тәсілдері. Зерттеудің мақсаты мен міндетіне қарай
әртүрлі әдістер қолданылды. Олар: ... ... ... топтау,
салыстырудың құрылымдық-типологиялық әдістері. Тілдік ... ... ... және ... ... ... жүргізілді.
Дипломдық жұмыстың жаңалығы. Тіл – тарихи құбылыс. Белгілі бір тарихи
кезең үшін өз терминдері қалыптасады.
Міне, бұрын А.Байтұрсынов «іргелес ... деп ... ұғым ... ... ... ... ... синтаксистік тұтастық деген ұғымдар
туып, тілдік термин ретінде орнықты.
Жалпы тіл ... ... ... ... тіліндегі «parceller»
сөзінен енген. Бұл ұғым қазақша ұсақ бөлшектерге бөлу дегенді білдіреді.
Сондықтан да ... ... деп ... жөн ... бөлшектелген сөйлем әдеби тілге ауызекі сөйлеу тілінің әсерімен енген
құбылыс.
- бөлшектеу барысында негізгі сөйлем мен ... ... ... ... және ... ... ... қосалқылардың санына
қарай екі немес бірнеше фазаларда жеткізілетін біртұтас-айтылыс ... ... ... алғы ... – жай ... ... ... бөліктері арасындағы синтаксистік жағынан ғана ... ... ... да тым ... ... ... сөз ... жай сөйлемдер (сөйлем мүшелері) құрмалас
сөйлем ... ... ... ... маңызы. Диплом жұмысында талдауға түскен мәселелер,
ол бойынша сараланған нәтижелер орта ... ... тілі ... сабақ беру
барысында кеңірек мәлімет беру, меңгертуде мұғалімдерге пайдалы болмақ.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
1. ...... ... ... бір ... Оның өзіндік
тарихы, даму жолы, қалыптасу кезеңдері бар.
2. Парцелляция өзіндік қалыптасқан сөз, термин, синтаксистік құрылымы
бар біртұтас ... Оны ... ...... дамуының кепілі.
3. Парцелляция – жазу, дағдылану арқылы жүзеге асырылады.
Жұмыстың құрылысы. Диплом жұмысы кіріспе, екі тараудан және қорытындыдан
тұрады. ... ... ... тізімі көрсетілген.
Тіл нормасы – тарихи құбылыс. Ол сөйлеу және жазу ... ... ... ... ... орай әр ... тіл ... заңдылықтарын
білдіретін ұғымдар да өзгеше болады. Белгілі бір тарихи кезең үшін өз
терминдері қалыптасады. ... ... ... ... ... ... ұғым қазір басқа ... ... ... ... ... ... ұғымдар туып тілдік орнығып, соңғы кезде өте
қарқынды зерттеліп ... ... ... Бұл ... ... мен жазба
әдеби тілдің бүгінгі кемелденген шағында біріне-бірінің әсерін тиге отырып,
дамуының ... тіл ... ... ... ... грамматикалық жүйесіне
сүйеніп қалыптасады. Ауызекі сөйлеу тілі синтаксисінің жазба тілге жалпы
әсері әртүрлі ... мен ... ... тізбегінің үзіктілігінен,
синтаксистік құрылым компоненттері байланысының әлсіздігінен, құрылымдардың
актуалдануы әрі бөлшектелуінен байқалады.
Міне, сондықтан да қазіргі көркем ... ... ... зерттеп,
сөйлемдерді синтаксистік тұрғыдан талдағанда баяғыдан қалыптасқан сарын мен
тек жай сөйлем салалас құрмалас деп қана ... ... ... ... ... ... ... несинтаксистік,
нестилистикалық деңгейде аша алмайды. Өзара нүктемен ажыратылған ... ... жеке ... қалпында ешқандай синтаксис-единица ретінде
қарастыруға келмейді және жекелеп қарастырғанда да қандай коммуникативтік
ойды жеткізбек болғаны да ... ... ... ... ... жеке ... ... грамматикалық дербестігін сақтағынымен,
контекстегі өзімен байланыстағы басқа сөйлемдердің қатысуымен ғана ашылатын
толық мағынасынан айырылып қалады. ... ... алып ... ... шеге ... ... тыс қалар ма екен. ... ... ... ... Ганс ... осы қасиетімен жаққан
ол.
( І.Жақанов )
Осы мысалдағы бірінші ... ... ... әңгіменің кім туралы
екендігін анқытау мүмкін емес. Ал одан кейін тұрған екі жеке сын есім ... ... ... алып қарастырсақ, олар неге оқшау тұр? Қандай қызмет
атқарып тұр? Кімге, неге ... ... ... тұрғыдан қалай
атаймыз? Деген сұрақтар туады. Міне, осы сауалдарға жауап беру үшін ... ойды ... ... өзара нүктемен ажыратылып, бөлшектелген
сөйлемдер тізбегін, яғни ... ... ... ... ашу
қажеттігі қазіргі қазақ тіл біліміндегі көкейтесті мәселелердің бірі ... тіл ... ... ... ... ... ... енген. Бұл ұғым қазақша ұсақ бөлшектерге бөлу дегенді білдіреді.
Сондықтан да бұл терминді бөлшектелген ... деп ... жөн ... тіл ... бұл ... сөйлемдер жан-жақты зерттеу
объектісіне айналып, көптеген еңбектерге арқау болып, қызу ... ... ... ... ... ... осы ... ғана назарға ілініп, сөз
болып жүр. Алайда, бөлшектелуге ... ... ... ... өзара байланысы, негізгі сөйлемнің шекарасынан
тысқары бөлшектеліп шығарылған парцелляттың, яғни қосалқының ... және ... ... әлі ... ... ... ... т.б. лингвистер тіркесуді өз
алдына дербес синтаксистік категория деп санайды. Соңғы кездері бұл тіркес
конструкция ... ... ... ... ... кең аумақты түсініктен тарлау мағыналы «парцелляция» ... ... Ол ... А.П.Величук салаласа, сабақтаса байланысу
түрі ... ... ал ... А.А.Андриевская,
А.П.Сковородников, Р.Сыздық тілдің ... ... ... ... ... ... құбылысы роман, герман, славян тілдерінде, оның ... ... ... ... ... ... жан-жақты,
өте толық зерттелген болса, қазақ тілінде бұл құбылысқа енді ғана ... ... Тек ... пен ... осы мәселеге арнаған
мақаласында бұл құбылыс қазақ ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды синтаксистік, стилистикалық тұрғыда
зерттеп оқысақ, біз парцелляцияланған ... ... ... ... ... келе ... ... Тек бұл құбылыс арнайы ... ... ... біз әлі ... ... ... оқытқанда
да, оларға талдау жасаған кезде де ертеден қалыптасып қалған бір ... ... ... ... оны ... құрмалас, сабақтас құрмалас дегеннен
шыға алмай жүрміз. Мынандай бір мысал алып ... ... тез ... ап, бар ... Бокинге қарады. Шегір көзі
оқ атады. Тістенген». (З.Шашкин) немесе мынандай мысал ... ... ... ... қоя ... ... ... Аң-таң болып Асқарға
қараймын. Ол үндемейді. Қайта қараймын. Тап өзім. (І.Жақанов).
Міне, бұл екі мысал да бір ой желісімен ... ... ... сөз ... жеке ... тұрады. Біз оларды бұрынғысынша,
қалыптасқан ... тек қана жай ... сөз ... дара ... ... ... сөйлемдерді құрылуынша түрлерге айыруына ден қойып
қарағанда «іргелес сөйлем» деген терминнің бар ... ... ... ... басқа жақындық жоқ сөйлемдер іргелес
делінеді», - деген А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... ... ленгвистер бірдей «парцелляция» деп атап ... ... ... Бұдан парцелляция құбылысын қазақ тілінде ала
бөтен осылай атау ... ... ... тек ... ... ... ... де бұрыннан бар екендігіне көңіл аударылады. Іргелес
сөйлемдерге ... ... ... ... ... деп қарастырылып жүрген осы сөйлемдер ... ... ... «Күн кеш ... Ат ... ... Батыр сасайын деді», - ... ... ... де, ... сөйлемдер арасында кеш уақытта болған уақиғаның жайын ... ... ғана ... бар деп ... ... тек ой ... жанасқаны
болмаса, бастарын қосып тұрған басқа еш нәрсе жоқ, ... ... да ... ... ... ... ... Жазғанда
араларына үлкен тыныс белгісі – нүкте ... (2.300), - ... ... деп ... да осы бір ... өзара нүктемен
бөлінген жеке-жеке, дербес бірнеше сөйлемдерде берілуі. ... ... ... ... ... ... ... сөздерді, сол сияқты
жай сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыратын ... ... ... ... жетектеп, өзіне тәуелді етіп тұру
сияқты байланысу тәсілдерінің анағұрлым берік түрлерінің ... ... ... тек ... ... жақындықтарына қарай бір-
бірімен қабыса, іргелесе байланысу тәсілі болған, сөз бен ... ... ... ... ... ара қатынасы тығыз берік
болмағандықтан, оларда ... ... ... ... болған деген
пікір айтады.
Парцелляция құбылысы мейлінше жан-жақты, толық зерттелді деген ... ... ... ... ... әлі де ара жігі анық ... ... кездеседі. Мысалы, орыс және ... ... ... ... ... ... деп
есептелсе, испан тілінде парцелляцияны оқшаулаудың ең ... ... деп ... бәрі әлі күнге дейін жалпы ... ... ... ... ... ... негізгі (базалық) сөйлем мен
парцелляцияттың (қосалқының) грамматикалық статусының анықталмағандығынан.
Сондықтан да ... ... ... ... туралы
сұрақ та әлі ашық қалып тұр.
Парцелляция мәселесінің тағы бір басы ... ... ... ... ... ... ма, әлде стилистикалық әдіс қатарына
қосылуы ма. Себебі барлық зерттеулерде парцелляция құбылысы деп қана ... әр ... әр ... оның ... жасалу жолдарын, шығу,
таралу тарихын, қолданылу жиілігін, ... ... мен ... ... ... ... оның лингвистиканың қай саласында ... әлі ... ... Өйткені әдеби жазба тілде парцелляция тек
синтаксистік мақсатта - күрделі, шұбалаңқы ... ... ғана ... ... ... да ... жеткізілетін
ойдың семантикалық мағынасына эмотционалдық түрлендіруші ренк қосу үшін де
қолданылады.
«Эмоционалдық синтаксис» деген терминді енгізген француз ғалымы Ш.Балли:
«Сөйлем айтушының ... ойын ... ... оның сол ойға ... ... ... айтылар ойға эмоционалдық көзқарас сөйлемнің ... тағы бір ... ... ... ... ... Біз «күн ... ыстық», «жаңбыр жауып тұр» дегенде фактіні жалаң ... ... ... ... эмоционалдық әсерімізді немесе практикалық
пікірімізді; әр жағдайда «суық», «ыстық», «жаңбыр» деген оймен байланыстыра
өзіміздің ризалығымызды ... ... ... ... ... - ... ... өзі көңіл-
күймен байланысты. Ол көңіл-күйді, ... ... жай ... ... де ол көңіл-күйге байланысты түрленеді, боялады.»
(12.43)
Мына мысалдарға көңіл аударып көрейік:
Әлияның ... сол ... ... от ... ... шығармасына
сәуле түсіргені анық, өйткені сәтсіз махаббат - адамның бүкіл өмір жолына
созылған күй. Ұмытылмас күй. ... ... ... ... ... әуенінен
қуаныш сазы басым. Сондықтан да көңіл түрінде. Сондықтан да мәңгілік.
(М.Мағауин).
Күй ана боп ... Дала боп ... ... қан ... ... (І.Жақанов).
Бұл мысалдарды оқығанда әрбір оқырман оның грамматикалық ... ... ... ... оның бейнелелігіне, көңілді толқытып, жүректі
тебірентер әсерлілігіне бірінші назар аударады. Ал бұл бейнелілік араларына
нүкте қою ... ... яғни ... конструкциялар арқылы
жеткізіліп тұр. Міне, осы ... ... ... да
көркемдегіш құрал қатарына жатқызуға әбден болады.
- Сөйлемнің көлемі мен формасы;
- сөйлемдегі сөздердін орын тәртібі;
- ... ... ... ... ... ... ... мәселелері болып табылады.
Енді осы эмоционалдық синтаксистің бір мәселесі – нүктемен ажыратылатын
сөйлемдердің өзара байланысын қарастырып ... ... ... мен үтір ... ... – паузаның
ұзақтығында. Нүктеге сәйкес келетін пауза кезінде ... ... ... ... тәуелсіздігі артып, бір-бірінен оқшаулана
түседі. Нүктемен ... ... гөрі үтір мен ... ... ... өзара алмасуы жеңілірек болады. Бұл жағдайда бір-
біріне тек жанасып тұрып логикалық байланыста ... жай ... ... ... деп атауға болады. Нүктемен ажыратылған
сөйлемдерде де үтір мен ... ... ... ... ... ... сызақ не қиысу, не меңгеру түріндегі
семантикалық ... ... ... Үтір мен ... ... өте тығыз байланыста болатыны айқындалды. ... ... ... және ... ... синтаксистік түрде емес, тек
семантикадан туындайды. Әр фраза жеке ойды ... ... ... ... ... ... ... мен аяқталған сөйлем ... Бұл ... ... ... сөйлемдердің орны бөлек. Оларда
бағыныңқылық қатынас сөйлемдердің бір ... ... ... ... ... ... байланыста бола тұрып, нүктемен ажыратылатын
күрделі синтаксистік бірлестіктің ... бір ... ... яғни ... ... ... конструкциялар
нүктеден кейін сөйлемнің оқшауланған мүшесі түрінде немесе жалғаулық
шылаулар ... ... ... ... яки ... құрмалас
сөйлемдер түрінде келеді. Қосымша конструкциялар алдыңғы аяқталған сөйлемге
қосымша ой-пікір үстейді. Қосымша ... ... ... ... логикалық байланыста, бағынышта, тәуелділікте болады. Бұл
байланысқа нүкте кедергі болмайды. ... ... ... ... ... ... ... фактіден (істен) кейінгі»
қосымша дейді.
Академиктер Л.В.Щерба мен ... ... ... байланыстырушылық функциясы жайлы айтқан. Қосымша мен салалас
сөйлем арасындағы ... ... ... ... ... ... тура сөйлеу барысында туатын ... ... ... ... - деп ... «Дәл ... үстінде толықтыру
үшін туатын келесі элемент» –деп те атайды.
Алдыңғы сөйлеммен логикалық, ... ... ... ... ... сөйлем мағына жағынан емес, тек қалыптан тыс форма
жағынан ерекшеленеді, оқшауланады. ... тыс ... ... ... ... жатпайтын әр конструкция қалыпты грамматикалық құрылымның шегін
бұзып тұрған жағдай ерекше ... ... ... тәртібінің бұзылуы тындаушының зейінің, назарын
ынталандырып, жандандырады, ал ... ... ... оны
самарқаулыққа түсіріп, ой ақылын жалқауландырады».
Қосымша конструкциялар әдеби тілде ауызекі тілден пайда ... ... ... ойда құрау аяқталған сәтте, айтылған ойға үстеме
түрінде туындайды да ... ... ... ойды ... ... Әрине,
кейінгі ой жеке сөйлем түрінде берілгендіктен, оның алдыңғы сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... гөрі әлсіздеу
әрі бейтараптау. Қосымша конструкциялар қай ... ... ... ... ... ... ... сақтайды. Осындай «үзік
немесе дараланған, оқшауланған сөйлемдер қазіргі ... ... ... ... ... сөйлемдер әдетте шығарма
кейіпкерінің көтеріңкі немесе толқулы, абыржулы көңіл күйін ... жиі ... ... бұл әнге құмармын! Ынтықпын! (І.Жақанов)
Сен мені еш уақытта мұндай қасірет үстінде көрмеуге тиіссің, Айнаш. Сен
әлі ... ... ... Мөп-мөлдір армансың. Жарқыраған үміт жұлдызысың.
(І.Жақанов).
Бұл жігіт өлуі керек! Бүгін! Қазір! Дәл осы арада! (І.Есенберлин). Тірес
конструкциялар түрлі сөйлемнің әр мүшесі ... ... ... ... ... да, ... фразаны аяқтайтын нүктеден кейін басталатын тіркес
конструкциялар өз ... жаңа ... ... ... ... ... ... тіркес конструциялар алдында
айтылған ойды толықтыру, анықтау ... ... ... ... ... білдіреді. Автор тіркес қонструкцияны ол жанасып тұрған бір
мүшені ... үшін ... ... жоқ мүше ... ... анықтама беру үшін сөйлемнің жоқ мүшесінің орнын толтыруға
қолданады.
І тарау. Парцелляция құбылысының зерттелуі мен ... ... ... бұрын тілдегі бұл ... ... ... ... ... ... ... келген. Соңғы 10-15 жылдың ішінде бір феномен осы ... ... ... жүр. ... да олар ... бір дәрежеде синоним
болып келді. Бірақ бұл ... мен ... ... ... ... тарлығына, тілдің осы екі фактісінің толық
ашылып, анықталмағанынан болып отыр.
Ғылыми ... ... ... ... ... ... ... С.Е.Крючковтардың еңбектері арқау болды. Олар өз
еңбектерінде қосымша тіркестердің синтаксистік ... ... ... белгілерін тұжырымдап шығарды.
1. Психологиялық белгісі «аяқ астында, табан аузында, кенет, оқыс ... ... ... ... ... ... - ... элемент - қосымшаның – ойды айтып болған ... ... ... ... туындауы.
2. Экспресивтік – семантикалық белгісі. Қосымша тіркестердің бұл
жағдайында «бөлшектер ... ... бір ... логика жағынан
біртұтастыққа сыймайды. Бұл кезде «субьективтік ... ... ... иірімдері синтаксистік құрылымның
қалыпты ... ... ... ... ... мен
стилистикалық қолданыс арасында алшақтық пен үйлеспеушілік ... ... ... Бұл жағдайда қосымша тіркес ... ... орыс тілі ... ... ... іс ... тіркес ой-санада сөйлеу барысында туындаған қосымша ойды
жеткізуші, толықтырушы болып ... ... ... ... ... ауызекі орыс тілі жайлы айтқан. Бірақ іс
жүзінде қосымша тіркес ... ... ... ... ... осы ... ... орыс әдеби тіліне, ең
алдымен жазбаша тілге қатысты айтылып жүр.
Ауызекі сөйлеу тілі мен жазбаша ... ... ... ... ... ... негізгі белгісі, ерекшелігі болып саналатын
«аяқ асты ... ... ... ... ... оның ... ... фактілерін ғана бейнелейді.
В.В.Виноградовтың еңбектерінде де қосымша тіркестің осы ... ... ... ... тіркесті негізінен грамматикалық құбылыс
емес, стилистикалық әдіс ретінде қарастырды. Бұл ... ... ... ... ... ой ... мен мысалдарын
талдағанда В.В.Виноградовтың қосымша тіркесті тілде ... ... ... бар стилистикалық әдіс, семантикалық-стилистикалық
категория деп қарастыратына еш күмән қылмайды. В.В.Виноградов бұл еңбегінде
қосымша ... ... ... белгілерін емес, композициялық
«монтаж» бен текстегі ... ... ... ... (құрылым
біртұтастығының принципі) анықтауға тырысады.
В.В.Виноградов: «Пушкин стилінде жалғаулық шылаулар кейде байланысудың
алдамшы сигналы болып табылады, ... ... үшін ... шылаудың
болуы мүлде міндетті емес, тек олардың көршілес тұруы, жанасуы маңызды» деп
пайымдайды.
Бірақ тіркесу туралы ... ... ... ... ... ... ... тіркес категориясының шекарасын
айқындап, анықтамасын жасау мүмкін емес.
С.Е.Крючков қосымша ... ... өз ... пікірін жеткізудегі
«қосымша пайымдауды» білдіретін қосымша хабарлама деп тұжырымдап, бұл
байластың маңызын ... ... ... ... ... ... ... қадам жасайды.
Алайда С.Крючковтың еңбегінде де тек осы байланыс түріне тән ... ... ... ... да өте кең, әрі ... ... хабарлама, яғни қосымша пайымдаудың семантикалық
критерийі-қосымша тіркес категориясының аясын шексіз кеңейтіп жібереді. Бұл
еңбегінде қосымша ... ... ... ... және шылау тіркесті
сөйлемдермен қатар салаластық және ... ... ... ... жай ... ... айқын көрінісі болып табылатын шылаусыз байланысқан
сөйлемдер де ... ... ... ... ... ... ... бұл
анықтаманың тұжырымдалу аясы шексіз кең ... ... ... ... да ... ... ұғымға айналған тіркесу туралы кең
түсінік, қазіргі кезде ... деп ... ... құбылысты
синтаксистік және стилистикалық зерттеулердің жеке объектісі ретінде жол
берілмеді. Қосымша тіркес пен ... ... ... шығарушы
Ж.Е.Петрашевскаяның өзі олардың арасындағы айырмашылық тек түрінде деп,
парцелляцияны ... ... бір түрі деп ... ... ... ... ... сөйлемнің синтаксистік құрылысы екі
аспектігі: құрылымдық және функционалдық болып бөлініп қаралған еңбектерде
айқын көрсетілді. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... барабар еместігін,
түр арақатынасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... , ал
тіркесу ыңғайлас, қарсылықты, себеп-салдар т.б ... түрі ... ... бір типіне жататын, яғни сөйлемнің
конструкциялық құбылысы екені ашып көрсетілді. ... ... ... ... ... бір түрі ... ... анықтай бастады. В.К.Покусаенко болса өз еңбегінде парцелляция
мен тіркесу бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... сөзде (речь) сөйлегенде бөлшектеледі, керісінше,
тіркесу ... ... ... ... сөйленісте тұтас бірлік
ретінде беріледі деп пайымдайды.
Орыс тілінде парцелляция құбылысы әр мақалада, әр еңбекте, әр ... әр ... ... талдау жасауға талпыныс болғанымен олар
тек синхроникалық ... еді. ... ... ... не жай ... сөйлемнің әр мүшесіне қатысты, не ... ... ... де ... ... Оған ... ... мен тіркес
құрылымдардың айырмашылығы да ... ... ... тобы ... ... құбылысы бұл тілдерде жазылған өте
ертедегі әдеби ескерткіштерден бастап ХХ ғасырдың екінші жартысына ... ... ... да байқалады.
Сабақтас құрмалас сөйлем деңгейінде ХІІІ-ХҮІІ ғасырдағы ежелгі және ... ... ... қызметінде тек жалғаулықты (понеже, иже, еже, и
ино) себеп салдар бағыныңқы сөйлемдер табылған .
ХҮІІ ғасыр шығармаларында ... ... ... бағыныңқы сөйлемді
парцелляттар кездескен.
Орыс тіліндегі ХҮІІІ ғасыр текстерінде «ибо» және ... что» ... мен ... ... үшін ... «для того чтобы» мақсат
жалғаулығы арқылы енгізілген бағыныңқы сөйлемді парцелляттар ұшырысқан.
Осындай себеп ... ... осы ... ... авторларынан
да табылған.
Парцелляция құбылысының көркем әдебиет тілі мен ... ... ... оған әр ... ... ... ... арналғанымен
қарамай, бұл құбылыс түркі тілдерінде де өте аз, тіпті санаулы ғана еңбекке
арқау болған.
Қазақ тіліндегі парцелляция ... ... бірі ... ... ... ... ... М.Балақаев пен С.Сайрамбаев. Бұл ғалымдар
парцелляция қазақ тіліне орыс ... ... ... аударма
тәжіребиесімен байланысты енген деген пікір ... және ... ... ... ... орыс ... қазақ тіліне
аударылғанда сол қосалқы қалпында берілетін ... да, ... ... еніп ... ... да болатынын атаған. Бұл мақалада авторлар
қосалқа ... ... өз ... ... қалпында синтаксистік
объектіге жатпайтын деп анықтама береді. Осы аталған мақала ... ... ... ... бастамасы болып табылады. Парцелляция
құбылыс қазіргі қазақ тіліне енгізілді. С.Орынбасарованың ғылыми ... осы ... ... ... ... тіліндегі парцелляция құбылысына стилдік тәсіл ретінде назар
аударып, біршама ... ... ... ... «бұл ... бір ... ал тұтас құрмалас сөйлем болса, оның ... ... ... ... деп жатық қазақшалап түсіндіреді. М.Әуезов
шығармасына ... ... жай ... де, «сөгіліп, күзеліп»
берілген құрмаластарда да ... ... ... ... ... ... дер ... көтеріп отырады. Күрделі синтаксистік тұтастыққа
1970 жылы назар аудару қажеттігін атаған болатын. Күрделі ... ... ... ... ... ... парцеллятты
құрылымдар құрылымдық-семантикалық жағынан осы екі синтаксистік тұтастыққы
жақындайды.
Қазіргі татар тіліндегі ... ... ... ... ... ... авторы тіркесуді парцелляцияның
бір көрінісі деп есептейді.
Парцелляция тұрғысынды ... ... ... ... де, сөйлемнің әр мүшесінің бөлшектелу
мүмкіндігінің әр ... ... ... қатар Ю.В.Ванниковтың сөйлем
екі бағытта интенсионалдық және экстенсионалдық бағытта дамитынын мақұлдап,
бірыңғай мүшелер ... яғни ... ... ... ... ... ... дейді, ал сөйлем
құрылысының интенсионалын тұйық синтаксистік қатар деп ... ... ... өрістету бағытындағы мүшелер саны шектеулі дейді.
Сондықтан ... ... ... ... ... элементтер –
бірыңғай мүшелер мен айқындауыш мүшелер, парцелляцияға көбірек, ... да, ... ... мүшелері тұрлаулы мүшелер мен толықтауыш
парцелляцияға сирек ұшырайды деген тұжырымды қолдайды.
Егер ХХ ... ... ... ... ... ... әдебиетте парцелляция
өте сирек қолданылса, қазіргі кезде, татар тіліне тән ерекшелікке айналған.
Қазіргі парцелляция кейіпкерлер сөзінде де, ... ... ... ... ... ... де сөйлемнің барлық ... ... ... ... кері ... ... ... құбылыстың көркем мәтін тіліндегі стилистикалық
қолданысы.
Роман тобы тілдерінің ... ... ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... басында өте кеңінен қолданыла
бастаған. Испан тіліндегі парцелляция құбылысын ... ... ... ... ... ... тобы ... тарихына да шолу жасаған. Парцелляция құбылысын славян
тілдерімен ... ... ... тілдерінде ХІІ ғасырдан бастап олар әрекет
етіп келе ... ХХ ... ... ... ... ... өн бойында
қалыптасып, орныққан тарихи құбылыс екенін Е.В.Литвиненко өзінің докторлық
зерттеулерінде толығынан дәлелдеп шыққан. Бұл құбылыс ... ... ... де, ... баяндау тіркесінде де ... ... ... ... ... аталған барлық
тілдердің бүкіл кезеңдерінде бірдей ... ... ... ... бар ... сипаты. Автордың баяндау тексіндегі парцелляция басқа
тілдерде ХХ ғасырдың ... ... ... ал ... тобы тілдерінде ХХ
ғасырдың басына дейін, негізінен ХІ-ХVIIIғасырларда кеңінен ... ... ... мол аса күрделі ... ... ... ХХ ғасырда, әсіресе оның екінші
жартысында парцелляция құбылысының ... ...... Бұл
кезеңде автордың баяндау тексіне ауызекі ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем деңгейіндегі
парцелляция испан, партугал, француз, итальян, ... ... ... ең ерте ... ... ... ... және славян тобы тілдерінің олар әрекет еткен ХІІ ғасырдан
ХХ ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... сөйлемдер құрылысы үлгілерінің бір тектілігі) олардың ... ... ... де, ... да кейбір спецификациялық
ерекшеліктер бар. Роман ... ... ... және славян
тілдерінде парцелляттар саны аз. Роман және ... тобы ... ... ... ... арқылы енгізілген сөйлемдер
қолданылса, герман тобы тілдерінде себеп-салдар салаластық ... ... ... ... ... ... деңгейіндегі
парцелляцияның дамуы әрқашан тек өрлеуде болған жоқ. ... ... де ... ... тобы ... ... ... ХVII ғасырда,
португал және испан тілдерінде ХVIIІ ғасырда. ХІХ – ХХ ... ... ... ... ... және ... ... бәрінде
парцелляция сирек әрі кейбір авторларда ғана ұшырасады. Бұл автордың
болжауы бойынша, ... ... ... осы ... ... ... қысқартуға бет бұрғандықтан болса керек. ХІІІ-ХVIIІ ғасыр
тілдеріне соншалықты тән күрделі синтаксистік ... ... ... ... ХІХ-ХХ ғасыр басының авторлары күрделі сөйлемдерді, тіпті
күрделенген құрылымдарды аса қолайсыз, шұбалаңқы деп ... ... ... ... ... ... енуі бұл кезеңде әлі жеткілікті
бірізділікке ... ... ... сөйлем мүшелі парцелляттар ХХ ғасырдың ... ... ... тілдерінде ХХ ғасырдың басына дейін бірен-саран
мысалдардан ... ... ... ... ХХ ғасырдың екінші
жартысынан, герман тілдерінде ХХ ғасырдың басынан күрделі сөйлем ... жай ... ... де парцелляция қазіргі проза тілінің синтаксистік-
стилистикалық тенденциясына айналды. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ... кем түспейді, кейбір авторларда
бөлшектелген сөйлем мүшелері ... ... ... ... ... мен ... конструкциялар
арасындағы айырмашылықтарды өзінше анықтауға тырысады. Парцелляттар деген
өзіне базалық болып саналатын ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық байланысын үзбеген
құрылым.
Синтаксистік байланыстың сақталатынын парцелляттар базалық сөйлем
құрамына ... ... ... ... өзгеріске түспей-ақ
базалық сөйлемнің басқа компоненттерімен толық мәнді мүшесі ретінде
синтаксистік ... ... ... ... - өздері тек семантикалық жағынан ... ... ... ... ... ... ... мен толық сөйлем арасында синтаксистік байланыс болмайды. Мұны
толымсыз құрылымды тіркес конструкцияларды толымды сөйлем ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Кіргізетін жағдайда дербес ... ... ... ... Ал ... ... мүше не ... элемент ретінде енгізілсе, олар толық
сөйлемнің басқа ешбір мүшесімен синтаксистік қатынасқа ... ... ... ... ... ... парцелляттар сөйлем
деңгейіне жатқызылса, толымсыз құрылымды тіркес конструкциялар ... ... ... ... толымды сөйлеммен қосылып
күрделі синтаксистік тұтастық құрайды.
Мұнымен қоса еңбекте бөлшектелген құрылымдардың үлгілері берілген. Олар
жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... Айырмашылықтары тек әр үлгінің қолданылу жиілігі мен
варианттарының өзгешіліктерінде ғана.
Жалпы алғанда, біз парцелляцияны жазбаша әдеби ... ... ... ... ... ... ... нүктемен
ажыратылатын, интонациямен оңашаланатын бөліктерге бөлшектелу тәсілі деп
түсінеміз.
Парцелляция құбылысын зерттеп жүрген лингвистердің түгелге жуығы негізге
алып, одан әрі ... ... ... ... ... ... ... яғни біртұтас синтаксистік ... бір не ... ... ... ... ... айтылуы.
Н.С.Валгина ауызекі тілден жазба тілге ауысқан құбылыс ретінде ұзақ
пауза – нүктеден ... ... тек ... ... байланысатын тіркес
конструкциялар (присоединение) парцелляция (расчленение) деп анықталатынын
айтса, Р.П. ... ... ... жеке ... бас ... арқасында әр парцелляцияланған бөлікті айтылыстың актуалды
элементіне ... ... ... - деп ... таптың. Алдың алатыныңды. Тобылға жүресің. Тап ертең жүресің!
(С.Сматаев).
Аршагүл-ау! Сүйіншімді бер! Жоламан тірі екен! (С.Сматаев) ... ... ... ... ... аударту, просадикалық ерекшелудің
өзгеше түрі ретінде «ситуацияға шұғыл ендіру үшін ерекшелеу» деп ... біз ... ... ... ... ... негізгі
белгісі нүкте болып табылады. Леп белгісі мен сұрау белгісі де осы қызметті
атқара алады.
Көп ұзамай Есіл мен Ертістің аралығын ... ... ... ...... ... жоқ па? ... тұмауға… дизентерияға. Әйтеуір ... ... ... тілдің әдісі болып табылатын парцелляцияның негізінде
ауызекі сөйлеу тілінің дамуына еліктеу жатады. ... ... ... ала ... ... ... формула бойынша емес, ойдың
ағымына қарай құралады.
Парцелляцияланған конструкция базалық не толық ... ... яғни ... емес ... бөлшектеледі. Лингвистикалық
әдебиеттерде сөйлем мүшесі не құрмалас сөйлемнің бөлігі ... ... ... яғни ... ... ... ажыратылған толық не
базалық құрымдарға қатысы жағынан да (тұтас құрылымды ... ... ... ... не ... құрылымға толық емес құрылымды
біріктіру нәтижесінде пайда болған тіркес), грамматикалық статус жағынан ... ... ... ... ... ... бөлшегі, дербес синтагма,
дербес фраза деп) мүлде әр түрлі анықталады.
Толық емес құрылым, яғни ... ... ... ... түрліше тұжырымдайды. Дегенмен, беріліп жүрген
анықтамаларды екі топқа бөлуге ... ... ... дербес жеке сөйлем не басқа ... ... ғана ... анықталып, сөйлем дәрежесіне көтерілетін
толымсыз сөйлем деген анықтамаларды жатқызуға болады. (Кобзев, Звягинцев)
Парцелляттарға А.А.Виноградов берген ... да осы ... ... сияқты. А.А.Виноградовтың анықтамасы бойынша, парцелляттар өзінің
алдындағы автосемантикалық хабарлама мен бірігіп, бірыңғай ... ... ... ... сөйлемнен жоғарырақ деңгейдегі
единацаның, «ерекше коммуникативтік тұтастықтың» қызметін, ... ... ... Осы тарауда біз анықтағандай, сөйлемнен
күрделірек единица бірнеше сөйлемнен тұратын күрделі ... ... онда ... ... хабарламаны да сенсимантикалық
(көмекші) айтылысты да жеке, дербес сөйлем деп бағалайды. ... ... ... ... да біршама үнедес ... ... ... ... ... қарамастан дербес
сөйлемше құрылған, бір ... ... ... ... ... бүкіл парцелляцияланушы құрылымды сөйлем мен ... ... ... ... ... деп ... топқа жатқызылатын анықтамалар бойынша – парцелляттар-сөйлемнің
жеке ... не ... ... бар және ... айтылыстың ақпараттық
жүктемесін иеленген сөз тіркесі бөлшегі (грамматика)
- сөйлемнің формасы ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, бір сөйлемнің интонациялық және
предикативтік жағынан тәуелді емес бөлігі. (Илия).
- ... ... ... ... ... ... ... бар бөлігі.
(Гвоздев).
- дербес синтагмалар (Андриевская).
- толық құрылыммен бірігіп тұтас айтылыс, ... ... ... ... (Ванников).
Бұл топтағы анықтамаларға қарағанда барлық лингвистер парцелляттар
сөйлемнің ... ... ... ... де, парцеллят дербес айтылыс түзе
ме - әлде ... және ... ...... ... ... текстегі нүкте белгісі) тек фразалық шекара ма, айтылыс бүкіл
парцелляцияланушы сөйлемге пара - пар ма, ... ... ... ... толымсыз сөйлемдер қосылып бір айтылыс түзе ме деген пікір ... ... ... айтылыс күрделі синтаксистік тұтастық туралы
анықтамаларды пайымдап, әдеби шығармалардан жинақтаған мысалдарды зерттеп,
саралай келіп, біз осы ... ... ... ... ... ең дұрыс
тұжырым деген байламға тоқтадық. Сонымен, біздіңше, парцеллят ... ... және ... ... ... ... болғандықтан, онымен бірігіп, сөйлемдердің барлық компонентетті
арасындағы синтаксистік ... ... ... біртұтас
айтылыс түзеді. Басқаша айтқанда, парцеллят дегеніміз – біртұтас ... ... ... ... бөлініп, шыққан құрылымдық компоненті.
Парцелляция мен оңашаланған айқындауыштың тікелей байланысы, дәлірек
айтқанда парцелляцияны ... ... ... ... ... Әдеби текстерден өзара өте ұқсас құрылымдар бірде оңашаланған
айқындауыш ретінде үтірмен, не ... ... ... ... ... болады.
2). Сөйлем мүшелері не ... ... ... ... ешбір өзгеріс енгізбей-ақ өзінің алдында тұрған толымды сөйлем
структурасына оңашаланған ... ... ... ене ... Себебі
алдыңғы толымды сөйлемнің аяғындағы оның орны «сақтаулы» болады.
Мысалы:
Соның бәрінің соңында кешірім жасайтын қайран халқым-ай. Кеңсіңдер ғой.
(Д.Исабеков).
Қазір бәрі ... ... ... ... ... ... өте көп ... олар алдыңғы толымды сөйлемнің құрамында
тұрса да, оны белгілі ... ... ... ... ... бұзбайтын бірыңғай мүшенің бірі не бірыңғай сөйлемнің бірі ... ... өз ... үйінда, туған топырағында бұл ешқашан мұндай
жалғыздық сезінген ... ... өз ... өз ... ... ... де ... өгейсімейтін. Қайта құлшынып күресетін, ... ... ... ... не оңашаланған бағыныңқы ... ... ... не ... ... ... тұра алатыны сияқты
парцеллят та базалық (негізгі) құрылымның алдында тұра алады.
Мысалы:
Асығыспыз, уақыт жоқ. Белгісіз ... ... ... тез ... ... бірыңғай бағыныңқы сөйлемдер базалық сөйлемнің алдына келгенде
оның біріншісі ... ... ... ... ... нүктемен
ажыратылады да, сөйтіп парцеллятқа айналады.
Жеке сөзді, бағыныңқы сөйлемді толымсыз сөйлемдердің толымдық құрылымдық
алдында тұра алу ... оның ойға ... ... ... соң ол ... ... ... конструкция емес, сөйлемді бөлшектерге бөлшектеу
нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... не коммуникативтік мақсатта сөйлемнің кез келген мүшесінің
дербес синтагма болып оңашалану мүмкіндігі парцелляция құбылысы ... ... ішкі ... тағы да ... ... ... ... мен парцелляцияның арасында айырмашылық бар ма, бар
болса олар қандай деген сауалға жауап берейік.
Нормативтік ... ... ... ... «екі ... пауза
арасында, яғни нүктеден нүктеге дейін, орналасқан текстің бөлігі» ретінде
түсінік береді. ... ... ... ... орын ... ие ... ... ішінде, оның құрамында қалады, ал
парцелляттар өзідеріне ... ... ... шегінен шығып кетеді және
оның құрамына тең дәрежелі мүшесі ретінде ... ... ... ... сөз ... ... ... «қайтарыла» алады.
Еңбекте келтірілген фраза, сөйлем, айтылыс шекараларының ара ... ... ... ... мен парцелляция арасындағы ... ... ... ... интонациялық көрінісі күрделенеді, оның
мелодикасы, айтылу темпі өзгереді, пауза ұзарады.
Ал парцелляция кезінде, бір сөйлем ... ... ... оның
интонациясы жеңілденеді. Жай, қысқа фразалардан тұратын сөйлеудің (речь)
динамикалық үзіктілік әсері туады. Шын ... ... ... айырмашылық болмайды, себебі, парцелляция кезінде ... ... мен ... ... ... байланыс
бұзылмайды және екі құрылымда да ... және ... ... тексте
нүктемен белгіленетін пауза мен бөлінсе де екі не ... ... ... ... айтылатын біртұтас сөйлем құрайды.
Коммуникативтік тұрғыда оңашаланған мүшелі сөйлем мен парцелляцияланған
сөйлем ... ... ... ... жай ... оны талдауды
айтпағанда, сөйлем, оның мүшелерінің орын тәртібі мен ... ... ... ... ... ... Ал ... сөйлеу кезінде
мәтін сөйлем және фразалар ретінде қабылдайды. (Сөйлемнің ... ... ... варианты арасындағысы негізгі айырмашылығы көрінеді). Сондықтан
да, әрине, ... ... ...... суреті бар жалғыз күрделі
сөйлемнен гөрі бірнеше дербес фраза мен берілген сөйлем ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің үлгісі болып
қабылданса, көптеген оңашаланған мүшелері бар ... ... ... ... ... ... болып қабылданады.
Парцелляция құбылысының бір күрделілігі оның ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Айтылыстың тәуелді бөліктері өздері құрамында ... ... ... ... ... ... құбылысында тағы да бір-біріне қарама-қарсы екі позиция:
сөйлеуші және тыңдаушы (сөзді қабылдаушы) біріккен. ... ... ... ... ... тыңдаушы, түсінуші бөлшектелген бүтінді қайта
қалпына келтіріп, біріктіріп, қабылдайды.
Парцелляцияның арқасында, әдеттегі ... ... ... мүшелері мен жеке сөйлемдерді үйілтіп – төгілтпей ... ... ... ... ... кездерде сөздердің синтаксистік
байланысын ұйымдастыру және ... ... ... ... ... мен ... бағыныңқы сөйлемдерді парцелляциялау
арқасында бұл синтаксистік единицалардың әрқайсысының акценттелуімен ... ... ... ... тілі ойды ... және
байланысқан сөйлем түрінде жеткізе алатын ... ... ... ойды ... ... оны түсініп қорытуды жеңілдету үшін,
жеке бөліктер түрінде беруге мәжбүр етеді. Мысалы,
Белгілі суретші – ... Бұл ... мен ... ... шығармалары екі рет жеке көрмеге қойылған. Жас. ... ... ... кең ... әлемде сенімді, түзу жол сызып, ... Алға ... ұзап ... ... тағы бір ... әңгімесін тұп-тура, қолма-қол бастап еді, онысы
Құнанбайдың айтқан сәлемі екен. Сұрап келген деген бір ... сөзі ... ... сөйлем мүшесін не бүкіл сөйлемдерді синтаксистік
жағынан өрістетіп, кеңейтетін толымсыз құрылым – ... жаңа ... ... ... отырған әкенің үлкен, кесел пішіні Абайға жартылай ғана көрінді.
(М.Әуезов)
Одан өзінің оң жағында отырған Бөжейге қадалды. Бірақ Бөжей мен ... жоқ. ... ер ... ... түсер қиын қыстау күн туса… өзгені ... ... ... бидің ат сауырын беріп, ... ... ... тіпті
күмәнданбаған.
Жалғыз томан ғана емес. ... ... ... ... бір ... ғана емес, алдыңғы
барлық бірыңғай мүшелерге не бірыңғай сөйлемге қатысты болады.
Мысалы,
… бүкіл Сібір жұртына тірек болған тайпалы ел ... мен ... ... ... жоқ. ... ... ... жайлауымен қосыла салған.
(М.Мағауин).
Енді терістікке тура ... ... ... ... ... ... үшін жаны күйген жатақтар арлы-берлі алас ұрып шабуылдап, ... ... ... Түк ... ... ... таза ... сипаттары мен мүмкіндіктерінен басқа парцелляция
негізгі функциясының бірі – айтылыстың кейбір бөліктерін ... ... ... Бұл ... бір ... атап өтетін қасиеті ... ... ... ... құрылымдарымен де бірге еркін
қолданады. Мысалы, айтылыстың белгілі бір бөлігін ерекше акценттеу қажет
болса, парцелляция инверсиямен қоса ... осы бала ... ... білмей-ақ қойса екен. Маратым
– менің! (І. ... ... шеге ... ... тыс қалар ма екен. Қазымыр.
Шалдыртпайтын жылпос. Сергек. Комендант ганс Шулерге осы ... ... ... әдісімен атаулы сөйлемнің негізгі сөзін тарату арсында
номинативтің ең ... ... ... бірі ықшамдылығы,
тұжырымдылығы сақталады.
Қайран ауыл! Кіндік кесіп, кір ... ... ... Алыстағы
айбарым. Қысылғанда сиынар қорғаным. Жоқтаушым. (І. Жақанов).
Түн жым-жырт. Жел де жоқ. ... сәл ғана ... ... ... ... айтарсың. Қазақ баласы айтпағанды сен айтарсың ... ... ... алтын терегім. Шөлден шүлен болып туған серегім!
(М.Әуезов)
Жалпы парцелляцияланған конструкцияларды екі ... ... ... ... ... ... ... конструкциялар.
2).Парцелляциясы құрылымдық жағынан қиындатылған конструкциялар.
Парцелляцияны жеңілдететін негізгі шарттар мыналар:
а) ... ... ... ... ... болатын арнайы
сөздің келуі.
ә) парцелляттың салыстырмалы түрдегі грамматикалық дербестігі.
Мысалы,
Сұлтан тобы палауға қарамас та еді. Ет ... қай ... ... Жай ет емес, таңсық құс еті. ... тек ... ... ... суын ... ... ... түрлі бал
татиды. Шәрбәт. ... ... ... ... бері ... Ана көңілі сағынышты еді.
(М.Әуезов)
Ас батпады. Рас, ет өте қатты екен. Түгел шандыр мен ... ... ... ... ... ... ... ойды бірнеше бөлшектелген сөйлемдер арқылы
жеткізу қазақ авторларының көркем шығармаларында бұрыннан қолданылып ... ... ... ... ... ... ... ... осы ... ... ... ... ... Қытқыл жөтел.
(Д.Әбілев).
Жүрегі дүрсілдеп кетті. Бірақ шошынбады. ... мына бір әні тек ... ... ... ғана сыр ... бұл әнге ... ... (І.Жақанов)
О. Тоба! Рас па, өтірік пе? ... Мен ... ... осы ма? ... ... баяғыдан өзгеше ғой. Ия,... иә.. сол. Соның дәл өзі.
Ендншн бұл полонез! ... ... ... осы ... мынаны аңғаруға болады:
бұлар қалай да екі топ сөйлемдерден құралған, себебі алдыңғы сөйлемдерді
әрі сөз тіркесіне, әрі ... ... ... ... ... болады.
Бірінші топтағы әрібр сөйлемнен соң келетін жеке сөйлемдердің
компоненттері деп ... келе ... ... бұл ... ... ... айқындауыштары қызметін ... ... ... топтар басқа айқындауыштардан, бңрңншңден, сөйлемнен тыс оқшау
қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... тарапынан да ерекшеленеді.
Сол сияқты, бұл синтаксистік топтарды әдеттегі толыфмсыз сөйлемдер деп
те тануға болмайды. ... ... ... тұрлаулы мүшелердің
қатысына негізделетіні белгілі. Оның үстіне ол ... ... ... ... де ... ... олар – ... бір емес,
әлденеше рет өз алдына сөйлемдік қасиеті айқын емес алдыңғы ... ... ... ... бір ... Міне, осындай жеке сөзді, сөз
тіркесті, тіпті сөйлемдік дәрежедегі топтардың ... ... ... ... орын алып ... ... ... жеке өзі негізінде тек
диалогта, «Түн. Жымыңдаған жұлдыз» тәрізді ... ... де ... ... олай ... Енді ... ... тілдің синтаксистік
құрылысының өзіндік бір ерекшелігіне ... Олар енді ... тіл ... ... Тіл ғылымында «парцеллят» деп аталатын ондай синтаксистік
бөлшектерді авторлар «қосалқы сөздер» деп ... ... ... ... сөйлемнен қосалқы синтаксистік топтың негізгі айырмашылығы – ... ... ... ... толымсыздығы. Сонда
қосалқы синтаксистік топтар өз алдына ... ... ... ... жата ... категория болып шығады. Ол синтаксистік топтар тек
басқа бір, яғни, алдыңғы ... ... бір ... соны ... ... ретінде қолданылады. Қосалқы сөз ретінде алынатын
жеке сөз де, сөз ... де не ... сол ... ... ... соның ішіндегі жеке бір ... ... ... ... жеке ... сөз ... ... түрде сол өзі қатысты
сөйлемнің (І-ден) біріншіден айырылмас бір бөлшегі ... ... ... тиянақтаушы, үшіншіден, не тұтас сөйлемге не жеке бір
мүшесіне қатыстылығы, ... ... ол ... ... әдеттегі
айқындауыштар сияқты тұлғалық жағынан кейде ұқсас кейде ұқсас еместігін де
ерекшеленеді. Бұған ... ... ... топтар қалайда өзі қатысты
сөйлемнің ажырамас бір бөлігі , ... ... ... олар өз ... ... Сондықтан да алдыңғы сөйлемнен бөліне ... ... ... ... үш ... ... ... тілдік
фактілер дәлелдейді. Ал құрамын сөз санына қарап та ажыратуға ... ... ... ... ... ... стилистикалық қызметін анықтау жеке-
жеке бірнеше еңбекке тақырып бола алады. Себебі, ... ... ... сөз ... ... ... ... зерттегенде бір ... ... Бұл ... ... беру ... осы ... ... мен
болмысын, оның тілдегі қызметі мен ерекшеліктерін, стилистикалық мәнін ... өте ... боп ... ... ... білу үшін алдымен қазақ тілінде әлі ... ... ... ... ... ашып алуымыз ... ... ... тілінде кең қолданылмайтын, бірақ лингвистикамызға
қажетті «айтылыс» түсінігіне анықтама беру. Екіншіден, «айтылыс», ... ... ... тұтастық» түсініктерінің ара жігін ашып нақтылау
проблемасы.
Қазіргі қазақ тілінде парцелляция құбылысы енді ғана ... ... ... ... ... оның ... яғни түрлі
семантикалық-грамматикалық кластарға жататын сөйлем ... ... ... бір ... класқа жататын
парцелляцияланған және ... ... ... мәні мен ... ара ... да ... қажет болып
табылады. Ең негізгі проблема -өзінің ... не ... ... толық
құрылымға тең дәрежелі мүше ретінде нен алатын ... ... ... ... емес құрылымдар – парцелляттардың статусын ... ... ... ... болмысын ажырата
анықтау; сөйлемнің парцелляцияланған мүшелерінің синтаксистік ... ... ... ... ... шешуді біз синтаксистік бірліктердің иеархия
мәселесінен, яғни синтаксистік бірліктердің тілдік деңгейде даму ... ... ара ... бастайық.
Қазақ тілінің лингвистикалық әдебиеттерінде «айтылыс» ұғымына түсінік
берілмейді. ... бұл ... өзі тек қана ... «Тіл ... ... тапқан. Сонымен қатар осы «айтылыс», «сөйлем», «фраза»
ұғымдарын ажырату типтері де ашылмаған.
Фразаға қазақ тілінде мүлде ешқандай анықтама берілмеген. Сонымен, ...... ... ... ... ... ең
кіші дербес единицасы, басқаша айтқанда, бұл нақты ... ... ... ... ... сөйленістің аяқталған бөлігі.
Жазбаша тексте аяқталған фразаны шектемейтін финалдық ... ... ... леп ... ... .... ал ауызшада тиісті интонация
білдіреді. Сөйлемнен фразаның ... оның ... ... да ... ... ... бірі ... сөйлемге біршама нақты анықтама
беріліп, қызметі ... ... ... ... ойды
білдіретін» бір я бірнеше сөздің ... ең ... ... ... ... ... – сөздердің басын құрастырып, біреу айтқан
ой» - деп анықтаған. Ең толымды, әрі тұжырымды анықтама «қазіргі орыс ... ... ... ... ... – хабарлаудың дербес
синтаксистік единицасы, оның мағынасы предикативтік, формасы – синтаксистік
шақтар мен райларды білдіретін ... ... ... ... иеленген ең кіші құрылымдық ... ... та осы ... ... ... ... ең қарапайым мүмкін формасы»-
деп қорытқан.
Тілдік ұғым ... ... ... ... және ... мүлде әр
түрлі бағытта түсіндіреді. Бұл өзі сөйлеу ... кең ... ... ... ... – оның ... – қатынастың реалды единицасы ретінде тіл мен сөйлеудің бірлігін
көрсетеді. Ю.В.Ванниковтың тілдік материалды талдағанда сөйлем мен фразадан
бөлек ерекше единица айқындалады деп ... оны ... ... ... деп атап төмендегіше анықтама береді. «Жалпы түрінде ... ... ... бір ... ол бір ... ... бір ... фразадан тұрады».
Күрделі синтаксистік тұтастық туралы Р.Сыздықова «Бұл категория қазақ
тіл ... әлі ... ... ... сөз ... ... Оның ... тұтастыққа енген компоненттердің бірігу амалдары деген тәрізді
жайттар зерттелген емес. Сондықтан ... тіл ... ... бұл мәселені сонау 1970 жылы алға тартса да, бұл мәселе
соңғы жылдары ғана зерттеу объектісіне айнала ... ... ... ... ... ... қарағанда, автордың аяқталған жеке бір ойын білдіретін әлдеқайда
үлкендеу синтаксистік ... ... ... болып табылады және ол әр
қилы ... ... ... ... ... ... Ал ... құрылымын синтаксистік жағынан талдағанда, әр бір жеке ... ... ... ... ... ойға ... қарай анализ
жасау қажет деген пікірін құптайтынын ... ... мен де осы ... ... күрделі синтаксистік тұтастық-арнайы синтаксистік байланыс
арқылы біріккен және белгілі бір мағыналық бірлікті ... ... ... деген тұжырым жасаймын. Күрделі синтаксистік тұтастықтың құрамына
фразаға бара бар жай ... ... ... ... ... ... синтаксистік тұтастық кейде күрделі айтылыс деп атайды, алайда
сөйлем деңгейінде айтылыстың «тілдік нақтылығы болып, сөйлем мен ... тіл мен ... ... ... ... ... «күрделі
айтылыстың» тілдік нақтылығы болмайды, өйткені бұл жағдайда ол күрделі
синтаксистік тұтастықтың синонимі ... ... Бұл ... ... ... мен болмысын анықтауға өте қажетті ...... өте ... ... бара бар болып есептеліп жүрген
оңашаланған айқындауыш мүшелер мен тіркес конструкциялар мәселесі. Бұдан
алдымен ... ... ... ашу ... ... Оңашаланған
айқындауыштар кейбір ... бір ... ... ... деп ... жүр. Бұл ... сүйенсек, оңашаланған мүшелер
толық ... - ... ... (парцелляциялануға)
бейімірек деп болжалауға мүмкіндік бар. Енді осы тілдік материалға ... үшін тағы екі ... шешу ... Бірінші мәселенің мәні мынаған
тіреледі: ... ... ... ... ... бөлшектеліп
шығарылмайтындықтан, оңашалау интонациялық-семантикалық құбылыс па, ... ... ... (структуралық) элементі ме?
Бұрыннан қалыптасқан бірінші көзқарас ... ... ... ... ... ... анықтайтын сөзінен кейін тұрып, көбінесе оның лексикалық
мағынасын, мүшелік қызметін ... ... ... ... Не ... ... көрсетеді. (М.Балақаев). Орыс грамматикасында ... ... ... оңашаланған айқындауышқа «қысқартылған бағыныңқы
сөйлем» деп ... және де бұл ... ... бір ... қазіргі
кейбір лингвистерден қолдау тауып отырғанымен, бұл жағдайда құрмалас
сөйлемнің формальды ерекшеліктері мүлде ... ... ... ... ... айқындауышты логикалық-мағыналық
және коммуникативтік аспектісінен қарағанда айқындап, дәлелдеп, ... қоса оның ... ... ... бар, ... баса ... ... Оңашаланған айқындауышқа үшінші
көзқарасты «таза интонациялық» деп ... ... Бұл ... ... ... негізінен интонациялық – пунктуациялық категория деп
қарастырады. Олар айқындайтын сөздерінен және сөйлемдегі басқа мүшелерден
дауыс ырғағы арқылы оқшауланып ... да, ... ... екі ... ... Орыс тіл ... оған ең ... болып анықтама
берген. А.М.Пешковский. ол оңашаланған ... мен ... ... ... –синтаксистік ұқсастықты (аналогияны) сақтай отырып,
айқындауыштың табиғаты мен механизміне таза интонациялық ... ... ... ... Ол ... мүше дегеніміз жалғыз не өзіне
бағынышты ... ... қоса ритм мен ... ... жа және ... өзге мүшелер мен байланыс жағынан да бағыныңқы сөйлемге ... - деп ... ... ... тіл мен сөйлеудің
(ауызекі тілдің) категорияларын ажыратпауы синтаксистік анализ кезінде әр
бағытты құбылыстарды бір жүйеге ... ... ... ... ... ... ... жойды. Сондықтан да ауызекі ... ... ... ... ... құрылыс құбылысымен
бір қатарға қойылады да, ауызекі сөйлеу тілінің фонетикалық құбылысы
грамматикаланып, ол ... ... ... системасына
енгізіледі. Оңашаланған айқындауыш туралы айтылғандарды қорыта ... ... ... ...... ... екенін атап айтамыз және ... ... ... ... ... ... ... болады. Сөйлем мүшелерін
оңашалаудың өзіндік синтаксистік алғы шарты және ... ... Алғы ... ... ... ... ... мүшесі мен айқындалушы мүшесі арасында берік
байланыстың болмауы.
2). Сөйлемнің ... ... және ... және сабақтастық
байланыстармен күрделеніп кетуі.
Осыдан барып екі мәселе туады.
Егер оңашаланған айқындауыштар фраза құрылымының интонациялық мағыналық
элементі болса, онда оның ... ... ... ... ... бір ...... түпкілікті айырмашылығы
болмағаны. Ендеше оңашаланған айқындауыш пен ... бір ... ... ... ... оңашаланған мүшелерінің парцелляциялануы
мүмкін бе? – деген сұрақ пайда болады, оңашаланған айқындауыштың бар мәні ... ... ... ... ... ... оңашалануы екенін
айтқанбыз. Ал, егер, оңашаланған айқындауыш толығымен бөлшектеліп, жеке
дербес фраза ... ене ... оны біз ... айқындауыш емес,
парцелляция деп ... ... екі ... ... отырып,
оңашаланған айқындауыш пен парцелляцияның айырмашылыған анықтайық.
1). «Міне, қараңыз, Константин Владимирович, біз ... ... ... не ... «Міне, қараңыз, Константин Владимирович, біз сарайдан не таптық!
Мына ағаштардың арасынан!
Екінші мысалда ... ... ... ... ... ... мәні бар пысықтауыштың парцелляциялануы.
Қорытынды
Парцелляция құбылысының әр деңгейде жасалу жолдары мен ерекшеліктеріне,
қызметіне тоқталып, ... ... ... ... ... ... ... Бөлшектелген құрылым дегеніміз белгілі бір көңіл-күйді білдіру үшін
қолданылатын, өзара нүктемен ... бір ... ... ойдың желісімен байланысқан бірнеше фразалардың, сөз
тіркестерінің немесе сөйлемдердің ... ... ... коммуникативтік
информациялық ойды білдіретін бөлігі негізгі сөйлем (НС) деп ... ... ойға ... ... реңк ... ... ... (парцеллят) деп
аталады.
2. Парцеллят дегеніміз толымды сөйлемнің семантикалық және функциялық
жағынан байланысқан структуралық компаненті. Ол ... ... ... ... ... синтаксистік байланыстың тұтастығымен
сипатталатын біртұтас айтылыс түзеді. Басқаша айтқанда ... ... ... ... ... ... ... структуралық
компоненті.
3. Парцелляция, яғни бөлшектеудің семантикалық, ... ... ... ... келіп, оны тек ... ... ... ... ... текстің эмоциялық-экспресивтігін
жеткізуге қайталау, инверсия, әсірелеу т.б ... ... ... рөл
атқаратын көркемдегіш фигуралардың бірі деп қарауға болады.
4. Парцелляция амалы шығармашының ... ... ... ... әр ... ... ... қарамай, соңғы кезде, әсіресе
қазіргі қазақ әдеби тілінде қолданылуы жиелеп келе жатқан құбылыс.
5. Парцелляцияға өте бір ... ... ... ... жай
құрылымдар да ұшырайды.
6. Жай сөйлемнің кез келген мүшесі оның ... ... ... бола ... Соның ішінде бөлшектеуге негізінен базалық сөйлемді
дамытып, жайылтушы бірыңғай ... мен ... оңай ... ... ... тысқары бөлшектеліп шығарылатын қосалқы негізгі
сөйлемдегі басты ойға қосымша мағлұмат, реңк ... ... ... ... Сөйлемнің қосалқы «қызметіне ауыстырылып», ... ... ... ... ... ... өзі де, актуализацияланып,
акценттеліп, «көрнекті» позицияға қойылады, әрі олардың дербестігі артады.
9. ... ... ... ... ... ... өте ... бөлшектеу нәтижесінде тым күрделі, шұбалаңқы құрылымдар ықшамдалып,
оқырманның қабылдауына, түсінуіне жеңіл бірнеше фразалармен сөйлемдер пайда
болады.
10. ... ... ... ... ... төрт типтік
үлгіге бөлуге болады.
1. Бірінші үлгі – бір ... Бұл үлгі ... ... яғни жеке сөз, сөз тіркесі, жай сөйлем, салалас құрмалас,
сабақтас құрмалас ... ... ... және жеке сөз ... ... ... де бөлшектеліп, қосалқының қызметін атқара алады.
2. Екінші үлгі – ... ... ... үлгі де барлық деңгейде кездеседі. Бірнеше сөйлем – ... ... ... тұтастық ретінде қарастыруға болады. Бұл
үлгінің мысалдары өте көп.
3. Үшінші үлгі – қосалқының орнына ... ... ... – постпозициядағы қосалқы, яғни парцелляттың негізгі сөйлемнен
кейін орналасуы бұл ... ... ... ... осы ... тараған, парцелляцияның ең жиі кездесетін түрі.
ІІ вариант – қосалқының негізгі сөйлемнің ... ... ... ... Бұл ... ... ... позицияға ие болады,
яғни айтылыстың темасына айналады.
ІІІ вариант – аралық позиция, яғни ... ... ... ... ... жеке ... болады да алдында және соңында дербес
толық сөйлемдер болады, ал қосалқы өзінің ... ... де ... ... де тең ... ... ... болады
және ешбір синтаксистік өзгеріссіз-ақ алдындағы ... де ... де ... мәнді мүшесі ретінде қосыла алады.
ІV вариант – қосалқының жаңа абзацтың басында орналасуы. Бұл ... ... кең ... ... ... ... Жаңа ... басында
тұрған парцеллят екі абзацты байланыстырушы қызмет атқарады.
V вариант – қосалқы өзі қатысты негізгі толық сөйлемге, өзі ... я ... ... ... ... ... ... яғни контактылы
орналасады.
VІ вариант – қосалқы өзі қатысты сөйлемнен, өзі ... ... ... мен ... мүшеден алшақ, яғни дестантты орналасады. Бұл жағдайда
негізгі сөйлем мен ... ... ... ... сөз ... ... сөйлемнің басқа мүшелері
2. бағыныңқы сөйлемдер
3. базалық сөйлем ішіндегі қыстырма сөйлем
4. айқындауыш мүшелер
5. базалық сөйлем мүшелерінің біріне ... ... ... ... ... қыстырма, толықтырушы немесе анықтаушы қызметіндегі ... ... ... ... үлгі – ... ... қарай:
І вариант – негізгі сөйлем мен қосалқы жарыса яғни ... ... ... біртекті сөйлемді қосалқылар тең дәрежедегі
қызмет атқарып, негізгі ... ... ... вариант – қосалқылар өзара тізбектеле байланысып, негізгі сөйлеммен
сатылай байланысады. Бұл негізінен әртекті қосалқылар арасындағы ... ...... ... Бұл негізінен күрделі синтаксистік
тұтастыққа тән ... ... бұл ... бір базалық сатылай да
байланысады.
11. Неғұрлым мықты логикалық-семантикалық байланыс үзіліп, парцелляция
«қиындатылған» ... ... ... ... ... ... ... күшейеді.
12. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы шығармаларда ... ... ... ... сөйлемнен бөлшектеліп шығарылған
қосалқылардың көлемі де ... ... ... ... келе ... ... ретінде ешбір анықтаушы, толықтырушы мүшесіз жеке сөздер
өте жиі кездеседі. Негізгі сөйлемнен кейін жеке ... ... ... қазіргі проза тілінде «үзік» стиль әсерін тудырады.
13. Парцелляция дегеніміз күрделі ... ... ... ... ... бөлшектеу болып табылады.
14. Көркем әдеби шығармаларды зерделеу барысында табылған ... ала ... ... ... ... әдеби тілде актив амалға
айналды деп есептеуге болады.
15. Бұдан былай парцелляция амалы синтаксистік ... ... ... ... ... ... және ... былай бөлшектелген
сөйлемдерді стильдік категория қатарында тұрақтандырып, ... ... ... ... ... ... М.Б.Балақаев, Е.Жанпейісов, М.Томанов, Б.Мақасбаев «Қазақ тілінің
стилистикасы» А, 1974.
2. А.Байтұрсынов «Тіл тағылымы» Алматы Ана тілі 1992.
3. ... ... ... ... ... ерекшеліктері» А, 1977.
4. Р.Сыздық «Сөз құдіреті» А, «Санат» 1997.
5. М.Б.Балақаев, Т.С.Сайранбаев «Парцелляция және оны ... ... ... А, ... ... «Семантическое и синтаксическое осложнение структуры
предложения в результате ... и ... и ... К, Гос ... ... Валгина С.Н. О предикативной осложненности предложения (на материале
конструкции разговорного ... ... ... 1978. ... ... Ш.Балли общая лингвистика и вопросы французкого языка. «Иностранная
литература» М, 1955. стр 416
9. С.Е.Кручков О присоединительных ... в ... ... ... ... ... русского языка» М, 1950.
10. Шерба Л.В. Избранное работы по русскому языку М, 1957.
11. Ж.Е.Петрашевская К вопросу о ... как ... ... ... ... и ... ... языка М, 1973.
12. Белашапкова В.А. Сложное предложение в современном русском ... ... ... В.К. К ... о ... сложных бессоюзных преложений.
Влпросы синтаксиса современного русского литературного языка Р-ка ... ... ... ... ... речи» (явление
парцелляции) М, УДН ... ... ... конструкции постановка вопроса и
степень его изученности Поиск, 1997. №2 36-40.
16. Жакупов А. Сложные ... ... в ... ... ... дис канд ... ... Д.С. Явления парцелляции в ... ... ... тюркология –Б, 1974. №4 5-12
18. Аханов Қ. Тіл білімінің негіздері. А, ... ... ... ... тілі 9 ... ... оқулық. А, Мектеп. 1980.
20. Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. М, 1956.
21. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов «Советская ... ... ... С.Н. Синтаксис современного русского языка М. Высшая школа
1973.
23. А.А.Виноградов К вопросу о ... ... ... ... ... (Вопросы языкознания) 1981 №3 98-110.
24. С.Аманжолов Қазақ әдебиет тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А, ... ... Б. ... қазақ ітілндегі синтаксистік тұтастық» Қазақ
филология ІІ кітап. А, ... ... ... ... ... ... А, ... көркем әдебиет тізімі
1. Ш.Айтматов “Боранды бекет” А., Жазушы 1986.
2. М.Әуезов “Абай жолы” І-ІІ т. Жазушы 1989
3. Д,Досжанов “Мұқтар жолы”. А., ... ... ... ... ... 1-10 том. ... І.Жақанов “Махаббат вальсі” А., Жазушы 1980
6. І.Жақанов “Ықылас”. А., Өнер. ... ... ... 1,2 том. А., Жазушы 1993
8. М.Мағауин “Аласапыран” А., ... ... ... ... 1,2,3, том. А., ... ... “Тоқаш Бокин” А., Жазушы 1978.
Қолданылған терминдер
Парцелляция – бөлшектеу.
Парцеллят – қосалқы
Параллельная связь – жарыса байланысу.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Статистика» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі22 бет
Дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар жайлы мәлімет3 бет
Көркем шығарма тілі5 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлерін мысалдар арқылы көрсету6 бет
Педагогикалық зерттеу əдістемесі мен əдістер жүйесі16 бет
Психикалық дағдарыс4 бет
Психологиялық-педагогикалық зерттеуді жүргізудің әдістемесі7 бет
Статистика12 бет
Статистикалық кестелер12 бет
Статистикалық көрсеткіштің мәні мен маңызы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь