Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгерту әдістемесі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5
1. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгертудің теориялық негіздері.

1.1. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін меңгерту мәселесінің зерттелуі ... ... ... 6.14

1.2. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгертудің педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15.19

1.3. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгертудің психологиялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19.26
        
        Тақырыбы:  Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін   айтылым әрекеті   арқылы
меңгерту әдістемесі.
Мазмұны
Кіріспе……………………………………………………………………………...3-5
1. ... ... ... ... ... әрекеті арқылы меңгертудің
теориялық негіздері.
1.1. Қазақ тіліндегі дыбыс ... ... ... ... тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгертудің
педагогикалық
негіздері...............................................................
...............15-19
1.3. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым ... ... ... өзектілігі. Мемлекеттік тілдің қызметі - Қазақстанды
мекендейтін ... ол ... ... және ... ... ірі ... жаңа ... толықтыру. Бұл қазақ
тілінің оқыту әдістемесінің қарастыратын негізгі мәселесі. Тіл әрқашанда
ұлт мәдениетінің, өнер-білімнің ұлы қаруы, алтын құрығы ... ... ... ... көзі ... әрекеті болып табылады. Айтылым
әрекеті арқылы адамдар бір-бірімен пікір алмаса ... ... ... іс ... ... Сөйтіп, ол адамзат ісінің барлық
саласында және күнделікті тұрмысында бірлесіп жұмыс істеуіне, бірін-бірі
түсінісуіне ... ... « ... ... ... 50 елдің қатарына
қосылу» стратегиясы ... ... ... ... тілдің қызметіне тигізетін әсері мол
екенін көрсетеді.
Ойдың ұғымдық мәнін ашуда ... ... орны ... ... тіл ... ... әріден келе жатқан дыбыстардың өзіндік
ерекшелігін ашып, оларды айтылым әрекеті ... ... ... мен оның
өзгешелігін анықтау фонетиканы оқыту әдістемесінің өзекті мәселесі ... ... ... тілі фонетикасының оқыту әдістемесі жан-жақты
терең қарастырылғанымен, қазақ тілі, тіпті ... ... ... ... әрекеті арқылы меңгерту мәселесі – осы күнге дейін
қазақ тілінің оқыту ... ... ... ... Сондықтан да үндестік заңын да тілдегі басқа заңдылықтарды айтылым
әрекеті арқылы меңгерту барысында зерттеліп ... оның да ... ... ... орны ... ... ... заңын нақтылау барысында оларға қатысты қосымша
мәселелер де ... ... ... ... ... ... олар ... саяси-экономикалық рынокта, дипломатиялық қарым-қатынастарда
танытатын болашақ мамандар.Осыған байланысты қазіргі қазақ тілін кәсіптік
өндіріспен ... ... ... болып табылады.
Сондықтан күнделікті өмірдегі сұранысқа, өзгерістерге байланысты
ғылым, білім саласында түрлі жаңалықтар енгізілуде. Бүгінгі таңда елімізде
ақпарат ... ... көзі ... ... ... ... ... өздерінің мамандықтарына сай түрлі
ақпарат, деректерді Интернет желісі, техниканың ... ... ... ... тілдік қарым-қатынаста пайдаланады. Мұндайда ... ... ... қызмет атқарады.
Берілген ақпаратты ой елегінен өткізе отырып, оқушылардың бір-бірімен
пікір алмасып, ой ... ... ... түрлері оқылым, жазылым,
тыңдалым, ... ...... ... ... ... пен ұлттың, халық пен халықтың түсінісуіне әсер ... ... ... ... ... ... әрекетінде қатысымдық мақсатта
ауызша сөйлеу арқылы жүзеге асады. Екінші адамды әңгімеге тарту арқылы
сөйлеуші, яғни баяншы өз ойын ... ... ... жас ... еліміздің болашағын ойлай отырып зі
жұмыс ... ... ... ойын ... ... айта ... іс
қағаздарды мемлекеттік тілде меңгеруге; мамандығына қатысты кәсіби
лексиканы игере отырып, ... ... ... баяндамалар жасап,
мәжілістер жүргізе білуге міндетті. Ол үшін болашақ маманды тәрбиелейтін
оқытушы ... тілі ... осы ... ... ... ... ... тілін меңгертудің тиімді амал-тәсілдерін білуі қажет.
Қазақ тілін орыс тілді мектеп ... ... ... ... ... ... тура келеді. Адам ойын тиянақты айтылған сөйлем
арқылы жеткізетін болса, сол ... ... ... буын ... дыбыс үндестігі бойынша өзгерген буын мен дыбысты дұрыс жазудың
алатын рөлі ерекше.
Себебі, сөйлеу барысында бір ... ... бір ... бір ... бір буынды, бір түбір өзіне жалғанған қосымшаны, бір сөз екінші бір
сөзді өздерінің ... ... етіп ... ... ... етіп ... Қазақ тілінде айтылым әрекетін игертудіңең
басты қатысымдық мақсаты – тіл үйренушілердің, оқушылардың өз ... ... ... ... ... ... пікір
алмасуы. Демек, үндестік заңы арқылы сөздегі буындардың, дыбыстардың бір-
біріне тигізетін әсерін анықтап, оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... әрекетімен соның ішінде
айтылыммен ... ... да ... ... ... ассимиляция) айтылым
әрекеті арқылы мамандыққа сай меңгерте отырып, оның ... ... ... ... бұл ... ... мәселенің
өзектілігі.
Адамдар қарым-қатынаста, сөйлеу ... ... ... ... яғни ойды сөйлеммен құрастырғанда неғұрлым қысқа, әрі анық, ойды
шашыратпай шағын көлемде ... ... ... үндестігін айтылым әрекеті арқылы ... ... ... ... ... айтылым әрекеті арқылы қатысымдық тұрғыда меңгерту. Қазақ
әдеби тіліндегі ... сөз ... ... ... ішіндегі дыбыстардың
үйлесуін айтылым әрекеті арқылы оқытудың әдістемесін анықтау. Осы ... ... ... ... ... ... Дыбыс үндестігін меңгерту ... ... ... ... ... ... Айтылым әрекеті арқылы меңгерілетін дыбыс үндестігінің түрлері мен
олардың ... ... ... ... ... келіп, дыбыс
үндестігін қатысымдық тұрғыдан оқытудың ұтымды жолдарын ұсыну;
- Айтылым ... ... ... ... ... ... ... деңгей мен шығармашылық деңгейдің маңызын, ерекшеліктерін
көрсету.
- Зерттеудің дерек көздері. Ғылыми еңбекте А. ... М. ... ... Ы. ... А. ... ... ... пікірлері мен
С. Рахметова, М. Мұқанов, Қ. Жарықбаев сынды әдіскерлердің, педагог-
психолог мамандардың көзқарастары талданды. ... ... ... ... тілін оқытуға байланысты ұсынған қатысым теориясы
мен әістемесі негізге алынды. Жұмыстың ... ... ... ... ... топ оқушыларына айтылым әрекеті ... ... ... ғылыми-әдістемелік негізі айқындалды;
- Айтылым әрекеті арқылы дыбыстардың үйлесуін қатысым әдісі ... ... ... ... әрекеті арқылы дыбыс үндестігін оқытуға арналған жаттығулар
жүйесі ұсынылып, олардың қатысымдық бағыты, ... ... ... ... олардың шығармашылық, шеберлік деңгейде
меңгертудің ұтымды амал-тәсілдері ... ... ... ... ... компоненттік және
сөйлемдерді жеке талдау әдістері ... ... ... әдісі,
сонымен бірге баяндау, салыстыру, сараптау, жинақтау, жүйелеу, талдау,
қорыту, тәжірибеден өткізу, бақылау әдістері қолданылды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі, соның ішінде дыбыс
үндестігін, сөйлесім әрекетін меңгертуге ... ... ... мен ... оқу ... ... ... 5-11 сыныптардағы қазақ тілін ... ... ... ала ... ... ... ... тілін жетік үйретудің,
соның ішінде айтылым әрекетін іске асыру барысында, дыбыстардың үндесуін,
олардың бір-біріне ... ... ... жолдары анықталып, сабақтар
өткізілді.
Оқушылардың қызығушылығын ... ... ... мәтіндер
сұрыпталып, оларды қатысым әдісі арқылы үйретудің басты бағыттары жүзеге
асырылды.
Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды мен ... ... ... ... тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті ... ... ... ... ... дыбыс үндестігін меңгерту мәселесінің зерттелуі.
Фонетика – тіл дыбыстары туралы ғылым. Бұл ғылым дыбыстау мүшелері,
дыбыстардың құрамы мен ... ... ... және ... ... ... салаларға бөліп зерттейді. Фонетика ( гректің phoneticos –
«дыбыс мағынасы» дегеннен шыққан) тіл дыбыстарын ... оның ... – тіл ... ... ... ... бәрін бірдей зерттемейді, ол тек адам
аузынан шыққан мағыналы дыбыстарды ғана сөз ... Адам ... ... бәрін емес, тек мағыналы сөздер жасай алатын дыбыстарын ғана
зерттейді. Мәселен, жол, жел, жал, жыл, жұл ... тас, жас, қас, ... ... ... ... мағыналарын бір-бірінен ажыратып тұрған
о,е,а,ы,ұ дыбыстары болса, соңғы сөздердегі т,ж,қ,б дыбыстары сөз мағынасын
ажырату қызметін атқарып тұр. Сондай-ақ, ... ... ... ... солай бірінің орнына бірін ауыстырып қоя да салмаймыз. Себебі,
тіл ...... ... Оның жүйелілігі ... ... ... ... да ... ... ... фонетика адам
аузынан шыққан, сөз мағынасын өзгертуге себі бар ... ... ... ... дыбыстық жүйесінің зерттелуі Құдайберген ... ... ... ... ... ... фонетикалық жүйесінің
кейбір мәселелері ғана өте қарапайым түрде баяндалған. Совет дәуірі кезінде
фонетика ... ... ... фонология, эксперименттік фонетика,
салыстырмалы фонетика, тарихи ... ... ... ... ... Әрине, ол бірден жүзеге асқан жоқ. Қазақ тіл ... ... ... зерттеу ХХ ғасырдың басында басталды.
ХХ ғасырдың басында қазақ тіл ... дами ... ... тілінің
дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылысын ғалым А. ... Одан ... ... ... ... ... үлес қосты. Үшіншіден,
қазақ жазба жұмысын өзге ... ... ... ... ... ... ... тілді ретке келтіруге үлкен ... ... 1912 жылы «Оқу ... ... ... ... атпен
жарық көрді. Ғалымның тілдік дыбыс жүйесіне арналған «Дыбыстарды ... ... 1928 жылы ... ... ... ... ... және
шала (р,ң,л,м,н,у,й) деп екіге бөледі. Шала ... ауыз ... ... ... ... деп ... Одан әрі босаң жолды (р,у,й),
қысаң жолды(л), босаң бөгеулі (ң), қысаң бөгеулі(л), тұйық бөгеулі (м) ... ... ... ... ... ... деп екіге бөледі. Әрі қарай ашықтар (с,ш,ж,з), тұйықтар (п,т,қ,б,д)
және тұйықтаулар деп бөледі.
6
Дауыстылар мен ... ... ... ... ажыратуға болады. Ал
дауыстылар буын ... ... ... ... да, соңында да кездесетін
болса, шала дауыстылар буын ішінде дауыссыздардан кейін тұра алмайтынын
дұрыс ... ... ... ... ... ... ... біріне-бірі жуыспайды; екінші сөзбен айтқанда, бірі қысаң, бірі
босаң болып екеуі ... ... ... ... пікірлерін береді.
Сондай-ақ, ұяң дауыссыздар: з, ж сөз ... да, ... да ... ал ... сөз ... ғана ... ескертеді. А. Байтұрсынұлы ... тіл ... ... оның ... ... ... ... қазақ халқының зиялыларының бірі – ... ... ... ... заңы ... ... еңбегін
шығарады. Ол еңбек С. Исаевтың басшылығымен 1992 жылы Алматы қаласында жеке
кітапша болып ... рет ... ... ... ... заңын «таңдайлық әуенді заң» деп атайды. Өйткені,
«Дыбыстарды жуандатып, жіңішкелетуде ... ... ... ... де, ... ... ... Тоғыз дауыстылардың санын көрсетеді, «тоғыз
жуанды, жіңішкелі ... ... ... жанды тамыры есебінде болып,
сөздің ... ... ... болғандықтан, бұлардың барлығына бірден тоғыз
әріп белгіленеді» ... ал ... ... жуан, жіңішке, еріндік,
езулік деп қазіргіше бөледі.
Автор өзінің ғылыми еңбегінде түркі тілдеріндегі, соның ішінде қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... ... сақтағаны – қазақ, қырғыз тілдері. Басқа түркі тілдерінде «жат»
сөздердің көп ... ... ... ... жиі ... деп
санайды. Х. Досмұхамбетұлының ғылыми еңбегінде қазақ тіліне тән ... ... ... не ... ... ... ... сингармонизм заңы тек
дауысты дыбыстарға қатысты екендігі сөз ... ... ... ... ... ... ... варианттары болатындығы және жуан
түбірге жуан, жіңішке түбірге жіңішке ... ... ... ... ... ... ... «Өзінің заңымен өзгертпей, қазақ-қырғыз
тілі ешбір жат сөздер кіргізбейді».
Ғалым Х. Досмұхамбетұлы ... ... ... ... ... ... ... қолдануды, оған жалғанатын қосымшаларды сингармонизм
заңдылығы арқылы жалғауды ұсынады. Халел Досмұхамбетұлы тілімізде ... ... бар ... де сөз ... Әсіресе кірме сөздерді
игерудің жолдарын жан-жақты баяндайды.
Шығыстанушы ғалым И. Лаптептің 1900 жылы ... ... ... жинағы жарық көрді. Ғалым қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... және ... қарастырады. Еңбекте үндестік ... ... ... ... м ... дауысты дыбыстан кейін және дауыссыз р, д, ... ... ... п, т, ш, с, к, қ дауыссыздарынан кейін м дыбысы п дыбысына,
д
7
дыбысы т дыбысына, м, н, з, ң ... ... м ... б ... н ... з, р, л ... ... д дыбысына өзгереді
\базарның-базардың\;
4) л дыбысы дауыссыз п, т, ш, с, к, қ ... ... ... ... л дауыстыдан кейін өзгеріске түспейді;
6) түбір етістіктің соңғы дыбысы п ... ып ... у ... өзгереді.
Дауыссыз дыбыстардың к-г, ч-ш, ш-с, м-б, л-д болып алмасуының себебін
түсіндіреді және ы қысаң дауысты дыбысының редукциясы жайында ... ... ... ... жуан-жіңішке варианты естілуіне қарай
жалғанады деген.
Түркі тілдерінің салыстырмалы ... ... ... ғалым – В.В.
Радлов. Ғалым ең бірінші болып «Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы фонетикасын жазған.
В.В. Радлов қазақ тілінің дыбыстық құрамын, дыбыстардың тіркесу, әрі өзгеру
заңдылықтарын, сингармонизм заңын және ... ... ... ... салыстыра жазды. В.В. Радлов дауысты, ... ... ... төмендегідей етіп жіктейді.
Дауысты дыбыстардың 9 ... \ ... және ... 20 ... \ ... ... ... қарай дауысты дыбыстарды жуан \а,о,ұ,ы\, ... ... ... ... ... ... жіктейді.
Дауыссыз дыбыстарды қатаң \ғ,қ,т,п,с,ш\, ұяң ... ... жуан және ... немесе жарты дауысты \у,й\ деп жіктейді.
В.В. Радлов л ... өзге ... ... ... айтылады
деп қараған. Дифтонг, трифтонг дыбыстар бар ... ... ... екпін сөздің соңында келетінін көрсеткен. Ғалым дауыстылардың
сингорманизміне айрықша мән ... Ерін ... тіл ... бар деген
пікірді дәлелдейді.
Қ. Жұбановқа дейінгі ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне әсері мектеп
оқулығының дәрежесінде ғана қаралып келгені жоғарыдағы шолудан ... ... оқу ... ... оқылатын ғылыми курс
дәрежесінде жеткізе ... Қ. ... ... ... Профессор Қ.
Жұбановтың өзі де анық айтқан: «... бұл ... ... ... ... бәрі де ... зерттеулер, терең қарамаған, үстірт қана,
көрініп, сорайып тұрған мүйістерін ғана қамтыған нәрселер. Грамматикалардың
бәрі – ... ... ... Олай болса, қазақ тілін зерттеу жұмысы
әлі күнге дейін ғылым жолына ... ... ... ... ... тіл білімінің зерттелу жайы осындай кезеңде Қ. Жұбановтың
«Қазақ тілінің ... ... ... ... атты ... 7-8
нөмірінен бастап шыға бастады. Оған Қ. Жұбанов бұл еңбегін
8
қазақтың алғашқы ... оқу орны ... 5 жыл ... ... ... шығарған. Ол кезде жоғарғы оқу орнына ... ... ... ... жоқ еді. ... жағдайда ғалымның бұл
еңбегі студенттер, мамандар үшін өте қажет еді, ... да ол сол ... ... атқарды. Екінші жағынан бұл еңбек ... оқу ... ... арналған оқулықтарға апаратын алғашқы адым еді. Өкінішке ... ... ... ... баспадан толық шығаруға мүмкіндік бермеді.
Сонымен бірге шығып үлгерген бөлімдерінің ... ... кең ... жасалып, ғалымның ғылыми пікірінің өріс алуына мүмкіндік болмады.
Қазақ тіл білімінің оқырман қауымы ғалым ... 1966 ... ... ... танысты.
Қ. Жұбанов еңбегінің ішінен тақырыбымызға қатысты мәселелер туралы
тоқталсақ, олар лекциялар ретінде ... ... Онда ... ... ... мәселелер сөз болған. Бұл мәселелер ... ... ... грамматикасында» берілген. Профессор Қ. Жұбанов
мектеп грамматикасының ... ... ... ... заңын
баяндаған. Дауысты дыбыстарды топтастыруда Қ. Жұбановтың өзіндік ерекшелігі
бар. Ол өзіне дейінгі зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... қосып, үш топқа бөлген. ... ... ... дауыстылар. Сонымен бірге дауыстыларды жуан, жіңішке деп
топтастырған, бұлай топтастыру бұрынғы ғалымдарда да ... ... онда ... ... ... отырды. Мысалы, В.В. Радлов 4 ... ... ғана ... ... 5 ... ... ... атаған:
ә,е,і,ү,ө. Қ. Жұбанов жуан, жіңішке дауыстыларды у,и дыбыстарының әрі жуан,
әрі жіңішке айтылуын ескеріп, ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Дауыссыз дыбыстарды топтастыру мәселесінде де Қ. Жұбанов үлкен табысқа
жеткен. Өзіне ... көш ... ... Қазіргі кездегі дыбыстарды
топтастырумен салыстырғанда, Қ. Жұбанов топтастыруы әлдеқайда ... ... ... ... өте мол. Ал Қ. ... ... ... ... ... дәл ... деуге болады.Мысалы, Қ. Жұбанов
дауыссыз дыбыстарды үнділер, үнсіздер деп екі ... ... ... ... ұяң ... ... қатысына қарай топтастырылған болғандықтан
үннің қатысын үнділер, үнсіздер деген ... анық ... ... ... ... ... үнді, үнсіз дыбыстардың
жұптасып келуін де көрсеткен.үндестік заңы Қ. ... ... ... ... жеткен. Қ. Жұбановқа дейін тек сингармонизм ғана ... ... ... ... Ал ... үндестігі
жөнінен кейбір дыбыстардың сөзде бір-біріне әсері сөз ... ... ... ... ... ғылыми түрде дәлелденбегені
шолудан көрінеді.
Қ.Жұбанов еңбегінде бл мәселе алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... рет буын үндесуі мен дыбыс үндесуін бөліп
қараған. Ол: ... екі ... - деп ... біріншіге буын
үндесуін
9
жатқызған. Буын үндесуін дәлелдеумен бірге, оның ... ... Ол ... ... ... кездеспеді, не оны ... ғана ... ... ... түрі деп ... ... үндесуін
санаған. Дыбыс үндесуін ғалым жан-жақты толық жазған. Дыбыс ... ... ... ... деп ... екі ... де алғаш таныған,
дәлелдеген - ... ... ... ... бұл ... ұмтыла
үндесу және тартына үндесу деп атаған. Оны ... өз ... ... дыбыстары мен қосымша дыбыстарының үндесу бағыты екі түрлі: бірінде
– түбірдің ... ... не ... ... ... ... ... өзгереді, екіншісінде – қосымша дыбыстарының ықпалымен түбір
дыбыстары өзгереді. Алдыңғысын ұмтыла үндесу дейміз де, ... ... ... ... ... түрлерін анықтауда оның әрқайсысын өте тиянақты
сарапқа салған. Сөздің соңғы ... ... ... ұяң, үнді ... ... қосымшаның қандай дыбыстан басталатынын ғана көрсетіп
қоймай, түбірдің соңғы дыбысы л-дан басқа ауыз ... ... ... ... ... н ... болса оған жалғайтын қосымшалардың қандай болатыны
мысалдармен анық, дәл көрсетілген.
Сол сияқты кейінді ықпал да өте ... ... Бұл ... ... мен оның ... ... тыс қалған жоқ деуге болады. Ғалым дыбыс үндесуінің
түбір мен қосымша арасыдағы ... ... ... ... сөз бен сөз арасындағы дыбыстардың әсерін де көрсете білген. Сонымен
бірге дыбыс үндесуінің жазуға әсер ... мен ... ... ... ғана ... де ... ... Бұдан шығатын қорытынды:
профессор Қ.Жұбанов үндестік ... ... ... ... ... ... мұмкіндік бар. Қазақ тілінің фонетикасын қалыптастыруда өз
үлесін қосқан ғалымдардың бірі – ... ... ... саласы
бойынша «Әріп, дыбыс, буын» және «Сингармонизм» ... ... ... ... ... тікелей байланысты жазылған еңбегінде ғалым
сигармонизм заңдылығы туралы зерттеулердің қандай дәрежеде болғанын ... заңы – ... ... тән ... ... ... сөз
бен сөз, сөзбен қосымша арасында дауысты дыбыстардың жуан, ... ... ... ... ... «Дауыстылар сингармонизмі сөз ішінде
немесе сөз бен сөздің арасындағы дыбыстардың бір-бірімен гармониялас, үндес
болуы» ... ... ... ... біріккен сөздердің сыңарларына әсерін
көрсеткен. Мысалы, белбеу біріккен сөз: бел, бау ... екі ... ... сөз ... ... ... «бау» сөзіндегі а дыбысы үндестік
заңына бағынап, жіңішке болып өзгеріпкеткен. Орыс ... ... ... ... ... ... тілінде бұл дыбыстарға сөз аяқталуына
байланысты ... ... ... ... ... қосымшаның басқы
дыбысының бұл дыбыстардың естілуіне қарай жалғанатынын дәлелдеген.
Қазақ тілі фонатикасының даму кезеңі, ... ... ... көтерілуі
10
Қазақ СССР Ғылым Академиясының ... ... ... ... ... мәселелерін зерттеумен ерте айналысып, өмір бойы
фонетика ... ... ... деуге де болады. Ғалымның фонетика
мәселелеріне ... ... 1940 ... ... ... ... дыбыстар туралы мақаласы дәлел бола алады. Ал ғылыми
мақалаға дейін ғалым ... ... ... ... ... беріп келгені ... ... ... ... ... грамматикасы 1936 жылы шыққан.
І.Кеңесбаевтың ғылыми мақалалары, мектеп ... ... ... тәжірибелік маңызы бар ізденістерін былай қойғанда, ... ... атау ... деп санаймыз. Өйткені ғалым бұл еңбектерінде
фонетиканың ғылыми курсын жасаған. Оларға 1954 ... ... курс ... ... және жоғарғы оқу орындарына арналған оқулық – «Қазіргі қазақ
тілі» жатады. Осы екі ... ... ... ... ... І.Кеңесбаев
жазған. Қазақ тіл білімінің ... даму ... ... ... ... фонетикасының ғылыми негізі қаланып, жоғарғы ғылыми
дәрежеге жетуі академик І.Кеңесбаевтың есімімен ... ... ... академик І.Кеңесбаев қазақ тіл білімінің фонетика саласы бойынша
ұзақ жылғы зерттеулерінің ... ... ... ... ... отырғанын осы екі еңбекті салыстыра қарасақ анық көрінеді, өйткені
1962 жылғы оқулықта фонетика саласы 1954 жылғыдан ... ... ... ... Сондықтан біз 1962 жылғы оқулықта ... ... ... ... ... сөз ... І.Кеңесбаев дыбыстардың барлық ерекшеліктеріне сүйеніп
топтастырған, ... ол ... ... ... ... қолданып
келеді. Оған дейінгі дыбыстарды топтастырудағы кейбір алалықтар қазір жоқ.
Бұл – үлкен табыс. ... ... әр ... жеке-жеке толық
ғылыми тұрғыда сипатталған, бұл да бұрынғы ... орын ... ... тіліндегі дауысты дыбыстардың өзгешеліктері, дауыссыз
дыбыстардың ... ... ... талданған. Қазақ тілінің
дауыстыларының өзге түркі тілдерінің дауыстыларынан өзіндік ... ... өте ... ... жоқ ... «еріндік
комбинаторлық түрлерінің сирек ұшырауын» жатқызады. Ал ... ... ... ... алуы да ... мәселелерге жатады, қазақ тіл
білімінің фонетика саласының ғылыми негізін ... ... ... байланысты жетістіктері мол.
Дыбыс үндестік заңын ғалым жазған теориялық оқулықта жан-жақты
сипаттама алған. Сөздегі ... ... ... ... ... оның екі ... көрсетеді.: комбинаторлық және ... ... ... бұлардың алғашқысы негізгі орын алатынын көрсете
отырып, спонтандық өзгерістің де тілде барын дәлелдейді. Оған шелек\ челек,
Жүсіп\ Түсіп\ Нүсіп, ... ... ... ... Ғали\ Қали\ Әли,
балалар\\баллар\балдар, т.б. мысалдар келтіреді де, олардың еш дыбыстың
ықпалынсыз ... ... ... ... ... өзгерістердің қазақ тілінен өте көп орын ... ... ... ... ... ... ... екенін дәлелдеген.
Сонымен бірге спонтандық өзгерісті игерусіз өзгерістер деп, комбинаторлық
өзгерісті игерулі өзгерістер деп ... ... ... ... ... жалпы лингвистикадағы қалыптасқан терминді қолдана ... ... ... ... ... ... ... Мұнда оқырманды жалпы тіл
біліміндегі терминдермен таныстырып ... ... деп ... ... ... ... ... жағынан дыбыстардың біркелкі келуі деп,
мынадай анықтама береді: «Сөз ішіндегі не сөздер ... ... ... ... ... ... ... үндесуі дейміз».
Дауысты дыбыстарға байланысты үндесуді сингамонизм я буын ... ... ... ... ... ... ... үндестігі деп
бөледі.
Сингармонизм заңын дауысты дыбысқа ... ... ... ... ... ... ... барып бағынады,
түбірдегі дауысты жуан не жіңішке болуына қарай бөлінеді». Қазақ тіліндегі
біркелкі, аралас буынды ... ... оған ... ... ... ... ... заңын: «Бір сөз көлемінде немесе бірнеше сөз
көлемінде тетелес ... ... ... деп айтады.
Ассимиляция заңын екіге бөліп қарастырады:1. Прогрессивтік ассимиляция
немесе ілгері ықпал. 2. Регрессивтік ... ... ... ... ... сөз бен ... аралығында, екі сөз
аралығында, біріккен қос соз көлемінде және негізгі сөз бен ... ... ... түбір сөздің соңғы дыбысы қатаң ... оған ... ... дыбысы да қатаң болады;
2) түбір ұяң дауыссызға аяқталса, қосымша да ұяң дауыссыздан
басталады;
3) ... ... не үнді ... ... ... не ұяң не үндіден
басталады;
4) түбір ш дыбысына аяқталса, қосымша с ... ... с ... ш ... ... алғашқы сөздің соңғы дыбысы дауысты, үнді, ұяң болып, кейінгі
сөздің алғашқы дыбысы қ,к ... ... ғ,г ... ... бір сөз көлемінде немесе бірнеше ... ... ... ... ... ... ... өзіне
ұқсатуын айтады:
1) түбір қ,к,п дыбыстарының біріне аяқталса қосымша дауысты
дыбыстан болса, қ,к,п ... г,ғ,б ... ... ... н дыбысына аяқталып екінші түбір б, п ... н ... м ... ... айтылады;
12
3) түбір соңғы н дыбысы қ,ғ,к,г дыбыстарының алдынан келсе н
дыбысы ң дыбысына өзгереді;
4) түбір с\з ... ... ... ш ... басталса, с,з
дыбысы ш дыбысы болып айтылады;
5) ы,і дыбыстарының біріне біткен түбірге и \ый, у, ау, ... ... ы,і ... ... қалады;
6) түбір п дыбысына аяқталып, оған ып\ іп ... ... ... у ... ... ... ... ықпал деп бөліп көрсетеді, бірақ ... ... ... ... ... кейін басқа да түрлі оқулықтарға
негіз болды. Оған жеке фонетика бойынша жазылған арнаулы ... ... ... К. ... «Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы», С.
Мырзабековтың «Қазіргі ... ... ... Н. ... ... ... русского и казахского языков» деген
еңбегін атауға болады. Бұл еңбектің ... ... ... ... ... ... тілінің түрлі грамматикасындағы ... ... да осы ... ... болады.
Қазақ тілі фонетикасының жеке мәселелерін арнайы зерттеп, ... ... үлес ... ... да баршылық. Бұл орайда
эксперименттік ... ... ... ... үлесі ерекше көзге
түседі. Олардан қазақ тілінің дауысты фонемаларын ... ... ... Аралбаевты және сингармонизм мәселесін зерттеген Ә. Жүнісбековты атау
орынды. Бұл ғалымдар қазақ тіл білімі ... ... рет ... ... ... ... зерттеген. Эксперименталды
зерттеуде бұрын ғалымдар назарынан тыс қалған, ритмика, интонация, ... ... т.б. ... ... ... ... ... берілді.
Қандай тілді болмасын, оны меңгерту үшін, әр уақытта міндетті түрде
тіл білімінің ... ... ... ілімінің әріп, дыбыс, дыбыстардың жіктелуі, буын және оның
түрлері, екпін, сингармонизм заңы, ассимиляция заңын ... ... ... үндестігі фонетиканың кез-келген ... ... ... және орфоэпиямен байланысты орфография және орфоэпия
туралы көптеген ғылыми ... ... бар. ... ... ... М.Дүйсебекова, Н.Уәлиев, М.Базарбаева сияқты
ғалымдардың орфография және ... ... ... еңбектері барын
айтуға болады.
Фонетиканы оқыту әдістемесінің ғылым ретінде қалыптасуына үлес
қосып, ... ... ... ... ... ... А.Исабаев, Н.Оралбаева, Б.Құлмағанбетова т.б.
Қорыта келе, жоғарыда шолу жасалған әдіскер ғалымдардың ... ... ... ... ... ... оқытуға байланысты құнды ой-
пікірлер кездеседі. Ал қазақ тілінде соңғы ... ... оқу ... ... қазақ тілін меңгертудің өзіндік
13
ерекшеліктері, заңдылықтары, оны меңгертудің әдіс-тәсілдері әлі де ... ... ... ... ... аясының кеңеюі жаңа типтегі
бағдарламалар мен ... ... ... ... ... ... жабдықтауды айрықша талап етіп отыр.
14
1.2. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгертудің
педагогикалық негіздері.
Педагог әрбір ... ішкі жан ... әсер ... ... күш, ... ... ... тәрбиемен ұштастыру іскерлігі
үнемі дамып отыруы қажет. Жалпы педагогикалық процесте ... ... рөл ... Тәрбие процесінің дамуына қарай өзіндік ерекшеліктері
бар болғандықтан оны педагогика арнайы тәрбиелеу теориясы деп атайтындығы
мәлім. Егер ... ... ... мен ... ... мен ... тәрбиелеу процесіне тәрбиеші мен тәрбиеленуші қатысады. ... ... ... ... – процесс целенаправленного формирование
личности». Это специально ... ... и ... ... и ... ... на ... воспитания [24;242]. Көрнекті педагог В.П. Сухомлинскийдің ... ... ойын ... ... жөн: ... – это ... ... Без знания ребенка – его умственного развития, мышления
интересов, увлечений, ... ... ... – нет воспитания
[25;34]. Ал М. Жұмабаев тәрбие жайында былай ... ... кең ... ... ... бір жан ... ... азық беріп, сол жан иесінің
дұрыс өсуіне көмек көрсету деген сөз. Ал енді ... ... ... ... ... ... ... өзіне-өзі қожа болғанша, тиісті азық
беріп, өсіру деген ... ... дене және жан ... екі ... тұратындықтан, бұл екі
бөлімнің соңғысы, яғни жан, адамзат үшін аса қадірлі болғандықтан дұрысын
айтқанда шын ... ... ... атты осы ... да беретіндігінен адам
баласын тәрбие қылу дегенде, әрине, адам баласының жанын тәрбие қылу ... ұғу ... ... ... ... ... жас буынды «азық» ... ... - әр ... ... ... ... сөзсіз. Тәрбиелеу
процесінің екі жақты ерекшелігі бар. Ол екі ... ... ... ... ... ... ... асады.
Бірінші бағытта тура байланыс іске қосылса, екіншіде кері ... ... ... процесін жүзеге асыру кері байланыстың көмегі негізінде
көрініс табады. Тәрбиелеу процесін жүзеге ... ... ... ... қояды. Ол үшін арнайы ... ... ... ... білу ... Сол ... де ... тілін гуманитарлық факультеттердің
жалғастырушы топтарына үйрету барысында төмендегідей негізгі ... ... ... заман талабына сай, жан-жақты білімді де, білікті ... ... ... бағалы қасиеттерді меңгерген болашақ
маман дайындау;
- Болашақ мамандарды қоғамдағы мәдени, ғылыми ... ... ... ... ... көзқарастарын қалыптастыра отырып, өз құқықтары
мен міндеттерін қорғай ... жеке ... ... ... Қоғамдағы саяси құбылыстарға өз пікірін білдіре ... ... мен ... салыстырмалы түрде сараптай білуге
дағдыландыру;
- ... ... сөз ... оның ... ... ... ... орны, олардың болашақ мамандарға тигізетін
әсері, тәрбиелік маңызы жайлы көзқарастарын дамыту;
Осы айтылған ... ... ... ала ... болашақ
мамандарға қазақ тілінен берілетін білімді тәрбиемен ұштастырудың маңызы
зор. Оқушаларды тәрбиелеудің нәтижелілігі ... ... ... ... алға ... ... пен оны ... сәйкестігі;
2. Тәжірибе мен тәрбиелеу әсерінің бірізділігі;
3. Оқушуларды тәрбиелеудегі объективті және ... ... іске ... ... ... ... ... қатар жүруі.
Белгілі ғалымдар Ж.Қоянбаев пен Р.Қоянбаев «Адам ... ... ... жас ... ... ... ... Мектепте тәрбиенің
басты міндеттері – теориялық білімді еңбекпен, өмірмен байланыстыра
жүргізу, ... ... ... ... ... ... экологиялық біліммен қаруландыру, кәсіптік бағдар беруге
тәрбиелеу. Олай ... ... ... тәрбиеге тікелей қатысы бар адамдар,
ұйымдар мен мекемелер тәрбиенің мәнін, міндеттері мен ... ... ... ... ... тәрбиенің негізгі мақсаттары: а) ... ... ... қалыптастыру; ә) тұлғаның рухани
және дене ... ... ... ... ... ... қоғамның талаптарына сай тәрбиелеу» дейді [27;70].
Педегогика ғылымында жас ... ... ... ... ... ... асып ... белгілі. Атап айтқанда, ақыл-ойын,
интеллектісін жетілдіріп тәрбиелеу; дене ... ... ... тәрбиелеу; эстетикалық тәрбиелеу; т.б. Бұл жайында М.Жұмабаев былай
деген: « ... төрт ... - дене ... ақыл тәрбиесі, сұлулық
тәрбиесі һәм құлық тәрбиесі. Егерде адам ... осы ... ... ... ... түгел болғаны» [28;14].
Тәрбиелеу процесінде осы жетілген ... ... ... рөлі ... Оқушының ақыл-ойын, интеллектісін ...... ... ... қалыптастыруға; табиғаттағы
қоғамдық өмірдегі құбылыстарды тереңінен тануға; танымдық қызығушылығын
дамытуға; танымдық белсенділігін арттыруға; ... ... ... ... ... жол ... Ал дене ... – олардың
саналы да сауатты, дені сау Қазақстан Республикасының азаматы болып өсуіне,
қоршаған ... өзін ... ... ... ... ... ... қалыптастыруына септігін тигізеді. Ж.Қоянбаев: «Дене
16
тәрбиесі дегеніміз – жас ұрпақтың денсаулығын, дене қабілетін нығайтуға,
күш-қуатын жетілдіруге ... ... ... ... ... ... және дене ... олардың денсаулығына, дененің ... ... Ал ... дамуына ішкі факторлармен сыртқы орта және
тәрбие ықпал жасайды»- дейді [29;78].
Ал Қ.Жарықбаев, С.Қалиев «Халықтық ... ... ... ... ... дене ... ... орынға қоюдың өзіндік себеп,
дәлелдері бар. ... адам ... ... ... ... ... бастап дене
тәрбиесі қолға алынады, содан кейін біртіндеп ... ... ... ... ... сол ... ... қалыптасып дамиды.
Ал адамгершілік тәрбиесі баланың сана сезімі оянған ... ... ... ... ... [30;8]. ... бүгінгі жеткіншек
ертеңгі маманның жаны да, тәні де сау ... ... ... ... ... ... ... мәселелерінің бірі болса керек. Еңбекке
тәрбиелеу процесі жас мамандарды өз кәсібін сүюге, өзін ... ... ... жеке тұлғаны тәрбиелеуге т.т. әсерін тигізеді.
Болашақ жеткіншектерді адамгершілікке ...... ... ... қоғамның өткені мен бүгінгісіндегі тарихи
тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... еңбекқорлық, үлкенді-кішіні сыйлау; Отанды ... Ата ... ... білу ... ... меңгерту жатады. Ал
эстетикалық тұрғыдан тәрбиелеу болашақ ... ... ... ... ... ... мәдениетке тәрбиелеуге; еліміздің
көне заманындағы эстетикалық және мәдени байлықтарын игеруге; эстетикалық
сезімін ... сөз ... ... ... ... ... өміріндегі «Жеті жарғының» алатын орны еркше. Себебі «Жеті
жарғының» - халқымыздың ... ... ... қалыптастыруға; елді
бірлікке, адалдыққа, адамгершілікке тәрбиелеуге қосқан үлесі зор.
«Жеті жарғыны» Тәуке ... ... аса ірі ... жеті ... ... ... тарихтан мәлім.
Оқушылардың болашақ мамандықтары ... ... ... бере отырып, әсіресе «Жеті жарғыдағы» тәрбиелік мәнін бүгінгі
күнге дейін жоғалтпаған немесе бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... ... жаны сау салауатты ұрпақ өсіруде бұл
тармақтың да алатын маңызы зор, себебі халықтың ... ... ... ... ... ... ... кейін, дін қайта орала бастады.
Халық имандылыққа бет ... ... ... мәдени-әлеуметтік, имандылық-
эстетикалық тұрғыдан тәрбие берудегі ерекшеліктердің мән-мағынасы ашылуда.
Осыған байланысты болашақ мамандарды имандылыққа, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... пен Р.Қоянбаев тәрбие процесі адамның
қоғамдық мәнінің әлеуметтік маңызы ... ... оның ... ... ... жасауға және олардың шеңберін кеңейтуге
бағытталатындығын айта келіп, тәрбиенің адам ... ... ... ... ... «Адамның қоғамдық мәнінің, өмірдің түрлі жақтарына
қатынасының жүйесі неғұрлым аумақты, кең болған сайын, оның рухани ... ... ... бай ... ... мәні – адамның қоғамдық
мазмұнын әлеуметтендіріп, оның ұжыммен және ... ... ... ... [31;8]. Ғалымдар тәрбие ісі процесс барысында
төмендегідей педагогикалық міндеттерді ... ... ... ... ... жағдайлардың, тәрбиелік әсерлердің нәтижесін
талдау, жоспарлау жұмысын реттеу;
2. ... ... ... құру және оны ... асыру;
3. Тәрбиелік ықпалдарды реттеу және оларға түзетулер енгізу;
4. Қорытынды есепке алу және бақылау; [32;73].
Демек, қазақ тілін ... ... ... ... ... бере ... студенттердің мәтін арқылы ... ... ... ... әр ... ... ... оның жобасын құру және
оны жүзеге асыруы ... ... ... ... ... ... ... оларға тигізетін ықпалын негізге ала
отырып, қорытады, бағалайды.
Қорыта келгенде, тіл үйренушілерге қазақ тілін айтылым ... ... ... Бүгінгі таңда қазақ тілін оқытуда қазақтың ... ... ... Олар ... ... ... ретінде
сақталып қалу үшін «Жеті ... ... ... маңыздылығын, ата-
бабаларымыздың төккен тері туралы мағлұмат алады, оның ... ... ... ... һәм сол ... ... аса, ... адамзат
дүниесін бақытты қылу. Ұлт мүшесі - әрбір адам бақытты болса, ұлт ... ... ... - ... ұлт ... болса, адамзат дүниесі
бақытты. Қысқасын айтқанда, тәрбиеден мақсұт адам деген атты құр жала ... ... шын ... адам ... ... - ... ... асыл,
дана сөзі арқылы тәрбиенің түп-тамыры тереңде екендігін байқауға болады.
Болашақ ... ... ... ... ... ... ... ұтымдылығын түйіндей келіп, төмендегідей
қорытынды жасауға болады.
1. Қазақ тілі фонетикасын, ... ... ... ... ... ... қарастыру арқылы тілді оқытудағы жаңа
ізденістер мен ... ... ... ... ... Айтылым процесіндегі дыбыс үндестігін лингвистикалық тұрғыдан зерттеу
орыс бөлімінің студенттеріне дыбыс үндестігін қатысымдық тұлға ретінде
қарастыруға және оның ... ... ... ерекшелігін ашуға
септігін тигізеді;
18
3. Қазақ тілін айтылым процесіндегі дыбыс үндестігі ... ... ... ... ... ... негізгі психикалық
процестердің тіл үйренуші санасына әсер етудегі қызметін айқындауға жол
ашады;
4. ... ... ... ... ... педагогикалық негізін
зерттеу студенттерге қазақ тілін үйретудегі ... ... ... әсерін байқауға жағдай туғызады, студенттерге
халық педагогикасының негіздерімен, этнопедагогикадан жаңа мағлұматтар
беруге әсерін тигізеді.
5. ... ... ... ... ... ... мамандықпен
байланыстыра оқыту арқылы тіл ... ... ... айқындауға мүмкіндік туады.
19
1.3. Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті ... ... ... жылдары қоғамның дамуына байланысты адамдардың ... ... ... Адамдардың бір-бірімен тілдік қатынас
жасауына, ойын сыртқа шығаруына негіз болатын сөйлесім әрекетінің бір ... ... ... ... ... ... ... Адамдар бір-
бірімен пікір алмасу арқылы жаңа, маңызды ақпараттарды қабылдап, оны ... ... ... ... қарым-қатынас жасайды. Сол себепті де
тілді үйрету барысында психикалық процестердің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми саланың бірі. Бүгін ... дами ... ... ... ... үшін ... және маңызы зор.
Қазақ тілін оқытып үйрету – студенттердің ойлау, ұғыну, ықылас, ес,
зейін сияқты ... ... ... ... ... бйік ... ... іс-әрекетке айналуын талап етеді. Өзге тілді
дәрісханада тілді үйрету барысында сөйлесім ... ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруға бүгінгі таңда
көңіл бөліне бастады. Сондықтан тілді, оған ... ... ... ... ... ... ... Қ. Жарықбаев: «Грамматиканы
меңгеру – біздің ауызша және ... ... ... бірден-бір
құралы. Оның заңдарын білу арқылы ғана бала ... ... және ... белгілі мақсатқа сай ұйымдастырылып, жоспарлап, жүйелі етіп құра
алатын қабілетке ие болады.» - дейді [14]. ... ... ... тіл ... ... ... үнемі жетілдіріп отыруын қажет
етеді. Грамматика мен тілдік материалды тұтас игеру сөйлесім ... ... ... ... Осыған байланысты дыбыс үндестігін айтылым
әрекетімен байланыстырып игерудің тиімділігі ... ...... ... ... жүзеге асатын сөйлесім
әрекетінің барлық түрі, соның ішінде айтылым әрекетінің ... ... ... И.А ... А.В. ... Б.В. ... С.Л.
Рубленштейн, А.Н. Леонтьев, В.А. Артемов, Н.И. Жинкин т.б. Психолог –
ғалымдардың зерттеулерінің ... ... ... ... ... Ж. Аймауытовұлымен бірге, психолог – ғалымдар М. Мұхановтың, Т.
Тәжібаевтың, Қ. ... Ә. ... ... ... ... Шет тілін оқытудағы ... ... ... оның ... ... ... қызметін,
маңызын зерттеуде И.А. Зимняяның алатын орны ерекше. ... ... ... ... говорению на иностранном языке» ... деп ... ... ... ... ... ... түрі
ретінде қарастырылады. Ғалым айтылымды сөйлесім әрекетінің түрі ... ... ... ... «... ... – это ... и ... процесс: Интерпретация этого явления с позиций теории
20
деятельностив тоже время показывает, что это ... ... ... ... ... ... әрекеті ойлау жүйесіне негізделеді. Адам қоршаған ортадағы
құбылыстарды алдымен пайымдайды, содан кейін ойлауға көшеді. ... ... ... ... ... ... ... Белгілі психолог
Т. Тәжібаев адамның ойы басқа психикалық функциялармен салыстырғанда ерекше
белсенді процесс екендігін айта ... ... ... ... ... Ой ... ... дүниемен байланыспайынша өздігінен пайда
болмайды, ойдағы негізгі мақсат – сұраққа жауап беру, мәселені
шешу.
2) Алға қойған мақсатты ... ... әдіс ... ... Мәселені шешу үшін ой әрекетінің жоспарын сызу, оның ... ... ... ...... тәжірибеде сынап көру [15;184].
Ғалым адамның ойы сөз арқылы ... ... сөз ... ... ... ... болып табылатынын айтады.
Яғни, айтылым әрекеті арқылы адам ойын жеткізіп отырады. Адам
қоршаған ... ... ... ... ... ... ойлауға
көшеді. Ойлау арқылы адам айналасындағы құбылыстарды тереңінен танып
ұғынады. ... ... М. ... ... ... «Ой ... іске асады дегенде шынайы ескерту керек. Айтайын деген әрбір
сөздің мәнісі бар және ой ... ... және ... ... ... ... ... ішкі мәнісі, мазмұны ойға байланысты ұғым
деген түсінікке жақын» [16;58].
Демек, ойлау арқылы адам ... ... ... соны ... ұмтылады.
Ойлау адамның сезімін, эмоциясын сыртқа шығарумен шектелмейді; Ол ... ... ... өзара қатынас, байланысын т.б білу үшін ... ... ... ... тұлғалардың арасындағы мағыналық
байланыстар предикативтік байланыстармен тығыз сабақтасады.
Сөздегі дыбыс үндесуін тілдік қатынаста ... ... тіл ... ... игеру – есту – айтылу бейнесі қалыптасуы қажет. Сөз ... ... зат ... әр ... ... әсер ету ... ... мүшелерінің арасында адам оны естиді, көреді және айта
алады. Сөздің тұтас бейнесі адамда ... ... ... ... ... ... Алғашқыда есту бейнесі, содан кейін айту, одан кейін
студенттің жазылымды, оқылымды меңгеру деңгейіне қарай дыбыстық- әріптік
сәйкестік ... ... ... көру, есту, айтылу бейнесі қалыптасады.
Дегенмен, аталған қабылдау түрі есту және ... ... ... ... ... айтылым әрекеті арқылы меңгертумен тығыз
байланысты. Айтылымдағы дыбыс үндестігін игерудегі ең ... ... ... ... ... және ... нормаларын дұрыс меңгеру,
әрі оны өмірде қолдану.
Тіл үйренушілердің айтылымдағы дыбыстардың үндестігін дұрыс естіп
21
қабылдауы ұғынумен тікелей байланысты болады. Себебі, айтылымдағы ... ... ... тіл ... ... онда ол ... ... ойын нақты жеткізе алмайды. Ұғыну – оқуға, жазуға, ... ... оқу ... игеріп ойлаудан және оны есте қалдыру сияқты
бірнеше ... ... ... ... үрдісінің ынта, ықыласпен де
байланысы бар. Ж. Аймауытов былай дейді: «Ынта бір ... ... ... ... ... қандай нәрсе? Не адамның өз басындағы
ырысына қоректі, әйтпесе ... ... ... ... ... Бұл уақыттағы жер жүзіндегі ... ... ... ... қарап зерттесек, ол ынта біржола болған емес, жүре, өсе бара
пайда болған» [17;146].
Ынта, ... ... ... ... тапсырманы студенттің барлық күш,
жігерін жұмсауы арқылы жүзеге асады. Ынта айтылымдағы ... ... ... ... тартымдылығына, әдіс-тәсілдердің
қолданылуына ... ... ... өзге тілді дәрісханаларда қазақ
тіліндегі дыбыс үндестігін өту барысында мақал-мәтелдерді пайдану арқылы
дыбыстардың ... ... ... ... ... , ... сай ... болса, тіл үйренушінің ықыласын арттыруға ... ... ... еді. Тілді үйрету барысында студенттердің ... ... ... аса мән ... ... ... адамның зейін
психикасы ынта тәрізді тілді үйренудегі алынатын нәтижелердің ... ... ... М. ... былай дейді: «... Зейін сыртқы дүниедегі
жанның тұнуы, нүктеленуі [17]. ... ... даму үшін ... күшті,
жеке, жаңа болуын, жаңа алынған білім мен ескі білімнің байланысуын және
оның болашақ ... ... ... ... ... ... қозу ... біреуінің ерекше қозып, басымдылық дәрежеге жетіп, басқаларының
тежелуі ... ... ... ... ... ... үндесуін
студенттің аса зейінмен игеруін жоғары дәрежеге көтеру оқытушының білім
деңгейіне, тәжірибесіне тікелей байланысты. ... ... ... ... және оны ... бір-бірімен тығыз байланысты болады. Себебі тіл
үйренуші ... ... ... тұрып оны түсіне, ұғына ... ... жеке ... ... ... оны ... Сондықтан қабылдау мен
түсіну бір-бірімен тығыз байланыса отырып, ... ... ... ... ... ... ... жадының алатын орны зор.
Дыбыстау арқылы шығатын тілдік тұлғалар тіл ... ... ... ... ... ой, ... сөзі, сөйлем арқылы сыртқа
шығады. Демек, «Сөз, сөйлем дегеніміз – адамның ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлетін құбылыс – интонация,
тыңдаушыға айтылатын ойды жеткізуде интонацияның алатын орны зор. ... ... ... ... ... ... пікірдің
негізгі белгілерін анықтауғы мүмкіндік береді.
Тіл үйренуші дыбыстық-әріптік байланысты меңгеріп сөйлеу кезіндегі
22
дыбыстарды ажырата білу керек. Есім ... ... ... ... ... тіл үйренуші өзіне керекті мәліметтерді кедергісіз қабылдай
алады.
«Жад дегеніміз – біріншіден, неше түрлі еске ... ... ... ... ... нәрсені еске түсіретін қуат орнына жүреді.
Жадымызда талай нәрсе сақтаулы, оның бәрі бір ... ... жоқ, ... ... ... ол нәрселерді еске түсіру оңай [18;133]. Бұл
келтірілген Ж. Аймауытовтың пікірінен ... ... ... ... екендігін байқауға болады. Айтылым берілген ақпаратты баяншы арқылы
екінші адамға ... ... сол ... ... ... ... Ж. Аймауытов айтқандай, жадының көмегі арқылы қажетті
деректі үйренуші керек ... ... ... ... алса да ол ... мен ... жүйесі арқылы жадындағы, сақтаулы естіген,
оқыған деректерін ... ... ... ... ... ... ... ойлаудың ажырамайтын компоненті ретінде тіл үйренушінің ... ... мен ... мүмкіндік береді. Айтылым әрекеті
ақпараттарды жеткізуге бағытталғандықтан, тіл үйренуші болжау арқылы алдына
қойған мақсатын ... ... ... ... болжау арқылы тіл үйренуші ... ... ... ... ... түсініп, айтылмақ ойды өзінше
жетілдіріп, дамытады және ... ... ... ... ... – сөздің, сөз тіркесінің, сөйлемнің, фразалардың, шағын және ... әр ... ... ... ашуға септеседі. Болжау тіл
үйренуші бірден түсінетін мәтіндегі фактілерге, оның ... өз ... ... ... сай ... Жаңа тіл ... ... болжауды қалыптастыруда мәтіндерге көңіл бөлу керек. Мәтіндер тіл
үйренушілердің жас ... ... ... алған тәжірибелеріне,
олардың қызығушылықтарына, білім деңгейлеріне мазмұны жағынан сәйкестенуі
керек.
“Жадыны тек ... ... ... ... жүйесімен ғана
кемелдетуге болады. Ол нәрселер ақылда қалай ... ... жад ... ... Ал ... ... терең айқасса, олар жадта жақсы
сақталады, олар бір-бірімен байланысса, мидың тұрмыстағы қабілетіне қарай
ондай ... тез, не баяу ... ... даяр ... ... ... адам көргенін, оқығанын, естігенін ұзақ уақыт сақтауға
болады. Демек, ... ... ... тіл ... қабылдаған
ақпараттармен, жадындағы сақтаулы дүниелер бір-бірімен терең айқасып, ойлау
қабілетін ... ... ... түседі. Ал зейін – сананың белгілі бір
нәрсеге ... оның ... ... ... ... ... ... үйренушінің мәтінді түсінуіне мүміндік береді. Сондықтан да ... тіл ... ... үрдістерінің қызметіне байланысты
жүзеге асады.
Айтылған ойды жеткізуде интонацияның, ... ... ... да атқаратын орны ерекше.
23
Психолог ғалым Т. ... ... ... ... ... ... реакция тудыратындығына назар аудара келіп, былай
дейді: “Мәселен бұйрық адам интонациясы бойынша іске асып орындалса, ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
ғалым адамның сөйлеу әрекетінде екі сипаттың ... пен ... шарт ... ... ... Қ. Жарықбаев былай дейді: Адамға тән сөйлесу әрекетінде
екі сипат болуы шарт. ... ... ... ... ... атқара
алмайды. Мұның біріншісі – сөйлеудің мазмұндылығы, екіншісі – ... ... ... сөзде мазмұн болмаса, ол өзінің сөздік
мәнін жояды. Сөздің мазмұндылығы дегеніміз – екінші ... ... ... Сөздің мәнерлілігі дегеніміз – адамның сөйлеу кезіндегі
эмоциялық қалпын білдіре алуы, яғни ... ... ... ... айта ... Яғни ... кезінде баяншы мен қабылдаушының айтылатын ойының
нақты, дәледі ... ... ... ... ... ... Е. Быстрова, К.З. Зикирьянов, Л.Д. Литвинова, И.Г.
Чистяковалар [22;94] ... ... ... қарастыруды негізгі
үш бөлікті құрылыммен тығыз байланыстырады. Олар:
1) Мотивациялық қозғаушы.
2) Талдау, ... ... бұл ... ... ... ... және ... сөйлеу актісі жүзеге аспайтындығына назар аударады. Демек, айтылым
әрекеті: 1) себеп (мотивациялық) – қозғаушы; 2) Талдап - ... ... - ... ... арқылы жүзеге асады. Себеп – ... ... ... ... ... ... Ол тіл ... қатынастағы қажеттілігіне байланысты туындайды, яғни айтылым процесі
адамдардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... асады. Қажеттілік – бұл сөйлеу барысында негізгі
қатысымдық ерекшелік болып табылады.
Ал ... ...... ... тіл арқылы адамның
айтайын деген ойы қолданады, әрі қалыптасады; оны ... ... ішкі ... ... ... Бұл ... тіл ... ойын сыртқа шығару барысында
қажетті тілдк құралдарды сұрыптауға дағдыланады. Бұл ... ... ... ... механизмдерді қамтиды. Тіл ... ... ... ... қоры ... ... сатыда тіл
үйренуші айтайын деген ойын, пікірін дауыстау арқылы сыртқа ... ... ... ... ... мен ... ... реті, жүйелі
тәртібі арқылы іске асады. Осы ... тіл ... ... ... ... ... ... ой бөлісіп, сөйлесу актісін жүзеге
асырады.
Қазақ тілін өзге тілді дәрісханада оқытуда айтылымды ... ... көп ... ... ... ... енді үйрене бастаған тіл
24
үйренуші ең бірінші ана тілінде ойлайды, содан кейін жадындағы сақталған
сөздердің: грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде тіл үйренуші ойын
жеткізуде кідіріске ... әрі ... ... ... ... ойы ... толық берілмейді.
Е. Быстрова, К.З. Зикирьянов, Л.Д. Литвинова, А.А. Нетс айтылымды
меңгертудің ... ... ... ... Тіл ... ертеректе игерілген сөздерді, сөз тіркестерінің
қабылдау ... Тіл ... ... ... ... ... сақталып тұрған
сөздердің, сөз тіркестерінің, сөйлем түрлерінің құрылымын ... ... ... байланыстыру механизмі;
4) Сөйлемді құрастыру механизмі;
5) Сөйлеудің мағыналық және құрылымдық мәнге ие болуы;
6) Бақылау [23,97-98].
Бұл жетілген психофизиологиялық механизмдердің айтылымды ... ... ... ... үндестігін игертуде атқаратын ролі ... ... ... дыбыс үндестігін меңгертуде, соның ішінде
айтылымдағы сөздер тіл үйренушінің жадында ұзақ сақталады.
2) Олар өздеріне қажет сөздерді ... ... ... ... Тіл ... ... ... сөздерді қолдана отырып, жаңа сөз
тіркестерін, сөз оралымдарын құрастырады;
4) Сөздерді қолдану нәтижесінде ... ... ... ... ... Тіл ... сөйлеген сөзінің, пікірінің жағдайларға қарай дұрыс
қолдануын бақылай алады.
Айтылым әрекетін меңгерту барысында басты ... тіл ... ... ... аударылады. Сөйлеу механизмін
қалыптастырудың психологиялық жақтары Н.И. Жинкиннің «Механизмы речи» ... ... ... рет ... ... ... және монологтық сөйлеу арқылы жүзеге асады.
Ғалымдар Қ. ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Диалогтық сөйлеу көп өлшемі жағынан (ситуация,
байланыс жасау т.б) ... ... көп ... ... ... ... ... негізделмейді, диалогтық сөйлеу, белгілі
бір жағдайларға тіл үйренушінің екінші бір адаммен пікілесуі, ... ... ... ... ... ... – сөйлеу механизмі жалпы қарым-қатынас
негізіне ... ... әр ... бағыттағы психикалық жүйелер
әрекеттестігі.
Диалогтық сөйлеуде тілдік, қатысымдық ... ... ... ... ... ... ортаға байлаысты болады. Себебі:
бірінші инициативті реплика ... ... тіл ... ... сөйлеуде паралингвистикалық құралдардың алатын орны зор. ... ... ... ... ... ... ... жөн.
1) Экстралингвистикалық ерекшеліктер.
2) Серіктесінің сөйлеу ерешелігі.
Тағы бір айта кететін жай, айтылым әрекетінде ... ... тіл ... ... ... түпкі ойын қалыптастыру
ойлаудан сөзге көшу ... ... ... ... ... ... монологтық сөйлеудің арасындағы ерекшеліктерді
қорыта келе, ... ... ... ... ... мен ... ... төмендегідей қиыншылықтарды кездесуі мүмкін:
1) Тіл үйренушінің қазақша айтылымын ... ... ... ... мағыналық мазмұнын айқындау (не айту керек?).
3) Студенттің ойын қалыптастырудағы ... мен ... ... ... ... ойды ... керек?).
4) Айтылым артикуляциялық программасын өңдеу және оны жүзеге асыру.
Қорыта келгенде, айтылым процесі сөйлесім әрекетінің продуктивті ... ... тән ... ... ... ... Сөйлеу дағдыларының жоғары дәрежеде автоматтандырылуы;
- Паралингвистикалық құралдардың көмегімен айтылатын ойды әдемі дауыс
ырғағымен ... ... ... ... ... ... қарқынның сақталуы.
- Сөйленетін сөздің айқастылығы.
Әрбір адам сәби кезінен бастап айналасындағы адамдармен ... ... ... ... өзіне қажетті сөздерді игере отырып, сөздік қорын
кеңейтеді. Біртіндеп жекелеген ... сөз ... ... айтуды меңгереді. Меңгерген сөздерін күнделікті тұрмыста
қолдану ... ... ... игереді. Саналы сөйлеудің нәтижесінде
монлогтық сөйлеуді үйренеді.
26

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Балалар тілін орфоэпиялық дыбыстау мәдениетіне тәрбиелеу5 бет
Бастауыш сыныпта туыстық қатынасты меңгертудің педагогикалық және психологиялық негізі30 бет
Биологиялық ұлпалардың дыбыспен әрекеттесуінің физикалық негізі11 бет
Буынның жасалуы, түрлері Екпіннің түрлері. Бунақ-ритмикалық топ.Дыбыстардың алмасуы.Сингармонизм заңы11 бет
Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі14 бет
Дауыссыз дыбыстардың фонетикада зерттелуі. Дауыссыз дыбыстардың жекелген ерекшеліктері17 бет
Дауысты дыбыс әріптерінің емілесі7 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь