Транзиттік экономика

Кіріспе
Транзиттік экономика жағдайындағы реформаларды ойдағыдай жүргізу үшін өндірістік салалардағы, әлеуметтік сферадағы, сондай.ақ аймақтардағы барлық әлеуметтік.экономикалық үдерістерді мемлекет тарапынан реттеу қажет. Рыноктық шаруашылық жағдайында экономиканы реттеу мемлекеттің ең маңызды қызметтерінің бірі болып табылады.
Мемлекеттік реттеу бүкіл қоғамның мүддесіне арналған экономикадағы іс.әрекеттердің қолданыстағы формаларының ұтымдылығын арттыру және жағымсыз үдерістерді шектеу үшін пайдаланылады. Ол шаруашылық және әлеуметтік сфералардың, аймақтардың түгелдей дерлік мүдделерін қамтиды да олардың дамуына аса зор әсер етеді.
Мемлекеттік реттеу негізін экономикалық үдерістерді реттеуші тікелей және жанама тетіктер мен әдістер құрайды. Мемлекет экономикалық іс.әрекеттердің әртүрлі аспектілерін бюджеттік, банктік жүйелер, мемлекеттік тапсырыстар және кедендік қызмет арқылы реттеп отырады. Реттеу ісінде жоспарлау, экономикалық болжау, бақылау және басқа да басқару функциялары кеңінен қолданылады.
Мемлекеттік реттеу экономикалық іс.әрекеттің ережелері мен тәртібін орнықтырады және осы ережелердің сақталуын қадағалайды. Сонымен бірге мемлекеттік реттеу бүкіл экономикалық құрылымдардың әрқайсысының дербес қызметін қамтамасыз етеді.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің маңыздылығы, әсіресе қазіргі кезде еселеп артып отыр. Әлемдік экономиканың жаһандануы үдерісінде Қазақстан экономикасы бірқатар мәселелермен бетпе.бет келіп отырған жағдай бар. Қазақстан Республикасының 2003.2015 ж.ж. индустриалдық . инновациялық даму Стратегиясында көрсетілгендей оларға: экономиканың шикізаттық бағыты, әлемдік экономикаға интеграциялануы деңгейінің төмендігі ел ішіндегі салааралық және аймақаралық экономикалық интеграцияның әлсіздігі, ішкі рыноктағы тауарлар мен қызмет көрсетулерге тұтынушылық сұраныстың төмен дәрежесі, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымдардың дамымауы, кәсіпорындардың техникалық және технологиялық тұрғыдан артта қалуы, ғылым мен өндіріс арасындағы шынайы байланыстың болмауы, ғылыми.зерттеу және тәжірибе.конструкторлық жұмыстарға арналған қаржы тапшылығы, экономиканы жаһандану үдерісіне сәйкестендіре отырып сервистік.технологиялық экономикаға өту мәселелері жатады.
Стратегия ел ішінде ғылым және инновациялық қызметті ынталандыруға бағытталған белсенді мемлекеттік ғылыми және инновациялық саясат жүргізуді көздейді. Аталмыш мақсаттарға жету үшін қаржы рыногын дамыта түсу, сондай.ақ фискалдық, білім беру, монополияға қарсы, инфрақұрылымдық саясатты жетілдіру шаралары қолға алынады. Стандарттау саясаты шеңберінде экономика мен басқару салаларының түгелінде дерлік әлемдік стандарттарға өту көзделіп отыр.
Стартегияны ойдағыдай жүзеге асыру экономика құрылымында сапалық өзгерістерге қол жеткізуге көмектесетін болады да, адами, өндірістік және табиғи капиталдарды тиімді пайдалану негізінде оның тұрақты дамуының және Қазақстанды әлеуметтік өркендеудің жаңа деңгейіне жоғарылатудың кепілі болады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің әдістері мен механизмдерін жетілдіру бойынша жекелеген ұсыныстарды негіздеу үшін стартегияның тиісті бөлімдерінде импортты алмастыру және экспортқа бағдарланған саясатты жүзеге асыру бойынша шетелдік тәжірибе кеңінен қарастырылған. Сондықтан еліміздің бәсекеге қабілетті елуліктің (елу елдің) қатарынан орын алуы үшін қолға алынған шаралар өз жемісін береді деп сенімді түрде айтуға болады.
Жалпы, 2015 жылға қарай стратегияны ойдағыдай жүзеге асыру нәтижесінде ел экономикасы сервистік.технологиялық даму жолына дайын болуы тиіс.
Өтпелі кезең іс.тәжірибесі көрсеткендей экономикалық теорияда экономиканы мемлекеттік реттеу проблемасын қарастырудың негізінен үш тәсілі белгілі болып отыр. Олар: өркениетті.тарихи; мемлекеттік, яғни әлеуметтік экономикалық трансформация кезеңіндегі мемлекеттің өзіндік рөлін баса көрсету; конъюнктуралық.практикалық, яғни реттеудің нақты құралдарын іздестіру және тиімді қолдану.
Біз ұсынып отырған оқу құралында экономиканы мемлекеттік реттеудің ғылыми негіздері және ұйымдастыру мәселелері рыноктық экономика талаптарына сай қарастырылады. Меншік қатынастарын, материалдық.өндіріс салаларын, еңбек рыногын, қаржы рыногын, табиғатты пайдалану, инвестицияларды келтіру, өңірлік даму, сыртқы экономикалық байланыстарды мемлекеттік реттеу мәселелері жан.жақты қарастырылады.
Бұл оқу құралы экономикалық жоғары оқу орындары және факультеттерінің студенттері мен оқытушылары, сондай.ақ мемлекеттік басқару органдары қызметкерлері және кәсіпорындар мен мекемелердің экономикалық бөлімдері үшін пайдалы болады деп сенгіміз келеді.
        
        Кіріспе
Транзиттік экономика жағдайындағы реформаларды ойдағыдай жүргізу үшін
өндірістік салалардағы, әлеуметтік сферадағы, сондай-ақ ... ... ... ... ... реттеу қажет.
Рыноктық шаруашылық жағдайында экономиканы реттеу мемлекеттің ең ... бірі ... ... ... ... қоғамның мүддесіне арналған экономикадағы іс-
әрекеттердің қолданыстағы формаларының ұтымдылығын арттыру және жағымсыз
үдерістерді ... үшін ... Ол ... және ... ... түгелдей дерлік мүдделерін ... да ... аса зор әсер ... ... негізін экономикалық үдерістерді реттеуші тікелей
және жанама тетіктер мен әдістер құрайды. Мемлекет ... ... ... ... ... ... жүйелер, мемлекеттік
тапсырыстар және кедендік ... ... ... ... Реттеу ісінде
жоспарлау, экономикалық болжау, бақылау және басқа да басқару функциялары
кеңінен қолданылады.
Мемлекеттік реттеу экономикалық іс-әрекеттің ... мен ... және осы ... ... қадағалайды. Сонымен бірге
мемлекеттік реттеу бүкіл экономикалық құрылымдардың әрқайсысының дербес
қызметін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... артып отыр. Әлемдік экономиканың жаһандануы үдерісінде Қазақстан
экономикасы бірқатар ... ... ... ... ... ... ... 2003-2015 ж.ж. индустриалдық – инновациялық даму
Стратегиясында көрсетілгендей оларға: экономиканың ... ... ... ... ... төмендігі ел ішіндегі
салааралық және аймақаралық экономикалық интеграцияның ... ... ... мен ... ... тұтынушылық сұраныстың төмен
дәрежесі, өндірістік және ... ... ... ... және технологиялық тұрғыдан артта қалуы, ғылым
мен өндіріс арасындағы шынайы байланыстың болмауы, ... ... ... ... қаржы тапшылығы, экономиканы
жаһандану үдерісіне сәйкестендіре ... ... өту ... ... ел ... ... және инновациялық қызметті ынталандыруға
бағытталған ... ... ... және инновациялық саясат жүргізуді
көздейді. Аталмыш мақсаттарға жету үшін қаржы рыногын дамыта түсу, ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымдық саясатты
жетілдіру шаралары қолға алынады. Стандарттау саясаты шеңберінде экономика
мен басқару салаларының ... ... ... ... өту көзделіп
отыр.
Стартегияны ойдағыдай жүзеге ... ... ... ... қол ... көмектесетін болады да, адами, өндірістік және
табиғи капиталдарды тиімді ... ... оның ... ... ... ... ... жаңа деңгейіне жоғарылатудың кепілі
болады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің әдістері мен механизмдерін жетілдіру
бойынша ... ... ... үшін ... тиісті
бөлімдерінде импортты алмастыру және экспортқа бағдарланған саясатты жүзеге
асыру бойынша шетелдік ... ... ... ... ... ... ... (елу елдің) қатарынан орын алуы үшін қолға
алынған шаралар өз жемісін береді деп сенімді түрде айтуға ... 2015 ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
ел экономикасы сервистік-технологиялық даму жолына дайын болуы тиіс.
Өтпелі кезең ... ... ... ... ... ... проблемасын қарастырудың негізінен үш тәсілі
белгілі болып отыр. Олар: өркениетті-тарихи; мемлекеттік, яғни әлеуметтік
экономикалық трансформация ... ... ... рөлін баса
көрсету; конъюнктуралық-практикалық, яғни ... ... ... және ... ... ұсынып отырған оқу құралында экономиканы мемлекеттік реттеудің
ғылыми негіздері және ұйымдастыру мәселелері рыноктық экономика талаптарына
сай ... ... ... ... салаларын,
еңбек рыногын, қаржы рыногын, табиғатты ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу
мәселелері жан-жақты қарастырылады.
Бұл оқу құралы экономикалық жоғары оқу орындары және факультеттерінің
студенттері мен ... ... ... ... ... және ... мен ... экономикалық бөлімдері
үшін пайдалы болады деп сенгіміз келеді.
1 тарау.
Мемлекет пен экономиканың өзара қатынастарының тарихи сипаты.
§1 Мемлекеттің ... рөлі ... ... ... мәнінде экономиканы мемлекеттік реттеу орныққан саяси
жүйенің ұлттық шаруашылыққа макроэкономикалық әсерін дарыту болып ... ... рөлі ... оның ... әсерінің деңгейі
туралы пайымдаулардың өзіндік ұзақ тарихы бар. Есте жоқ ерте замандарға,
яғни ... ... ... мемлекеттің рөліне үңілмей-ақ,
рыноктық ... ... ... ... рөлі ... ... ... ... өзі ... ... еді ... тұрғыдан мемлекеттің рыноктық экономикадағы рөлі туралы алғашқы
концепциясы капитализм саяси экономиясы классиктерінің ... ... ... ... XVII- ғасырда дүниеге келді және ол өзінің
ортасына экономикалық ғылымның ... ... ... ... ең ... ... экономист және философ А.Смит ... ... Д. ... ... ... рөлі ... ... А. Смиттің «Халықтар байлығының табиғаты мен ... ... (1776ж) ... зор үлес ... ... ... ... күштердің еркін әрекеті тепе-теңдікті
механизм жасап шығарады. Классиктер рыноктық ... ... ... ... адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп,
меншігін қорғауы тиіс және рынокқа қатысушылар арасында туындайтын дауларға
төрелік айтуы ... ... ... ... ... адам ... алмайтын немесе тиімді түрде жүзеге асыра алмайтын істерді ... ... мәні ... бұл ... рыноктық экономиканың өзін-
өзі реттеп, өзін-өзі ұйымдастырып ... ... ... ... болатын. Өндіріс тұтынуды арттыру үшін ... ... өсуі ... ынталандырады деді классиктер.
Бұл себепті – салдарлы өзара байланысты жүзеге ... ... ... өндірушілердің шаруашылық қызметіне араласуынсыз-ақ
мүмкін болады. А. Смиттің пікірі бойынша өндірушілердің жеке экономикалық
мүдделеріне ұмтылысы және ... ... ... ... ... басты механизмі болып табылады, және мұның өзі әрбір ... және ... ... ... ... ... ... жиынтық әрекеті тепе-теңдік бағаларды орнықтырады және әрбір
сатып алушы осы бағаларға ... ал ... ... ... ... ... ... шеңберінен шыға алмайды. Экономиканың осындай
табиғи қызметін А. Смит «рыноктың көрінбейтін қолы» ... деп ... ... ерте ... ... экономикаға араласуы
негізінен екі қызметпен шектеледі деген пайымдаулар басымдық танытты. ... ... ... ... ... ... және ... таңдау
еркіндігін қауіпсіздендіру. Мемлекеттің экономикалық рөлі аталған бастапқы
құқықтарды жүзеге асыру болып ... ... ... ... ғ.ғ.
экономикалық әдебиеттерде «laisser-fire» (іс-әрекет еркіндігі) + констебль
тезистері, яғни мемлекет – бұл ... ... ... ... ... кеңінен тараған болатын.
Классикалық мектептің тағы бір өкілі Жан Батист Сэй өзін-өзі реттеу
механизмін көрсету үшін ... ... алға ... ... және ... өндірісі үдерісінің өзі өндірілген тауарлар құнына тең ... Бұл ... өзі ... игіліктер мен қызмет көрсетулерді
сатып алуға қажетті табысты автоматты түрде қамтамасыз ... ... ... өзіне сәйкес сұранысты туындатады» дейтін Сэй заңы мәртебесін ... мәні ... ... ... ... ... жалақы, бәсеке тәрізді
рыноктық механизмдермен реттеледі. Жоғары немесе төмен ... ... ... рыноктық субъектілердің тиісті әрекетін қадағалап отырады және
экономиканы теңдестірілген даму мен ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлі жұмыссыздыққа қарсылық білдіреді.
Классикалық мектептің тағы бір ... Д.С. ... ... ... жалпы практикалық принцип болуы тиіс және одан ... ... ... ... ... зиянның нағыз өзі болып табылады»
деп жазған еді.
Классиктердің идеясы, атап ... ... ... ... ... өзі ... ... идеясы ғасыр бойы экономикалық теориядағы
ақиқаттың дәл өзі деп саналып келді. Белгілі американдық ... ... XX ... 30-шы ... ... адамдардың Сэй
теориясын қабылдауы немесе қабылдамауы экономисті ақымақтан ажыратудың
негізгі белгісі ... ... ... ... күзетші» ретінде тану XVIII-
XX ғ. басы кезеңдеріндегі капитализмнің туындауы мен еркін кәсіпкерліктің
дамуы заманына тура ... еді. Ол ... ... ... ... ... меншік пен экономикалық байланыстардың еркін
бәсекелі рынок арқылы жүзеге ... ... ... Мұндай
жағдайларда рынок шын мәнінде реттеуші қызметтерді ойдағыдай атқарып ... ... рөлі ... ... ешкімнің де ешнәрсенің де
кесірін тигізбеуді қадағалаумен шектелгені тарихи шындық болатын.
Англиядағы 1825 ... ... ... ... ... ... ... елдерде қайталанып отырған экономикалық дағдарыстар өзін-өзі
реттейтін ... ... ... жағдайларда «істен шығып қалуын»
көрсетті. Еңбек өнімділігінің жедел ... ... ... ... ... салдарынан Құн заңы сұраныс пен ... ... ... ... ... ... душар болды. XIX ғасырдың екінші
жартысында ұлттық өндірістер орасан зор масштабтарға ... XIX ... ... ... қарқынының жеделдеуі және жаңа салалардың
туындауы әсері қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... капиталдар қызметін қалыпты ұйымдастыруды ... ету ... және ... ... ... ... ж.ж. ... дағдарыс және «Ұлы күйзеліс» мемлекеттің рыноктық
экономикадағы рөлі туралы классикалық теорияны қайта қарауды ... ... ... ... ... ... экономисі және қоғам
қайраткері Дж.М.Кейнс мемлекеттің рыноктық экономикаға ... ... ... ... ... теорияны талдап жасады.
Дж. Кейнс негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер арасындағы өзара байланыс
бар екендігін дәлелдеп, оларды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... алды. Осылайша Дж. Кейнс
макроэкономикалық немесе ұлттық шаруашылықтың, мемлекеттік қызмет ... ... ... Дж. ... теориясының негізгі нәтижесі
капитализм ... ... жүйе ... онда ... ... жоқ деген тұжырым, сондықтан да Дж. Кейнс ... ... ... ... негізін қалаушы болып
есептеледі. Оның теориясы және экономиканы мемлекеттік-монополистік ... ... ... ... ... ... ... және ақшаның жалпы
теориясы» (1936ж) еңбегінде баяндалған. Өзінің зерттеулерінде Дж. Кейнс
жинақталған көрсеткіштерді пайдаланады.: ... ... ... ... ... ... Оның ... бастапқы нүкте жиынтық
сұраныс болып табылады. Дж. Кейнстің пікірінше мемлекеттің ... ... ... ... бюджеттік-қаржылық, кредиттік-ақшалай
реттегіштерді қолдана отырып экономикалық конъюнктураны, циклдық ... ... ... өсу ... және ... ... деңгейін
қолдауды тұрақтандыруға бағытталуы тиіс.
Тұтынушылық талғауды ... үшін Дж. ... ... ... ... енгізді. Инвестицияның өсімі және шығарылым (табыс)
арасындағы ... ... үшін ол ... ... өсімімен
осы өсімді мүмкін еткен инвестициялық ... ... ... ... ... ... пайдалану соғыстан кейінгі кезеңде
дамыған елдерде ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 70-жылдары ұдайы өндіріс жағдайы күрт
нашарлап кетті. Стагфляция (күйзеліс жұмыссыздық және ... ... ... орын ... жағдайындағы ағылшын экономисі Филлипс ашқан
тәуелділік бойынша жұмыссыздық және инфляция бір ... өсе ... ... Дағдарыстан шығудың Кейнстік ... ... ... одан әрі ... ... ... ... мемлекеттік реттеуде түбегейлі қайта құру орын алды да реттеудің
жаңа моделі қалыптасты.
Қазіргі кейнсиандық бір емес, ... ... ... ... ... мақсаттары мен құралдарын таңдау
мүмкіндіктері бар екендігін айғақтайды.
Неоклассикалық теорияның классикалық теориядан ...... ... ... ... кейбір жалпы принциптері классикалық
теория принциптерімен үндес болып келеді. Бұл теория бірнеше мектептердің
өкілдерін ... ... ... ағылшын, австриялық,
американдық ғалым-экономистердің еңбектерінде көрініс тапты. ... ... және ... ... ... ... А. Маршаллдың
(Кембридж мектебі) еңбектерінен табуға болады.
Неоклассиктер еркін бәсеке және рыноктық механизм жағдайларындағы
шаруашылық ... ... ... және бұл ... ... ... анықтады. Мұндағы басты идея рынокта
жүріп жатқан үдерістерді анықтайтын сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... Айталық, А.Маршалл өндірістік шығындар теориясы мен шекті
пайдалылық туралы австриялық мектептің ұстанымдарын негізге ала отырып тепе-
теңдікті баға ... ... ... Неоклассикалық теория бойынша
бәсеке жағдайындағы бағалардың автоматты ... ... пен ... және
өндіріс пен тұтыну араларындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ... ... ... болмасын бағаны реттеуі тепе-теңдіктің ... ... ... ... мемлекеттің экономикалық болмысқа
араласпауы принципін жариялайды.
Макрореттеудің монетарлық теориясы неоклассикалық ... ... ... ... және ... бір дәрежеде кейнстік теорияға балама
ретінде қарастырылады. Монетаристік бағыттың лидері Чикаго ... ... ... – М. ... Бұл ... ... ... жүйе өзін-өзі реттеуге қабілетті, ол өзін-өзі ... ... ... ... оның ... деңгейі жоғары, сондықтан
реттеуді қажетсінбейді. Олардың пікірінше ешқандай үкімет ... ... ... ... және ақша ... бөле ... монетаристер
негізгі зерттеулер мен практикалық ұсыныстарды ақша секторына арнайды.
Мемлекет, дейді ... ақша ... ... ... ... қажет. Нәтижесінде қажетті ақша санымен ... ... ... қызмет жағдайы жасалады. Ақша массасын көбейтуді
жүйелі түрде, біртіндеп жүргізу ... оның ... ... ... ... 3-5% ... тиіс. Бұл ұстаным М. Фридменнің «ақша ережесі»
деген атауға ие болды.
Сонымен, монетаристер жұмыспен қамту және ... ... ... ... ... ... ... пайымдауынша ақша
экономиканың дамуын анықтайтын басты құрал болып табылады және басты назар
инфляцияға қарсы күреске аударылуы тиіс. ... ... ақша ... ... ... ... ұлттық банктің кредиттік құралдары арқылы
қол ... ... Ақша ... ... баға ... мен
ұлттық табысқа тікелей сәйкес болуы керек.
Мемлекет пен экономиканың ... ... ... ... ... ... өндіріс пен тұтынуды ... ... ... ... ... қарастырылады және
қоғамдық меншік экономикалық жүйедегі бірден-бір үстем сектор ... Бұл ... ... ... ... ... ... меншік экономикалық ... бір ... ... ... ... ... ... теория жүзінде болса
да, ресурстарды тұрақты түрде бақылау және ... ... ... ... қол жеткізу жатады.
Маркстік моделдің басты белгілері:
• өндіріс құрал-жабдықтарына қоғамдық (мемлекеттік) меншік;
• өндіріс және тұтыну арасындағы ... ... ... ... ... ... болуы. Қоғамдық болмыс
сфераларының барлығы жоспарға бағынады;
... өнім ... бір ... қатаң түрде белгіленеді,
сондықтан сұраныс пен ұсыныс жағдайлары есепке алынбайды;
• бәсеке экономикалық күрестің антогонистік формасы ретінде социалистік
жарыспен ... ал ол ... ... ... ... ... формальді әрекет ретінде қала береді.
Мұндай жағдайларда мемлекет «түгел қамтитын» рөл атқарады. Ол, ... ... ... ... ... емес те) ... ... да рынокты жаншып, оның ... тек қана ... ... сипат беруге ұмтылады. Ал, жоспар болса саяси мақсаттарға қызмет
етуі тиіс. Сондықтан субъектілердің экономикалық талғауын ... ... ... ... жасанды түрде алмастырады.
Өмірдің өзі көрсеткеніндей мемлекет пен экономиканың ... ... ... ... қолда бар шектеулі ресурстарды
тиімді бөлу және ... ... ... қабілетсіздігін танытты.
§2 Рыноктық жүйенің сипаты – аралас экономика
Экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігі туралы ... ... ... ... А. ... өзі де ... ... Ол
өзінің атақты «Адамдар байлығының табиғаты және себептері ... ... ... деп ... ... мейлінше маңызды үш міндеті бар: ... ... ету, әділ сот ... және ... ... қоғам
үшін едәуір болғанымен жеке тұлғаның немесе шағын топ, ... ... ... ... сондықтан жеке тұлғалар немесе шағын топтар үшін
оларды құрап, ұстаудың ... жоқ ... бір ... ... құрып
және ұстау міндеттері».
Бүгінгі таңда әлемдегі дамыған елдердің қайсы біреуінен де ... ... ... таба ... Іс ... ... және әлемдік
шаруашылықта аралас экономика қалыптасқан. Сондықтан, бүгінгі, егер ... жүйе ... ... болса, мәселе аралас экономика жайында болып
отыр деп айтуға ... ... бар. ... өзі таза ... ... мен ... ... етпейді және әрекет етуі мүмкін емес
деген сөз, себебі кез келген ұлттық шаруашылық меншіктің ... ... ... ... ... құралады және рыноктық,
корпоративтік, мемлекеттік, халықаралық ... ... ... аралас әрекетінен түзіледі. Мұндай жағдайда мемлекет осы жүйенің
ажырамас бір бөлігі, сонымен бірге бүкіл жүйенің ... мен ... ... ... көрінеді.
Аралас экономика дегеніміз негізін рыноктық қатынастар және ... ... ақ ... да көптеген институттар (қаржы өнеркәсіп
топтары, трансұлттық компаниялар т.б.) құрайтын ... ... ... ... ең ... ... мен ... (сфералары)
мемлекет реттейді (қорғаныс өнеркәсібі, энергетика т.б.).
Теория және практикада ... ... ... ... бар. ... ... ... рыноктық қатынастарды ... ... ету ... ... ... қажетті әдістер мен құралдарды қолдану негізінде мемлекеттің ел
экономикасы болмысына ... ... ... ... ... дегеніміз мемлекеттің экономикалық
өсуді ынталандыру, инфляциялық процестерді әлсірету, халықты әлеуметтік
қорғау мақсатындағы ... ... және ... да ... ... ... макроэкономикалық әсер етуі.
Экономиканы мемлекеттік реттеу – бұл өкілетті мемлекеттік органдардың
экономиканы тұрақтандыру және дамыту, ... ... ... ... ... ... қолданатын заңнамалық,
атқару және бақылау сипатындағы шаралар жүйесі.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің мазмұны келесідей:
• рынок субъектілеріне зиян ... ... ... олардың
құқықтары мен міндеттерін, өзара ... ... ... заңдардың жиынтығы;
• рынок субъектілерінің шаруашылық әрекетін қадағалауды қамтамасыз
ететін ұйымдастыру-экономикалық құрылымдарды қалыптастыру;
... ... ... ... ... ... нәтижелі қолдану.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің мәні әкімшілік ресурстарды шамадан
тыс қолдану және ... ... ... мен рынокқа қатысушыларды
қолдауда емес, жеке бастамашылық пен меншіктің барлық ... ... ... ... ... – рынок субъектілері қызметін қамтамасыз
ететін мемлекеттік институттардың жұмысын жолға қою ... ... ... ... ... ... ... өңірлік және жергілікті биліктер арқылы жүзеге ... ... ... және ... кеңістік қамтамасыз етілмеген
жағдайда ұлттық бағдарламалар өміршеңдігінің ... ... ... қала
береді.
Билік құрылымдарының реттеуші рөлінің күшеюі уақыт белгісі болып
табылады. Қазіргі қолда бар ... ... ... ... үшін ... ... ... басқарылу деңгейін
жоғарылата түсу оларды ойдағыдай атқарудың кепілі.
Экономиканы мемлекеттік реттеу қоғам дамуының объективті экономикалық
заңдары негізінде жүзеге ... ... ... ... бұл, ... сұраныс және ұсыныс заңы, құн заңы т.б. ... ... ... жүйе ... ... ... ... ету, өнімді
өндірушілер, жеткізушілер және тұтынушылар арасында заңды және тиімді өзара
қатынастарды орнықтыру болып табылады. Мемлекеттік реттеу ... ... ... ... құралы және халықтың ... ... ... ... орнықтыратын күш болып
табылады.
Аралас экономиканы мемлекеттік реттеудің міндеттері мен ... ... мәні ... Қазіргі рыноктың негізгі міндеті
өндірістік және өндірістік емес тауарларға, қызмет көрсетулерге ... ... ... ... ... әрекеттерді
қалыптастыру.
Рынокты декретпен енгізуге де тоқтатуға да болмайды. Оның ... бір ... ... ... ... ... үдеріс. Бүгінде экономиканы
мемлекеттік реттеу барлық елдерде, соның ішінде дамыған ... де ... ... ... ... реттеуші рөлінсіз тиімді рыноктық
экономика жасау мүмкін емес.
Дамыған елдердің ... ... ... ... рыноктық стихияның шексіз еркіндігіне беріп қою өте терең
дағдарыстарға ... ... ... ... рыноктық
инфрақұрылым объектілері өлшеусіз жапа шегеді.
Экономиканы мемлекеттік ... ... ... ... үшін ... ... ... қажет. Олардың негізгілері мыналар:
• қаржы жүйесін сауықтыру, индикативтік әдістерге көшу, ... ... ... ... ... ... ... және тиімділігі төмен
кәсіпорындар үшін бейімделу және ... ... даму ... ... ... мен ... ... қолдап рынок жағдайына
лайықтау қажет. Келесі кезеңі – ... ... алу ... пайдалы шарттар негізінде жекешелендіру;
• елдің бүкіл шаруашылық кешенін қажетті құрылымдық өзгерістерге
ұшырату ... жаңа ... мен ... енгізіп, ресурс сақтау
шараларын жүзеге асыру. Құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... қорлануды жасау – бұл өте
ұзақ және ауыр жол. Мақсатты бағдарланған ... және ... ... ... сондай-ақ құрылымдық өзгерістерді мемлекеттік
тікелей және жанама әдістермен ынталандыру бұл ... ... ... ... саясат жүргізу арқылы рынокқа өтудің халық үшін
теріс салдарын жеңілдету, әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету, ... ... үшін ... шаралар жүйесін жүзеге асыру.
• айқын антимонополиялық ... ... ... ... ... күшейту, ірі монополиялар меншігін акцияландыру
кезінде ондағы ... ... ... ... тетіктеріне құндық пропорциялар жатады. Олардың
көмегімен экономика сфераларында даму және ... ... ... ... салықтар, солар бойынша жеңілдіктер, қаржылық ресурстарды
бөліп беру, ... ... ... ... ... ... ... мөлшері – мұның барлығы өндірістердің, өңірлердің
экономикалық мүдделеріне әсер ... ... ... ... ... ... реттеудің маңызды элементіне бағаларға бақылау
орнату мәселесі жатады. Әрине, рыноктық экономика ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен, шикізат бағасына
бақылау қажет, себебі ол бағалардың барлық ... ... ... ... әлеуметтік маңызы зор негізгі тауарлар бағасына да бақылау
орнату қажетті іс-әрекеттердің қатарына кіреді.
Мемлекеттік реттеу жай ғана ұйымдастыру – басқару немесе ... ... ол ... ... де ... ... ... кезеңнің, яғни
экономикалық өсуді тұрақтандыру жағдайындағы ... ... ... ... ... негізделуі керек.
Өтпелі кезеңде тауар-ақша қатынастарын пайдаланудың мәні мынада:
1. ... ... ... ... ... ... ... ету және оны тауар өндірісі заңдарының ... ... яғни ... ... ... ... эквиваленттік заңына және оған қоғамдық қажеттіліктің
шамасына сәйкестендіру абзал.
2. Өнімге ... ... ... ... ... ... мәнін өзгерте отырып, өндірушілер мен тұтынушылардың
шаруашылық мүдделеріне мақсатты әсер ету ... Бұл ... ... ... және ... пен тұтынуды реттеу құралдары
ретінде пайдалану керек.
3. тауар өндірушілерге құрылым және өндіріс ... ... бөлу ... ... ... ... құндық параметрлер
шектеріндегі ... ... ... бере ... жалпы
мемлекеттік жоспарлы көрсеткіштерді орындауға кәсіби ынталандыру.
4. қоғамға қажетті өнім ... ... ... үшін де ... ... ... ... мақсаттарының жақындасуына және бір ... қол ... ... ... ... күштер дамуының жоғары
деңгейі және осы ... ... ... ... сәйкестігі
экономикаға мемлекеттің араласуы арқылы ғана қол жеткізуге болатын мәселе.
Сонымен, экономиканы мемлекеттік реттеу міндеттері келесідей:
• Экономиканы мемлекеттік реттеу ... ... ... сатысында –
экономиканы ырықтандыру (либерализациялау) бағытындағы шараларды
жүзеге асыру; екінші кезеңі – ... ... ... ... ... асыру және қорытынды кезеңі – ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу мүдделердің тепе-теңдігіне жеткізуі
тиіс, яғни бір жағынан ол ... ... ... қамтамасыз етуі тиіс, екінші жағынан табыстар ... әділ ... қол ... ... ... ... сақтай отырып табиғи, адам, қаржы ресурстарын
ұтымды пайдалану арқылы бюджет түсімдерін көбейтуге, ... ... ... ... ... жол ашуы ... ... арқылы әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламасын, салалық,
өңірлік, сондай-ақ мақсатты бағдарламаларды жасау, инвестициялық
жобаларды, қысқа және ұзақ ... ... түзу ... тиіс.
• Мемлекеттік реттеу негізінде өңірлердің қаржылық дербестігін,
олардың даму ... ... және ... ... ... ... қолдау жүзеге асырылуы қажет.
Рыноктық экономиканы құру жөніндегі ... ... ... ... ... ... олардың моделдерін тікелей ... ... оның ... ... ... ... елі (ТМД елдерінен басқа) ұзақ
уақыт бойы әкімшіл-әміршіл басқару шеңберінде болып көрген емес. Бұл бір.
Бұдан ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктері және
өңірлік дамуының әртүрлі деңгейлері бар екендігін естен шығармау қажет.
Сондықтан экономиканы реформалаудың алғашқы кезеңдерінде орын ... ... ... ... ... едәуір экономикалық қиыншылықтар туғызып,
өндірісті құлдыратып, салыстырмалы ұзақ дағдарысқа ұшыратқаны белгілі.
Экономиканы ... ... ... ... мен ... ... қолдану тиімділігін бірқатар елдердің тәжірибесі
көрсетіп отыр.
Жоспарлы реттегіштер дегеніміз ... ... ... ... ... жиынтығы. Рыноктық реттегіштер – ол
көптеген ... мен ... ... ... нәтижесінде
қалыптасып, объективті түрде қызмет ететін реттегіштер ... ... және ... реттегіштерді бірін-бірі толықтыратын тетіктер деп
қарастыру қажет.
Мемлекет қолданатын реттегіштер мен, ... ... ... ... ... ... икемді қолдану мемлекеттік
реттеу тиімділігінің кепілі бола алады.
§3 Аралас экономикадағы мемлекеттің негізгі ... ... және ... экономика жағдайларындағы мемлекеттің
экономикаға араласу дәрежесі арқилы болып ... ... ... ... ... ... ... функциялары
экономикалық жүйенің объективті қалыптасқан қажеттіліктері талабы үдесінен
шыға білуі керек.
Өтпелі кезеңдердегі экономиканы мемлекеттік ... ... ... ... ... себептері бар. әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей
дамудың күрделі кезеңдерінде, әсіресе ... мен ... ... ... ... кезеңінде мемлекеттің белсенді
ұйымдастырушылық әрекетінің қажеттілігі арта ... ... ... рөлі аса зор мәнге ие ... ... ... ... отыр. Өтпелі кезеңнің қиыншылықтарын едәуір
кеміту ісінде, егер мемлекет жаңа ... ... ... ... бола ... елеулі нәтижелерге жету ықтималдығы да жоғарылайды.
Қазақстанда рыноктық ... өту ... ... ... ... ... өзін-өзі ұйымдастыруын қалыптастыру
әрекеттерімен толықтырылмады. Ал, мұның өзі рыноктық экономикасы ... ... бар ... ... ... ... кезең
жағдайында қалыптаса бастаған еркін рынок мемлекеттің реттеуші ... ел ... ... ... ... ... ісінде көптеген қиыншылықтарға тап келді. Бір жағынан
ескі әміршіл-әкімшіл, жоғарыдан төменге дейін жоспарға ... ... ... да, ... жаңа экономикалық жүйе келе бастады. Көпукладты
экономика негіздері туындап, бәсекеге, ... пен ... ... ... ... ... ене ... Екінші жағынан,
өтпелі кезеңде мемлекет шешуі тиіс басты ... ... ... ... ... реформалардың бастапқы кезеңінде бірқатар
кемшіліктерге жол берілді олар:
• Меншікті жекешелендіру көбінесе өз ... ... ... ... ... қалыптастыра алмады;
• Меншікті иемденіп алған шектеулі адамдар тобы ... өсуі ... ... ... алып ... ... ... мен жаңғыруларда әлеуметтік тұрғыдан едәуір
кемшіліктер жіберілді.
• Кәсіпкерліктің мәні мен ... ... және ... ... кездесті.
Біртұтас бәсекелік күрес ережелері талдап жасала қоймағандықтан
мемлекеттің «ойын ережесін» ... ... ... қалпында
қалып, маңызды салаларға инвестиция тарту, орташа тапты қолдау мәселелері
ұмыт қалды. ... ... ... ... ... сияқты маңызды шаралары қабылданбастан кешеуілдей берді.
Өтпелі кезең тәжірибесі көрсеткеніндей қандай ... ... ... ... ... ... ... соның қағидаларын бұлжытпай
орындау мақсатқа жетудің ең ... жолы ... ... ... ... ... жеткілікті мөлшерде синтезделген конструкцияны пайдалану
көздеген нәтижеге жетудің ең ... ... ... ... ... әрқайсысы өзінің идеялары мен қолданатын құралдары арқылы
өзекті практикалық қажеттіліктердің біреуін ғана ... ... ... ... мен ... үлкен шоғыры тұратындықтан
экономиканы дамыту туралы және оны ... ... ... ... ... ... болмысқа бейімделген даму моделін таңдаған
дұрыс деп саналады.
Сонымен бірге, теорияда сыннан өткен, рыноктық экономика ... ... ... ... ұсыныс-нұсқаулар баршылық. Айталық,
тұрақтандыру мен өсудің алғышарттарын жасау ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің ерекше рөлін ескеретін болсақ). Өрлеу ... ... ... бар ... ... монетаризмнің тиісті ұстанымдары негізіндегі
экономикалық саясаттың комбинациясын ... ... Даму ... үшін ... даму теориясының идеялары мен ... ... ... ... барлығы да ұлттық ... және ... ... тығыз байланыста жүзеге асырылуы қажет.
Өзінің объективті мәні бойынша өтпелі кезең түп-түзу даңғыл жол ... ... ... ада, ... нақты формаларын,
әдістері мен жүзеге асыру механизмдерін тұрақты түрде өзгертіп ... ... ... ... ... ... ТМД ... барлығында дерлік
басты реттеуші ретінде өзін-өзі реттейтін рыноктық механизм болады деген
қағида басымдыққа ие болды. Соған ... ... күш ... шаруашылық
рөлін кемітуге, оны либерализациялау арқылы реттегіш ... ... ... ... өз ... ... де. Мемлекеттің ... ... ... ... өндірістік-экономикалық
байланыстар үзілді, экономиканың көптеген салалары мен ... ... ... экономикалық қатынастарды қалыптастыру әрқашанда шығармашылық,
креативтік үдеріс болып ... ол ... ... ... ... ... етеді және туындаған сұрақтарға негізделген
жауаптарды қалайды. Сондықтан, қоғамдық өзгерістер ... ... ... ... Экономикалық және әлеуметтік үдерістерді реттеудің заманауи
механизмдері мен құрылымын дер ... ... ... ғана ... ... нақты топтардың қолына беру (шетелдік фирмалар, жеке
меншік кәсіпорындар т.с.с.) жаңа проблемаларды туындатты, ... ... ... ... ... тән ... әрекеттерді көлденең
тартты; еңбек нәтижесімен байланысты емес ... мен ... ... ... ... экспортының көбеюі және өңдеу (ұқсату)
көлемдерінің қысқаруы өндіріс деңгейін ... ... Ал, ... ... кезеңдегі қоғам құрылымының өзі ... ... ... ... ... бір ... қоғамдастықтардан қалыптасты. Міне,
осындай жағдайда қоғамдық және топтық мақсаттардың арасында ... ... ... ... Бұл ... шешу ... ... болған көптүрлі мүдделерді жүзеге асыру формаларын іздеп,
табу қажет болды. Әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей ... ... ... ... ... ... ... деңгейімен байланысында ғана
әлеуметтік-экономикалық даму моделдерін жасап, мемлекеттің экономикалық
саясаты объектілерін анықтауға болады.
Әрбір ... ... ... мақсатын тиісті өкілеттікпен
қамтамасыздандырылған қайсыбір субъектіден табуы керек. ... ... мен ... ... ... ... ... тиіс. Сонда
ғана, топтық мүддені жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... жетуге болады. Меншіктің үш құрамдас бөлігі –
иемдену, ... ...... ... ... ... ісіне жауап
беретін қоғамдық немесе басқа институттардың тиісті деңгейлеріне бекітіліп
берілуі тиіс. Қазіргі кезде ҚР-да көзқарастар мен ... ... ... ... дәл осы ... ... ... бар.
Бір жағынан заң шығарушы биліктің өкілеттік сферасы анықталып бекітілуімен
бірге ... ... ... атқарушы биліктің
өкілеттіктерінің едәуір бөлігі берілу үстінде. Бұл ... ... заң ... ... дәлелдеп, оларды қабылдау процедурасы да
демократиялық мәнге ие болып отыр. Екінші жағынан, республикада ... үшін заң ... база ... қарамастан, даму үстіндегі
шаруашылық байланыстар мен қатынастар тек қана құқыққа (заңға) ... жоқ, ... ... ... ... ... ... емес байланыстарға арқа сүйеп отырғаны да бүгінгі күннің шындығы
болып ... даму ... ... ... ретінде меншіктің жаңа формаларын орайластыруды қалыптастыру
процесі қарастырылады. Меншік қатынастарын жаңғыртумен қатар елде ... ... ... ... ... ... құру ... белгілі. Бұл жердегі әңгіме шаруашылық субъектілерінің ... ... және ... емес ... ... негізінде рыноктық өзара әрекеттесу процесіне қосылған барлық
сфералар мен ... ... ... ... етуде болып отыр.
Осы шақта мемлекеттің қызметі жалпыұлттық мақсаттар мен қажетті
шектеулерді анықтау ... ... ... ... Ұлттық
мақсаттарды, олардың басымдықтарын, оларға жетудің ... ... ... өте ... ... ... Себебі қоғамда бар ... ... ... ... мақсат ретінде көрінсе, екіншілеріне
шектеу сияқты көрінуі әбден мүмкін. ... ... ... ... ... өңірлік, кәсіби, ... ... ... ... ... ... Бірақ қандай болмасын,
яғни барлық жағдайларда да мемлекет ұлттық мүдделердің кепілі және ... ... Оның ... рыноктың қалыпты қызмет етуіне жағдайлар жасау,
қоғамдық мүдделер тепе-теңдігін сақтау, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... дамудың институционалдық
негіздерін тереңдете түсу, ... ... ... ... және
тұрақтылығын орнықтыру міндеттері алдыңғы қатарға шығып отыр. ... ... ... ... ... ... жүріп жатқан реформаларды
әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешуге жұмылдыру өзекті болып ... ... рөлі ... ... ... етек алып ... ... шараларды дер кезінде қабылдап, жүзеге
асыруда болса керек.
Қазақстан – 2030 даму ... ... – бұл ... ... ... ... ... рыноктық экономикасы бар
құқықтық мемлекетті қалыптастыру болып табылады.
Ендеше, аралас экономика жағдайындағы мемлекеттің негізгі функцияларын
атап өтейік:
• Экономикалық ... ... үшін ... ... ... жеке және ... кәсіпорындар мен
ұйымдардың әрекетін кәсіпкерлік қызметті реттейтін заңдарды
талдап жасайды және ... ... ... ... ... ... тұрақтандырады; Үкімет бюджеттік-салықтық және
кредиттік-ақшалай ... ... ... ... ... инфляцияны тежейді, жұмыссыздықты төмендетеді, баға
деңгейі мен ұлттық валюта бағамын орнықтырады.
• Макроэкономикалық және ... ... ... ... ... ете ... рыноктық
механизмді қалыптастырады.
• Даму стратегиясын талдап қабылдайды, қолайлы инвестициялық және
кәсіпкерлік ахуалды қалыптастырады, сондай-ақ ұлттық стратегияны
жүзеге ... ... мен ... ... ... экономиканың қалыпты қызметі үшін қолайлы әлеуметтік
жағдайлар ... ... ... ... ... жеке ... ... тауарлар мен қызмет көрсету түрлерін
өндіруді ұйымдастырады. Ол ауыл ... ... ... ... ... ... ғылымға
қажетті шығындарды анықтайды, ... ... ... ... ... ... асырады т.с.с.
• Әлеуметтік қорғау мен әлеуметтік кемшіліктерді қамтамасыз етеді,
мемлекет ... ... ... ... ... ... ... кепілдіктер береді.
• Шетелдегі ұлттық бизнесті ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін
арттыру мақсатында ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді; мемлекет
тұрақсыздық қауіп-қатерлері мен ... ... ... ... ... ... қажетті деңгейде ұстайды.
Мемлекеттің жоғарыда аталған негізгі функцияларынан басқа нақты
сфераларда, салаларда және ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу функциялары
мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... кезеңінің ерекшеліктеріне сәйкес қысқа мерзімді, орта
мерзімді, ұзақ мерзімді мақсаттар айқындалады.
ҚР үкіметінің әлеуметтік-экономикалық ... ұзақ ... ... ... өз ... ... ... теңсіздікті
төмендетуге, Қазақстанның тәуелсіздігі мен мәдени ... ... ... елдің экономикалық және саяси рөлін күшейтуге
алғышарттар жасауға арналуы тиіс.
Мемлекеттің саяси ... оның ... ... ... ... ... болуы керек. Біздің қоғамға Қазақстандық
дәстүрлерге сай жаңғыртылған ... ... ... ... бірге
қазіргі жалпыадамзаттық құндылықтар – еркіндік, жауапкершілік, сенім, адам
өмірі мен ... ... ... ... ... болу ... ... едік.
Қоғамда азаматтар мен мемлекет, азаматтар мен бизнес, бизнес пен билік
арасындағы өзара сенімділік нығайып, дамыған сайын ... ... арта ... ... ғана ... ... де түпкі мақсаты қоғамдық
мақсаттарға толықтай сәйкестеніп мүдделер үйлесімдігіне қол жеткізіледі.
§4 Мемлекеттік реттеудің объектілері мен субъектілері
Мемлекеттік реттеудің методологиялық негізін ұзақ ... ... ... даму ... ... ... ... реттеудің объектісі болуы тиіс басым стратегиялық мәселелер
баршылық. Олардың негізгілерін атап көрсетейік:
1. Экономиканы ... жаңа ... адам ... ... ... ... әлеуетті қалыптастыру ұзақ мерзімді
стратегия болып табылады. «Адами дамытуды ... ... ... ең тиімдісі екендігін әлемдік тәжірибе
көрсетіп отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ҚР Президентінің 2015
жылға қарай Қазақстан халқының санын 20 миллион адамға ... ... адам ... ... экономиканы дамытудың
негізгі ұстанымдарының біріне ... ... ... ... өсу – ол ... ... ... өндірістің негізгі факторларының ғылыми сыйымдылығын
арттыру. Дамыған ... жаңа ... ... үлесіне ішкі жиынтық өнім (і. ж. ө.) өсімінің 70 тен 85%
дейінгісі тиетін көрінеді. XXI ... ... мен ... ... ... ... бәсекелестік
ғасыры болмақ. Әлемдік рыноктағы ғылыми сыйымды өнімдегі өнеркәсібі
дамыған жеті елдің ... 80-90% ... отыр және сол ... да өсіп ... ... ... ... жайы
бар. Ал, Қазақстанның ғылымды қажетсінетін өнімдегі үлесі ... ... ... инновациялық даму стратегиясына сәйкес,
сондай-ақ өндірістік және шикізаттық базасы мен кәсіби ... ... ... ... ... отырып, әлемдік деңгейдегі, яғни
бәсекеге қабілетті өнімдерді өндіру біз үшін де ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі ұзақ мерзімге арналған
мемлекеттік реттеуді қалайтын стратегиялық мәселелердің ең ... бірі ... ... Аумақтық-шаруашылық үдерістерді
реттеудің маңызды құралына өңірлерді ... ... ... ... Өңірлерді (аймақтарды)
дамыту бағдарламалары орталыққа проблемалық аумақтар мәселесіне
арнайы жобалар ... ... де ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
4. Экологиялық фактор-өңірлік және стратегиялық экономикалық шешімдер
қабылдау ... ... ... ... ... ... экологиялық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздікпен
қатар қойылып, стратегиялық мәнге ие болып отыр. Ресурстық әлеуетті
тиімді ... үшін ... ... ... ... типіне
көшу қажеттілігі туындайды. Қазақстанның қуатты ресурстық ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Экономикалық дамудың жаңа стратегиясы Қазақстанды дамушы
мемлекеттер қатарынан дамыған мемлекеттер қатарына қосудың жасампаз
жобасы екендігіне мемлекеттің ... ... мен ... бола алады.
Сонымен, экономиканы мемлекеттік ... ... ... ... ... үшін мемлекеттің бүкіл реттеуші іс-әрекеті
бағытталған сфералар, салалар, өңірлер, ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық шаруашылықтың салалық, өңірлік, ұдайы өндірістік және
әлеуметтік құрылымдары;
• Экономикалық цикл;
• Жұмыспен қамту;
• Өмір сүру деңгейі;
... беру және ... ... Ақша ... Ғылыми-зерттеу жұмыстары және инвестициялар;
• Төлем балансы;
• Әлеуметтік сфера, еңбек қатынастары, халықты әлеуметтік қолдау
механизмі;
• Қоршаған орта;
• Бағалар, ... ... ... ... ... Қаржы ресурстары және бюджетаралық қатынастар;
• Мемлекетсіздендіру, жекешелендіру, демонополизациялау;
• Экономиканың ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттер және т.б.
Қазақстанда рынокқа өту кезінде де, ... де ... ... ... ... ... күн ... алынған емес, сондықтан меншік
құрылымы, мемлекетсіздендіру, демонополизациялау сияқты мемлекеттік реттеу
объектілері ешқашан да мемлекеттің жіті ... тыс ... ... заң ... атқарушы және сот ... ... ... ... болып табылады.
Қ.Р. жағдайында бұл: қос палаталы Парламент, Үкімет, Қазақстан
Республикасы Президенті, Қ.Р. ... ... ... ... ... биліктің өңірлік органдары да жатады.
Аралас экономика жағдайында мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... жаңа субъектілердің туындауымен қатар
жүреді. ... ... ... ... ақпараттық қоғамға өтуіне байланысты
ұлттық мемлекеттерден тәуелсіз, дербес трансұлттық капитал оқшауланып
мемлекеттік ... ... рөл ... ... Трансұлттық корпорациялар
әлемдік өнеркәсіп өнімдерінің жартысына дейінгісін өз ... ... ... ... ... ... ... өздеріне едәуір билік
функцияларын шоғырландырған 500-дей трансұлттық корпорациялар ... ... ... ... ... ... ... еркін рынок заңдары толықтай қолданылмайды, себебі ... емес ... ... ... ішкі ... ... трансұлттық компаниялардың көлеміне сәйкес айтатын
болсақ, онда әлемдік экономиканың бір бөлігі еркін рынок жағдайында ... ... ... ... ... ... бар ... стратегиясының аясында әрекет етеді деп айтуға әбден болады.
Ал, бұл жолдың өзі конвергенциялық (өзара ... ... ... ... ... ... табылады. Мұнда жоспарлы және
рыноктық экономика араласқан шаруашылық жүргізу әдістері ... алып ... ... субъектілері қатарынан Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік
банк, Бүкіл дүниежүзілік сауда ұйымы т.с.с. орын алады. ... ... мен ... бере ... ... ... шарттарды таңдау
арқылы мемлекеттерге экономикалық, саяси ... ... ... ... тыс ... ... ... мақсат
біріктірген ұлттық мемлекеттер қауымдастығы ... Олар ... ... ... жалпыға бірдей, ортақ механизмдерін қолданады. Мысалы,
қуатты ... жүйе ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Жалпы, экономиканы мемлекеттік реттеудің тиімділігін екі ... ... Бір ... ... ... мүдделерді білдіруші,
әлеуметтік-экономикалық процестерді реттеуші, рынок ... ... ... ... ... ... ... болсақ; екінші жағынан – ірі меншік ... ... ... ... ... деп санауға болады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің Қазақстанға қатысты критериі түпкі
мәнінде халықтың әл-ауқатын жоғарылату дәрежесі арқылы бағаланатын өндіргіш
күштердің ... ... ... Бұл ... ... ... ... экономикалық өсу, экономиканың басқарылу деңгейі, еңбек өнімділігінің
артуы, ресурстарды үнемдеу т.с.с. критерилерді ... ... ... ... сәйкес осы аталған критерилердің қатарына елдің
экономикалық қауіпсіздігі мәселелерін де жатқызу керек.
Қазақстанда орын алып ... ... ... ... ... ... арта ... себебі дамуы әлі де болса
қиыншылықтарға тап ... ... ... өздігінен өндіріс мәселелерін,
әсіресе ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл жағдайды реттеу бойынша мемлекеттік саясат ... ... жаңа ... ... ... ... ... кезең аяқталып, Қазақстан тұрлаулы дамудың жаңа сатысына
көтерілгенде ғана мемлекеттің экономикаға ... ... ... ... ... ... толқуларды (тербелістерді)
бәсеңдетуге бағытталған функциялар және міндеттермен шектелуі тиіс.
Экономикаға теріс әсерлердің күшеюі кезінде оған мемлекеттің ықпалы да
арта түседі. ... ... ... және ... жоқ ... ... ... қысқара түсіп, рыноктың басқа да субъектілері
тәрізді мемлекеттің әрекеті де ұзақ мерзімді бағдарламалар аясында жүзеге
асады.
Ізденіс сұрақтары
1. ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің мәні және анықтамасы
3. Экономиканы мемлекеттік реттеудің объективті ... ... ... ... ... ... Аралас экономикада мемлекет атқаратын функциялар
6. Мемлекеттік реттеудің объектілері және ... ... ... реттеудің формалары мен әдістері
§1 Мемлекеттік реттеу формалары
Рынок жағдайындағы экономиканы мемлекеттік реттеу заңнамалық-атқарушы
және бақылаушы сипатындағы ... ... ... Бұл шараларды
әлеуметтік-экономикалық жүйені қалыптасқан жағдайларға бейімдеу мақсатында
мемлекеттің өкілетті ... ... ... ... ... жүйені трансформациялау
үдерісінде мемлекеттік реттеудің бірқатар формаларын бөліп ... ... ... ... жоспарлау басымдық танытса,
рыноктық ... өту ... ... тапсырыстар, индикативтік
жоспарлау, стратегиялық жоспарлау, бағдарламалар мен болжамдар жасау сияқты
реттеу формалары алға шығып, ... ... осы ... ... ... қарастырайық.
Директивтік жоспарлау дегеніміз бұрыңғы КСРО және басқа да социалистік
елдерде ұзақ уақыт бойы қолданылып келген экономиканы реттеу формасы.
Директивтік ... ... ... ... және ... ... заң ... қабылданып халық шаруашылығының барлық буындары ... ... ... Бұл ... мемлекеттің қызметі негізінен
материалдық ағындар мен пропорцияларды жоспарлауға, материалдық ресурстарды
бөлуге, өндіріс пен тұтынуды әкімшілік ... ... ... ... ... өзара байланыстырылған директивтік тапсырмаларды
кәсіпорындар ... бөлу ... бес ... оларды материалдық, еңбек
және қаржы ресурстарымен жабдықтау және ... ... ... жоспарлау комитеті дайындайтын жоспар көбінесе экономикалық
емес, өндірістік-техникалық сипатта болады. Әдетте өндіріс ... ... бөлу ... ... (метр, тонна, бірліктер, т.с.с.) арқылы
белгіленеді. Жоспардың өзі ... бар ... ... ... жалпыэкономикалық көрсеткіштер жоспарды «әрлеуге» ... ... ... техникалық нормативтер және
материалдық баланстар негізінде ... ... да ... ... ... ... рөл атқарады. Мұндай жоспарлау ... ... түсу ... ... ... ... сәйкестігін
жоғалта бастайды. Реттеудің осындай формасындағы экономика үнемі тапшылық
экономикасы болып қала береді.
Мемлекеттік тапсырыстар ... ... ... шектеулі
жоспарлауға көшуді енгізді және ... ... ... ... ... қайта енді.
«Мемлекеттік тапсырыс» өткен ғасырдың 20-шы жылдары шетелдерде және
кеңестік экономикада қолданылған болатын. Бұл ... ... ... жаңғыруы 1989-1990 ж.ж. тұстас келді. Мемлекеттік тапсырыстарды
қалыптастыру ... ... ол ... ... ... ... мақсатында кәсіпорындар жоспарына енгізілуі
тиіс деп көрсетілді.
Әлемдік тәжірибеде мемлекеттік тапсырыстың мейлінше дамыған елі болып
АҚШ ... ... ... осы ... арқылы АҚШ-та
өнеркәсіптің электрондық, аэрокосмостық, атомдық және т.б. ... ... дами ... ... экономиканы реттеудің ... ... ... мемлекет өнімдерге, жұмыстарға және ... ... ... ... ... ... ... отандық тауар өндірушілерді, сондай-ақ «өсу
нүктелерін» қолдаудағы рөлі өте маңызды.
Мемлекеттік тапсырыстың негізгі мақсаттары:
... ... ... ... жасау және ұстап
тұру;
• Елдің қорғаныс қабілеттілігі қауіпсіздігін қажетті деңгейде
ұстау;
• Елдің халықаралық ... ... ... ... ... ... ... ету;
• Мемлекеттік мақсатты бағдарламаларды жүзеге асыру.
Мемлекеттік қажеттіліктерді ... ету ... ... ұйымдастыру үшін Қазақстан үкіметі мемлекеттік тапсырыс
берушілер ... ... ... ... ... функцияларының бірі өнім
жеткізушілерді таңдау, яғни мемлекеттік тапсырысты ... ... ... ... ... ... ... тапсырыс
бәсекелік негізінде жүзеге асырылады. Ашық бәсекеде ... ... ... ... ... жеткізушімен (атқарушымен) тапсырыс ... ... ... ... ... ... үшін өнім
жеткізуші мен мемлекеттік тапсырыс ... ... мен ... ... ... ... ... Мемлекеттік келісім-шартта мыналар
көрсетіледі:
• Өнім (жұмыс, қызмет көрсету) жеткізу көлемі, тізбесі және үлес
салмағы;
• Өнім ... ... ... ... ... ... ... жеткізу мерзімі;
• Тауар бағалары және оларды өзгерту шарттары;
• Жеткізушіге берілетін мемлекеттік келісім-шартты атқару үшін
қажетті қаржылық ресурстардың ... ... ... ... ... ... ... табылады. Директивтік жоспарлау жағдайында ел экономикасын ... заң ... еніп ... ... ... үшін ... болса,
индикативтік жоспарлауға ұлттық шаруашылық-дамуына бағдар, бағыт беру және
соған жұмылдыру тән ... ... Бұл ... ... ... субъектілер жалпыұлттық мүдделерге сай жоспарлар мен жобаларды
атқаруға ұсыныстар мен кепілдіктер алады.
Индикативтік жоспарлау – ... ... ... ... емес шаруашылық жүргізуші субъектілерінің мүдделері мен іс-
әрекетін үйлестіруші механизм болып табылады. ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер
(индикаторлар) жүйесін талдап жасауға негізделіп, ... ... ... ... ... ... ... жоспарлауда жалпыұлттық басымдықтар ... ... ... ерекшелігі жекеменшік ... ... ... ... ... негізінде ықпал ету арқылы реттеуде
көрінеді.
Әлеуметтік-экономикалық дамудың индикаторы ретінде ... ... және ... ... ақша ... ... ... тауар рыногы, бағалар қозғалысы, жұмыспен қамту, халықтың өмір сүру
деңгейі ... ... ... жоспарлаудың мемлекеттік реттеу формасы ретіндегі мәні
ұлттық экономика дамуының басты басымдықтарын сараптау негізінде ... ... ... ... ... жөніндегі жетекші рөлді
мемлекеттің өзі атқарады. ... ... ... ... даму ... айқындалады.
«Қазақстан 2030» даму стратегиясы бойынша ол, әлемдік шаруашылық
байланыстар жүйесіне интеграцияланған, ... ... ... бар ... ... ... ... белгілі. Бұл
стратегияның жетекші критериі ағымдағы пайда көздері ... ... даму ... толық пайдалану болып табылады.
Қазақстан Республикасының стратегиялық дамуын анықтайтын ең ... ... ... ... Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
• Ішкі саяси тұрақтылық және қоғамның нығаюы;
• Шетелдік инвестициялар мен ішкі жинақтар жоғары деңгейлі ашық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік деңгейін (денсаулық, білім
беру және әл-ауқаттылық) қамтамасыз ету;
• Энергетикалық ресурстармен қамтамасыз ету деңгейін жоғарылату;
• Инфрақұрылымды, ... ... пен ... ... Мемлекеттік органдар қызметінің кәсібилігін арттыру.
Бағдарламада елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының мақсатқа сай
кешенді бағдар-бағыттары ... ... ... орта ... ... ... ... қамтуы тиіс:
• Қазақстанның өткен кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық дамуы
қорытындыларын сараптау;
• Қазақстанның орта мерзімді ... ... ... концепциясы;
• Макроэкономикалық саясат;
• Институционалдық жаңғыртулар;
• Инвестициялық және құрылымдық саясат;
• Аграрлық ... ... ... Әлеуметтік саясат;
• Өңірлік саясат;
• Сыртқы экономикалық саясат;
• Орта ... ... ... ... ... ... атқаруға қабылданған ... ... ... ... ... ... және ... тапсырыс берушілер.
Мақсатты бағдарламаларды қолдану ресурстарды шоғырландыруды, ... мен ... ... ... ... ... ... процесіне әсер етудің салыстырмалы қатаң
формасы болып табылады, сондықтан реттеудің бұл ... ... ... ... ... ... бермеген жағдайларда
қолданылады.
Қазақстандық жағдайларда өңірлік даму ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан ҚР үкіметі өңірлік әкімдіктермен
бірлесе отырып келесі мәселелерді шешеді:
• Өңірлік ... ... жою үшін ... ... және ірі ... ... шешу жолдарын қарастырады;
• Аумақтық диспропорциялық қиыншылықтарды ... және ... ... ... ... ... ... белгілейді;
• Ұзақ мерзімді аумақтық әлеуметтік-экономикалық даму концепциясының
бөлімдерін қалыптастырады, сондай-ақ өңіраралық мақсатты бағдарламалар
әзірлейді.
Экономиканы мемлекеттік ... ... ... болжау болып
табылады. Мемлекеттік болжау дегеніміз ... ... ... ... ... ... негізделген түсініктер жүйесі.
Әлеуметтік-экономикалық процестерді басқару ісінде болжамдардың рөлі
өте маңызды. ... өзі ... ... бар ... және әсіресе қазіргі
жағдайларға сәйкес күрделене түскен жайы бар. ... ... ... ... ... және ... өзара әрекеті шиеленісті болып
отыр. Ғылымның, техниканың, әлеуметтік ... ... ... ... ... мен ... тәуелділігі күшейе түсті.
Сондықтан, көптеген объективті және субъективті фактордың өзара әрекетін
есепке ала ... шын ... ... ... ... ... ғылымилығы мен шынайылығына қол жеткізу өзекті мәселеге айналды.
Болжаудың негізгі функциясы рыноктық экономика жағдайында ... ... үшін ... ... ... болып табылады.
Сонда ғана болжаудың мақсаты әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... жиынтығы болмақ.
Соның ішінде: 1) экономикалық даму үрдістерін ғылыми сараптау; 2) қоғамдық
ұдайы өндірістің болашақтағы дамуының ... ... 3) ... ... ... ... 4) басқару шешімдерін қабылдау үшін
әлеуметтік-экономикалық және ... даму ... ... ішкі және ... ... экономикалық, табиғи т.б.
факторлардың ықтимал әсерін ескеру үшін ... ... ... Олар ... ... ... және сапалық
көрсеткіштерін, экономикалық құрылымын, ғылыми-техникалық және инновациялық
дамуды, сыртқыэкономикалық ... ... және ... ... сүру деңгейі мен сапасын, экология ... ... ... ... ... ... ... сақтау және халықты әлеуметтік
қорғау мәселелерін қамтиды.
Әлеуметтік-экономикалық ... ... және ... ... жүктеген ұйымдар мен ғылыми-зерттеу мекемелері талдап,
жасап ұсынады.
§2 Экономиканы мемлекеттік реттеу әдістері
Мемлекеттің экономикалық үдерістерге әсері рыноктық өзін-өзі ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Экономиканы мемлекеттік реттеу барысында жалпы, жекеленген және арнайы
әдістер қолданылады.
Жалпы әдістер қатарына, мұны ... ... ... де ... ... ... ... қоғамдық ұдайы өндіріс теориясы т.б.
кіреді.
Макроэкономикалық процестерді зерттеу методологиясы, ... ... ... ... ... ... сандық және
сапалық сараптау әдістеріне, сондай-ақ жүйеленген кешенді тәсілдерге
негізделеді.
Методологияны қолдану ... ... ... ... ... алғышарты объективті экономикалық заңдарды және
олардың әрекет ету механизмін терең ... ғана ... ... бірге
олардың шынайылығын практика жүзінде тексеру болса керек.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің жекелеген әдістеріне статистикалық,
экономикалық-математикалық т.б. әдістер жатады.
Көптүрлі статистикалық ... ... ... ... қолдануға
қолайлы келесі әдістерді атап көрсетуге ... ... ... ... топтастыру әдісі;
• Индекстік әдіс;
• Бюджеттік әдіс.
Экстраполяция әдісі ... ... ... ... ... жобасын талдап жасау кезінде қолдануға қолайлы. Бұл әдістің
дәлдігі ... ... ... ... арта түседі.
Экономикалық топтастыру әдісі мемлекеттік ... ... ... әдісін қолдану нәтижесінде өзінің құрамы бойынша
күрделі жиынтықтарды қайсыбір біртекті ... ... ... бөліп
қарастыруға мүмкіндіктер туғызады. Сараптау, ең алдымен ... ... ... ... ... және ... ... жүзеге асырылады. Айталық, халықтың өмір сүру деңгейін
сипаттау үшін жан басына ... ... ... жан басына шаққандағы
күнкөріс минимумы, бір мың ... ... ... ... т.б.
алынады.
Бюджеттік әдіс мемлекеттік статистикалық органдар жүргізетін ... сүру ... ... ... әдісі болып табылады. Зерттеу
материалдары тұрғындарды материалдық ... ... ... бойынша негіздік рөлін атқарады. Олар ... ... ... ... ... ... үшін маңызды ақпарат көзі
бола отырып, тұрғындарды қолда бар ресурстарының деңгейі бойынша жіктеуге
мүмкіндік ... ... үй ... ... ... өзгерістерін анықтауға көмектеседі. Үй шаруашылығы бюджеттерін
зерттеу материалдары тұтынушылық бағалар индексін, ұлттық табысты, халықтың
нақты табыстарын есептеуде кеңінен ... ... ... ... ... ерекше рөл
атқаратын арнайы ... ... ... ... ... ... ... өткен кездің өзінде де баланстық әдістер
экономикалық дамудың, рыноктық тепе-теңдікке ... ... ... ... ... қала ... Балансталған экономика жағдайында
жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныс негізгі өндірістік ... мен ... ... және ... ... ... тепе-теңдікке қол
жеткізіледі.
Егер жоспарлы экономикада баланстық әдіс халық ... ... ең ... ... ... ... ... өндіріс, жеткізу, тұтыну шектері т.б. көрсеткіштер бойынша
ешкім де тапсырма бермейді.
Дегенмен, қазіргі кезде де ... ... ... ... жоқ. Тек олардың механизмдері және нақты шешу әдістері ... ... ... материалдық баланстардың функциялары
өзгеріп, олар тауар рыногындағы тепе-теңдікті сараптау және ... ... ... ... балансы болса жұмыссыздық және еңбек ... ... ... ... жайы ... жағдайларда салааралық баланстардың мәліметтері экономиканың
салалық құрылымы туралы ... ... ... ... ... баланстар, мысалы экономиканың қуат көздерінің немесе ... ... ... ... ... жекелеген факторлардың рөлін
анықтайды. Рыноктық жағдайларда өнімнің шектеулі ... ... ... ... жасау да қажетті шаралар қатарына жатады.
Мысалы, мұнай өнімдерінің қандай ... ... ... бөлігін ішкі
қажеттіліктерге пайдалану керектігін анықтайтын баланстардың маңыздылығы
дәлелдеуді қажетсінбейді.
Құндық және ... ... да ... даусыз ақиқатқа
айналып отыр.
Мақсатқа бағдарланған әдіс арнайы тәсілдерді талап ... ... ... табу үшін ... Бұл әдіс ... ... жан-жақты және кешенді тәсілдерді пайдалануға жол ашады.
Нормативтік әдісті жеке, дербес, сонымен ... ... ... ... ... әдіс ... баланстарды талдап жасау
кезінде ресурстар қажеттілігі мен оларды табу ... ... ... ... ... мен ... ... нормативтері мен нормаларын анықтауда ... ... ... ... ... ... өзі ... бір
сапалық деңгейдегі өнімнің бірлігін ... үшін ... ... ... ... ... негізделген мөлшер (шама) ... ... ... нормативтік әдісті қолдану техникалық-
экономикалық нормалар мен нормативтер ... ... ... ... нормативтерді негіздеуге бағытталып отыр.
Экономикалық нормативтер жалпы ... ... ... әлеуметтік-экономикалық процестерді реттегіш болып табылады.
Олардың қатарына мыналар жатады:
• Мүлікке, табысқа, тауарлар мен ... ... ... ... т.б. ... ... ... субсидиялар, бюджетке төлемдер сияқты қаржылық
нормативтер;
• Міндетті ... ... ... ... ... ... т.б.
Мемлекеттің әлеуметтік қолдау құралдарына әлеуметтік кепілдіктер,
стандарттар, тұтынушылық бюджеттер ... ең аз ... ... ... ... ... жатады. Әлеуметтік
кепілдіктерде мемлекеттің азаматтар алдындағы, сондай-ақ ... ... ... мен ... ... ... Отбасы мен балаларды, мүгедектер мен қарттарды қолдау,
денсаулық ... ... беру және ... ... ... ... ... қаражат бөлінеді. Едәуір ақша ресурстары
зейнетақы, жұмыспен қамту, әлеуметтік және ... ... ... тыс әлеуметтік қорларда шоғырландырылады.
Әлеуметтік стандарттар азаматтардың Конституцияда ... ... ... ... ... ету құралы болып
табылады. Олар, сондай-ақ қаржылық нормативтерді де анықтау үшін ... ... ... ... біртұтас құқықтық база және
әдістемелік ... ... ... ... ... бюджет экономиканың дағдарысты ... ... ... ... ... ... ... және еңбек пен
зейнетақының ең аз деңгейін ... үшін ... ... ... ол жұмысшы күшін қалыпты ұдайы өндіруді қамтамасыз
етсе, төмендетілген стандарт ... өмір сүру ... ... ... ... сүру ... немесе минималды табыс әлеуметтік ... ... ... Оның ... халықтың өмір сүру деңгейі
бағаланады, табыстары реттеледі ол ... ... ... Өмір сүру ... дегеніміз экономика дамуының белгілі бір
деңгейінде адамдардың денсаулығын сақтауға және ... мен ... ... негізделген азық-түлік, тауарлар мен қызмет көрсетулердің минималды
мөлшерін құндық бағалау.
Қазақстан Республикасында өмір сүру минимумын ... ... ... деп ... әдіс ... ... ... және азық-түлікке жатпайтын (тұрғын үй, дәрі-дәрмек, киім-кешек
т.б.) тауарлар тұтынушылық ... ... ... ... ... – бұл ... ... және басқа тауарлар мен қызмет
көрсетулер ... ... Ал, ... ... ... ең ... ... еңбек үшін төленетін ақша сомасы болып
табылады.
Қазақстан Республикасы өңірлерінің дифференциациясы деңгейінің жоғары
болуы, яғни ... және ... даму ... ... өңірлік әлеуметтік саясат жүргізуді талап етеді. Өңірлік саясат
табиғи-географиялық, ұлттық-мәдени факторлардың өзіндік ... ... ... мен ... әлеуеті ерекшеліктерін ескеруі
тиіс. Өңірлік әлеуметтік саясаттың мақсаты – әрбір өңірдегі тұрғындардың
лайықты әл-ауқаты деңгейін ... ету ... ... ... ... ... бағыттарына мыналар жатады.
1. Халықтың өмір сүру деңгейін жоғарылату.
2. Тиімді әлеуметтік қорғау жүйесін қалыптастыру.
3. Еңбек қатынастары мен ... ... ... ... ... ... реттеу.
5. Зейнетақы жүйесін жетілдіру.
6. Денсаулық сақтау және әлеуметтік сақтандыруды қамтамасыз ету.
Экологиялық нормативтер дегеніміз атмосфераға тарайтын ... ... ... ... ... шоғырлануы шамасы, сондай-ақ жер-су
пайдаланудың нормативтері. Адам мен қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... (интеллектуалдық)
мүмкіндіктері қоршаған ортаға зиянды әсерлерді кемітуге ... ... ... ... ... өндірістік
факторлардың әсерімен байланысты қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... кемуі, тұрғындар ішіндегі
аурулардың көбеюі мен өмір сүру ... ... ... ... және оны ... ... сондай-ақ жағымсыз жағдайлардың алдын алу
қазіргі экономиканы мемлекеттік ... ... ... бірі ... Бұл ... ... ... экологиялық нормативтер үлкен рөл
атқарады. Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің өкілетті органдары белгілейді.
Нормативтер жүйесіне ресурстар шығынының үлес салмағы ... ... ... күрделі қаржының үлес салмағы; амортизациялық
төлемдер; қорлар үшін төлемдер және т.б. кіреді.
Экономикалық өсу бойынша ... ... ... егер ... оңды әсері болмаса тиімсіз деп танылады, сондықтан экономиканың
қоршаған ортаға ... ... және ... деңгейлерде
қарастырылады.
Мемлекеттік реттеу әдістерінің басқаша жіктелуі әлеуметтік-
экономикалық процестерге ... ... ... ... ... ... мемлекет экономикаға тікелей және жанама әсер ету әдістерін
(шараларын) қолданады.
Мемлекеттің экономикаға тікелей әсер ету ... ... ... ... ... Олар:
• Экономика дамуының стратегиялық мақсаттарын анықтау және оларды
индикативтік жоспарларда, ... ... ... ... ... және белгілі бір өнім ... ... ... ... көрсетуге келісім-шарттар
жасау:
• Бағдарламаларға, ... және ... ... ... ... ... және өнімдердің сапасы мен сертификациясына
нормативтік талаптар;
• Құқықтық және әкімшілік шектеулер және ... бір ... ... салу және ... Тауарлардың экспорты және импорты ... ... яғни ... ... операцияларын қадағалау.
Экономикалық процестерді мемлекеттік реттеудің жаңаша әдістері
негізінен тауар-ақша тетіктеріне сүйенеді де ... ... ... ... ... ... ... мүдделеріне
әсер ету арқылы жүзеге асырады. Оларға ... ... ... ... ... ... және салықтық жеңілдіктер жүйесі;
• Бағаларды реттеу, олардың деңгейлері мен ... ... үшін ... ... үшін ... ... ... жеңілдіктер;
• Экспорт және импортты кедендік реттеу, валюта бағамдары және
валюта айырбастау шарттары.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің тікелей әдістері ... ... ... ... ... ... талаптарымен байланысты емес,
олар мемлекеттік биліктің беделі мен күшіне негізделеді. Ал, ... ... ... сферасы рыноктық экономика дамыған сайын кеңейе
береді де үдемелі ұдайы өндіріс процестеріне ... ... ... ... ... ... және ... әсер ету әдістері көбінесе өзара «кірігіп»
қолданылатындықтан ... ... ... де ... ... ... ... аралас экономикаға жалғасуы жағдайында әкімшілік және
экономикалық ... ... ғана ... сонымен бірге нақты
әдістердің міндеттері мен мазмұны да ... ... ... ... ... ... құралдары дамудың
стратегиялық мақсаттарын анықтауда, басым мәселелерді ерекшелеуде едәуір
рөл атқарады. Сондықтан, нақты ... ... ... ... де, ... көптеген өндірушілер ... ... ... ... ... ... ... атқаратын рыноктық реттегіштердің де экономикаға ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Мәселе, мемлекеттік
реттеудің методологиясын, әдістерін мейлінше шығармашылықпен қолданып,
олардың экономикаға оңды ... ... ... ... ... Мемлекеттік басқару және мемлекеттік реттеу
Аралас экономикада экономикалық ресурстарды, объектілерді, ... ... ... ... мен оқулықтарда «мемлекеттік басқару»
және «мемлекеттік реттеу» терминдері тұрақты түрде кездеседі және ... ... ... ... ... «реттеу» сөзі көп
жағдайларда экономиканы мемлекеттік реттеумен ... ... ... тек қана ... ... сонымен бірге саяси және
әлеуметтік сфераларда қолданыла ... ... ... де, ... де «басқару» және «реттеу»
түсініктерінің мағыналық айырмашылықтары туралы сенімді ... ... ... сөз ... ... ... кездегі социалистік
басқару мен капиталистік реттеу ... ... ... ... ... ... айырмашылықтың табы қалғандай көрінеді.
Қазақстан экономикасының рыноктық формалар мен ... ... ... ... енді мемлекеттік басқарудың барлық түрлеріне,
функцияларына, үдерістеріне қатысты «экономиканы мемлекеттік реттеу» ... ... ... ... ... ... «экономиканы
мемлекеттік басқару» деп те айтады, өйткені жоғары оқу орындарына арналған
оқулықтарда, бағдарламаларда «мемлекеттік және муниципалдық ... ... әлі де ... және «реттеу» түсініктерін шартты түрде экономикалық
объектілерге қатысты синонимдер деп қарастыруға да болар еді. ... ... ... ... жақын түсініктердің экономикалық үдерістерге
қатысты айырмашылықтары табиғатын ашып көрсету қажет деп ... ... ... ... ... ... қарағанда
жалпы сипаттағы түсінік және реттеу басқарудың құрамдас бөлігі. Басқаша
айтқанда реттеу ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің ғана рөлін
атқарады, сөйтіп басқару функцияларын толықтырады. ... ... ... есептеу, бақылау т.б.
«Экономиканы мемлекеттік басқару» және ... ... ... ... үшін ... ... басқа түрлерінен,
функциялары мен әдістерінен ажыратып алу керек. Егер, басқару дегеніміз
субъектінің (белсенді тарап) ... ... ... ... ... ... ... бағыттау болса, реттеу басқару бағыт беретін
экономикалық объекті қызметін ... ... ... ... ... ... айтқанда басқару толықтай қозғалыс, даму
траекториясын ... ал ... ... ... бағдарлама траекториясын
қалыптасқан жағдайларға, қосымша талаптарға, ерекше мемлекеттік мүдделерге
сәйкес түзетеді, ... және ... ...... ... сараптау, болжау, жоспарлау,
бағдарлама түзу, ұйымдастыру, ынталандыру, ... ... ... ... ... ... осы ... реттеуге белгілі бір дәрежеде
сараптау, болжау, ... ... ... ... ... Басқару әкімшілік-нұсқаулық, экономикалық, моральдық-психологиялық
әсер ету әдістеріне, яғни ... ... ... ... ... ... ... негізінен экономикалық әдістерге, ынталандыру
және ... ... ... ... ... ... ... сияқты белгілерін жоюға немесе әлсіретуге
бағытталады. Мемлекеттік ... ... ... жүргізуші
субъектілердің елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының басты мақсаттарына
сәйкестігін, аймақтар мен ... ... ... тиімді
пайдалану, табиғи ресурстарды, қоршаған ортаны қорғау міндеттерін ... ... ... ... ... сөз тіркесі мағынасына оның объектіні сыртқы
басқаруы түсінігі дәлірек келеді, яғни мемлекеттік реттеу ішкі ... ... ... ... ... ... ... жүйесі бар. Бірақ, мұндай жүйелер басқару функциялары кешенін
толыққанды жүзеге ... ... ... олар ... ... жеке
мүдделеріне сай ыңғайластырады, сөйтіп жоғары ... ... ... ... бұл ... ... ... сыртқы, мемлекеттік
реттеумен толықтырылады. Оны мемлекеттік аппарат жүзеге асырады.
Мұндай реттеу нормалар, ережелер, ... ... ... басқару органдарының заңдар, нұсқаулықтар, жөн-жобалар сияқты
формаларында көрініс табады. Мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... мемлекеттік тұрғыдан бағдар береді.
Бейнелеп айтқанда мемлекет реттеу арқылы шаруашылық механизмін елге қажетті
әуенге қарай жетелеуге болады.
Жекелеген ... ... ... ... ... ... ... шынтуайтында экономикалық үдерісті мемлекеттік реттеу
өндіріс, бөлу айналым, тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... деп
аталатын экономикалық реттегіштер туралы айтылады. Оларға табыс салығының
прогрессивті қойылымдары негізіндегі табысты шамадан тыс ... алу, ... ... ... ... ... арасында), азаматтардың
әртүрлі категориялары табыстарын қадағалау сияқты әрекеттер ... ... ... ... ... жинақтарға, капиталдың қорлануына
түзетушілік әсер ететіндіктен мемлекеттік реттеу құралы рөлін атқарады.
Сондай-ақ өндірістік ... ... бір ... ... ... ... ... инвестициялауды өсіріп, мемлекеттік реттеу арқылы
өнеркәсіптің өрлеуіне мүмкіндіктер береді.
Мемлекеттік реттеуді мемлекеттік басқарудың ... ... ... басқару объектісін құрайтын мүлікке меншік ... ... ... ... бұл ... ... ... яғни мемлекет
иелік ететін мүлік болса, онда ол оны ... ... ... ... ... ... ... басқа меншік иесінің қарамағында болса, онда
мемлекет оны ... ... ... ... ... атынан мүлікті пайдалану
жөніндегі үдерістер мен қатынастарды реттеуге хақылы. Мемлекеттік реттеу
шектеулі ... ол ... ... ... ... ... функциясының бір бөлімі ретінде, ... ... ... заң шығарушы, бақылаушы, қадағалаушы қоғамдық мүдделер өкілі
болып табылады.
Жинақтай қорытсақ ... ... ... ... басқару формасы. Ол мемлекеттік ... ... ... ... ... ... үшін және ... бағыттау,
орнықтыру, қолдау мақсатында әртүрлі әсер ету механизмдерін пайдаланады.
Мемлекеттік реттеу мен мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... түрлері мен
функцияларынан ... ... ... ... ... ... институттары мен құралдары жарым-жартылай ... ... ... соның өзінде де олар тікелей басқару құралдары
болып қала береді.
Мысалы, мемлекеттің салық төлеушілерден салықтар мен ... алуы ... ... ... мемлекеттік басқару болып
табылады. Соның өзінде мемлекет ... ... ... қойылымдарды,
салық салу базасын, ... салу ... ... ... ... ... ... Өкілетті мемлекеттік органдар жалға беруде жалға
беру ақысын ... ... ісін өз ... ... да, ... беру
келісіміндегі шарттарды пайдалану арқылы мемлекеттік мүлікті басқарудан
реттеуге ... ... және ... реттеу» түсініктерінің
сәйкессіздігінің күнделікті қолданыста принциптік сипаттағы айырмашылығы
жоқ.
Түпкі нәтижеде, мәселе басқару түрін қалай ... ... оның ... міндеттері, шарттарын іс-тәжірибеде қолдану тиімділігінде болса
керек.
Ізденіс сұрақтары
1. Экономиканы мемлекеттік реттеудің (ЭМР) негізгі формалары
2. ... ... ... ... ... әкімшілік
әдістері және олардың мәні
3. Әлеуметтік нормативтер және олардың ЭМР-гі рөлі
4. Мақсатты бағдарламалар жіктемесі
5. Индикативті жоспарлау мен директивті жоспарлаудың ... ... ... және ... ... мен ... Өсудің экономикалық факторлары және оны тұрақтандырушы
мемлекеттік шаралар жүйесі
§1 Экономикалық өсудің негізгі факторлары және құралдары
Экономикалық өсудің негізгі мақсаты ... ... ... мен ... ... ... ... және жоғарылату екендігі
белгілі мәселе. Бұл үшін өндіріс ... ... мен ... әлемдік деңгейлерге ұмтылуы тиіс. Ал, бұл болса халықтың ... ... оның ... мен ... ... жоғарылатудың бірден-
бір кепілі болып табылады.
Кез-келген әлеуметтік-экономикалық жүйенің ... ... ... ... ... ... іс-әрекет
нәтижелілігіне байланысты.
Егер мемлекеттің негізгі мақсаты халықтың әл-ауқатының өсуіне қол
жеткізу ... ... ... ... ... ... өсуге жетудің алғышарттарын ... ... ... ... дамуы деңгейін жоғарылату болып табылады.
Экономикалық өсу деп жалпы ұлттық өнім, жалпы жиынтық өнім, ұлттық
табыс, жалпы ішкі өнім т.б. ... ... ... өзгерістері арқылы сипатталатын ұлттық шаруашылық дамуындағы
оңды қозғалысты айтамыз.
«Экономикалық өсу» ... ... ... ... ... Бұл категорияның сандық мәні ретінде пайыздық ... ... және ... ішкі ... ... ... ... өткен жылғы
салыстырмалы көрсеткіштері алынады.
Ал, «экономикалық даму» болса ел экономикасын ... ... ... оны жан басына шаққандағы ұлттық ... ... өсу ... ... экономиканың динамикасын, оның салалық
және аумақтық құрылымдарын сараптау үшін ... ... ... ... қатар экономикалық емес факторлар әрекетінің
нәтижесі болып табылады. Экономикалық емес ... ... ... ... және т.б. факторлар
жатады.
Қандай болмасын экономикалық емес фактордың әсері әртүрлі болып келеді
және уақыт ... ... ... ... климатқа, географияға
байланысты экономикалық емес факторлардың әсері XX-ғасырда едәуір кеміген
болса, әскери-саяси және ... ... ... арта ... ... экономикалық емес факторлардың әсері тек қана теріс мәнге ие ... олар ... ... ... оңды әсерлер де болуы
мүмкін. ... ... өсу ... таза экономикалық және
экономикалық емес факторларға бөліп қарастыру шартты нәрсе және оның ... ... ... оңай ... Кез ... экономикалық өсу факторы
ішінде экономикалық емес ... ... және ... де бола береді.
Өткен ғасырдың 80-жылдары шетелдік және кеңестік ... ... ... көп ... ... ... ... бола
бастады.
Көпфакторлы моделдер авторларының басым көпшілігі экономикалық өсуге
сапалық факторлар әсерінің сандық өлшемін беруге ұмтылады.
Экономикалық ... ... ... ... барлық факторлардың
аражігін тәптіштей ашып, нәтижесінде олар экономикалық өсу тиімділігі деп
бағаланатын ... ... ... ... өсуді еңбек және капитал арқылы немесе
материалдық өндірісте ... ... ... ... ... өзі осы екі ... әрқайсысының ұлттық табыс өсімділігі
«салмағын» сандық тұрғыдан анықтау кезінде қиыншылықтар кездеседі. ... ... ... табыс, жұмысшы күші және өндіріс құрал-жабдықтары
өзара ... аса ... ... ... ... ... ... факторды жекелей отырып, оның маңыздылығын сандық тұрғыдан анықтау
шартты сипатта ... де ... ... ... ... және ... прогресс экономикалық өсудің
жекелеген факторларының мән-маңызын өзгерістерге ұшыратады. Өнеркәсіп
өндірісінің дамуы мен экономикалық өсуге әсер ... ... ... ... мен ... орны бойынша басым сипатқа ие болған факторлар тарихын үш
кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Сонымен тарихи ұзақ ... ... ... ... ... ... ... факторлар-шикізаттар, еңбек
ресурстарының сандық параметрлері атқарды. Тек XVIII-ғасырдың соңына қарай
негізгі бағыт ... ... ... ... ... ... ... «технократтық» көзқарас қалыптасып, күшейе түсті.
Алайда, XX-ғасырдың соңына қарай жағдай тағы да сапалық өзгерістерге
ұшырай бастады. Ғылыми-техникалық ... өзі де, ... ... ... аяқ ... ... экономикалық өсуі де адам
капиталы деп аталатын өзара байланысты факторлар ... ... Бұл, ... ... орасан зор рөлін кемітпейді, бірақ
экономикалық өсуді таза ... ... ... де ... ... ... қабылдаған Батыстың да, Шығыстың да дамыған
елдерінде экономикалық өсу динамикасының қарқындылығы мен ... анық ... қана ... тән ...... функциясының қазіргі
экономикалық өсудегі маңызы күшейе ... ... ... ... ... жетістіктерін адами қабілеттермен ұштастыра отырып
тиімділікті арттыруға мол мүмкіндіктер береді. Ғ.Т.П. және ... ... ... ... ... ... екендігін түсініп,
қолдана білген Жапон елі тарихи қысқа мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... орын ... әлеуметтік саясат жүргізу экономикалық мәселелерді ойдағыдай
шешудің ... ... ... табылады.
Әлеуметтік саясаттың көптеген аспектілерінің өзектілігін мойындай
отырып, соның ішінде ... ... ... және ... ... арттыру, жұмыспен қамтуды тиімді ұйымдастыру, рыноктық жағдайда
орын алатын әлеуметтік олқылықтарды азайту ... ... ... ... ... айту ... өсудің сипатына сәйкес экстенсивті және интенсивті
факторларды ... ... ... Айта ... бір жәйт экономикалық
дамудың аталған факторлары қазіргі ... таза ... ... ... экономикалық өсудің экстенсивті типі факторлардың сапалық жағынан
өзгермей ... ... ... ... ... ... типі ... мен жұмысшы күшінің сапалық дамуын айғақтайды ... ... ... ... ... ... ... және ішкі факторларына келетін болсақ, онда
көмірсутек шикізаттарына (мұнай, газ және т.б.) әлемдік бағалардың өсуі
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұл сыртқы, конъюнктуралық фактор болып табылады.
Экономикалық өсу негізінен ішкі ... ... ... ... ... ... ... шығындарын кеміту, жалпы айтқанда
экономиканың нақты секторының пайдалылығын жоғарылату. Бұл ... ... ... ірі ... ... ... ... кластерлік жүйелер
жасап, технопарктер құрып едәуір жетістіктерге қол жеткізіп отырғанын ... ... ... ел ... ... ... экономикалық
мешеуліктен арылу, халықтың табысы мен тұтынуын арттыру, ұлттық валютаны
тұрақтандыру үшін тиімді экономикалық өсу ... ... ... ... жоқ.
Жаңа индустриалды елдер мен Қытайдың экономикалық өсу қарқыны және
соның нәтижесінде экономикалық ... ... ... ... ... және ... ... ғылымның зерттеу объектісіне айналды.
Бүгінгі таңдағы ғылыми салыстырмалы сараптама ... ... ... ... ... ... таңдаумен байланыстырғанды
қаламайды. Барлығы да талдап, таңдалған экономикалық стратегияға және оны
кезең-кезеңімен жүзеге ... ... ... тіреледі. Ал реформа
жүргізудің өзі тек қана ... ... ... табылады. Әлемдік, соның
ішінде қазақстандық тәжірибе көрсеткеніндей ... ... ... ... ... авторы сонымен бірге жүргізілетін
реформалардың лидеріде болуы тиіс.
Экономикалық жетістіктердің негізін кезінде дұрыс таңдалған ... ... ... ... ... ... стратегия болуы мүмкін емес.
Реформаторлардың алғырлығы елдің ағымдағы ... ... ... ... тап ... дәл ... білуінен көрінеді.
Өтпелі кезеңде елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын мемлекеттік реттеу
қажеттілігінің маңызы арта ... Бұл ... ... ... қалыптасуы аяқталып, мемлекеттің экономикаға тікелей әсері
бәсеңдей түседі де, инициатива ... ... мен жеке ... ... ... Экономиканы қайта құрудың бастапқы кезеңдерін
алып қарастыратын болсақ, онда тек қана ... ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі реформалар
діттеген мақсаттарына жете алмады.
Реформалардың ойластырылған, ... ... ... ... себебінен көптеген қиыншылықтарды бастан өткеруге тура
келді.
Едәуір экономикалық және ... ... бар ... ... ... мемлекеттік стратегиясы түзілмегендіктен 90-
шы жылдары ... ... ... дағдарысты басынан кешіруге мәжбүр
болды.
Осы тарапта Қытайдың экономикалық өсу тәжірибесі өте қызғылықты.
Бұл елдің экономикалық өсуіне басқа да жаңа ... ... ... ... ... ... ... асыру факторы әсер етті. Қытайдың ұлттық экономикасын ... ... ... құру ... ... ... экономика» дегенді біз рыноктың базистік рөлі мен ... және ... ... өзара байланыста әрекет етуі
деп түсінеміз. Бұл экономиканың социалистік ... оның ... ... ... ... меншіктің басымдылығын сақтаумен
айқындалады. Қытайдағы экономикалық ... ... емес ... ... ... ... асырылып жатыр. Реформалар қолға
алынып жүргізілген жылдар (1979 ... ... ... ... ... тұрлаулы сипат алуының әсері халықтың өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... тигізді.
Қытайдың әлеуметтік-экономикалық дамуына реформалар кезеңі әсерінің
басты қорытындысы ... ... өнім өсуі ... ... ... ... орындалуы болып ... ... 1980 ... 2000 жылы ... ... өнім төрт есе ... халықтың өмір
сүру деңгейі «орташа бақуаттылық» дәрежесіне жетуі тиіс ... ... ... бес жыл ... – 1995 жылы ... Қытай үкіметі жалпы ұлттық өнімнің қазіргі ... 2010 ... екі ... «орташа бақуаттылық» ұғымына қосымша сапалық элементтер
енгізуді ұйғарып отыр.
Басқа да жаңа индустриалды елдердегі сияқты ... да ... ... ... ... алға қойған мақсаттары орындалған сайын
өзгеріп отырады. Қытайлықтардың бейнелеп айту дәстүрі бойынша «өзеннен ... ... абай ... ... олар өте ... ... айтқанда
бұл елде рынокқа кезең-кезеңімен өту, яғни ... ала ... ... ... ... ... ... орындалу үстінде.
Жаңа индустриалды елдердің, сондай-ақ дамыған елдердің де экономикалық
өсуін сараптау қорытындысы барлығы бірдей болған жағдайда ... ... ... ... өсу ... ... әл-ауқатын арттыруға
бағытталған кезде ғана жетуге болатындығын көрсетеді. Осылай болғанда ғана
әлеуметтік сипаттағы факторлар қалыптасып, дамиды да ... өсу ... ... зор кері ... ... оңды әсерін тигізетін болады.
§2 Экономикалық өсу теориялары және моделдері
Экономикалық ... ... ... марксистік мектеп жетістіктері
негізінде дамығаны белгілі. Бұл теорияның ... екі ... ... ... классикалық саяси экономиясы қалыптастырып дамытқан экономикалық
өсу қарқынының қорлану нормасымен ... 2) ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтарының қоғамдық меншікте
болуының прогрессивті әсері. ... жүйе ... ... сана тек қана ... ... бағыттарда дамиды. Ал,
батыстық экономикалық ой-пікір экономикалық дамудың көптүрлілігі ... ... ... ... ... ... назар
аударарлық теорияларын, концепцияларын және гипотезаларын ... ... ... ... ... ... екі
тұрғыдан қарастыруға болады. Біріншіден батыстық экономистер экономикалық
өсудің қысқа және орта ... ... ... ұзақ ... өсу ... ... ... моделдерге ауысып, даму
стратегиясына байланысты жаңа құралдар мен әдістерді табуға ... егер ... ... ... ... моделдер өздерінің
мәні бойынша экономикалық өсудің факторларын анықтауға бағытталып және сол
факторлардың жұмыссыздыққа, пайда ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдардағы зерттеулер экономикалық өсу
процесін дәлірек ... және ... ... экономикалық саясаттың
әлеуметтік салдарының сандық мәнін ... күш ... ... елуінші жылдары экономикалық өсудің жаңа ... бола ... ... ... ... тән ... ... экономикалық өсудің алдағы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өсу нұсқасын таңдау;
4. Тиімді экономикалық өсу нұсқаларынан уақытты ... ... ... ... ... ... ... алу.
Экономикалық өсу туралы зерттеулердегі осы неоклассикалық бағыт
ұсынатын моделдердің ... ... оның ... ... ... ... ... ғана, ол – өндірістік функция. Экономикалық өсу
моделдерін жасауда қолданылатын барлық өндірістік функциялардың ... ... ... жатыр.
Өндірістік функция өндіріс көлемін тек қана ... және ... ... қарастырады. Қосфакторлы моделді ең бірінші болып
ұсынған және өңдеуші өнеркәсіпте қолданған америкалық ғалымдар – ... және ... ... (1928) ... Олар ... жасаған модель
экономикалық теорияда Кобб-Дуглас моделі ... ... ие ... ... ... ... өндіріс факторларының көбейе түскен
санын ескеретін экономикалық өсу моделдерін ... ... ... ... кеңінен пайдалана бастады. Айталық, өткен ғасырдың 50-жылдарының екінші
жартысында ... ... және ... ... функция»
тақырыбындағы мақала жариялаған ... ... ... ... ... ... Бұл ... тұңғыш рет өндіріс көлемінің
техникалық прогреске функционалдық тәуелділігі мәселесін ... ... ... ... ... прогресс екі қырынан ескерілуі мүмкін:
модель шеңберінде басқаруға болмайтын, яғни уақытқа ... ... ... ... ... ... ... және басқа
факторлардың өзгерістеріне байланысты көрінетін эндогендік (ішкі) ... ... ... үшін Р.Солоу бірнеше теңдеулерді
пайдаланды.
Оның зерттеулері макроэкономикалық жүйелер ... ... ... едәуір мүмкіндіктер туғызып, көптеген ұқсас моделдерді талдап жасауға
түрткі болды. Толықтай алғанда экономикалық өсудің неоклассикалық моделдері
өндірістік ... ... ... ... ... өсуге өндірістік
факторлардың әсерін бағалау үшін ... ... ... анықтайды.
Егер неоклассиктер өз зерттеулерінде рыноктық ... ... ... ... пен ... ... мен ... сондай-ақ өнім шығарылымы көлемінің ... және ... ... ... етеді деген алғышарттарға сүйенген
болса, экономикалық өсу ... ... ... ... ... де ... экономикалық өсуді тұрақсыз құбылыс
ретінде ... ... да олар ... ... ету ... сұранысты қалыптастыру маңызды рөл атқарады деп санайды.
Неокейнсиандық ... ... ... ... ... ... және т.б. ... жатқызуға болады.
Айталық ағылшын ғалымы Р.Харродтың концепциясы толық ... ... ... теориясы туралы» еңбегінде баяндалған болатын.
Р.Харрод әрқайсысы экономикалық өсу ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ол келесі тұжырымдарды бөліп көрсетеді:
a) Өсудің «кепілді» қарқыны дегеніміз тұрақты экономикалық өсу
траекториясын ... келе ... пен ... ... қол ... жағдай болып табылады;
b) «табиғи» өсу қарқыны болса халық пен еңбек өнімділігі өсіміне
сәйкес келуі ... яғни ол ... ... бірдей болады.
Өсудің «кепілді» қарқыны, әдетте оның «табиғи» қарқынымен бірдей емес.
Ал, олардың бір-бірінен ... ... ... ... ... ұзақ ... үрдістерді туындатады. Сондықтан, тұрақты өсуді
ұстап тұру мақсатында тиімді сұранысты реттеу үшін ... ... ... деп ... ... қатарына Е.Домардың да моделін қосуға болады. Оның
Р.Харрод моделінен айырмашылығы инвестицияның екі ұдай (қосарланған) рөлін
ескеруінде болса керек.
Е.Домардың ... ... ... ... ... көлеміне әсер
ету арқылы табыс келтіретін маңызды фактор бола тұрып, ... да ... ... ... де ... ... рыноктық ұсынысты
көбейтеді. Осы ... ... ... ... өсу ... ... ретінде өндірістік қуаттардың өсуі туындататын тауарлар
ұсынысы ... ... үшін ... ... бар сұранысты
қалыптастыруға мүмкіндік беретін табыстардың қажетті өсімін қамтамасыз
ететін инвестиция ... ... ... Оның ... ... ... мен өнім ... тепе-теңдігін қамтамасыз ететін экономикалық өсу
қарқынын анықтауға ... яғни ... өсу ... ... пен ... ұсыныс тепе-теңдігін ұстап тұруға мүмкіндіктер бар және
олар жеткілікті.
Экономикалық оқулықтарда аталған екі модель ... ... ... ... ... ... қарқынын анықтауға арналған «Харрод-Домар» теңдеуі келесідей
өрнектеледі:
Tр=S/C, мұнда Tр-экономикалық өсу ... ... ... ... табысқа (S/H*D) қатынасы; C-капитал сыйымдылығының
коэффициенті (K/Н*D). S-тің (қорлану нормасының) үлкен шамасы өсудің жоғары
қарқынын қамтамасыз етеді.
Өнімнің (С) ... ... ... ... ... ... арта ... Сондықтан, өсу қарқыны қорлану нормасына (S)
тікелей пропорционалды да, өнімнің ... ... ... (С)
кері пропорционалды болады.
Посткейнсиандық бағыт моделдердің тағы бір ... ... ... Бұл ... ... ... ... дәрежедегі анықтауышы
ретінде, сондай-ақ өсудің маңызды факторы түрінде ұлттық табысты ... ... ... ... ... бағыттағы белгілі моделге кейінірек
Л.Пазинетти дамыта түскен Н.Калдордың ... ... ... басқа
оптималды өсудің тұтас бір шоғырын бөліп көрсетуге болар еді. Оларды талдап
жасаудың негізгі ... ... даму ... сипаттарын анықтап,
зерттеу болып табылады, соның ішінде өндіріс факторлары бойынша шектеулер
шеңберінде ... ... ... ... ... ... ... ретінде алынады. Ол үшін экономикалық өсу қарқынының максималды
орташа қарқынына қол жеткізуге ... және ... ... нұсқалар
арасында) траектория ретінде магистраль ұғымы пайдаланылады.
Өткен ... ... ... негізінде экономикалық өсу
мәселесінің орнына «өмір сүру сапасы» ... ... ... ... ... ... бола ... Бұл моделдер маерикалық қоғамтанушы
ғалымдардың бастамасы еді және мұның өзі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
көптеген елдерде орын алған экономикалық ... ... ... ... пен адам ... тепе-теңдіктің бұзылуына алаңдаушылықтан
туындаған моделдер болатын.
Дамуы жоғары деңгейлерге жеткен ... үшін ... ... ... ... ... ... қажеттіліктері қанағаттандырылған
қоғам әлеуметтік-экономикалық дамудың жаңа бағдарларын талап етеді. Бұл
жағдайдағы дамудың негізгі ... оның ... ... қарай ауысады,
қоғамның өмір сүру сапасын жоғарылатуға ұмтылады, ал бұл болса өз ... ... ... ... процесінің «параметрлерін»
анықтайтын көрсеткіштерді күрделендіре түседі.
«Көлемдік» көрсеткіштердің ... ... сүру ... ... ... келе бастайды. Өмір сүру ұзақтығын, білім беру
деңгейін, ... ... ... ету ... ... ... «өмір сүру
сапасын» көрсететін бірқатар көрсеткіштер қолданысқа енді.
«Өмір сүру сапасы» моделдері авторының ... Рим ... ... өсу» және ... өсу» ... ... көрді. Аталмыш баяндамалар әлемдік ... ... ... ... бұрып, өзінің оңды рөлін атқарып шыққан болатын.
Дегенмен, Рим клубы ұсынған жай ... ... ... ... ... ... ... мәселелсін шешуді
көздейтін табыс және тұтыну деңгейі төмен елдер үшін жарамсыз еді.
Жапония, жаңа индустриалды елдер, Қытай, Шығыс Еуропа ... ... ... ... өсу ... салыстырмалы сараптамасы
баланстанған (теңдестірілген) және баланстанбаған ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Бұрыңғы социалистік елдерде экономикалық өсудің теңдестірілмеген
моделі таңдалып алынған болатын. Олар ... ... ... емес ... ... ... алды да экономикалық
өсуді өнеркәсіптің ауыр салаларынан бастаған болатын. Мемлекет саяси
әдістерді ... ... ... ... қорлану мақсаттарына жұмылдырып
шамамен 10-15 жыл аралығында экономикалық өсудің жоғары қарқынын қамтамасыз
етті.
Тәжірибе көрсеткеніндей, өсудің ... ... ... ... тұтынуы қажеттіліктерімен тікелей қайшылыққа келеді де еңбек
белсенділігі кемиді, өндірістің ... ... ... ... баяулайды.
Ал, теңгерімді экономикалық өсу, жаңа индустриалды елдер мен Қытайдың
үлгісі байқатып отырғандай ауыл шаруашылығы – ... ......... ... ... ... жүретін болса, онда ұзақ
мерзімді және жемісті экономикалық дамуға қол жеткізуге болады екен.
§3 Экономикалық өсудің интенсивті ... ... ... реттеу
Ел экономикасы дамуы деңгейінің жоғарылауы экономикалық өсудің негізгі
екі факторы – ... мен ... ... ... ... ... деңгейіне жеткен елдер табиғи және адами
ресурстардың тапшылығын сезінеді. Сондай-ақ, ... даму ... ... ... ... сан ... көбеюіне және
сапалық жаңаруына қол жеткізеді.
Осылайша экономикалық даму деңгейі жоғарылаған ... ... мен ... ... ... арасындағы қайшылықтар арта
түседі.
Бұл қайшылықтарды экономикасы ... ... ... өндірісті кеңейтудің басым экстенсивті әдістерінен басым
интенсивті әдістеріне өту шешеді.
Әлемдік және ... ... ... алып қарастыратын
болсақ, онда іс-әрекеттің алғашқы адымдары бағдарламалық ... ... ... ... ... ... басталады. Қатал
дағдарыстардан шығуға арналған жемісті ... ... ... ... ... және оған жету ... анықтаудан басталып
соның негізінде орта мерзімді және қысқа мерзімді бағдарламалар ... ... ... ... бағытталған қозғалыс үдерісінде өсу факторларының
бірінен екіншісіне қарай өту маңызды деп саналады.
Егер өткен ғасырдың 90-шы жылдары ел ... ... өсу ... үшін ең ... оны қалпына келтіру әрекеттері жүзеге асырылған
болса, ендігі жерде интенсивтендіру ... ... ... үстінде.
Қалпына келтіру іс-қимылдары экстенсивтік өсу кезеңі болып табылады,
және ол ... ... ... іске қосу және ... ерекшеленеді. Ал, тұрлаулы экономикалық өсу – интенсивтік өсу
кезеңі және ол негізгі капиталға ірі инвестицияларсыз жүзеге аспайды.
Сонымен, ... ... ... типі өндірістің кеңеюін жаңа
жұмыс орындарын ашу есебінен жүзеге ... Бұл үшін елде бос ... ... тиіс және олар ... ... ... қамтылуы қажет.
Экономикалық өсудің интенсивті типінің мәні бойынша ... ... ... тартылған жұмысшы күшінің еңбек өнімділігін арттыру, ұдайы
өндіріс үдерісінің барлық элементтерін сапалық ... ... ... ... ... тұрғысынан өндірісті кеңейтудің экстенсивті
және интенсивті типтерін бір-біріне қарсы қоюдың ... ... ... ... ... қамтуды сандық жағынан өсіру арқылы
қамтамасыз етуге мүмкіндік болса оларды интенсивтік сипаттағы факторлармен
біріктіру негізінде қолайлы әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... түсіп, экономикалық тиімділігін ... ... ... өсудің интенсивті типін қалыптастыру қосымша шығындармен
байланысты емес деген көзқарас та шаруашылық жүргізу практикасына қарама-
қайшы көзқарас болып ... ... ... ... ... ... және жетілдіру
әрекеттері едәуір қаржы талап ететін экономикалық өсудің интенсивті типінің
практикалық көрінісі екендігі ... ... ... деп ... ... арқылы кеңейту ... ... ... ... ... Ал, ... өнімділігін арттыру ғылыми-техникалық
прогресс пен еңбектің техникалық жарақтануына байланысты болғандықтан
материалдық шығындарды ... ...... ... ... ... экстенсивті
әдістер негізінде өндірісті ұлғайту бойынша іс-әрекеттің нәтижелілігі ... ... ... ... ... проблемасын шешу
қиыншылықтары өндіріс тиімділігі көрсеткіштерінің елдер, кезеңдер, ... ... ... ... иемденушілер бойынша бірдей еместігіне
байланысты болып отыр. Мұның өзі өндірісті интенсивті ұлғайту және ... ... ... ... ... ... болмауынан туындаған мәселе.
Тәжірибе көрсетіп отырғандай «өндірісті ұлғайтудың (кеңейтудің) басым
интенсивті типі» және ... ... ... түсіндірудің өзі едәуір қиыншылықтар туғызады. Егер
өндірісті ұлғайтудың ... ... типі ... өнімділігін және оның
техникалық жарақтануын арттырумен байланысты экономикалық өсудің әдісі
болса, онда ... ... ... ... ... және ... ... қарқынын күшейту болып табылады.
Экономикалық мәні бойынша ... ... ... оның ... ... ... ... Интенсивтендіру құрал-
жабдықтарды қалыпты қуатына жеткізу мақсатында еңбек қарқынын жоғарылатумен
байланысты мүмкін болады.
К.Маркс ... және ... ... ... интенсивті
типі деген ұғымдарды ажыратқан ... ... ... ... ... ол ... жазған еді: «Сол қалпындағы
еңбек құрал-жабдықтарының, яғни сол ... ... ... жыл ... ... ... ұлғайту арқылы да, сондай-ақ оны
қолдануды ... ... да ... болады». Маркс жұмысшы
күшінің тұрақты саны ... ... ... ... ... қарқындылығын арттыруға болатындығын да қарастырған еді.
Үдеріс ... ... ... ... ... және ұйымдастырушылық қабілеті арқылы
айқындалады. Бұл тұжырымның ... ... ... үшін ... бар. ... ... шығынсыз жүзеге асуы және оның
экономикалық нәтижелері әрбір ... ... ... ... еңбекті интенсивтендіруден алынған экономикалық
өсім сол жұмыскерлердің мүддесіне жұмсалуы қажет. Бұл принципті ... ... ... ... жоғарылату ісіне жұмыскерлердің
ынталылығын арттыра түседі.
Дамыған ... ... он бес жыл ... ... ... ... табыстары пайданы бөлу қатынастарын жетілдіру, ... ... ... ... ... ... ... механизмдермен тығыз байланысты болуы.
Интенсивтендіру экономикалық өсудің ... ... ... ... ... өсудің интенсивті типі елдің әлеуметтік-
экономикалық дамуының салыстырмалы жоғары деңгейін көрсетеді және ол затқа
айналған еңбектің ... ... және ... ... ... күшімен
сипатталады.
Экономикалық өсудің басым интенсивті типі экстенсивті типімен
салыстырғанда ... ... ... ... ... ... мен ... қоғамдық еңбектің жиынтық ... ... ... өсудің интенсивті типі экстенсивті типке қарағанда өзінің зор
потенциалдық мүмкіндіктерін пайдаланады.
Елдің экономикалық ... ... ... ... ... типі және ... ... онда олардың арасында тек қана
тікелей емес, сонымен бірге кері ... та ... ... ... ... деңгейі қамтамасыз ететін өмір сүрудің жоғары дәрежесі
ұдайы өндіріс процесін интенсивтендіруден бастау алатын ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер
береді.
Үкіметтік емес «Бүкіл әлемдік экономикалық форум» корпорациясының
сарапшыларының қорытындысы ... мол ... ... бар ... ... ие болатын уақыты өткен. Ендігі уақытта экономикалық
өсудің сапалық типтері қандай болмасын ... ... ... ... ... ... ... факторларға еңбекке құлшыныс
(мотивация) білімділік дәрежесі және кадрлардың ... ... ... ... ... ... мақсаттарға
пайдалану т.с.с. жатады.
Экономикалық өсуді орнықтыру мақсатындағы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... және кәсіпкерлік ахуалды қамтамасыз ететін
базалық заңнамалық негіздер жасау;
• Мемлекеттік міндеттемелерді қолда бар ресурстармен сәйкестендіру
және ресурстарды ... ... ... ... Ал, ... өзі ... мен ... едәуір жақсартуды, салық ауыртпалығын кемітуді, сондай-
ақ салықтық және кедендік жүйелердің ... ... ... ... ... және оның қызметі тиімділігін
арттыруға қол жеткізу;
• Қазақстан экономикасында прогрессивті құрылымдық өзгерістерді
ынталандыру;
... ... ... интеграциялау үшін қолайлы
жағдайлар қалыптастыру.
Қазақстан Республикасын бәсекеге ... ... елу ... қатарына
қосу үшін ел экономикасы дамуының тұрақты жоғары қарқынын ... ... ... ... болып табылады.
Даму қарқынын едәуір жоғарылатудың негізгі факторлары келесідей:
• Инновацияларды және техникалық прогресс жетістіктерін ... ... ... ... – табиғи ресурстарды ұтымды
пайдалану;
• Салық жүйесін мейлінше жетілдіру;
• Қазақстаннан капиталдың ... ... және ... ... ... үшін инвестициялық ахуалды жақсарта
түсу;
• Рынокқа кіру кедергілерін азайту бағытындағы ... ... ... ... және ... ... ... біріншісінің
пайдасына едәуір өзгерту;
• Үкіметке әкімшілік реформалар жүргізу, ең алдымен электрондық
үкіметті жасақтауды жеделдету.
Ізденіс сұрақтары
1. «Экономикалық өсу» және ... ... ... ... өсу сапасы
3. Экономикалық динамиканы болжау
4. Өндірістік функция аппараты
5. Қоғамдық өндіріс тиімділігінің көрсеткіштері
6. Қазақстанның ... ... ... ... ... мен
кедергілер
7. Қ.Р. экономикалық дамуының перспективалары
IV-тарау Мемлекеттік экономикалық ... ... ... ... ... ... биліктің жүргізіп отырған
экономикалық саясаты ... рөл ... ... қалыптастырып, қолдану арқылы мемлекет мақсатты
бағдарламаларды, ұстамды және байыпты экономикалық іс-әрекеттерді ... ... ... ең алдымен объективті тарихи және
экономикалық заңдылықтарға бағынышты. Бұл мағынада ... ... және ... деп ... ... бар. Бірақ, ақиқатында экономика өткен
тарихпен және ... ... ... ғана байланысты. ... оның ... ... басты әрекет етуші субъектілерге
ұйымдар мен ... ... мен ... ... Бұл
субъектілердің әрқайсысының экономикалық тағдырға әсер ету мүмкіндігі бар.
Бұған қатысты едәуір мүмкіндіктер мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ел ... дамуының бағытын
таңдайды, таңдалған әлеуметтік-экономикалық стратегияны жүзеге асыру үшін
белгілі бір бағытта іс-қимылдарды ... ... яғни ... ... жүргізеді.
Сонымен, экономикалық саясат – бұл мемлекет, ел үкіметі жүргізетін
экономикалық іс-әрекеттердің басты желісі, экономикалық үдерістерге ... ... ... ... ... ... Экономикалық саясатта
үкімет жүзеге асырып жатқан курс ... ... ... ... табады.
Өзінің мәні бойынша экономикалық саясат елдің, мемлекеттің, халықтың
мақсаттары мен міндеттерін ... ... ... іске ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық ұстанымдарын
практика жүзінде дәлелдейтін үкімет болғандықтан ... ... ... ... көзқарастары айқындалады. Азаматтардың
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда мемлекеттің экономикалық саясатына өткен ... елде ... ... ... ... ... ... етеді. Экономикалық саясатты едәуір дәрежеде ел ішіндегі және әлемдік
конъюнктура (ағымдағы жағдай), яғни ... пен ... ... белсенділік деңгейі, өсу және құлдырау үрдістері, тауарлар ... ... ... ... ... ... дамиды, онда тербеліс үдерістері, толқынды
қозғалыстар орын ... ... ... ... ... фазаларын ерекшелейді. Олар: жандану (экономикалық өсу), ... ... ... ... ... ... (рецессия,
экономикалық дағдарыс), төмен экономикалық конъюнктура (күйзеліс).
Ұлттық экономиканың қандай фазада тұрғанына ... ... ... ... типі ... ... саясатты жасаушылар назар аударатын индикаторлар қатарына
жалпы ішкі өнімнің, жиынтық сұраныс пен ... ... мен ... жұмыспен қамту мен жұмыссыздықтың көлемі мен динамикасы жатады.
Экономикалық саясат мемлекеттік ішкі және ... ... ... ... саясатпен тығыз байланыста мемлекеттің
саяси ... ... ... ... ол мемлекеттік ... ... ... ... ... құруға
мүмкіндіктер туындатуы тиіс. Елдегі саяси күштер, партиялар, қозғалыстар
мемлекеттің экономикалық курсына, экономикалық саясатқа ... әсер ... ... ... ... ... ... шешімдерден, бюджеттің қалыптасуынан, халықтың ... ... ... ... ... және ... ... қарсылық формалары мемлекеттік экономикалық саясат элементтеріне
белгілі деңгейде әсер ете алады.
Жүргізілетін экономикалық саясат өз ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық
жобалардан, мемлекеттік заңдардан, әлеуметтік қорғау параметрлерінен, салық
салу қойылымдары мен кредиттеу шарттарынан, жеңілдіктер ... ... ... ... ... ... ішкі және ... қарыз
көлемінен табады. Сонымен бірге экономикалық саясат мемлекеттік ... ... ... ғана ... ол ағымдағы үкіметтік
шешімдермен, ірі оперативтік шаралармен де айқындалады.
Жедел, оперативті іс-қимылдардың қажеттілігі, ең алдымен ... ... ... ... ... ... уақыттық диапазонына, кезеңдік мерзіміне
байланысты қысқа мерзімді және ұзақ ... ... ... Ұзақ ... саясат салыстырмалы тұрақтылық жағдайларында,
кепілді ресурстық мүмкіндіктерде қалыптасып, экономикалық әрекет ... көп ... ... ... ... Экономикалық үдерістердің
тұрақсыздығы, ішкі және сыртқы жағдайлардың алдын ала болжанылмау себептері
қысқа ... ... ... ... береді (бір жыл, тіпті
бірнеше ай мерзімі).
Мемлекет экономикалық саясатты өз құзырындағы құралдар мен ... ... ... үдерістерге, шаруашылық жүргізуші
субъектілерге әсер етеді.
Экономикалық саясат заңдар, президенттік жарлықтар, ... ... ... да ... ... ... бағдарламалар, ағымдағы
шешімдер арқылы жүзеге асады.
Мемлекеттік экономикалық саясат жүргізудің ... ... ... салықтар, мемлекеттік шығындар, трансферттер сияқты фискалдық
саясат тетіктері жатады. ... ... ... ... ... және оны ... ... сәйкес ақша ағындарының көлемі мен
бағытын өзгертуге мүмкіндік алады.
Фискалдық құралдармен ... ... ... ... да ... рөл атқарады. Олардың қатарында ақшаның ... ... оған қол ... ... ... ... ... банктің
есептік қойылымы, резервтеу ... ... да ... ... ... бір тауар түрлеріне шекті (минималды, максималды)
бағалар деңгейін белгілеу, өндіріс көлемі шамасын анықтау, ... ... ... ... ... ... түрлеріне тыйым салу,
шектеу сияқты экономикалық саясат тетіктерін пайдалануына мүмкіндіктері
жеткілікті.
Сыртқы ... және ... ... саясатта мемлекет экспорттық-
импорттық тарифтерді, кедендік баждарды, тауарлар мен капиталды әкелу ... ... ... ... ... экономикалық саясат түрлеріне фискалдық
(қаржылық-бюджеттік), монетарлық (ақша-кредиттік), сыртқы экономикалық іс-
әрекеттер ... ... ... ... институционалдық, аймақтық,
аграрлық, ғылыми-техникалық, салықтық, банктік, бағалық, антимонополиялық,
экологиялық, сыртқы экономикалық саясат мемлекеттік экономикалық саясаттың
құрамдас ... ... ... ... ... ... мақсаттары
Қазіргі экономикалық ғылымда мемлекеттік экономикалық саясаттың
мақсаттары мен міндеттерін ... ... ... ... алғандықтан жалпы, ортақ мақсатты қалыптастыруға емес, мақсаттардың
жиынтығын құрастыруға бейімделеді. Соның өзінде де мемлекеттік экономикалық
саясатты талдап ... және ... ... ... ... жиынтығын
мағыналық бірлікте көрсету мүмкін емес.
Мемлекеттің мақсаттары елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы ... ... ... Әрбір елдің өзіне тән ... даму ... ... ... ... ұстанымын, қоғамдық
пікірді, үстемдік құрушы сана-сезімді айқындайды.
Рыноктық қатынастар ... ... ... экономикалық саясаттың
негізгі мақсаты рыноктың өзі шешуге қабілетсіз, яғни ... ... ... атқару деп санайтын пікірлер баршылық. Мұндай
ұстаным жағдайында мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ұстанымға келетін болсақ, онда мемлекеттік экономикалық
саясаттың мақсаттары экономикалық болмысты тұрақтылық, тепе-теңдік жағдайда
ұстап тұруға саяды.
Мұндай ұстаным тұрақтандырушы, ... ... ... атауға ие
болды. Мұндай саясат дағдарыс, құлдырау жағдайында стихиялық үдерістерді
тоқтатып, объектінің ... ... ... жағдайдың одан әрі
ушығуына жол бермеу кезіне сипатты болып келеді. Тұрақтандыру ... ... ... ... ... ... тыс ... қызмет етеді.
Экономикасы жоғарылау үстіндегі немесе жоғарылау күтілетін жағдайда
экономикалық саясат мақсаттары экономикалық өсу мақсаттарымен жалғасады.
Әлеуметтік ... ... ... бар ... үшін ... ... ... саясаттың әлеуметтік мақсаттары шығады.
Мұндай мақсаттар көбінесе экономикалық мақсаттармен қиюласады. Мемлекеттік
саясаттың ... ... алға ... және ... ... ... болуы АҚШ, Германия, Швеция сияқты елдерге тән.
Мемлекеттік экономикалық саясаттың ең көп тараған ... ... ... пен экономикалық әділеттілік жатады.
Экономикалық еркіндікті экономикалық, кәсіпкерлік қызметтің ... ... ... ... өз ... бөлу мен ... ... түсінген абзал. Экономикалық ... ... ... мақсаты ретінде қарастыра отырып, оны анархияға ұқсайтын шектен
шыққан еркіндік емес, ... ... ... ... үшін қажетті еркіндік деңгейі деп қабылдаған жөн.
Экономикалық әділеттілік мақсаты барша халыққа адалдық, мейірімділік
тұрғысынан қарау, олардың ... мен ... ... олардың
тіршілікте өздерінің құқықтары мен мүмкіндіктерін толық пайдалануына бірдей
жағдай ... деп ... ... Әділеттілік тек қана экономикалық емес,
сонымен бірге моральдық-этикалық түсінік болып табылады. Әрбір адамның
санасында әділеттілік ... ... бар. Ол ... жеке ... ... ... сондықтан олардың ойынша мемлекет табысты теңдестіруге
игіліктерді бірдей бөлуге бағытталған саясат ... ... ... ... алу ... ... арқылы әркім өзінің
қабілетіне сай жетістіктерге жетуі саясатын ойластыру ... ... ... ... ... мен ... ... ажырата білу
қажет.
Мемлекеттік экономикалық саясаттың анығырақ және нақты мақсатына
халықты әлеуметтік ... ... ... ... ...... азаматтарды экономикалық тәуекелдерден қорғап, әрбір адамды
минималды игіліктермен қамтамасыз етуде ... ... ... ... ... қорғауға, қарттарға, мүгедектерге, көпбалалы
отбасыларына көмектесуге, ... ... ... ... ... ... әмбебап мақсаты бүкіл ... ... ... ... ... деңгейіне
жету болып табылады. Түпкі есепте дәл әлеуметтік-экономикалық тиімділік, ел
шаруашылығы ... ... ... ... ... құрамдас
бөліктерін ұтымды пайдалану мемлекеттік экономикалық саясаттың әлеуметтік
мақсаттары кешенін атқару мүмкіндіктерін айғақтайды.
Мемлекеттік ... ... тағы бір ... ... ... ... атаумен белгілі. Жалпыэкономикалық
тепе-теңдік – бұл сиқырлы төртбұрыш деп аталатын бағалар ... ... ... деңгейі, салыстырмалы экономикалық өсу, ... ... ... ... болып табылады.
Баға деңгейінің тұрақтылығы инфляция көрсеткіштерін жоғары нақты
шектерінде ұстауды ... ... ... елдерде экономикалық
саясаттың міндеті баға өсімін бір жылда 1%-дан әрі ... ... Іс ... ... сондай елдердің өзінде өсімді бірнеше пайыздан
жоғарылатпау үшін күреседі. Әрине, бұл арада бағалардың ... ... ... ... сөз болып отыр. Оның үстіне тауар сапасының
жоғарылауымен байланысты баға өсімі ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен жұмыссыздық көрсеткішінің
төмен деңгейі. Жұмыссыздық деңгейі 3 тен 7% шеңберінде ... ол ... ... ... (текучесть), болмай қоймайтын «фрикциондық»
(көші-қонға, жұмысты ... жаңа ... ... қажетті уақыт)
жұмыссыздық ретінде қарастырылады.
Экономикалық өсу ... ішкі өнім ... жыл ... қарқынымен
өлшенеді. Қазіргі көзқарастарға сәйкес жалпы ішкі өнімнің жылдық өсімі 3-4%
болса, онда бұл мемлекеттік ... ... ... ... Сыртқы сауда операциялары теңгерімділігін қамтамасыз етудің
мақсаты сыртқы ... ... оңды ... қол ... Әрине мемлекеттік экономикалық саясаттың мұндай мақсатын кез
келген ел ... ... ... ... бұл ... ... экспорты
арқылы қол жеткізіліп отыр.
Мақсаттар кешенін (жүйесін) қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... ескеру қажет. Кейбір мақсаттар және оларды
сипаттайтын көрсеткіштер бір-біріне кедергі, бәсекелес болуы немесе, тіпті
сыйыспаушылықта ... ... ... ымыраға (компромиске) келу аса
қажет.
§3 Фискалдық экономикалық саясат
Фискалдық саясаттың қызметі мемлекеттік ... ... ... Ол ... ... ... салықтармен, мемлекеттің ақшалай
табыстары мен шығыстарына ... ... ... ... ... ... ... діңгегі болып табылады. Фискалдық саясат
қаржылық саясаттың бюджеттік, салықтық, табыстар мен шығыстар сияқты ірі
түрлері мен ... ... ... фискалдық саясат мемлекеттің қаржылық ресурстарын
басқаруды ұйымдастыру, оларды елдің ... ... үшін ... ... ... шаралар жиынтығын құрайды.
Фискалдық саясат ... ... ақша ... ... ... ... жұмсау іс-әрекеттерін жүзеге асырады.
Фискалдық саясаттың ең маңызды міндеттерінің бірі экономикалық саясат
мақсаттарын атқаруды көздейтін ... ... ... ... ... ... ... іздестіру болып
табылады. Қаржылық-бюджеттік саясат жүргізу ... ... ... аса ... ... ... қаржылық орнықтылықты қолдайды,
өндірістік-экономикалық және ғылыми-техникалық әлеуетті тиімді ... ... ... құралдарын мемлекет жиынтық сұраныс
пен жиынтық ... әсер ету ... ... ... ... ... үшін
пайдаланылады.
Тауарлар мен қызметтер түрлерін ... ... ... сектордың
үлесі едәуір; мемлекет рыноктағы ең ірі сатып алушы болып табылады. Сатып
алулар елдің ішкі рыногында, ... ... ... ... ... ... жиынтық сұраныстың көлемі мен құрылымына әсер етудің
едәуір мүмкіндіктеріне ие ... ... ... ... ... ... байланысты екі басты желіні ерекшелеуге болады. Оларға фискалдық
саясаттың шектеулі және кеңейтілген сипаттары жатады.
Экономикалық ... ... ... өсу ... ... ... ... белгілі бір шектерде ұстап тұру үшін шектеуші сипат
алады. Ал, ... ... ... ... ... ... саясат кеңейтілген сипат алады, яғни экономиканы
«қыздыруға», өндірісті ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы фазаларына сәйкес бұл екі курстың
арасында тұрақтандырушы фискалдық саясат деп аталатын ... курс ... ... – бұл ... ішкі өнім ... қалыптасқан
жағдайға сәйкес деңгейге жақындату мақсатындағы мемлекеттің ... ... ақша ... реттеу іс-әрекеттері болып табылады. Тұрақтандыру
саясаты – экономиканың азды-көпті ... ... сай ... саясаттың типтік формасының көрінісі. Ол, бір жағынан тұрақсыз
дағдарыстық жағдайдың алдын алады және ... ... ... ... жақындатып, қалыптасқан ... ... ... автоматты және реттелетін түрлерін ажыратады.
Автоматты (қалыптасқан) тұрақтандырғыштар – бұл ... ... ... ... мен ... олар ... ... жағдайынан ауытқуға автоматты түрде жауап қатады да шаруашылықты
орнықтылық жағдайға келтіреді. Автоматты тұрақтандырғыштар ... ... ... ... заңнамалық актілерге
енгізіледі. Мысалы, табыстар кеміген кезде одан алынатын салықтар ... Егер ... ... пен жалақыдан айырылса, оларға үкімет
жұмыссыздық бойынша жәрдемақы төлейді. Белгілі бір жасқа жеткенде ... ... ... ... ... ... ... түрде белгіленетін
жалақының минималды деңгейі белгіленеді. Осындай автоматты түрде қосылатын
тұрақтандырғыштардың ... ... ... ... Дегенмен
экономикалық жүйеге кіріктірілген ішкі тұрақтандырғыштар экономикада мүмкін
болар тербелістерді кеміткенімен ... ... ... ете алмайды. Заңнамалық актілерге ықтимал тұрақсыздықтың алдын
алатын нормативтерді түгелдей кіргізу қолдан келмейтін мәселе. ... ... ... ... ... ... жауап қатуы, дискрециялық (ерекше өкілеттік) саясат құралдары
келуі қажет.
Дискрециялық фискалдық саясат – бұл ... ... ... ... ... мен ... өзгертетін мемлекеттік
оперативті қаржылық шаралар жиынтығы. Автопилот ... ... ... ... ... өз ... алатыны сияқты, үкімет те ... ... ... ... ... күші ... ... саясатты қолға алады.
Дискрециялық фискалдық саясатты жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... сияқты әдістер
жатады. Дискреттік фискалдық шаралар экономикалық шиеленістер ошақтарын
басуға көмектеседі. ... ... ... ... жеңілдіктерді,
қосымша жәрдемдерді доғару қиынға түседі. Кейбір ... ... ... ... ... тұрақты стабилизаторға
айналып кететіні де бар. Қайталап айту керек олар ... ... ... ... ... ... ... бөлігі ретіндегі мемлекеттің бюджеттік
саясаты бүкіл бюджеттік кезең бойына ... ... мен ... ... көздейді. Жоғары экономикалық конъюнктура
жағдайында бюджеттің профициті (мемлекеттік кірістердің шығыстардан ... ... ... ... ... жасауға, қосымша әлеуметтік
шараларға бағытталуы мүмкін. Іскерлік белсенділік төмендеген ... ... ... ... ... ... қарамастан
мемлекеттік сатып алуларды арттырып, құлдырауды тоқтату, ... ... ... үшін жиынтық сұранысты көбейтеді.
Мемлекеттің бюджеттік саясатының ең бірінші ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мемлекеттік бюджеттің жалпы
көлемінің 5% шектеріндегі және жалпы ішкі өнімнің 1-2% ... ... деп ... ... егер ... ... ... ондаған пайызын құрап, Ж.І.Ө-нің 5%-нан артып кетсе, онда ... ... ірі ... ... ... ... ақша ... жабуға ұмтылысы
инфляцияға жетелейді, ал мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару және ... ... ... ... ... өтеу және олар бойынша
пайыздар төлеуге тура келеді. ... ... ... қол ... үшін ... ... мемлекеттің кірісі мен
шығысы саясатымен байланыстырыла жүргізілуі тиіс.
Мемлекеттік шығындар саясаты ең ... ... ... ... ... яғни бюджеттің шығысы баптарында
көрсетілетін мемлекеттік зәру ... ... ... кірістер саясаты мемлекеттік бюджетке ақша қаражаттарын
келтіретін қолда бар және потенциалды көздерге сәйкес ... ... ... ... ... ... ... ескерсек,
онда мемлекеттік кірістер саясаты салықтық саясатпен тығыз байланыста
болары ... ...... ... ... салу ... ... салық алу шарттарын, салықтық жеңілдіктерді тағайындаудан
көрінетін фискалдық ... ... бір ... Бұл ... реттеудің басты мақсаты салықтан ... ақша ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұл арада
салықтық және бүкіл фискалдық саясаттың басты қарама-қайшылығымен ... ... ... ... ... қайсыбір шектерден бастап оны
төлеуге ықтиярлық пен мүмкіндік кеми түседі. Салықтардың жоғарылығы ... ... ... ... ... бастайды. Сондықтан
мемлекеттік салықтық саясаттың негізінде ... ... ... салықтық
қойылымдар болуы тиіс.
Мемлекеттің салықтық саясаты бюджетке түсімдерді қамтамасыз етумен
ғана ... ... ... ... құрылымдық-инвестициялық саясат
жүргізумен де байланысты. Салықтарды, салықтық қойылымдарды, салықтық
жеңілдіктерді реттей ... ... ... белгілі бір түрлерінің өзін-
өзі дамытуға ... ... ... әсер етуге, қаражатты
экономика дамуына ... ... ... ... ... саясат мемлекеттік экономикалық саясаттың ең қуатты
бағыты ретінде, қаржыландырудың, бюджеттеудің, салық салудың ... ... ... ... ... ... фискалдық саясатымен оның монетарлық саясаты тығыз
байланысты. Егер фискалдық саясаттың жаратылысының мәні ... онда ... ... ... ақша ... ... дәлірек
айтсақ мемлекеттің ақша массасына әсер ету саясаты деуге әбден болады.
Сонымен, монетарлық ... – бұл ... ... ... немесе ұлттық
банк арқылы елдегі ақша массасы мен ақша ... ... ... ... ... ақшаға да, бағаға да ықпал ету арқылы ақша жүйесі мен
ақша айналымы қызметін қамтамасыздандырады.
Өткен ғасырдың 90-шы ... ... ... ... реформалардың бірінші кезеңін мамандар монетарлық деп атады. ... ... ... ... бір ... ... болғаны шындық,
өйткені ол саясат бостан (либералды) бағаға, ... ақша ... екі ... банк ... ... ... Бірақ
реформаторлардың орталықтандырылған ... ... ... ... ... мен ... ... бойынша іс-
әрекеттері сол кезеңдегі жүргізілген саясатты таза монетарлық ... ... ... ... (бас ... ... ... кеткен болатын.
Монетарлық саясаттың мұраты фискалдық саясат сияқты шаруашылық жүйесі
қызметін тұрақтандыру, орнықтылығы мен ... ... ... жұмыспен қамту мен экономикалық өсуді қамтамасыз ету болып
табылады.
Дегенмен, фискалдық ... ... және ... ... ... ... ететін болса, монетарлық саясат ақша айналымы
мен ақша массасын тұрақтандыруға және ... ... ... ... Олай болса монетарлық саясат міндеттерінің де
өзіндік сипаты бар. Бұл – ... ... ... инфляцияны
жаныштау, ұлттық валютаның ішкі және сыртқы рыноктардағы сатып ... мен ... ... ... ақша айналымын қамтамасыз ету,
банктік жүйе арқылы ақша ... ... ... пен ұсынысты реттеу.
Макроэкономикалық ақша саясаты өзінің монетарлық формасында ең алдымен
ақша массасына әсер етуді ... Егер ... ақша ... қысқартса,
эмиссияны шектесе, кредитке ақша алудың жоғары пайыздық ... ... ақша ... ... деп ... Және керісінше, егер мемлекет ақша
массасының көбеюіне ықпал етсе немесе ең ақыры кедергі ... ... ... тыйым салмаса және кредиттерді арзандатса, онда ақша саясаты
жұмсақ, жайлы деп аталады. Өзінің ... ... ... негізінен
ұлттық банк арқылы жүргізеді.
Мемлекеттік монетарлық саясаттың құрамдас бөлігі және сонымен бірге
құралы ретінде ... ... ... ашық ... ... өтімділікті қамтамасыз ету ... ... ... ... жиыны айналымдағы ақша массасын және ... ... ... ... ... рыноктық бағалар динамикасына,
инфляция деңгейіне, ... мен ... ... ... айырбасқа, рынок субъектілерінің табысы мен
шығынына жанама ықпал етеді.
Қайта қаржыландыру саясаты, оны ... есеп ... деп те ... ... ... қойылым арқылы кредиттік ресурстар көлеміне және,
тиісінше айналымдағы ақша массасына әсері бар ... ... ... ... банк ... ... қойылымын тағайындайды да соған
сәйкес коммерциялық ... ... ... ... және ... береді. Кеңейтілген мағынада айтатын болсақ коммерциялық банктер
ұлттық банктен кредиттік ... ... ... да оны ... қарыз
алушыларына қайта сатады, яғни қайта қаржыландыруды жүзеге ... ... ... банк ... ... кредиттік ақша бағасына ықпал ете алады
деген сөз. ... ... ... ... ... ... ... банк кредитке сұранысты кідіртеді және айналымдағы ақша массасын
қысқартады, ал есептік қойылымды ... ... ақша ... ... ... ... саясаты пайыздық қойылымдарды, пайыздық саясатты
реттеудің құрамдас бөлігі болып табылады және мұны тек қана ... ... ... ғана ... ... ақша беретін кез келген кредитор
жүргізе ... ... бұл ... монетарлық саясат шектерінен шығып
кету ... ... банк ақша ... және ақша ... ... бағалы
қағаздарды сатушы, сатып алушы ретінде ашық рыноктағы операциялар арқылы
реттеуге мүмкіндік ... ... ... міндеттемелер түріндегі
бағалы қағаздар эмиссиясының өзі мемлекеттік монетарлық саясат актісі
ретінде ... ... ... қағаздардың сату-сатып алуын ашық
рынокта ұйымдастыра отырып, ұлттық банк белгілі бір ақша ... ... ... сату ... ... банк ... ... ақша массасын кемітеді, ал ашық рынокта бағалы қағаздарды сатып алу
арқылы ақша массасын көбейтіп, ... ... ... ... ... ұлттық банк арқылы резервтеу саясатын жүргізе отырып, ақша
массасы шамасына тиімді әсер ете ... ... банк ... ... ... белгілі бір бөлігін пайызсыз резерв түрінде ұлттық ... ... ... резервтердің нормасы жоғарылаған сайын
коммерциялық банктердің өз қаражаттарымен ... ... ... ... яғни ақша ... ... Резервтеу нормасының кемуі
айналымдағы ақша массасының көбеюіне әкеледі.
Коммерциялық банктердің ақша ұсынысы ұлттық банк шығаратын ... бар ... ... Сондықтан ұлттық банк, ол арқылы мемлекет
коммерциялық банктердің ақша ұсынысын реттеу мүмкіндігіне ие ... ... ... ... ... ақша массасын өзгерте отырып
өтімділікті қамтамасыздандыру саясатын жүзеге асырады.
Фискалдық және монетарлық саясат рыноктық экономикасы бар ... ... ... ... ... ... табылады.
Бірақ, экономикалық саясаттың барлық түрлері мен формалары осылармен
аяқталмайды. Мемлекеттік экономикалық ... ... ... де ... ... ... салалық және аймақтық
құрылымын қалыптастыру және өзгерту бойынша мемлекеттің іс-әрекет ... ... ... ... инновациялық және
конверсиялық саясат болып табылады. Инвестициялық ...... ... ... пайдаланудың ұтымды бағыттарын табу.
Әлеуметтік саясат халықты әлеуметтік қорғау, күнделікті өмір сүру
деңгейін қолдау. Әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... т.с.с. жатады.
Демографиялық саясат тұрғындардың санын, құрылымын, орналасуын, қала
және ауыл тұрғындарының арақатынасын реттеу.
Миграциялық саясат халықтың көші-қонына ... ету, ... ... ... реттеу.
Аймақтық саясат өндіргіш күштерді ұтымды орналастыруды, табиғи
байлықты тиімді пайдалануды көздейді.
Институционалдық ... ... алып ... ... барды тиімді
өзгерту және жаңа ... ... ... ... институттарды құру
бойынша мемлекет қолданатын шаралар жиынтығы болып табылады.
Ізденіс сұрақтары
1. Мемлекеттік экономикалық саясаттың ... ... ... ... ... ... экономикалық саясат
4. Бюджеттік саясат
5. Салық саясаты
6. Экономиканы тұрақтандыру саясаты
7. Монетарлық экономикалық саясат
8. Қайта қаржыландыру саясаты
9. ... және ... ... ... Мемлекеттік экономикалық саясаттың басқа түрлері мен формалары
V-тарау Индустриалды-инновациялық даму – ... ... ... Экономиканың негізгі құрылымдары және оны қайта құру мәселелері
Экономиканың құрылымы ... ... ... ... арасындағы тұтастықты қамтамасыз ететін пропорциялар мен қарым-
қатынастар жиынтығы. Экономиканың динамикасы мен құрылымы – екі ... ... ... ... ... ... Бір жағынан экономиканың
консервативті құрылымы жағдайындағы экономикалық өсу ... ... ... ... ... ... пропорциялардан
экономиканың жаңа, мейлінше прогрессивті құрылымға өтуі қажетті құрылымдық
өзгерістерді анықтайтын ... ... ... қарқыны негізінде ғана
мүмкін болады.
Әкімшіл-әміршіл жүйе жағдайында қалыптасқан экономикаға құрылымдық бей-
берекет өзгерістер, өңдеуші ... ... ... ... ... ... тән болатын.
Қазақстанда орныққан рыноктық экономика ... ... ... ... ... ... рөлін күшейтеді, сөйтіп
одан белсенді құрылымдық өзгерістер саясатын жүргізуді талап етеді.
Экономика құрылымын қайта құру жөніндегі ... ... ... ... бағдарланған, тиімділігі жоғары және ... ... ... жасауға бағытталуы тиіс. Мұндай құрылым
әлемдік ... ... ... және елдің экономикалық
қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қызмет атқаруы қажет.
Экономика құрылымы көпжақты ... ... оны ... жүйесі
элементтерінің арақатынасын сипаттайтын әртүрлі көзқарастар тұрғысынан
қарастыруға болады. ... ... ... ... ... ғылыми-
техникалық прогресс, адамдар қажеттіліктерінің өсуі және ... ... ... факторларды ескеру сияқты ұзақ ... ... ... ... ... ... қарастырайық.
1. Экономиканың функционалдық құрылымы.
Өндірістің түпкі мақсаты халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру оның
өмір сүру деңгейін жоғарылату болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... экономика құрылымы үш элементтен
тұрады. Бірінші элемент ағымдағы қажеттілікттерді, яғни ... мен ... ... ... ... шығындарын сипаттайды.
Екінші элемент қажетті дамуды ұстап тұру және жоғарылатуға жатады және ... ... ... ... ... ... экономикадағы жалпы
қорланудың қалыптасуымен байланысты. Жалпы ішкі өнімнің үшінші құрылымдық
элементі тауарлар мен ... ... таза ... ... ... ... құрылымы. Мұның өзі саланың жалпы ішкі
өнімдегі, негізгі ... ... ... ... ... түрінде анықталады. Құрылым
қоғамдық еңбек бөлінісі, ... және ішкі ... ... қалыптасады. Ішкі салалық үрдістерге ішкі
шикізаттық база, орны толмайтын ... ... ... ірілендірілген салалық құрылымының құрамына отын-
энергетикалық кешені (О.Э.К.) ... ... т.б. ... ... құрылымдар кіреді.
3. Экономиканың технологиялық құрылымы. Бұл құрылым өндірістің
технологиялық базасын анықтайтын ... ... ... және ... энергияның, сондай-ақ
ақпараттың өңделу деңгейін айғақтайды. Әлемдік шаруашылықтағы
технологиялық революция жағдайында бірқатар басым ... ... ... ... ... ... ... өзектілігін алға тартады.
Әлемдік экономикалық ғылымға өзіндік үлес ... ... т.б. ... зерттеулері әлеуметтік-экономикалық даму
ұзақтығы әртүрлі ұдайы өндірістік циклдар бойынша жүзеге ... Ұзын ... ... ескірген технологиялық жағдайлардан
прогрессивті технологиялар ... ... ... ... ... ... және ... дәуірлерде
бірін-бірі алмастырған негізгі бес ... ... ... ... ... бесінші кезеңнің басымдығы тұсында анықтаушы
компоненттерге микроэлектроника, ... ... ету, ... ... ... көрсету, ғарыштық байланыстар т.б. жатады.
Дамыған, заманауи экономиканы бүгінгі күнде ақпараттық экономика деп
атайды. Қазақстан ... ... ... ... ... экономикаға өту жүзеге асуы тиіс.
4. Өңірлік құрылым. Бұл құрылымды өндіргіш күштерді орналастыру іс-
әрекеттері ... ... ... ... ... ... ресурстық әлеуетін пайдалану, тарихи
дәстүрлер сияқты негіздерден байқалады. ... ... ... ... құрылым анықтайды. Елдің өңірлік құрылымындағы
орнын анықтайтын жиынтық көрсеткіш жалпы өңірлік өнім көрсеткіші
болып табылады.
5. Әлеуметтік-экономикалық құрылым. ... ... ... ... ... экономика шарттары бойынша меншік
формаларының көптүрлілігі мемлекеттік және жеке ... үлес ... ... ... алып ... ... шоғырландыру, кооперациялау және орталықтандыру
үрдісін көрсететін құрылым. Шартты түрде мұны ... ... те ... ... Бұл ... ... ... көлеміндегі
шағын, орта, ірі кәсіпорындардың, қаржылық-өнеркәсіптік
топтардың ... ... ... ... 90-шы ... ... трансұлттық корпорациялардың әлемдік
әсерін күшейте түсті. ... ... ... артып келеді. XXI ғасырдың басында
әлемдік ... ... деп ... ... ... ... ... Ұлттық экономиканың құрылымын болжаудың
және реттеудің, сондай-ақ сараптаудың негізгі әдісі баланстық
(теңдестіру) әдісі болып ... ... ... ... ... баланс деп атайды.
Жоғарыда көрсеткеніміздей салааралық баланс сараптамалық есептеулерде,
болжамдарда және ... ... ... ... ... ... және оның ... мынадай мүмкіндіктер
береді:
1. Салааралық баланстарды экономиканы сипаттайтын модель ретінде
және ... ... ... қарқыны мен пропорциялары бойынша
болжамдық есептеулер әдісі ретінде қарастыруға ... ... ... бойынша нақтыланған үдемелі ұдайы
өндірістің жан-жақты схемасы болып ... ... ... ... ... оның орнын толтыру, ... ... ... ... жалпы ішкі өнімді жасау, бөлу, қайта
бөлу процесі салааралық баланста ... ... ... ... ... даму ... талдап,
жасау кезінде қоғамның түпкі қажеттіліктерін бастапқы пункт
ретінде қабылдайды; мұның өзі қарқындылық және ... ... ... ... ... ... береді.
3. Салааралық баланс көрсеткіші ... ... ... ... ... заттарының тікелей шығындары
коэфициенттері, өнімнің капитал ... қор ... ... ... ... ... ... баланс
көрсеткіштерінде қоғамдық өнім өндірісіндегі және ... ... ... сыйымдылығы, электр сыйымдылығы және
жағармай сыйымдылығы, химия сыйымдылығы сияқты ... ... ... ... ... баланс, сондай-ақ
ұлттық экономика құрылымына ... ... ... – мамандандыру, кооперациялаудың әсері байқауға
мүмкіндік береді.
4. Салааралық баланс салааралық ... ... ... және ... ... ... ... Салааралық
байланыстардың өзгерістері жекелеген салалардағы өндірістің өсу
қарқынындағы қажетті арақатынастарды объективті түрде ... ... ... ... ... ... ұлттық шаруашылық ресурстары ... ... ... дамудың әртүрлі кезеңдерінде
өзгеріп отырады. Бұл ... ... ... ... артуының экстенсивті және ... ... ... ... ... ... ... өндірістің бірқатар
құрылымдық түрлерін салыстыру арқылы экономиканың ең ... ... ... ... ... экономикалық-
математикалық моделі стандартты бағдарлама жасауға және оны
электронды машиналарда есептеуге мүмкіндік ... ... ... ... кеңейту үшін қажетті күрделі қаржыны
есептеуге жағдай жасайды және сол қаржыны салалар және жылдар
бойынша бөлуді қамтамасыз етеді.
7. ... ... ... ... ... күшін анықтауға,
ұлттық шаруашылық салалары ... ... ... деңгейін
болжауға болады.
8. Салааралық балансты әртүрлі бағаларда талдап жасауға болады.
Салааралық баланс ... ... ... ... мен арақатыстарын жетілдіру үшін белгілі бір
мүмкіндіктер береді.
9. ... ... ... байланыстарды, аумақтық еңбек
бөлінісіндегі өңірдің ... өңір ... ... ... ... бола ... Салааралық баланстың
өңірлік және өңіраралық моделдері өндіргіш күштерді ұтымды
орналастыруды жоспарлаудың құралы ... ... ... ... іс-әрекетті динамикада сараптауға қолайлы
жағдай жасап, соның негізінде көпнұсқалы антикризистік ұсыныстар
даярлауға алғышарт рөлін атқарады.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... дағдарыстарды болжауға, сондай-ақ өндірістік, ... және ... ... үшін ... ... қарастыруға болады. Ал, мұның өзі
экономикалық өсу динамикасының болжамдылығын ... ... ... қол жеткізуге жәрдемдеседі.
Салааралық моделдерді мемлекеттік секторда да, аралас ... ... ... ... ... сектор болған жағдайда көпсалалық
сараптау мен болжаусыз бұл ... ... ... ... ... ... түсінікті болса керек.
Көпсекторлы моделдеу мен бағдарлаудың объектісі ... ... ... ... болып табылады.
Экономикалық ағындар параметрлері белгілі болған жағдайда мемлекеттік
мекемелер материалдық және құндық ағындарды мейлінше дәлірек ... ... де ... ... процессі шеңберіндегі капитал айналымын мүмкін
болар кедергілерден сақтайды.
Аралас ... ... ... мемлекет ең алдымен ... ... ... ... ... «инвестиция», «тұтыну»,
«үкіметтік сатып алулар» деп аталатын элементтерге әсер ете алатын болады.
Тиісті реттегіштерді ... ... ... осы ... ... мен ... өз ... жүргізе алады.
§2 Материалдық өндірісті дамытуды мемлекеттік реттеу
Материалдық өндіріс сферасы – мемлекеттік реттеудің маңызды объектісі
болып табылады. Материалдық өндірісті мемлекеттік ... ірі ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптің
өндіруші және өңдеуші салалары шеңберінде жүзеге асады.
Материалдық ... ... ... ... ... ... ... дамуын, сыртқы экономикалық байланыстар мен
әлемдік шаруашылықтағы өзгерістерді, ... ... ... ... ... кезең-кезеңімен дәлдеп, нақтылау болып табылады.
Қазіргі рыноктық экономика ... ... ... мен ... өндіруді мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... ... салалары дамуының негізгі көрсеткіштерін
тұрақтандыру;
2. Өндіруші және ... ... ... ... ... ... рөлін арттыру арқылы материалдық өндіріс
сферасының құрылымын прогрессивті жолмен қайта құру.
3. Материалдық өндіріс салаларын техникалық қайта жарақтандыру;
4. Дамыған әлем ... тең ... ... ... ... өзара пайдалы интеграциялану
5. Өнеркәсіптің өңдеуші салаларының ... ... ... ... ... ... бағытын бәсеңдету;
6. Ішкі және ... ... ... ... ... ... ... арттыру;
7. Материалдық өндіріс субъектілерін ел өңірлері бойынша ұтымды
орналастыру;
8. ... ... ... ... ... ... сферасын реттеуде мемлекеттің бақылаушы
функциялары мен реттегіш тетіктерін ... ... ... оның өндірістің
материалдық факторларына иелік етуімен тікелей байланысты. ... ... ... жер ... өндірістік инфрақұрылым мемлекеттің меншігінде
болғаны жөн. Мемлекет ... ... ... ... әсер ... маңызды
тетіктерді де өз қолынан шығармайды. ... ... ... ... ... (жер ... мен ... пайдаланушыларды)
тартуға да мүдделі болса керек. Өнімді бөлісу ... ... ... жер ... ... ... заңдарымен бекітіледі. Өнімді
бөлісу туралы келісім тендерде немесе аукционда жеңіске ... ... ... ... ... ... жер қойнауы учаскесін
пайдалану ... тек қана ... ... ... ... ... өнім мемлекет және инвестор арасында
бөлініске түседі. Келісімде келесі шарттар қарастырылады:
• Өндірілген өнімнің жалпы көлемі мен ... ... ... ... атқарылған жұмысқа ... ... ... ... үшін ... өнім ... ... Пайда әкелетін өнімді мемлекет пен инвестор арасында бөлу. Пайда
әкелетін өнім дегеніміз жер қойнауын пайдаланғаны үшін ... ... ... алып ... ... өнім
көлемі;
• Өндірілген өнімнің тиісті ... ... оның ... ... өткізу;
• Өндірілген өнімнің тиісті бөлігін келісімге сәйкес инвестордың
иелігіне беру.
Шаруашылық жүргізудің рыноктық жүйесіне өту көптеген сатушылары ... ... бар ... ... ... ... көптеген сатушылар және
бір ғана ... ... ... ... көрінетін ерекше, арнайы рынок ... ... ... ... бойынша бұл – монополизацияланған
рыноктың антиподы ... ... ... ... қажеттіліктер үшін сатып алуларды басқару ... ... ... ... ... Мемлекеттік тапсырыс беруші – мемлекеттің атынан сатып алуға
өкілеттігі бар органдар мен тұлғалар;
• Жеткізуші – мемлекеттік ... ... өнім ... ... ... алушылар – мемлекеттік бюджет есебінен сатып алынатын
тауарлар;
• Жеткізілімдер – ... ... ... ... тапсырыс
берушіге тауарларды өткізу, қызмет көрсетулерді атқару;
• Мемлекеттік келісім-шарт (контракт) – ... ... ... ... мен ... ... келісім.
Материалдық өндіріс сферасына мемлекеттік әсерлер түрлерінің біріне
мемлекеттік тапсырыс жүйесі жатады. Мемлекеттік тапсырыс – ... ... ... құралдарының бірегейі болып табылады.
Мемлекет өнімге, жұмыстарға, қызмет көрсетулерге тікелей ... ... ... ... ... ... ... бағытында
мультипликативтік сұранысты туындататын нақты күшке айналады. Мемлекеттік
тапсырыстың ... ... ... ... рөлі ... ... ... сұранысты анықтауда мемлекеттік тапсырыстың үлесі
айтарлықтай жоғары межені көрсетеді. Дамыған елдердегі ... ... ... ішкі ... ... 20-30% ... Мемлекеттік тапсырыстың
үлесі, әсіресе әскери-өндірістік кешендерде ... ... ... ... ... жұмыстарға, қызмет көрсетулерге мемлекеттік тапсырыс
мемлекеттің ең ... ... ... ... ... үшін ... ... үшін өнім жеткізу келесі мақсаттарды
көздейді:
• Мемлекеттік материалдық ресурстарды жасау және ... ... ... Елдің қажетті деңгейдегі қорғаныс қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... ... атқару үшін
өнімдердің экспорттық жеткізілімдерін қамтамасыз ету;
• Мемлекеттік бюджет қаражаттары ... ... ... ... ... мақсатты бағдарламаларды жүзеге
асыру.
Мемлекеттік қажеттіліктер үшін жеткізілімдерді қамтамасыз ету бойынша
жұмыстарды ұйымдастыру үшін Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... қатарында мемлекеттік атқару
органы, мемлекеттік ... ... ... ... ... коммерциялық емес ұйымдар, корпорациялар болуы мүмкін.
Мемлекеттік тапсырыс берушінің ... ... бірі ... ... яғни мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... ... ... ... ... ... Әдетте,
мемлекеттік тапсырыс конкурстық негізде орналастырылады, яғни ашық немесе
жабық тендер өткізу ... ... ... ең қолайлы түріне ашық түрі жатқызылады. Жабық конкурстар
мемлекеттік құпия болып ... ... ... және қауіпсіздігі
үшін қажетті тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) сатып алу ... ... ... ... ... ... ... металдар мен
тастар, мұражай құндылықтары, сирек кітаптар, қолжазбалар және мұрағаттық
құжаттар ж.б.) ... ... ... ... ... ... тауарларды (жұмыстарды, қызмет
көрсетулерді) өндіру үшін ... ... ... және ... бар жеткізуші (атқарушы) танылады. Ашық конкурсты жеңіп шыққан
өнім (жұмыс, ... ... ... ... ... ... ... келісім-шартқа қол қояды.
Мемлекеттік келісім-шарт мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... ... ... ... ... және ... ... құжат болып табылады. ... ... ... ... түрде тізбесі және сұрыпталуы көрсетілген өнім (жұмыс,
қызмет көрсету) көлемі;
• Өнімнің (жұмыстың, ... ... ... ... Өнім ... ... Тауарлық бағалар және оларды өзгерту шарттары;
• Мемлекеттік келісім-шартты атқару үшін ... ... ... уақытта мемлекеттік тапсырыстардың ... ... ... ... ... қажеттіліктері үшін тапсырыс;
• Ғылыми-зерттеу жұмыстарына тапсырыс;
• Мемлекеттің материалдық резервтері үшін тапсырыс;
• Ауыл шаруашылығы ... ... ... үшін ... ... ... тапсырыс және т.б. бар.
Материалдық өндірісті мемлекеттік реттеуде оңтайлы өнеркәсіптік саясат
жүргізудің маңызы зор.
Өнеркәсіптік саясат дегеніміз рыноктық механизмдерді ... ... ... ... ... ... мемлекет пен шаруашылық жүргізуші
субъектілер қатынасын оңтайландыру үшін қажетті ұлттық экономиканы дамыту
құралы. Ол ел экономикасындағы, сыртқы ... ... мен ... ... ескере келе кезең-кезеңімен түзетіліп,
жаңартылып отыруы тиіс.
Әлемдік ... ... ... ... өтпелі кезеңде,
мысалы рыноктық экономикаға өту ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі рыноктық экономикасы бар индустриалды
дамыған елдер үшін де қажет ... ... ... ... ... ... ... ырықтандыру және оның ... ... ... ... ... ... ... ретінде танылып отыр.
Өнеркәсіптік саясат ескірген өндірістік құрылымды жойып жаңа құрылымды
қалыптастыруға, ғылыми-техникалық прогресс пен басқаруды ... ... ... ... ... сай болуға
көмектеседі.
Өнеркәсіптік ... ... мен ... ... ... ... механизмдерге иек артады. Ол барлық ұйымдық-құқықтық
нысандағы шаруашылық ... ... үшін ... ... ... ... – заң шығарушы және атқарушы биліктің ... ... ... экономикасы дамуының қазіргі кезеңінде мемлекеттің өнеркәсіптік
саясаты келесі бағыттарда жүргізілуі тиіс:
1. Экономиканың шикізатты бағытынан өңдеуші ... ... ... ... ұйымдастырудың ескірген әдістерінен бас тартып өнімді
жедел жаңалап оның бәсекеге қабілеттілігін арттыратын ... ... ... ... ... ... ... таза және қауіпсіз
өнеркәсіп өндірісін дамыту;
4. Өзін-өзі қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ішкі және ... рыноктардағы бәсекеге
қабілетті мамандандырылған өндірістерді көптеп ашу;
5. ... ... ... ... ... ... ... кешенді ғылыми-техникалық болжамға құрылған
мақсаттарға бейімдеу.
Қазақстан Республикасы өнеркәсіптік ... ... 2015 ... ... ... экономикалық өсудің индустриалдық-инновациялық
стратегиясы алға қойған мақсаттар мен міндеттерді шешу болып ... ... ... ... ... үш ... ... Экспорттық мүмкіндіктері бар отын-шикізаттық сектор салалары
(мұнай-газ, қара және түсті металлургия, электроэнергетика және
т.б.);
2. Ішкі және ... ... ... ... ... Ішкі ... ... өтеуге қабілетті салалар (автомобиль
және ауыл шаруашылығы ... ... ... және ... ... мен өндірушілердің мүдделерін сәйкестендіру үшін
табиғи монополия болып ... ... және ... ... ... ... ... жүзеге аспаған жағдайда табиғи монополия
кәсіпорындары (электроэнергетика, темір жол т.б.) ... ... ... ... ... ... ... бағалар тағайындау себебі
басқа салалардағы бағаның өсуіне алып келеді. ... ... ... монополиялардағы негізгі объектісіне солар ... ... ... ... және ... жатады.
Қ.Р. үкіметі ішкі рынокта бағасы реттелуі тиіс тауарлар ... ... ... ... ... ұйымдық-құқықтық және
меншік формасынан тәуелсіз барлық кәсіпорындарда қолданылады.
Табиғи ... ... ... ... келесі бағыттар
бойынша жетілдірілуі тиіс:
... ... ... шығындардың, бағалардың және
тарифтердің қалыптасуына мемлекеттік бақылауды күшейту;
• Экономикалық мақсаттарға және мемлекеттік заңдарға сәйкес табиғи
монополия субъектілерінен ... ... ... ... ... қаржы ағындарына бақылауды ұйымдастыру
және тұтынушылардың әртүрлі топтарын ... ... ... сай ... ... ... базасын жетілдіру;
• Табиғи монополияларды реттеуде республикалық және ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтап отыру т.б.
Мемлекеттік реттеудің тағы бір объектісіне ... ... ... және оған банкроттық процедурасын қолдану мәселесі жатады.
Қазіргі кезде барлық ... ... ... күрделі жағдайда
жұмыс істеуге мәжбүр: сұраныстың әрқилылығы, ... және ... ... және ... ... ... ... салудың
тәркілеуге ұқсастығы т.с.с. Бұл жағдайларда ... ... ... тап ... ... ... ... қаржылық
жағдайының нашарлауын болдырмауға, оларды банкроттыққа жібермей, өндірісті
жандандыруға әрекет етеді. Өндірістік қорларының ... және ... ... ... ... ... төрт топқа бөлінеді. Бірінші
топтағы кәсіпорындар (тозу деңгейі салалық деңгейден төмен, өніміне ... ... ... ... ... кезекте үміткер бола алмайды.
Екінші және үшінші топқа жататын кәсіпорындарда өндірісті диверсификациялау
(сұранысқа байланысты әртараптандыру) мүмкін және мақсатқа сай ... жаңа ... ... ... ... ... ... қабілетін қалпына келтіру үшін мемлекеттің қаржылай ... ... арта ... ... ... ... ... орташа салалық деңгейден жоғары, сұраныс төмен) қайта құруға
жатқызылады немесе ... ... ... іс-әрекеттегі
кәсіпорындар қатарынан шығарылады.
Барлық елдерде банкроттық үдеріс, яғни кәсіпорынды төлем ... ... тану ... тұрғыдан реттеледі. Кәсіпорынның қаржылық жағдайының
қанағаттанарлықсыз екендігін анықтау және банкроттық белгілерін айқындау
үшін ... ... ... ... негізгілері:
• Ағымдағы өтімділік коэффициенті – айналмалы активтердің
(болашақтағы шығындарды ... ... ... ... ... ... ... етілу коэффициенті – өзіндік
айналмалы қаражаттар мөлшерінің запастар құнына қатынасы.
Егер ... ... ... ... (нормативті)
коэффициенттерден төмен болса кәсіпорын банкроттық туралы заң ... ... ... ... ... кез ... ... жүйенің негізі, базисі. Өндіріс – бұл
адамдардың іс-әрекеті, қызметі арқылы табиғи ресурстар мен қолда бар ... ... ... өмір сүруге, экономиканы ... ... ... да қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған
әртүрлі экономикалық өнімдерді өндіру ... ... ... ... тек қана ... ... деп ... яғни еңбек өнімдерін
материалдық-заттық формада, қолмен ұстап, көзбен көретін ... ... ... Қызмет көрсету өндірісі мен ақпарат өндірісінің үлесі
экономикасы дамыған елдердің ... ішкі ... ... ... қазіргі
кезеңде экономиканы өндірістік және өндірістік емес сфераларға бөлу шартты
сипатта ғана болып қалды. Бұлардың әрқайсысының нәтижесін ... деп ... ... ... ... ... ... әсіресе өтпелі
кезеңдерде, мысалы рыноктық экономикаға өту кезеңінде қажет. ... ... ... ... ... елдерге де дүниежүзілік
экономиканың либерализациялануы (ырықтандырылуы) және жаһандануы ... ... ... ... ... ... ескі ... құрылымдардан бас тартып,
жаңаларын қалыптастыруға көмектеседі; ғылыми-техникалық прогресті және ... ... ... ... ... ... ... бейімделуді оңайлатады.
Өнеркәсіптік саясат корпорациялар мен мемлекет мүдделерін біріктіруші
механизмдерге ... және ... ... формадағы шаруашылық
жүргізуші субъектілер үшін жүргізіледі. Оны қалыптастыру және ... ... ... және атқарушы биліктердің төл ісі болып табылады.
Қазақстан экономикасы дамуының қазіргі кезеңінде ... ... ... ... ... ... бағытынан өңдеуші, ұқсатушы өнеркәсіптің
басымдығына көшу;
2. Өндірісті ұйымдастырудың ескірген жүйесінен икемді өндірістік
жүйелерге өту, нәтижесінде өнімнің ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін арттыруды қамтамасыз ету;
3. Адам өміріне зиянды өндірістен экологиялық таза және ... ... қол ... ... ... ... негізінде өндірілген өнімнің
ішкі және әлемдік рыноктардағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру;
5. Академиялық және ... ... ... ... ... ұзақ және ... мерзімді ғылыми-техникалық
болжамдар қатарын жасау және жүзеге ... ... ... негізі орнықты экономикалық өсудің
инновациялық-инвестициялық мәселелерін шешу болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... жүргізу, жаңа
технологияларды өндіріске енгізу едәуір күрделі қаржыны талап ... ... ... ... басқару және ақпараттық прогресс
талаптарына сәйкес инновациялар масштабын кеңейтуді қажетсінеді.
Инновация іс-әрекеттердің көптеген бағыттарын ... Бұл ... және ... ... бастап өндірісті
технологиялық қайта құру және жаңа өнім ... ... ... өзінде
экономикалық дамудың әрбір кезеңінде инновациялық іс-әрекет басымдықтары
өзгерістерге ұшырап отырады.
Өтпелі ... ... ... инновациялық саясат мыналарды
қарастыруы тиіс:
Біріншіден, техникалық жаңа ... ... ... ... ... ... технологиялық елдер қатарынан орын алу.
Екіншіден, ғылыми-техникалық прогрестің басым бағыттарында әрекет
ететін ... ... ... ... және ... ... ... рыноктық қатынастарды орнықтырып,
дамытуға жәрдемдесу, инновациялық бизнесте бәсекелік орта қалыптастыру.
Инновацияларды өнімдік және ... деп ... ... ... ... жаңғыртудан басқа өнім ... ... ... мен ... ... импорттық
шикізаттан, материалдардан, жартылай фабрикаттардан тәуелділікті кеміту
сияқты қызметтегі салаларда орын ... ... ... ... ... ... ... құрылыс материалдары өнеркәсібі т.б. ... ... ... ... ... ... ... инновациялық технологиялар басым салаларда орын ... ... ... ... ... ... қара және ... тамақ өнеркәсібі салалары жатады.
Мәліметтер бойынша инновациялық шығындар құрылымның 60% өндірісті
технологиялық даярлау мен ... ... ... ... ... ... және тәжірибелік конструкторлық жұмыстар үлесіне шығындардың 17%,
маркетинг зерттеулерге-2%, жаңа технологиялар бойынша жұмыс ... ... ... ... ... 1% дейін жұмсалатын көрінеді.
Инновациялық қызметке 1 ... ... өнім ... дәстүрлі
технологиялармен салыстырғанда 7,5 есе арттыратыны белгілі болып отыр.
Ғылым және ... даму ... ... ... ... ... және инновациялық қызметтер үшінн қолайлы экономикалық
жағдайлар жасау, жанама реттеуді ... ... ... және ... саясатты байланыстыра қолдану болып табылады.
Тікелей мемлекеттік қолдауды іргелі ... және ... ... ... ғана ... ... болмақ. Бюджет
қаражаттары есебінен кеңейтілген бағдарламаларды жүзеге ... ... ... ... ... қаржыландыру қатеріне ұрындыруы
әбден мүмкін.
Мемлекет ғылым дамуының басым бағыттарын таңдайды, ғылыми-техникалық
бағдарламалар мен жобаларды ... ... ... ... ... ... ... республикалық дәрежедегі ғылыми
ұйымдарды басқарады.
Инновациялық сфераны мемлекеттік қолдаудың келесі бағыттары ... ... ... ынталандыруды күшейту. Мұның
рыноктық ... ... ... ... ... бар. ... жеңілдіктердің бірнеше
түрлерін атауға болады. Олар: ғылыми зерттеулерге шығындардың
табыстық бөлігіне салық салуды ... ... ... ... ... бір пайыз шамасында төленетін салыққа шегерім
жасау; жаңа техникаға ... ... ... бір ... ... кеміту; іргелі зерттеулерді қаржыландыруға
арналған қаражатқа ... ... ... ... орта ... бизнестің зерттеулеріне қолайлы жағдай жасау.
2. Инновациялық саясаттың басты құралдарының бірі ретінде ғылыми-
техникалық өнімдерге мемлекеттік ... ... ... ... Қаржылық орнықтылыққа қол жеткізілген сайын тәуекелді
(венчурлық) жобаларды жүзеге асырудағы ... ... арта ... ... инновациялық қор ең басым деген ірі зерттеулер мен
жаңғыртуларды мақсатты түрде жеңілдікті қаржыландыратын болады.
Аталған қордың ... ... ... ... мейлінше кеңейтілуі тиіс, яғни ғылыми идеядан ... ... ... ... ... ... ... Технологиялық әлеуеттің мониторингтік және болжау жүйесін жасау
үшін мемлекеттік ... ... ... ... ... ету ... ... тиіс.
5. Ғылыми өнімді жобалау және өндіру сферасында рыноктық ... ... ... ... ... үшін ... ... «бастапқы ақшалар» принципін тарату қажет.
6. Ғылыми зерттеулерді қаржыландырудың бюджеттен тыс көздерін ашып,
кеңейту. Бұл үшін жеке меншік ... ... ... банктер, бірлестіктер т.б. шаруашылық
жүргізуші субъектілер) инновациялық белсенділігін ынталандыруды
күшейтіп, ... ... ... көзделеді.
Қазақстанда ғылыми-зерттеулердің 90% мемлекеттік бюджет қаражаты
есебінен қаржыландырылса, дамыған елдерде ғылыми ... 2/3 ... ... ... қаржыландырып отыр.
7. Ғылыми-техникалық орталықтар қызметін коммерциализациялауды
дамыту. Мұның өзі оларды табыстың ... ... ... ... ... ... іздеп, табуға итермелейді.
Бұдан басқа, ... ... ... коммерциализациялау
ғылымды рыноктық жағдайларға ... және ... ... жаңа ... пайда болуына
көмектеседі.
8. Ғылыми зерттеу сферасындағы ... ... ... ... елі Ғ.Т.П.-ның барлық салалары бойынша
зерттеулердің түгелге ... ... ... ... ... ... мейлінше динамикалық формаларының бірі
– халықаралық бірлестіктерді құру болып табылады. Ынтымақтастық
пен өзара тәуелділік арта ... ... мен ... ... ... жаңа өнімді жасау ... ... ... ... ... құрылымдық-салалық құрамында үш топты
ерекшелеуге болады:
1. Отын-шикізат секторының экспортқа қабілетті ... ... ... өнім өндіретін өңдеуші өнеркәсіп салалары
3. Ішкі рынокты қамтамасыз ететін салалар
Салалардың бірінші тобы бойынша ... ... ... көмір өнеркәсібі, электр қуаты) ерекше маңызды.
Отын-энергетика кешенінде шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... мен өндірушілер мүдделерінің тепе-
теңдігін қамтамасыз ету үшін мемлекет табиғи монополия болып ... ... ... ... елде антимонополиялық заңдар шеңберінен тыс бір топ
салалар ... ... ... ... салалар деп аталады да мемлекет
оларды меншік формасынан тәуелсіз өндірушілердің басым ... ... ... ... ... «табиғи монополиялар» деген атаумен
белгілі.
Әңгіме технологиялық және т.б. жағдайларға байланысты ... ... емес ... ... туралы болып отыр. Бұған қымбат құрал-жабдықтары
бар ірі масштабта тараптық принцип бойынша ұйымдастырылған салалар; сұраныс
көлемі технологияға сәйкес анықталатын салалар ... ... ... мен эфирдегі жиіліктер санымен ... тек қана ... ... жағдайында шығындар деңгейі төмен болатын ... ... ... ... айталық электроэнергетика, газ
шаруашылығы, сумен жабдықтау, сондай-ақ темір жол, әуе және ... ... ... және ... салалары жатады. Аталған
салалардың кәсіпорындары мемлекеттік әкімшіліктің ... ... ... ... да) және ... клиенттерге ешқандай алалаусыз қызмет
көрсетуге міндетті. Бұл ... ... ... (қызметтеріне)
тарифтерді мемлекет реттейді.
Табиғи монополияларды реттеу антимонополдық заңнама сферасына жататын
арнайы нормативтік ... ... ... ... ... ... ... бірқатар бәсекелес
фирмалармен салыстырғанда өнім ... ... ... ... соншалықты, бір өзі бүкіл рынокты жабдықтай алатын жағдаймен
дәлелденеді.
Материалдық өндіріс ... ... ... ... ... – ол ... ... жүйесі. Мемлекеттік тапсырыс – рыноктық
экономиканы мемлекеттік реттеудің маңызды тәсілі болып табылады. Бұл ... ... ... және қызмет көрсетулерге тікелей тапсырыс беруші
рөлін атқарады. Мемлекеттік тапсырыс мультипликативтік сұраныс туындатып,
өндірісті ... ... ... ... ... әсіресе «серпінді жобаларды» қолдауда арта түседі. ... ... ... ... ... ... ... Дамыған
елдерде мемлекеттік сатып алулар жалпы ішкі өнімнің (Ж.І.Ө) 20-30% дейінгі
көлемін құрайды.
Мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... ... ... ... ... ... материалдық резервтерді жасау және ұстап тұру;
• Елдің ... ... мен ... ... ұстап тұру;
• Елдің халықаралық экономикалық міндеттемелерін ... ... ... ... ету;
• Республикалық мақсатты бағдарламаларды жүзеге асыруды
қаржыландыру.
Мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... ... ... және осы ... үшін ... ... тыс көздер есебінен
қамтамасыз етіледі.
Мемлекеттік қажеттіліктер үшін жеткізілімдерді қамтамасыз ету бойынша
жұмыстарды ұйымдастыру үшін ... ... ... ... ... ... ... билік, мемлекеттік қазыналық
кәсіпорын, ҚР атқарушы билігінің субъектісі, коммерциялық және коммерциялық
емес ұйымдар, ... ... ... ... ... негізгі функцияларының бірі өнім
жеткізушілерді таңдау, яғни мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... ... ... ... ... ... ... негізде орналастырылады, яғни екі кезеңнен тұратын ашық немесе
жабық ... ... ... жүзеге асырылады конкурстың ең қолайлысы
оның ашық түрі болып табылады. Жабық конкурстар ... ... ... ... және ... ... үшін тауарлар (жұмыстар,
қызмет көрсетулер) сатып алу жағдайларында өткізіледі.
Өнімнің кейбір түрлері (қымбат бағалы металдар және ... ... ... ... ... қолжазбалар және мұрағаттық
құжаттар т.б.) мемлекеттік қажеттіліктер үшін ... ... ... ... ... үшін ... өндірістік қуаттары,
жабдықтары және еңбек ресурстары бар жеткізуші (атқарушы) ... ... Қ.Р. ... ... үшін ... ... ... өндіруге ішкі мүмкіндіктер жоқ немесе экономикалық тұрғыдан
тиімді болмаған ... ... ... ... жеткізушілер
(атқарушылар) шақырылады.
Ашық конкурста жеңіп шыққан ... ... ... беруші мемлекеттік келісім-шарт (контракт) жасайды. Мемлекеттік
контракт – ... ... үшін өнім ... мен ... ... құқықтары және міндеттерін анықтайтын негізгі құжат.
Мемлекеттік келісім-шартта ... ... Өнім ... ... ... ... көлемі натуралды
түрде, номенклатурасы (тізбесі) және ассортименті (сұрыптардың
арақатысы) қоса беріледі;
• Өнім (жұмыс, қызмет ... ... ... ... ... жеткізу мерзімдері;
• Тауарлық бағалар және оларды өзгерту шарттары;
• Мемлекеттік келісім-шартты атқару үшін қажетті ... ... алу үшін ... ... ... көлемі.
Келісім-шарт бойынша қосымша мыналар қарастырылуы мүмкін: келісім-шарт
барысын мемлекеттік тапсырыс беруші тарапынан ... және ... ... ... ... ... бойынша жеңілдіктер,
мақсатты дотациялар мен субсидиялар, жеңілдікті несиелеу). Келісім-шарт
негізінде мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... және ... ... тапсырыс беруші) жеткізілім келісіміне қол қояды.
Қазіргі кезде ... ... ... түрлері бар. Олар:
• Қорғаныс қажеттіліктері үшін тапсырыс;
• Ғылыми-зерттеу жұмыстарына тапсырыс;
• Мемлекеттік материалдық резервке өнім жеткізуге тапсырыс;
• Ауыл ... ... ... және ... ... жеткізілімдерге тапсырыс;
• Мердігерлік жұмыстарға тапсырыс және т.б.
Ізденіс сұрақтары
1. Экономиканың негізгі құрылымдары
2. Экономиканың ... ... ... ... ... ... ... сараптау және реттеу
әдістері
4. Материалдық өндірісті мемлекеттік реттеу
5. Өнімді бөлісу келісімдері
6. Мемлекеттік қажеттіліктер үшін өнім ... ... ... негізгі бағыттары
8. Инновациялар; өнімдік және технологиялық
9. Инновациялық сфераны мемлекеттік ... ... ...... реттеудің құралы ретінде
VI тарау
Агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу
§1 Агроөнеркәсіптік кешеннің құрамы, мақсаттары мен міндеттері
Агроөнеркәсіптік кешен (А.Ө.К.) – ... ... ... ... ... ... ... Агроөнеркәсіптік
кешен ұлттық экономиканың маңызды секторының бірі. Оны дамыту үшін ... ... мен ... ... ... ... ... азық-
түлік сферасындағы тәуелділігін кеміту мәселесі ұлттық қауіпсіздіктің жалпы
концепциясы мен бағдарламасын жасауды қажетсінеді. Онда ... ... ... ... ... ... ... және
бөлудегі орны анықталуы тиіс. Мұның өзі, әсіресе ҚР-ның Бүкілдүниежүзілік
Сауда ұйымына ... ... ... ... ... ... ... экономиканың агроөнеркәсіптік кешені күрделі биотехнологиялық
жүйе болып табылады. Оның ... ... – ауыл ... жер, ... табиғи өндіріс негіздері пайдаланылады. Шаруашылық ... ... және ... ... ... әсер
етеді де ауыл шаруашылығы өндірісіне тәуекелдік сипат береді.
Ауыл шаруашылығы капитал мен ... көп ... ... бұл сала ... мен ... үшін аса ... ... кешеннің орнықты дамуын қолдау мақсатындағы мемлекеттік
реттеу ... ... ... қажеттілігі болып табылады.
А.Ө.К. – күрделі әлеуметтік-экономикалық жүйе. Бұл ... ... мен ... бар, ... ... ... кәсіпорындар
кіреді.
Мемлекеттік реттеу шаруашылық жүргізуші субъектілердің мүдделерін
сәйкестендіру және тең құқылық ... ... ... ... ... ... саясат агроөнеркәсіптік өндірістің орнықты және бәсекеге
қабілетті дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасауға тиіс. Ал, ... өзі ... ... мен ауыл және қала ... өмір сүру ... ... ... инфрақұрылымдарын жақындатуға оңды әсер етеді.
Табиғи-экономикалық шарттардың көптүрлілігіне ... ... ... ... ... қажеттілігі әлеуметтік-
экономикалық саясатты да жергілікті ерекшеліктерді ескере ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
орналастыру рыноктық механизмдер, сондай-ақ салалық және ... ... ... ... перспективада агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың мақсаты
рынокты тұрғындардың барлық топтарының қолы ... ... ... ету үшін ... және тиімді ауыл шаруашылығын ... ... ... ... кезектегі міндеті азық-түлікпен
қамтамасыз етуде ... ... ... ... жан ... ... жоғарылата отырып, ауыл шаруашылығы тауар ... ... ... ... ... ... үшін ... жағдайлар жасау болып табылады.
Агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың негізгі бағыттары келесідей:
• Рыноктық принциптер мен мемлекеттік реттеуді ... ... ... ... ету ... қалыптастыру;
• А.Ө.К.-тің тиімділігін жоғарылату және оның ... ... үшін ... мен ... ... мен рөлін күшейту;
• Отандық рынок үшін ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін ... ... ... ... ... ... саясат жүргізу;
• А.Ө.К.-тің өндірістік әлеуетін пайдалану тиіміділігін арттыруға
бағытталған жер ... ... ... ... кооперацияны дамыту;
• Ауыл тұрғындарының табысын арттыруға, ауылдағы әлеуметтік
инфрақұрылымды дамытуға бағытталған әлеуметтік саясатты ... ... жаңа ... қажет. Ауыл тек қана ауыл шаруашылығымен
байланысты аумақ деп қана емес, сонымен бірге оның тұрғындарының өмір ... ... ... ... және ... өмір сүру жағдайлары қала
тұрғындарының жағдайына теңдестірілуі тиіс.
Табиғи-экономикалық жағдайлардың көптүрлілігіне байланысты ... мен ... ... ... ... ... қалыптастыруда дербес ... ... ... ... ... және мамандандыру мәселесі рыноктық
қатынастарды реттеу механизмдері, сондай-ақ салалық және ... ... ... ... ... ... ... А.Ө.К.-ті дамыту мақсаты рынокты сапалы
азық-түлікпен қамтамасыз ететін орнықты және тиімді ауыл ... ... ... ... ... ... ... ешнәрсемен орнын толтыруға болмайтын, бастапқы
қажеттіліктерді қанағаттандыратын азық-түлік өнімдерін өндіреді. ... ... күш ... ... ... ... және көлемі
бойынша шектеулі ресурс болып табылады.
Биотехникалық революция аграрлық еңбектің экономикалық өсуі үшін ... ... ... ... ... Аграрлық еңбектің
өнімділігі өнеркәсіп өндірісі өнімділігінен арта түсті. Сонымен бірге
аграрлық өндіріс өзі үшін ... ... ... ... ... ... тәуелділікке түсіп, өзін-өзі ұдайы өндіретін
сала болудан қалды. Макродеңгейде аграрлық өндіріс рыноқтық экономиканың
қазіргі ... ... келе ... және ... ... қолдаудың
тиісті бағдарламасы болған жағдайда ғана одан әрі дами ... ... ... жер ... ... жаралған жоқ, сондықтан оның өндіріс
шығындары да жоқ. Ол табиғаттың сыйы. ... ... ... жер ... абсолютті икемді емес, рынокта жерге сұраныс қана едәуір белсенді.
Агроөнеркәсіптік кешен құрылымында үш ... ... ... ... ... ... және ет-сүт өнеркәсібін, дайындау жүйесін өндіріс
құрал-жабдықтарымен қамтамасыз ететін өнеркәсіптік ... ... ... ауыл ... тікелей өзі (егін, мал және орман шаруашылықтары);
үшінші – ауыл шаруашылығы шикізатын ... ... ... ... ... ... ететін салалар мен өндірістер жиынтығы.
Қазақстандағы аграрлық реформа барысында А.Ө.К.-тің ұйымдастыру-
экономикалық, қаржылық және ... ... ... өзгертілді. Ауыл
шаруашылығы тауар өндірушілері шаруашылық жүргізудің ұйымдастыру-құқықтық
формаларын, өзінің ... ... ... ... мен ... ... ... өнімге баға тағайындауды таңдауда
дербес құқыққа ие болды.
Аграрлық реформаның мәні, ол – ... ... ... және ... ел ... көп ... ... секторды қалыптастыру болып
табылады. Заманауи ғылым мен практика шаруашылық жүргізудің талаптарға сай
жолдарын ұсынады. Бүгінгі таңдағы ... ... ... талаптар
келесі концепция нұсқаулықтарымен байланысты болса керек. Олар:
• Мемлекеттік мақсатты бағдарламалар ресурстық ... ... ... дамуының басым бағыттары бойынша
қабылдануы тиіс; осыған байланысты ішкі резервтерді мейлінше
пайдалануға үлкен мән беріледі, сондай-ақ ... ... ... ... яғни тік және көлбеу
байланыстағы құрылымдарды жасауға назар ... ... Ауыл ... тек ... ... ғана емес, сонымен
қатар қоғам ... ... ... ... қарастырылуы
керек, сондықтан ол мемлекеттік саясаттың объектісі болуы
тиіс;
• Ауыл ... мен ... ... қызметін
мемлекеттік реттеу қажеттілігі бар, себебі тиімді құрал
ретіндегі реттеу іс-әрекеттерінен ... сала ... ... ... ... отандық өндірушілерді мемлекеттік қолдау саясатын
толықтыруы қажет.
Агроөнеркәсіптік кешенді өркендетуде ... ... ... ... Бұл ... ... рыногын қалыптастырудың
негізгі шарты. Есептеулер ... ... ... отандық өнім
шығару есебінен ет, құс, сүт, ... ... және ... ... ішкі ... ... мол мүмкіндіктер бар. Қазіргі кезде
бұл өнімдерді өндіру бойынша мамандандырылған ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп
кәсіпорындарын технологиялық қайта жарақтандыруда материалдық, қаржылық
қолдау көрсетіп отыр. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... аграрлық саясат ауыл шаруашылығы
өнімдерін өндіруді тұрақтандырып, жоғарылату ісіне қызмет көрсетуі ... ... ... ... ... ... әдістері
және нақты механизмдері
Қазіргі дамыған ... ... ... ауыл ... маңызды сферасы ретінде мемлекеттің қолдау объектісі болып
отыр. Өндірістің бұл саласындағы ... ... ... ... ... пен ұсыныс арақатынасын белсенді мемлекеттік реттеумен толықтыруда
болса керек.
Батыс елдерінде мемлекет ең ... ... ауыл ... ... ... ... және оны қайта қарап отырады. Осындай
әрекеттер арқылы өндірушілер бағаның тым ... ... ... ... ... ... шығындар мемлекеттік бюджет есебінен
қаржыландырылады. А.Ө.К.-ті рыноктық экономика жағдайында ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу – бұл ауыл
шаруашылығы өнімдерін, ... және ... ... ... ... ... ... секторды өндірістік-техникалық және материалдық-
техникалық қамтамасыз ету бойынша мемлекеттің экономикалық әдістер арқылы
әсері болып табылады.
Қазақстан Республикасында мемлекеттің ... ... ... ... жүзеге асады:
1. Заңнамалық база жасау, реттеуді құқықтық қамтамасыз ету.
Мемлекеттік реттеу ... ... ... әсерін
болдырмауға бағытталуы тиіс.
Қазақстанда аграрлық реформа жүргізу барысында мейлінше ... ... ... ... ... А.Ө.К.-пен шектес
салалардың монополизмі, ... ... ... ... туындатып, ауыл шаруашылығында жасалған ... ... мен ... ... ... ... ... негізгі
саласындағы ұдайы өндіріске кедергі келтірді.
2. Аграрлық ... ... ... орта ... өзі ... ... табысын оның барлық ... ... ... ... ... ... қоса ... жою үшін энергетикалық кешен, көлік, байланыс
кәсіпорындарының қызметін ... ... ... заңнамалық негіз қажет.
3. Агроөнеркәсіптік кешенді орнықты ... ... ... шарттарына бейімдеу жағдайларын жасауды қолдау. Осыған
байланысты мемлекеттік реттеудің маңызды ... ... мен ауыл ... ... ... ... ... А.Ө.К. өнімдеріне, мемлекеттік тапсырысқа ... ... ... ... ... табысын қалыптастыруға әсер етіп,
тұрғындардың төлем қабілеті бар ... ... ... ... ... протекционизм (қолдау) саясатын жүргізу және азық-
түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету кедендік тарифтер, импорттық
азық-түлік тауарларына салықтар көмегімен жүзеге асады.
5. Шетелдік ... үшін ... ... ... ... кәсіпорындарын құру, озық техника мен технологияны
импорттауды қолдау мақсатында шетелдік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми бағыттарды
қаржыландыру, әлемдік стандарттарға сай жаңа ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу бірқатар экономикалық
құралдар арқылы жүзеге асады. Бұлардың ішінде бағаның рөлі ... Баға ... ... ... элементтерінің бірі болып табылады. Бағаларды
ырықтандыру ұсынысты да, сұранысты да қысқартты және ... ... ... ... ... баға жасаушы буындары бойынша
бағалар теңсіздігін ... ... туып ... Бұл ...... ... - ... үшін машина жасау
салаларының өнімі – ауыл үшін қызмет көрсету – ауыл шаруашылығы шикізаты ... ... ... ... тізбесі бойынша реттелуі тиіс.
Бағалар диспаритеті екі формада көрініс табады:
• Ауыл шаруашылығына тауар жеткізілімдері мен қызмет көрсетулерге
шығындар деңгейінен әлдеқайда ... баға ... Ауыл ... ... ... алу ... ... жабу
және қажетті пайдалылықты қамтамасыз ету деңгейінен ... ... ауыл ... ... ... ... құрсауынан
шығару үшін бағаларды қалыптастыру және реттеу ... ... ... ... ... ... ... реттеуде келесі бағалар жүйесі
қолданылады:
• Ауыл ... ... ... және ... ... ... сұраныс және ұсыныс әсерімен қалыптасатын
рыноктық (келісімді) бағалар ... ... Егер ... ... ... ... ... төмен болса, онда ауыл шаруашылығы өнімдерге кепілді
бағалар қолданылады;
• Мақсатты бағалар (нормативтік индикаторлар) өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін; салық төлеумен байланысты
шығынды жабу үшін; кредит бойынша ... ... ... шаруашылығындағы бағалар паритетін орнықтыру барысында ауылдық
тұрғындар үшін тұтыну бағаларының да паритеті ... ... ... ... ... ... күшінің ұдайы өндірісі ... ... ... ... етуі қажет.
Әлемдік тәжірибеде ауыл шаруашылығын жеңілдікті несиелеу жүйесін
ұйымдастыру әдістері ... Ауыл ... ... қызметін
атқаратындар:
• Кооперативтік ауыл шаруашылығы банктері;
• Мемлекеттік ... ... ... және қолдайтын мамандандырылған банктер;
• Бюджеттік несиелеу.
Рынокқа бейімделген қаржы-несие жүйесіне мыналар жатады:
... ... мен ... толтырулар (дотациялар мен
компенсациялар);
• Жеңілдікті шарттар негізінде бөлінетін ақшалай несие;
• Ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... субсидиялар (қайтарымсыз арнайы ақшалай
жәрдем).
Агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың болжамды көрсеткіштерін негіздеу
үшін ... ... ... ... ... ... ... әдіс;
• Нормативтік әдіс.
Агроөнеркәсіптік кешенді ... ... ... ... шетелдік практика мемлекеттік реттеудің аталған
әдісін талдап жасаған. Экономикасы дамыған ... ... ... ... ... мақсатты бағдарламалары шеңберінде аграрлық сфераны
қолдауға жыл сайын ондаған миллиард доллар бөлінеді. ... ... ... ... мен ... қорларды несиелеу үшін субсидиялауға берілетін
сома тағы ... ... ... ... нақты проблемасын
шешуде пайдаланылады. Аталған әдісті ... үшін ... ... ... ... ... рөл ... Мақсатты бағдарламалардың басты
міндеті проблеманы кешенді қарастыру ... ... және ... ... ... ... ... табылады.
А.Ө.К. салаларын дамытудың пропорционалдығын қамтамасыз ету үшін
баланстар жүйесі ... ... ... ... ауыл ... ... ... ауыл шаруашылығын материалдық-техникалық
жарақтаумен, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу көлемдерін өңдеуші ... ... ... ... ... ... қаржымен
баланстық байланыс қамтамасыз етіледі.
А.Ө.К. баланстар жүйесіне мыналар кіреді: ауыл шаруашылығының негізгі
өнімдерін өндіру және пайдалану материалдық балансы ... ет және ... ... ... ... ... ... балансы және
т.б. А.Ө.К. үшін арнайы талдап жасалынған динамикалық моделдер көмегімен
А.Ө.К. ... мен ... ... ... мен ... ... етіледі, сондай-ақ А.Ө.К.-тің күрделі қаржылар, еңбек және
материалдық ресурстарға ... ... әдіс ... ауыл ... ... тұтыну көлемдері
мен құрылымын анықтау үшін ... жан ... ... тамақ өнімдерін
және азық-түлікке жатпайтын тауарларды тұтынудың рационалды ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштар
т.б. материалдық ресурстарын шығындау нормалары қолданылады.
Ауыл шаруашылығы өнімдері ... ... ... ету
мақсатында мемлекет, сондай-ақ рынокта сатып алу және ... ... ... алу ... ауыл шаруашылығы
өнімдерін, шикізатты, азық-түлікті сатып алуды ұйымдастыру формасында
жүзеге ... ... ... ауыл ... ... және ... ... бағалары минималды деңгейден
төмендеп кеткенде, немесе агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... өз күшімен өткізе
алмайтын жағдайларда қолданылады.
Тауар интервенциялары ... және ... ... ... өнімдерінің шикізаттың және азық-түліктің көтерме саудасын
ұйымдастыру формасында жүзеге ... ... ... рыноктық
бағалар максималды деңгейден артып кеткенде қолданылады.
Ізденіс сұрақтары
1. Агроөнеркәсіптік кешеннің құрамы
2. Агроөнеркәсіп кешенінің мақсаттары мен ... ... ... ... ... бағыттары
4. Агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеудің бағыттары
5. Агроөнеркәсіптік кешенді ... ... ... ... ... Агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеудегі бағалар жүйесі
7. Агроөнеркәсіптік кешеннің баланстар жүйесі
VII-тарау Мемлекеттік антимонополиялық ... ... және ... ... ... ... ... экономика тиімді қызмет ... үшін ... ... ... сатушылар, кәсіпкерлер, яғни кімде-кім өз
тауарларын жеткізу мен сатуды ұсынушылар арасында бәсеке болуы шарт.
Рыноктық экономикасы бар мемлекеттер бәсекені ... ... ... және оның ... бағалар мен рыноктық қатынастарды реттеудегі
рөлі туралы бұдан бірнеше жүз жыл ... ... ... экономия өкілдері
айтқан болатын. Еркін рыноктағы бағаларды реттеу бойынша бәсекенің рөліне
байланысты Адам ... ... ... Ол ... сатып алушыларды
сұраныс деңгейіне сәйкес баға тағайындауға мәжбүрлейтін «көрінбейтін қол»
деп атаған еді. Тепе-тең баға ... ... ... ... пен ұсыныс
мөлшерінің тепе-теңдікті бағасын бәсекелі рыноктың өзі қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... түсті. Нәтижесінде рынокта
біртекті тауар сатушылардың шоғырлануы деңгейіне ... ... ... түрі ерекшеленеді.
Елдегі өндіргіш кұштердің сандық және сапалық өсуіне ықпал ететін,
ұлттық экономика шекараларынан асып өтіп ... ... ... бәсеке
мемлекеттің дүниежүзілік елдер арасындағы экономикалық жағдайын нығайтуға
мүмкіндік береді.
Тауар ... мен ... ... жеке ... ... және
бәсекелестерді рыноктан ығыстыру мақсатында монополизм мен қара ниет
бәсекеге ұмтылыс ... ... бой ... ... ... ... ... саясат арқылы монополизмге кедергі жасайды.
Анитимонополиялық саясат монополистер қызметіне тыйым салу, ... ... ірі ... ... ... ... негізінде
арқылы монополиялық үрдістерді жан-жақты шектеуге бағытталған ... ... ... бір ... ... ... ... мемлекеттік
шененуіктер, тіпті билік органдары пара алу ... ... ... және ... компанияларға көмек қолын созуға
тартылып, ... ... да, ... ... ашық та ... Мұндай белгілі «шатыры» бар ... ... ... ... ... орын ... кез келген формадағы етек алуы мемлекет пен қоғамға,
экономика мен ... аса зор ... ... ... ... жаулап алуының теріс салдарына
мыналар жатады:
1. Монополистер астыртын бағалық ... келу ... ... ... ... баға ... Монополист-өндірушілер өндірісті дамытуға, тауарлар мен қызмет
көрсетулердің сапасын арттыруға, тұтынушылардың қажеттілігін
неғұрлым толық ... ... ... ... ... ... қауіп жоқ, ал жоғары ... ... ... ... да ... жоғарылату жолымен алуға
болады;
3. Монополизм өндірістің, ... ... ... ... ... ... пайдасына,
тиімсіз бөлу үрдісін туындатады;
4. Бас пайдасын ғана ойлайтын монополистер үшін мемлекет пен қоғам
мүдделері кейінге ысырылады, олар ... ... ... да ... ығыстырады;
5. Монополизм мемлекеттік билік аппаратымен, мемлекеттік басқару
органдарымен, әрдеңгейлі шенеуніктерімен ымыраға ... ... жаңа ... ... ... ... ... осындай теріс көріністеріне байланысты іс жүзінде барлық
мемлекеттер кеңейтілген шаралар ауқымын қамтитын антимонополиялық ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі мен формаларына қатысты ескерту, шектеу, тоқтату, жою
арқылы ... ... алып ... ... оның ... теріс
айналдыруды болдырмауға бағытталған шаралар кешенінен тұрады.
Монополиялық өндіріс пен тауар өткізуге ... ... салу ... ... реттеу бұдан бір жарым мың жылдан астам бұрын
пайда ... еді. ... ... бері ... ... ... ... құралы ретінде көптеген елдерде монополияны ... ... ... ... ... қолданыла бастаған. Қуатты
корпорациялар түріндегі ірі ... ... ... ... ... ... өсе ... Солардың бірі
антитрестік деп аталған заңнама өз бастауын А.Қ.Ш.-тан алып, қарқынды ... 1890 жылы ... ... заңы қабылданды. Бұл заң ... ... ... ... ымыраласуына,
астыртын келісімдерге, кәсіпкерлікті шектеуге тыйым салынды.
А.Қ.Ш.-та 1914 жылы қабылданған Клейтон заңы мемлекеттің монополизмге
қарсылығын ... ... Бұл заң ... ... алалауға
(дискриминациялауға), активтерін сатып алу арқылы бір ... ... ... ... компаниялар директораттарының өзара
кірігуіне, бәсекені әлсірету үшін ... да ... ... салды. Одан
әрі Клейтон заңы түзетулер енгізу арқылы ... ... де, ... ... ... реттеу тәжірибесінде қолданыла бастады.
Кеңестік экономикада антимонополиялық реттеу проблемасына ... ... бір ... ... мемлекеттік монополия орын алды
және еркін бәсекелі рынок ... жоқ ... ... ... ... ... ... кедергі жасады. Ал, бәсекеге келетін
болсақ, оны социалистік ... деп ... ... ... ... жоғары нәтижесі үшін ұмтылыс алмастырды.
Қазақстанда рыноктық жаңғыртуларды жүргізу және тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... түсті. 2001 жылы қабылданған, «Бәсеке және монополистік
қызметті шектеу туралы» заң бұл саладағы ... ... ... ... ... ... белгіледі. Мамандардың пікірінше Қ.Р.
антимонополдық заңы өзінің мақсаттары мен ... ... ... ... ... үлгісіне жақын.
Қазақстан Республикасының монополияға қарсы ... ... ... ... мен қызмет көрсетулер рыногында кәсіпкерлікті қолдау
және бәсекені дамыту;
• Монополистік іс-әрекеттің алдын алу, оны ... және ... ... ... ... ... ... реттеу;
• Мемлекеттік органдардың қызмет көрсетулері тәртібін реттеу және
бақылау;
• Баға жасау үдерісін қадағалау;
... ... ... ... ... ... Тұтынушылар мүдделерін қорғау бойынша ... ... ... және ... ... ... теориясы мен практикасында
«рыноктағы жағдайының басымдығы» түсінігі пайдаланылады. Бұлған белгілі бір
тауар рыногындағы бір немесе ... ... ... ... әсер етуі ... ... басым жағдайын теріс пайдаланушылар
қатарына тауарлардың жасанды ... ... баға ... ... ... ... ... қатысушылардың кіруіне
кедергі келтірушілер, контрагенттерге келісімнің өзіндік шарттарын зорлап
міндеттеушілер жатады.
Антимонополиялық қызмет үшін жауапты мемлекеттік ... ... ... ... ... ... келесі құралдарды атап айтуға болады:
1. Шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін ... ... ... Монополды құрылымдарды мәжбүрлеу негізінде бөлшектеп, ... ... ... ұйымдар мен мекемелерді қалыптастыру;
3. Антимонополиялық заңнамаға қайшылықты келісімдердің, шарттардың,
мәмілелердің күшін жою;
4. Антимонополиялық заңнама және басқа да нормативтік ... ... мен ... ... үшін айыппұл салу,
санкциялар қолдану, әкімшілік жауапкершілік шараларын қолдану;
5. Монополист ұйымдар мен кәсіпорындарды мәжбүрлеу арқылы ... ... ... әсер ету ... ... ... жүзеге асыру монополистер тарапынан ... ... ... мемлекеттің антимонополиялық қызметі үздіксіз сипатта
болуы тиіс, өйткені ... ... ... ... ... ... жаңа ... мен әдістерін табудан ешбір
жалықпайды.
§2 ... ... ... және ... ... мемлекеттік
шаралар
Тауар рыногындағы кәсіпкерлік іс-әрекеттің екі ... ... ... ... ... екі ... бар.
Бірінші, үрдіс (тенденция) бойынша кәсіпкерлер өткізу рыногы,
тұтынушылар тапсырысы үшін бәсекеге ... және ... өнім ... оның ... ... өндірістік шығындарды мейлінше
төмендетуге ұмтылады. ... өзі ... ... ... ... күші ... ... үрдіс бойынша кәсіпкерлер, тауар жеткізушілер рынокты бөлісу,
сату ... баға ... ... ... ... ... келуге
ұмтылады. Олар бәсекелестерді рыноктан ығыстыру, олардың беделін түсіру
арқылы біржақты ... ... ... үрдісті мемлекет қолдауы тиіс, екіншісіне бәсекелік ортаны
кеңейту тұрғысынан қарсылық ретінде антимонополдық саясат жүргізілуі қажет.
Егер ... ... ... басқару органы бәсекені
болдырмауды, шектеуді немесе ... ... және бұл ... үшін ... онда ... ... монополистік болып саналады. Бұндай шаруашылық
жүргізуші субъект рынокқа үстемдік жасап тауар ... ... әсер ... ... ... жүргізуші субъектілердің рынокқа кіруін қиындатады.
Уақытша, табиғи және мемлекеттік ... ... ... монополия өнертабыстарды пайдалану, патенттерді енгізу нәтижесінде
пайда болады және бәсекенің жоқ болуымен сипатталады.
Өндірістің технологиялық ... ... ... ... түрлеріне сұранысты тиімді қанағаттандыру рыноктағы бәсекенің жоқ
болуына байланысты, болса, сондай кәсіпорындар бағаның ... ... ... ... ... ие (себебі оларды басқа тауармен
алмастыру ... жоқ) ... және ... емес ... ... ... табылады. Табиғи монополия жағдайында рыноктағы
сұраныс деңгейінен тәуелсіз бәсекелік орта қалыптастыру мүмкін емес немесе
ғылым мен техника ... қол ... ... ... ... тиімсіз.
Мемлекеттік монополияның субъектілері, формалары, шектері заңнамалық
негізде бекітіледі. КСРО-ның экономикасы ... ... ... ... монополия сипатында болды. Транзиттік, өтпелі
кезеңде ... ... ... және тауар рыноктарында
бәсекені дамыту саясатын жүргізеді. Демонополизация ұзақ ... ... ... ... ... жасау, тауар өндірісінің шамадан тыс
шоғырлану деңгейін төмендету, олардың еркін қозғалысына ... ... ... жаңа бәсекелік құрылымдарды, соның ішінде ... ... ... ... ... болады.
Шаруашылық жүргізу субъектінің рыноктағы үлесі келесідей болса, онда
оның рыноктағы басымдығы бар деп ... 65% және ... егер ол ... ... жоқ ... ... кем, егер бұл ... орган белгіленген үлес
тұрақтылығы, рынокқа бәсекелестердің кіру еркіндігі критерилері
негізінде ... ... ... бір ... үлесі 35%-дан аспаған болса, оның
рыноктағы басымдығы жоқ деп ... ... ... ... сатып алушының тауарға ... ... ... ... Егер ... ... бір өңірде
сатылып жатқан тауар басқа бір ... ... ... деп ... бұл ... осы ... географиялық рыногы ретінде қарастыруға
болады.
Рыноктың географиялық шекарасын ... ... ... ... географиялық рынокқа кіретін территориялар арасындағы
сұранысты жылжыту мүмкіндігі (сатып алушыны сатушыға жеткізетін
көлік құралдарының болуы және оған ... ... ... ... ... рынокқа кіретін территориялар арасында
тауарлардың еркін қозғалысы мүмкіндігі (тасымалдау бағасының
төмендігі, тасымалдау процесінде ... ... мен ... ... Осы ... ... ... мен әкетуге әкімшілік
шектеулердің болмауы;
• Рынок аумағындағы ... баға ... ... ... ... сәйкес антимонополдық
органдардың да әрекеті әртүрлі болады. Ол әрекеттер ... ... ... ... бағдарламаларын талдап жасау, олардың
жүзеге асуын бақылау;
• Белгілі бір тауардың рыноктағы үлесінің ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектінің рыноктық іс-әрекетін
бақылау;
... ... ... кедергі келтіретін іс-әрекеттер
деңгейін кеміту;
• Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... ... шаралар жүйесін қалыптастыру;
• Осы тауар ... ... ... ... ... ... арқылы олардың санын көбейту;
• Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қосылуына, ... ... ... ... ... ... ... Тауар рыноктарында басымдығы бар шаруашылық ... ... ... ... Басқа шаруашылық жүргізуші субъект туралы жалған ақпараттар
немесе оның ... ... ... қате мәліметтер тарату,
әділетсіз бәсеке болып ... ... ... мемлекеттік шаралар көп ... және ... ... ... меншік объектілері
рыногында сатылатын тауарларға арнайы қолдану әдістері арқылы жүзеге асады.
Мысалы, жылжымайтын мүлік сияқты ірі меншік объектілері ... ... ... қолданыс тауары болмағандықтан мұндай тауарлардың
рынокты жаулап алып, еркін бәсекеге ... ... ... ретінде
тікелей айқындау қиыншылық туғызады. Меншік объектілерін сату ... ... ... түрінде ұйымдастырылып, көлеңкелі немесе тікелей
бағалық ымыра көріністерін қалқалайды. Көптеген меншік ... ... ... ... сату ... оны ... құқын жалға беру, акция
пакеттерін ... беру ... ... ... ... керек.
Антимонополиялық мекемелер меншіктің мүліктік ... ... ... ... ... ... ... өркениетті
жылжымайтын мүлік рыногын қалыптастыруға әсер етуі тиіс.
Меншік объектілері рыногына қатысты антимонополдық шаралар бәсекелік
бастауларды қолдау мақсатында ... ... алу, ... ... сияқты
іс-әрекеттерді мемлекеттік реттеуге бағындыруы қажет. Соның өзінде
мемлекеттік реттеу мен ... ... ... ... ... ... керек, бірақ өзін-өзі реттеу механизмдері ең алдымен
бәсекеге лайықталуы ... ... ... ... рыноктың өзін-өзі
реттеуіне қарсы орын алып ... ... бір топ ... өкілдерінің мүдделеріне сай рыноктық қызмет атқару үрдістеріне
тосқауыл қою қажет.
Бәсекелік бастаулардың дамуы ... ... баға ... ... ... ірі ... рыногында сұраныс пен ұсынысты теңдестіру
негізінде еркін рыноктық баға жасау механизмі өз ... іс ... ... ... ... ... ... реттеу өте
қажет.
Мемлекеттік меншік объектілерін баланстық құн дегенмен сатуға тыйым
салынуы тиіс, себебі объектінің баланстық құны, әдетте оның ... ... ... ... ... бағалық реттеудің негізгі құралы
мемлекет орнықтыратын ... ... ... ... ... керек.
Шектеулер ұқсастықты қолдану арқылы шығынды және табысты тәсілдер негізінде
объекті ... ... ... ... ... ... ... объектілер
немесе меншіктің типтік объектілеріне ... ... ... ... сатуға дейін тағайындалып, сатушыларға хабарлануы тиіс.
Жалдау ақысының мөлшерін де мемлекеттік реттеу өте ... іс ... ... ақысын жалға беруші мен жалға алушы ... ... ... ... оның ... ... бағасына сәйкес келе бермейді.
Сондықтан, типтік жылжымайтын мүлік объектілерінің түріне ... ... ... ... тұрғын үй т.б.) және олардың ... ... ... тозу ... өнімділігі, пайдалануға
қолайлығы және т.б.) мұндай прейскуранттарды ... ... ... мөлшерін бағамдауға болады. Жалдау ақысының ... ... ... ... ... де ... қажет. Негізі, мемлекеттік
меншік объектісін пайдаланғаны үшін төлем сол объектіні әкелетін ... ... ... ... ... бағаланған құнын
есептеу арқылы арендалық және концессиялық төлемді анықтаудың әдістемесін
даярлағаны жөн болады.
Меншік объектілері рыноктарын антимонополдық реттеу ... ... бір ... ... бір ... қолына шоғырлануына бақылау
орнату тиімді ... ... біз бір ... ... ... ... ... қатар сатып алынған үлестерді, пайларды, акцияларды
қарастырып отырмыз.
Меншік объектілерін ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жатқызуға болады.
§3 Табиғи монополияны мемлекеттік реттеу
Монополиялық экономика үшін ... ... ... өзінде
олар белгілі бір талассыз, ал белгілі бір ... ... ... ... болып келеді. Объективті себептер бойынша рыноктық бәсеке
әрекеті аумағынан тыс экономикалық қызмет сферасын табиғи монополиялар ... ... ... ... осы ... ... рыногын құру
мүмкін болмаған жағдайда (мысалы, монополистің авторлық құқығы бар және ... ... ... ... ... ... құрудың
экономикалық тұрғыдан қажетсіздігі (мысалы, ... газ ... ... ... жағдайларда ұйым, компания тауар мен қызмет көрсетулердің берілген
түрін өндірістің ... ... ... ... қол жеткізіп,
рынокта ең төмен бағаларды ... ... ... ... бір уақыт
ішінде табиғи монополист ... ... ... ... егер ... қолы ... ең жоғары сапа биігіне көтерілсе де орын алады.
Табиғи монополия объектілеріне, мысалы пайдалы қазбалардың көптеген
түрлерін ... бір ғана ... ... және ... ... түрлерін, қару-жарақтың ең қауіпті түрлерін,
улы заттарды өндіру мен сатуды, бірегей каналдар мен байланыс ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
табиғи монополия категориясына:
- магстралды құбырлар арқылы мұнай және мұнай ... ... газ ... ... және жылу ... жеткізу бойынша қызмет көрсетулер;
- теміржол тасымалдары;
- транспорттық терминалдар, ... және ... ... ... ... ... пен қоғамның көз алдында болғанымен,
бұл ... ... ... баға ... ... өндіретін өнімдері мен
қызмет көрсетулеріне бағаны ... аса ... ... ... ... ... саясатының қауіптілігі сонда, олар ... ... ... тұрғындардың десе болады, баршасына
таратады.
Шикізатқа, ... ... ... ... ... ... ... түпкі өнімді, қызмет түрлерін,
өндірістік шығындарды ... ... ... ... ... табиғи монополияларды мемлекеттік реттеу қажеттілігі пайда
болады. Мемлекеттік реттеу жоқ ... ... ... монополия
кәсіпорындары олигополияға айналады да, өндіріс көлемі қысқарған жағдайда
монополдық баға орнықтырады, ал бұл өз ... ... ... ... ... ... табиғи монополиялардағы мемлекеттік
реттеудің негізгі объектілеріне ... ... мен ... көрсетулерінің
шығындары, бағалары мен тарифтері жатады.
Нақты сектор кәсіпорындарының табиғи монополиялармен қарым-қатынастары
өнеркәсіптік саясаттың аса ... ... ... ... Бір ... ... алынатын салықтар бюджет табыстарының едәуір бөлігін
құрайды. Екінші ... ... ... ... өз шығындарын
тұтынушыларға артып қою үшін ... ... ... ... ... ... қою ... бағалық алалау (дискриминация) саясатын ұстанады.
Осылайша қалыптасқан механизм ел ... ... ... кедергі
келтіреді.
Табиғи монополиялар қызметін мемлекеттік реттеу келесі бағыттар бойынша
жетілдірілуі тиіс:
- табиғи монополиялардың шығындарының ... ... ... ... ... ... тиімді болған жағдайда табиғи
монополиялар субъектілеріне дербес кәсіпорындарды ... ... ... субъектілерінің қаржылық ағындарына бақылау
ұйымдастыру, әртүрлі тұтынушыларды бірнеше ... ... ... қатар, халықтың әлеуметтік
қорғалмаған топтарын материалдық қолдау;
- реттеудің нормативтік ... ... ... ... ... ... және ... құзыреттерін анықтап, ісәрекет шеңберін белгілеу;
- табиғи ... ... ... ... ... ... тиесілі акцияларын басқару тиімділігін
жоғарылату және т.б.
Монополия болмай қоймайтын өндірістік-экономикалық қызмет ... ... ... тек қана қадағалап, реттеу емес, сонымен
бірге оларды тікелей басқаруға көшеді. Бұл мәселе монополист ... ... ... ... ... бақылау пакетін сатып
алу жолымен жүзеге асады.
Табиғи монополиялардың ... ... ... ... ... етене құрылымдарды мемлекеттік монополия құрайды. Мемлекеттік
монополиялар экономикалық саясатты ... ... ақша ... ... ... ... ... қауіпсіздікті
қамтамасыз етуде, арнайы қолданылатын тауарлар ... орын ... ... ... ... ақша эмиссиясын, валюта бағамын
реттеуді, тауарлардың экспорты мен импортын, сондай-ақ алкоголь өнімдерін,
есірткі заттарын, ... ... мен ... ... ... бұл түрлеріне қатысты мемлекет антимонополиялық саясатты
сирек қолданады немесе тіптен қолданбайды. ... ... ... ... негізде немесе лицензия ... ... ... ... ... ... Отандық тауар өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін мемлекеттік
қолдау
Меншік ... ... ... заңды және жеке тұлғалардың
мемлекеттік органдар атынан жүзеге асырып, өздерінің ... ... ... ... ресми ұсыныстарды беруге монополдық
құқықтарын шектеу немесе тоқтату жатады.
Рыноктардағы бәсекені мемлекет тарапынан реттеу туралы туралы ... онда ... ... ... ... және халықаралық
рыноктарға әсер ету мүмкіндіктерінің шектеулі екендігін мойындау керек.
Еркін рынок жағдайындағы ... – бұл ... ... өзін-өзі
қолдайтын және өзін-өзі реттейтін құбылыс болып табылады. Сондықтан, әңгіме
бәсекені ... ... ... ... ... ... ... туралы
болуы тиіс.
Бәсеке мәселесіне осы тұрғыдан келетін болсақ, онда бәсекеге ... ... ... ... ... және рыноктағы
бәсекелік жағдайын күшейту ... айту ... ... ... ... басты назар экономикалық қызмет
агенті болып табылатын шаруашылық жүргізуші ... ... ... жөн.
Сонда басқару теориясы мен практикасының зерттеу ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін реттеуді
көрсетуге ... және оқу ... ... қабілеттілік» түсінігінің
көптеген анықтамалары ... ... ... толық мағынасы
экономикалық іс-әрекеттерге қатысушылардың өз бақталастарымен бәсекеге түсу
мүмкіндіктері туралы тұжырымдар болып келеді.
Басқару мәселелері бойынша еуропалық ... ... ... ... қабілеттілік – бұл фирмалардың қалыптасқан жағдайларда тауарларды
жобалау, өндіру және ... ... ... және ... ... ... салыстырғандағы бағалық және бағалық емес
санаттары бойынша ... үшін ... ... ... отырғанымыздай,
бұл анықтамадағы фирманың бәсекеге ... ... және ... ... болып табылады, яғни тұтынушылардың талабы мен талғамы
басты рөлді ... ... ... ... ... қабілеттілікке тек
қана өндіріспен өткізу әсері ғана ... ... ... тауарды жобалаудың да
ықпалы бар екендігі жатады. ... ... ... ... оның
конструкциясын, формасын, құрамын анықтау үдерісінде болашақ тұтынушының
қызығушылығын оятатын ... ... ... ... ... тағы бір өзіндік сипаты фирманың бәсекеге қабілеттілігі оның
шығаратын тауарларының тартымдылығымен ... ... ... ... қажетті сапалық белгі дегенмен ол фирманың бәсекеге
қабілеттілігін жеткілікті дәрежеде көрсетпейді, өйткені ... ... оның ... қалыптасқан бет-бейнесі (имиджі), жарнамасы
сияқты сипаттары да әсер ... ... ... ... ... ... тауардың
тартымдылығы, ұнамдылығы тәрізді сипаттаушы белгілер мен ... ... ... ... ... ... бояу қосады. Тауар сатып
алушылардың барлығын бір әмбебап тұтынушы ... ... осы ... беруші сатып алушылардың нақты санын көрсете алмайды, ал бәсекеге
қабілеттілік бірінші кезекте сатып ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілік анықтамасына рыноктағы басқа
сатушылардың ұқсас тауарларымен ... ... ... ... ... ... ... кіріктіреді. Бұл
анықтаманың жеткіліксіздігі оның ... ... ... ... керек. Ал, бәсекеге қабілеттілік, ең ... ... ... ... ... ... ... тауардың бәсекеге қабілеттілігі оның бәсекелі ... ... ... ... ... салыстырғандағы
сатушылар талғамы үдесінен шығуымен сипатталады. ... ... ... ... ... оның ... деңгейімен, тұтынушылық
қасиеттерімен және екінші жағынан сатушы белгілейтін тауар ... ... ... ... ... ... сән
талаптары, сату кезіндегі және сатудан кейінгі ... ... ... ... ... ... белгілілігі мен танымалдығы,
рынок конъюнктурасы, ... ... ... төлем қабілеті
әсер етеді.
Біз, әзірше тауардың және оған байланысты ... ... ... ... келдік. Бәсекеге қабілеттілікті кең ... үшін ... ... мен ... ... ... білу ... деп санаймыз.
Елдің бәсекеге қабілеттілігі дегеніміз осы елдің тауарлары өткізілетін
ішкі және ... ... ... ... тұру мен ... мақсатында
басқа елдермен жарысып, күресу қабілеттілігінің ... ... ... ... ... оның ... құрайтын
өндірістік және сауда ұйымдарының бәсекеге қабілеттілігі анықтайды.
Компанияның ... ... ... рыноктарда өткізілетін басқа
компаниялардың ұқсас өнімдері, тауарлары, қызмет көрсетулері түрлерімен
нақты және потенциалды ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін бағалық және ... ... ... жаңа ... рыноктарына кірігумен немесе ұстап тұрған
рынок секторларын кеңейтумен дәлелдейді.
Компанияның бәсекеге қабілеттілігі, толықтай алғанда оның өндірген және
сататын тауарлары мен ... ... ... ... ... айқындалады.
Жобаның бәсекеге қабілеттілігі ұқсас жобалармен салыстырғандағы
артықшылықтарымен анықталады. Ол ... ... қол ... және ... ... табады.
Тауардың бәсекеге қабілеттілігі ұқсас тауарлармен салыстырғандағы
өзіндік сапасының рыноктық бағаларға қатынасымен ... ... ... ... өндіру мен сату тиімділігімен, жетілген
технологиясы және өндірісті ... ... ... ... қабілеті бар сұранысты ескеруімен анықталады.
Бәсекеге қабілеттіліктің аталған барлық ... ... ... ... ... Бұл ... ... сатысындағы жүйенің бәсекеге
қабілеттілігі оны құрайтын шағын ... ... ... ... ... ... деңгейдің бәсекеге қабілеттілікті арттыру
мүмкіндіктері баршылық.
Бәсекеге қабілеттілікті мемлекеттік қолдау ... ... ... және заңдық әсерлері арқылы
тауарларды жобалау, өндіру, рыноктық айналым, ... ... ... ... ... әсерлер бәсекелік артықшылықтарды пайдалана отырып,
рыноктағы позициясын күшейтіп, сату ... ... ... ... ... ... мақсатында жұмыс істейді.
Бәсекелік артықшылықтар қатарына ... ... ... және ... мен ... ... сапасының жоғары
деңгейі, бағалардың өндіріс шығындарының, ... ... ... және мәмілені жүзеге асыру үшін қажетті басқа да
жанама шығындар) төменірек болуы жатады.
Бәсекеге ... ... және ... ... реттеу қызметтеріне мыналар жатады:
- ғылыми зерттеулерді, жобалық, конструкциялық, технологиялық
ізденістерді, тәжірибелік ... ... ... ... ... қаржыландыру;
- қызметкерлерді кәсіби даярлауға және олардың біліктілік
деңгейін ... ... ... ... ... және рыноктық сатуларды ұйымдастыру бойынша
әлемдік тәжірибені іздеп, тауып, таратуға мемлекеттің қатысуы;
- ресурс үнемдеуші өндірістік технологияны игеруге және қолдануға
мемлекеттің ... ... сапа ... мен ... сертификаттауды
талдап, жасап, бекітуі;
- отандық өндірушілердің тауарлары мен қызметтерін өткізу
рыноктарына ... ... ... ... рынок
секторларын ұстап тұру және кеңейту, сондай-ақ оларды отандық
және шетелдік ... ... ... ... және қызмет көрсетулердің ... ... ... ... ... жоғары сапалы тауарлар
өндіруді ынталандыру, сапа ... ... және ... ... ... ... тарифтерді орнықтыру жатады. Мемлекеттің
аталған іс-әрекеттері отандық тауар өндірушілердің бәсекелік қабілетін
күшейтіп, ... ... ... ... және монополдық рыноктар түсінігі
2. Мемлекеттің антимонополиялық саясаты
3. Табиғи монополияларды мемлекеттік реттеу
4. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... реттеу
6. Отандық тауар өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін мемлекеттік
қолдау
7. Мемлекеттің, компанияның, жобаның, тауардың бәсекеге қабілеттілігі
VIII тарау.
Инвестициялар мен ... ... ... ... мен ... ... мәні, бастаулары және
оларды тұтынушылар
«Инвестиция» түсінігі кең мағынада болашаққа салым дегенді ... – бұл ... ... ... ... ... қаражат. Сондықтан олар ағымдағы пайдаланудан шығарылып
экономикалық ... ... ... ... ... бар ... ... салынады.
Экономикалық ресурстарды іс-әрекеттегі өндірістік факторларға айналдыру
үшін белгілі бір мерзім ... яғни ... ... тарту мен олардың
агенттерінің, өндіріс үдерісінің факторы ретінде қолданылуы ... ... ... ... ... ... бір ... өтеді.
Айталық, өндірістік ғимарат тұрғызып оны жабдықтау үшін уақыт пен ... ... ... ... ең ... іске қаражат салып,
өндірістік үдеріс ... үшін ... ... ... нәтижені содан кейін
күтуге болады.
Сонымен, инвестиция дегеніміз негізгі ... ... ... ... да ... ... мен үдерістерге
салымдар болып табылады. Оның сипатты белгісіне материалдық ресурстар ... ... ... ұзақ ... ... жатады.
Инвестиция түсінігінің жоғарыдағы анықтамасы іргелі экономикалық
категория болып табылатын инвестиция ұғымын ... ... ... ... ... ... ... салымдары – күрделі қаржылар
(капитальные вложения)» түсінігі «инвестициялар» ... ... ... ... ... ... ... тұрғандай күрделі қаржылар тек
қана негізгі капиталға салынады, ал ақпараттық ресурс, бағалы қағаз, рухани
әлеует, ... ... ... ... ... ... салымдар күрделі қаржы салымдары деп ... ... ... ескерту арқылы жасалады.
Инвестиция көп тармақты құрылым.
Капиталдың физикалық және ақшалай болып бөлінуіне сәйкес инвестициялар
да материалдық-заттай және ... деп ... ... ... – бұл ... ... және ... емес
объектілер, жабдықтар мен машиналар және басқа да ... ... ... ... ... ... тауарлар.
Ақша формасындағы инвестициялар – бұл ... ... ... ... тауарларды шығаруды
қамтамасыз ететін ақша капиталы. Орталықтандырылған экономикада орын алған
инвестициялық ... мен ақша ... ... тапшылығы
өндірісті кеңейту мен жаңарту, қажетті инфрақұрылым жасау, материалдық
запастарды ... ... ... ... ... рыноктық
экономикадағы негізгі мәселе қол жетімді инвестициялық тауарға айналдыратын
ақшалай инвестицияларды іздестіру болып табылады.
Өндіріске жалпы инвестициялар деп негізгі капиталды ... ... ... ... тұру мен ... ... ... өнімді
атайды. Жалпы инвестициялар екі құрамдас ... ... ... ... Бұл - негізгі құрал-жабдықтардың орнын толтыруға,
оларды жөндеуге, қалпына келтіруге қажетті ... ... таза ... – бұл ... ... ... түсу мақсатында ғимараттар мен құрылғыларды, жабдықтар мен іс-
әрекеттегі өндірістік қуаттарды іске қосуға ... ... ... өндіріс салаларына инвестициялармен қатар олардың едәуір
бөлігі ... ... ... ... ... денсаулық сақтау,
спорт, информатика, қоршаған ортаны қорғауға, ... осы ... ... ... ... оларды қолданылатын техника мен ... ... ... ... ... ... ... және оқу әдебиеттерінде адамға, адам капиталына
инвестиция салу ... ... ... жүр. Бұл – ... ... ... ... беру мен денсаулық сақтауға, жеке тұлғаның рухани
дамуы мен жетілдірілуіне, халықтың денсаулығын нығайтуға, өмірді ... ... ... ... ... ... инвестициялар
болып табылады.
Нақты (реалды) инвестициялар экономика салаларына және экономикалық
қызмет түрлеріне салымдар ... ... және ... капитал өсімін
қамтамасыз етеді, яғни өндіріс ... ... ... ... ... ... дегеніміз акцияларға, ... және ... да ... қағаздар мен қаржылық құралдарға
салымдар. Мұндай салымдар өздігінен нақты заттай капиталға өсім ... ... ... ... ... ... өзгеруі есебінен пайда,
соның ішінде алыпсатарлық пайда әкелуге мүмкіндіктері бар. Мысалы, акциялар
нақты, физикалық капитал өндірмейді. ... егер ... ... ... ... ... ... салынатын болса, онда ... ... ... ... ... ... шығады да, реалды
инвестицияларға айналады. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... алу мақсатындағы салымдар мен реалды, физикалық
капиталға айналатын қаржылық инвестицияларды ажырата білу керек.
Тікелей ... ... ... ... ... сондай-ақ
акционерлік компанияны басқаруға ... ... алу ... қоғамның жарғылық қорына ақшалай салымдар. Бақылаушы тікелей
инвестициялар деп акциялардың бақылау пакетіне иелікті ... яғни ... ... ... ... ... етуі.
Қаржылық инвестициялар ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар табыстылығын
жоғарылатып, тәуекелін төмендету үшін ... деп ... ... ... ... ... сатып алады. Бұл инвестициялардың
атауы осылайша қалыптасқан.
Тәуекелдік деңгейі жоғары инвестициялар венчурлық капитал деп ... ... ... ... жобаларға, қызметтің жаңа түрлеріне
салынуымен ерекшеленеді. Мұндай капиталдың әрбір салымшысының ... үшін ... ... ... біріктіріп венчурлық капитал
қорын құрады.
Мерзімдері бойынша қысқа мерзімді (бір немесе бірнеше ... және ... (бір ... ... ... ... белгілі. Осы мерзімдер ішінде
алғашында бейтараптанған салымдар өндірістік факторларға айналып, қайтарым,
табыс, ... ... ... салымшысы – инвестор деп тек қана өзінің емес «өзгенің» ... ... ... ... ... атайды. Әрине, қаражат
салынған «өзгенікі» шамалы болса да «өзінікіне» айналады. Капиталды
инвестициялаушыға ... ... ... ... ... ... қаражатынан бөлінетін инвестицияларды бюджеттік,
ал басқа көздерден тартылатындарды бюджеттік емес инвестициялар деп атайды.
Инвестициялар мемлекеттің, кәсіпорынның, тұрғындардың ... ... ... ... ... үшін ... яғни ұлттық табыстың
ағымдағы тұтынуына жұмсалмайтын бір бөлігі негізгі ішкі ... ... ... болып табылады. ... ... ... ... ... ... жұмсайды. Егер мемлекеттік
бюджет үшін инвестицияға айналатын ... ... ... ... ... ... ұйымдар мен компаниялар үшін пайдадан алынатын өндірістік
инвестициялар өмір ... мен ... ... ... ... ... ... тікелей инвестициялар емес, оларды шоғырландыратын
банктердің ғана бұл жинақтарды инвестиция ретінде пайдалануға мүмкіндіктері
бар.
Сонымен, үй ... ... да ... ... бола алады (мұның өзі, тіпті бастапқы иелерінің ойына ... ... ... ... ... ... ... жинақтары қандай жолмен болмасын инвестицияларға айналады.
Инвестициялық ресурстарды тұтынатын ... үш ... ... көрсетуге болады. Олар: мемлекеттік басқару органдары
түріндегі ... өзі, ... мен ... ... үй
шаруашылығы жиынтығы түріндегі тұрғындар.
Қажетті инвестицияларды тарту үшін мемлекет ішкі және сыртқы көздерді
пайдаланады. Ішкі ... ... ... ... ... міндетті төлемдер, сыртқы экономикалық қызметтен түсетін пайда
жатады. Сыртқы қаражатқа кредит, шетелдік көмек түріндегі ... ... ... ... ... ... ... тартуды (келтіруді) көздеуі тиіс. Рыноктық экономикада
инвестицияларды тарту мен пайдаланудың негізгі ... ... ... ... ... және ... ... табылады.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің бұл жиынтығы өндірістік ... ... топ ... ... ... ... ... көздерін
іздестіреді.
Кәсіпорынды инвестициялық қаржыландырудың көзі ... ... ... ... ... ... ... табылады. Салықтарды,
ренталық төлемдерді жүзеге асырудан және дивидендтерді үлестіргеннен қалған
пайданы кәсіпорындар мен ... өз ... ... ... ... ... мүмкіндігі болады. Рентабелділігі жоғары ... бұл ... ... ... ... ... ... және ешқандай қарыз міндеттемелері жоқ қаржы болып табылады.
Өндірістік ұйымдарды инвестициялаудың ... ішкі ... ... жатады. Олар бекітілген нормаларға сәйкес, міндетті
түрде өндірісте ... ... ... ... және өндірістік шығындар (өзіндік құн) құрамына қосылады. Тозған
капиталдың, негізгі құрал-жабдықтардың орнын толтыруға жұмсалатындықтан бұл
қаражаттың инвестициялық ... ... ... жабдықтардың
нормативті қолданылуы мерзімі бойына бекітілген пайыз мөлшерінде әр жылғы
біркелкі ... ... ... ... ... ... жоғары
пайызбен есептелуі мүмкін.
Жеделдетілген амортизация құрал-жабдықтарды ... ... ... ... ... Кәсіпорындардың ішкі инвестициялық көздеріне
пайларды, құрылтайшы жарналарын, ... ... ... компания акцияларын жатқызуға болады.
Ақша түріндегі инвестиция тартудың негізгі сыртқы көздерінің ... ... ... ... ... инвестициялық кредит, әдетте
қайтарым кепілдігі, белгіленген уақыт және пайыздық ... ... ... ... ... ету ... ... жылжымайтын мүлікті
кепілдікке қоюға тура келетін жағдайдағы кредитті ипотекалық деп атайды.
Капиталды ... ... бір көзі ... ... және шетелдік
банктер, басқа да қаржы-несиелік ұйымдар беретін инвестициялық кредиттер
есептеледі. Егер инвестор-банк ... ... ... ... ... ... ... беретін болса, онда бұл кредит түрі
қарыз алушының ... ... ... оның ... ... ... ... мемлекеттік қаржыландыру туралы да айту қажет.
Мемлекеттік инвестициялар ... ... және ... тіпті
атаулы субсидиялар, субвенциялар түрінде тегін берілуі де мүмкін.
§2 Инвестицияларды мемлекеттік реттеудің ... ... ... және инвестициялық үдерістерді мемлекеттік реттеудің
басты мақсаты орта және ұзақ ... ... ... ... ... ету болып табылады. Экономикалық өсудің негізгі факторлары
жер, еңбек, ... ... ... теориядан белгілі. Үшінші
фактордың шамасын күрделі ... ... ... қалайтын
инвестициялар анықтайды. Алғашқы екі фактордың да динамикасы табиғи
ресурстар мен адам ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің бірінші ... ... ... ... ... шаралары жатады.
Негізгі құрал-жабдықтарды жаңалау осы құрал-жабдықтарға капитал салымының
көлемі мен динамикасына тәуелді. Бөлінетін және ... ... ... ... ... ... ... мен
өнімділігі азаяды, ғимараттар, құрылғылар, тораптардың істен шығуы, тіпті
қирау қауіптері туындайды. Аталған ... ... ... ... айту ... ... 10-15 жыл ... оларды инвестициялаудың
жалпы деңгейі төмендеу үрдісін көрсетіп отырғандығынан туындайды.
Инвестицияларды ... ... тағы бір ірі ... ұлттық
экономика құрылымы мемлекет дамуының әлеуметтік-экономикалық стратегиясына
сәйкестендіру, құрылымдық саясатты қажеттіліктерге, сұранысқа, рыноктық
конъюнктураға сай ... ... ... ... құрылымдық-
инвестициялық саясат жүргізу барысында инвестицияларды өңдеуші, түпкі өнім
шығаратын салаларға ... ... мен таза ... ... ... ... ... инвестициялау үрдісі арасында
қайшылықтар пайда болды. Ал, ... өзі ... ... ... ... болмайтын түйін екендігі даусыз.
Мемлекеттік реттеуді талап ететін тағы бір ... ... ... ... ... ету ... табылады.
Венчурлық капитал ағынының баяулығы, ... ... ... ... ... ... ... арттыра қоймайды.
Сенімді, орнықты өркендеуге қажетті инвестициялар көлемінің қатаң
нормативтері жоқ болуына қарамастан ... ... ... ... ішкі ... шамамен алғанда 15-20% құрауы тиіс және ... ... ... ... ... ... арта ... Жалпы, капиталды тұтыну мен оның қорлануы арасында динамикалық тепе-
теңдік орнағаны ... ... бұл ... ... реформалардың барлық
кезеңдерінде сақтала қойған жоқ. Мемлекеттік инвестициялар үлесі жыл ... ... ... ... ... ... ішкі ... қарыздар, ағымдағы өткір қажеттіліктер күнделікті тұтынушылықтың
басымдығын дәлелдеп тұруы, ... ... «жеп қою» ... ... ... Қазақстан экономикасына инвестициялар көлемі
арта түскенінің куәсі болудамыз. Соның өзінде инвестициялардың ... ... ... етеді. Ал, ол өз кезегінде орнықты экономикалық
жоғарылауды және өндірісті ... ... ... бір айтылатын жайт, рыноктық экономикада инвестициялық салмақ
едәуір дәрежеде мемлекеттік бюджет иығынан ... ... ... ... ... ... те ... үдерістерді
реттеудегі мемлекеттің рөлі сақталады, әрі күшейе түспек. Бұл ... ... ... ... бөлу функциясымен қатар
инвестициялық үдерістерді толығымен реттеу, басқару, барлық ... ... ... ... ... ... маңыздылығы арта
түседі.
Инвестициялық ресурстарды рыноктық бөлуді түзету, дәлдеу іс-әрекеттері
де мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бойынша әлеуметтік нәтижелер мен ұзақ мерзімді күтулерден
тәуелсіз максималды және жедел табыс алу ... ... бет ... ... ... ... ... экономикалық өсуді,
өндірісті жандандыруды, дағдарыстық жағдайда ... ... ... ... ... бұруы тиіс.
ХХІ ғасыр басындағы инвестициялық проблемалардың шиеленісе түсуінің
тағы бір себебіне өндірістік ... ... ... ... ... ескіруі, тозуы, істен шығуы үдерістерінің ... ... ... жатады. Мұның өзі елдің өндірістік әлеуетін төмендетеді де
экономикадағы прогрессивті құрылымдық өзгерістерді қиындатады.
Өздерінің ... ... ... ... ... ... ... арта түсуде. Осы үрдісті күшейте түсу
үшін мықты заңнамалық база, сенімді кепілдіктер, ... ... ... ахуал қажет.
Қазақстан экономикасына инвестиция келтіру проблемасы шетелдік
инвестициялармен шектелмейді. Қаржылық дағдарыс ... ... ... ... капитал салымдары пайдаланылмай қалуда. ... ... ... бір ... қолайлы инвестициялық ахуал жасап, капиталдарды
кепілдіктермен қамтамасыз ету керек, ал ... ... ... ... мемлекеттің рөлін күшейту қажет.
Жекелеген кәсіпорындар мен объектілердің сырттан инвестициялар ... ... ... ... мен жинақтарынан қалыптастыру
мүмкіндіктері шектеулі. Оның үстіне инвестициялық ... ... ... ... де ... ... ... Инвестицияларды басқару мен ... ... ... ... ... ... онда инвестициялық
ресурстар азая түседі. Осы жағдайларға ... және ... ... ... ... отырып, инвестицияларды мемлекеттік
басқару мен реттеуді объективті қажеттілік деп қарастыру қажет.
§3 Инвестициялық үдерістер белсенділігін арттырудағы мемлекеттің рөлі
Рыноктық қатынастарға ... ... ... ... мен ... ... мен пайдалануда, инвестицияны
қалыптастыру мен реттеуде екі бағыттағы шаралар ... ... ... ... және ... мен ... бойынша бастауы
мемлекеттік бюджет, жергілікті бюджет, бюджеттен тыс мемлекеттік
қорлар, арнайы мемлекеттік даму ... ... ... ... қалыптастырып, бөлу жолымен.
2) инвестициялық қызметті құқықтық реттеу, инвестициялық
үдерістерді ... ел ... ... ... ... ... ... келуіне көмектесу және ішкі
инвестициялық көздерді тарту арқылы.
Инвестициялық үдерістерге ... әсер ... ... ... ... ... ... жобаларды қалыптастыратын
биліктің заң шығарушы және атқарушы ... ... рөл ... ... ... ... инвестициялық ресурстарды бөлу ... ... ... ... ... ... ... өндіріске, кәсіпкерлікке
инвестициялауға отандық және шетелдік инвесторларға (банктер, қаржылық
ұйымдар, корпорациялар, ... ... ... ... ... ... әсері іске қосылды.
Экономика мен әлеуметтік сфераны орталықтандырылған мемлекеттік реттеу
бұрын тегін ... ... және ... ... ... ... пен рыноктық қатынастардың қалыптасуы жағдайында
әлеуметтік сфераны қайтарымсыз мемлекеттік ... ... ... де, ... ... ... ... мемлекет
қайтарымды несиелік негізде жүзеге асыратын болады. Экономиканың қарымды
(нақты) секторына капитал ... ... ... ... рөлі арта ... ... ірі ... жобаларды іске
асыру бағытындағы отандық және шетелдік инвесторларды ... ... ... байқалып-ақ қалды.
Жекеменшік, әсіресе шетелдік капиталды Қазақстан экономикасына тартуды
мемлекеттік қолдаудың тиімді формасы ретінде инвестицияларды несиелендіруші
банктерге, ... және ... да ... ... ... ... атауға болады.
Инвестициялық қызметті мемлекеттік реттеуде даму қоры деп аталатын
мақсатты инвестициялық қорды ерекше атауға болады. Бұл қор ... мен ... ... үшін ... ... ... жасауға және қолдауға мемлекеттің
қатысуы ... ... ... бар ... ... ... ... түсудегі мемлекеттің әсерін атап айту керек. Анық арнаулы бағыты
бар, экономикалық объектіні тұрғызу мен ... ... ... салым деп атайды. Бұл жерде «жоба» сөзінің екі түрлі
мәні бар. Бір ... бұл ... ... ... түріндегі
объектінің идеясы, бейнесі. Екінші жағынан, экономикалық мағынасында жоба ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыру бойынша іс-шаралар жиынтығы. Экономикалық инвестициялық жобалар ең
алдымен ... ... ... ... сатумен, өндірісті
жаңартумен, жаңа технологияларды игерумен, әлеуметтік мәселелерді шешумен,
табиғатты қорғаумен, ... ... ... ... барлық экономикалық жобалар мен бағдарламалар
инвестициялық болып табылады, өйткені олар салымдарсыз, капитал ... ... ... ... инвестициялық жоба – инвестициялық кезең ішінде табыс, ... ... әсер ... ... ... шешу бағдарламасы болып
табылады.
Қазақстандық экономикада қалыптасқан жағдайларда әлеуметтік жобалар мен
өндірістік жобаларды мемлекеттік ... өте ... ... ... ... ... ... келесідей:
1) өндірісті технологиялық және материалды-техникалық жаңарту,
негізгі қорларды алмастыру, жабдықтарды жаңғырту ... өзі ... өнім ... ... өндіріс
тиімділігін арттыру мақсатында қолға алынады;
2) сұранысты мейлінше қанағаттандыру, өткізу рыноктарын кеңейту,
табысты көбейту мақсатында өнімнің ... ... ... ... мен ... ... ... рынокқа кірігу, оның жаңа ... ... ... ... ... жаңа өнім түрлерін игеру
жобалары.
Қазақстанның орасан зор табиғи байлықтары концессиялар ... ... ... негізінде сыртқы инвестицияларды ... ... ... ... ... ... органдар
мемлекеттік меншік объектілерін жалға концессияға тек ... ... ғана ... объектілерге инвестиция келтіру мақсатында да беруі
тиіс.
Инвестицияларды экономикалық өсу ... мол ... ... жобалары
мен объектілерге салу өте маңызды, өйткені олар тізбекті реакция туындатып,
өндіріске әртүрлі салалар кәсіпорындары тікелей және жанама ... ... ... ... ... «өсу ... ... ішкі және сыртқы рыноктарда төлем қабілеті бар
сұранысты қамтамасыз етіп өнім ... ... ... ... ... ескеріп, олардың бір бөлігін салым
қайтарымдылығы жедел жобаларға салу тиімді болмақ.
Инвестицияларды ... ... ... ... экономикалық
өсім көрсеткіштеріне бағдарлап тарту және орналастыру маңызды, бірақ бұны
инвестициялық жобалар ... ... ... ... деп айтуға
болмайды. Инвестицияларды реттеуде мақсаткерліктің басқа арнасы маңыздырақ
болуы әбден мүмкін. Бұл жерде әңгіме ... ... ... ... қажеттілігі туралы болып отыр.
Инвестициялардың белгілі бір бөлігі, әсіресе бюджеттен келетін бөлігі
әлеуметтік сфераға, инфрақұрылым объектілеріне, ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл инвестициялардың
қайтарымы ұзақ уақытқа созылар, бірақ олар ... ... ... реттеу қажет-ақ.
Шетелдік инвестицияларға мемлекеттің әсері туралы айтар болсақ, олардың
көптеп келуі экономиканы инвестициялау көлемін арттыра ... ... ... ... ... ... де есте ұстаған
жөн. Біріншіден, шетелдік ... ... ... ... ... ұлғайтады, оны атқару шығындарын көбейтеді, елдің басқа
елдер ... ... ... тереңдетеді. Екіншіден, ұлттық
өндіріс құрал-жабдықтарын сатып алуға жұмсалатын шетелдік ... ... бір ... ... етіп, мемлекетті өз аумағында «жартылай
қожайын» рөліне түсіреді.
Әрине, әлемдік ... ... ... бұл ... үдеріс
болып табылады, дегенмен, «сақ болсаң, ... ... ... ... ... ... ... оның артықшылығы мен ... салу жөн ... ... ... ... ... әлемде кез келген мемлекет өндірістің ғылыми-техникалық және
технологиялық деңгейін жоғарылату ... ... ... ... ... ... әлеуеті оның өндірістік-экономикалық әлеуетінің
сипатты көрсеткіші болып табылады.
Сондықтан, мемлекет инновация деп ... ... ... мен
ізденістерге, оларды өндіріске енгізуге технологиялық жаңалықтарды игеруге
тұрақты түрде назар аударуы тиіс.
Инновациялық ... ... ... беру мен ... ғылымды
дамытумен байланысты жақтарын реттеуде мемлекеттің рөлі ... ... ... ... ... зерттеулердің 50%-дан астамын мемлекет
қаржыландырады.
Инновациялық қызметтің капитал сыйымдылығының өте ... ... ... ... мен ізденістер және олардың нәтижелері
арасында, яғни экономикада пайдалану арақашықтығы едәуір уақыт
кезеңін алады, ... ... ... ... ... ... ... технологтардың еңбекақысына, сондай-ақ
қымбат ғылыми аппаратураға, эксперименттік жабдықтарға ... ... ... ... ... ... жоғары категорияға жатады, себебі
жобаға алдын-ала артылған үміт ... ... ... ... ... екі бөлігі практикада қолданыс
таппай жатады. Оның үстіне кемшіліктерді кеміту үшін қатарлас
ізденістер ... тура ... ... ... үшін едәуір инвестициялардың қажеттілігі
оны инновациялық-инвестициялық қызметке айналдырады, яғни өзінің мәні
бойынша кез ... ... жоба ... ... ... ... ... бар елдерде инновациялық-инвестициялық қызмет
жартылай мемлекеттік қызмет, өйткені оны ... ... ... оған ... береді. Егер ғылыми зерттеу, ... ... ... ... болса, ғылыми жетістіктерді қолдануда,
олардың рынокқа енуінде мемлекет тікелейден гөрі жанама әсер етеді.
Ғылым-техника-өндіріс тізбегін толықтай өз ... ... ... ... ... мемлекеттің инновациялық-инвестициялық
қызметті заңнамалық, құқықтық реттеуге толық мүмкіндігі бар. Ол ... ... ... ... салаларға «белсенді патронаж»
деп аталатын формада жүзеге асады.
Кеңейтілген мағынасында айтқанда, әңгіме экономикада ... ... ... мемлекеттік ғылыми-техникалық саясат
жүргізу туралы болып отыр. Ғылыми-техникалық саясаттың ... ... ... қалыптастыру, қолдау және дамыту болып ... озат ... ... прогрессивті технологияны қайталау,
лицензияларды сатып алу - бұлар әлсіз ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық әлеуетке, «өсу нүктелеріндегі»
серпіліске, ғылыми-техникалық ұмтылысқа негізделеді.
Өзінің нақты мағынасында мемлекеттік ғылыми-техникалық саясат жекелеген
мақсатты бағдарламалар мен инновациялық ... ... ... ... ... ... ... іргелі ғылыми зерттеулерге шығынды бюджеттік қаржыландыру және
ғылыми-техникалық прогресті қолдау;
- ғылыми-техникалық өнімді ... ... ... ... ... ... ... тұру;
- ғылыми кадрларды даярлауға мемлекеттік қолдау;
- инновациялық-инвестициялық қызметке қатысушыларға салықтық
жеңілдіктер беру;
- ... ... ... қолдау;
- зияткерлік меншікті, жаңалықтарды, өнертабыстарын, патенттерді
мемлекеттік қорғау;
- қолданбалы зерттеулерді коммерциализациялауға ... ... ... инновацияларды әлемдік рынокқа өткізуге көмектесу;
- ғалымдардың ... ... ... насихаттау арқылы
танымалдығын арттыру.
Рыноктық реформаларды жүргізу кезінде-ақ ... ... ... ... даму ... ... ... 2015 жылға дейінгі Қазақстанның мемлекеттік экономикалық саясатын
қалыптастырады және ... ... ... және ... ... арылу жолымен ел дамуын орнықтыруды көздейді.
Мемлекеттік индустриалды-инновациялық саясаттың басты заттық белгісі
бәсекеге қабілетті, экспортқа бағдарланған өңдеуші ... ... және ... ... өндіру болып табылады.
Әлемдік экономиканың жаһандануы жағдайында ... ... ... ... келді. Оның негізгілері: шикізаттық
бағдарлану, әлемдік экономикамен шамалы ғана ... ел ... ... ... ... ... ішкі ... мен қызмет көрсетулерге тұтынушылық сұраныстың төмендігі ... ... және ... ... ... дамуы,
кәсіпорындардың жалпы техникалық және технологиялық артта қалуы, ғылым мен
өндіріс арасындағы байланыстың ... ... және ... ... ... жетіспеуі, менеджменттің
экономиканың жаһандануы үдерісіне және сервистік-технологиялық ... ... ... табылады.
Стратегия бойынша белсенді мемлекеттік ғылыми және инновациялық саясат
жүргізілуі тиіс. Ғылым мен инновацияны ынталандыру үшін қаржы ... ... ... ... ... инфрақұрылымдық саясатты жетілдіру
қажет. Стандарттау саясаты шеңберінде экономиканың барлық салаларында және
басқаруда әлемдік стандарттарға көшу іс-қимылдары көзделген.
Стратегияны ... ... ... ел экономикасы құрылымдарын сапалық
өзгерістерге әкеліп, оның ... ... және ... ... ... ... Қазақстанды әлеуметтік даму мен қоғам құрылысының жаңа
деңгейіне шығарады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің әдістері мен ... ... ... ұсыныстарды негіздеу үшін ... ... ... ... және ... ... саясатты жүзеге
асыру туралы шетелдік тәжірибе келтірілген, сондай-ақ ... ... ... ... ... экспорттық саясаттың бірқатар
түрлері мен кезеңдері көрсетілген.
Толықтай алғанда, стратегияны жүзеге ... ... ... ... ... сервистік-технологиялық даму жолына түсуге әзір болуы
тиіс.
Ізденіс сұрақтары
1. Инвестицияның мәні және ... ... ... және оны ... ... құрылымы
4. Инвестицияларды мемлекеттік реттеудің мақсаты мен міндеттері
5. Инвестицияларды мемлекеттік реттеу проблемалары
6. Инвестициялық үдерістерді мемлекеттік қолдауды белсенділендіру
7. Инновациялық-инвестициялық ... ... ... ... ... ... Өндіргіш күштерді дамыту және орналастыру заңдылдықтары
Аумақтық әлеуметтік-экономикалық басқарудың маңызды құрамдас ... ... ... ... ... ... ... дамыту және
орналастырудың арнайы заңдылықтарына негізделеді. Атап айтқанда, өндіргіш
күштерді орналастырудың ... ... ... мен аумақтардың
арасындағы мейлінше ортақ ... ... даму мен ... ... ... дамыту, аймақтардың
әлеуметтік-экономикалық даму деңгейлерін теңдестіру, өздерінің ... ... ... еңбек бөлінісін ... ... ... ... ... рөл атқарады.
Аталмыш заңдылықтардың мән-мағынасын ашып көрсететін ... ... ... ... – бұл ... ... ... жағдайындағы салаларды аумақ бойынша кешенді толықтыратын салалармен
және ... ... ... ... міндеті салалардың барлық үш
тобының пропорционалды дамуын қамтамасыздандыру, олардың өзара байланысын
нығайту арқылы ... ... ... кешен болып қалыптасуына
қол жеткізіп, оларды дамыту барысында аймақ халқын тауарлар және қызмет
көрсетулермен ... ... ... ... және ... даму ... ... дамуды мемлекеттік реттеудің тұрақты және перспективалық міндеті
болып табылады.
Табиғи-географиялық, тарихи, экономикалық, әлеуметтік-демографиялық
және басқа да ... ... ... ... ... ... ... сәйкес болуы тиіс. Сондықтан мемлекеттің аумақтық дамуын
жетілдіруде басты бағдар республикалық құрылымдық, қаржылық, ... ... ... ... ... әсіресе
жағдайлары күрделі, күйзелісті аймақтар үшін арнайы ... ... ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігі, экономика институтының ғалымдары
өздерінің ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде ел аймақтарын өндіргіш күштердің даму
деңгейі бойынша төрт ірі экономикалық аудандарға бөледі.
Бірінші ... ... ... ... бар, өнеркәсіп
өндірісіне мейлінше маманданған, жоғары технологиялық өндірістерді ... ... ... Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды және Павлодар
облыстарын жатқызады.
Екінші топқа стратегиялық сипаттағы минералды ресурстардың ... бар, ... ... ... ... ... облыстарды шоғырландырған. Олар: ... ... ... ... ... ... топты Қазақстанның азық-түлік қорын қалыптастыруда қомақты үлесі
бар Ақмола, Жамбыл, ... ... ... және Алматы облыстары
құрайды.
Төртінші топ – ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы Семей, Атырау, Маңғыстау
және Оңтүстік Қазақстан облыстары.
Мемлекеттік реттеу республиканың әрбір ... ... ... ... ... ... ... даму деңгейлерін
теңестіру үшін шаралар кешенін қолданады.
Аймақтар арасындағы ұтымды аумақтық және ішкі өңірлік ... ... ... ... ... ... ... шарты болып
табылады. Аумақтық дамуды мемлекеттік реттеу әрбір аймақтың өзіне тән
экономиканың ... ... ... ... және ... ... басқа аймақтармен өнім айырбасына ... ... ... ... ... қазіргі кезеңінде аймақтар арасында
еңбек бөлінісін одан әрі жетілдіру маңызды ... ... Бұл ... ... ... және ... ... субъектінің мүддесін
мемлекеттік мүддемен дұрыс байланыстыру арқылы қол жеткізіледі. Ал, мұны
ойдағыдай ... үшін ... ... ... реттеудің тиімді
әрекеттегі жүйесінің рөлі өте ... ... ... ... ... ... ... диспропорцияларды «тегістеу» болып табылады және мұндағы басты
рөлді мемлекеттік реттеу атқаруы тиіс.
Аумақтық дамуды ... ... ... ... ... ... ... Рыноктық қатынастардың нығаюы жағдайында
өңірлердің ерекшелігін ескеретін, сонымен ... ... ... және ... ... басқару жүйесін дамытатын айқын аймақтық
саясат түзілуі қажет.
Рынок жағдайындағы аймақтарға бағытталған саясатты жүргізе отырып, ... ... ... ... ... ... де ... яғни мемлекеттік салық саясатын қатаң жүргізу, мемлекет ... ... ... ... ... ... зор аймақтық
мақсатты бағдарламаларды ... және ... ... үшін ... ... ... тиіс.
Ірі көлемді аймақтық бағдарламаларды мемлекеттік реттеу аймақтық
дамудың арнайы қорларын жасауды, ... және ... ... ... ... ... беруді, жалға беру бойынша
жеңілдіктер тағайындауды, ... таза өнім үшін ... ... қарастырады.
Аймақтық бағдарламаларды басқаруды республикалық және аймақтық билік
органдары арасындағы өкілеттіктерді шектеу өте маңызды ... ... ... пионерлік игеру аудандарында жаңа өндірістерді құру
үдерістерін реттеуі, аймақаралық экономикалық байланыстарды ... ... ... органдары басты назарда шаруашылықтың ... ... ... ... мәні бар) ... ... және экологиялық проблемаларды
шешуге, ... ... ... ... ... ... ... аумақтық дамуды ... мен ... ... ... ... күштерді дамыту мен орналастыру Қазақстан
аймақтарының ... ... ... ... ... және
монополиясыздандыру, әлеуметтік-экономикалық дамуды тұрақтандыру бойынша
шараларды, ішкі және ... ... ... ... ... ... аймақаралық және сыртқыэкономикалық байланыстарды дамыту
шараларын қарастыруы тиіс.
Елдің біртұтас экономикалық кеңістігін нығайту ... ... ... міндеті болып табылады. Бұл мәселені капиталдар рыногын
құру арқылы, атап айтқанда ... ... қор ... ... ... және ... ... қоры жүйелерін дамыту
арқылы шешуге болады. Сонымен бірге халықты қоныстандырудың ұтымды ... ... ... ... ... ... тиімді
қолдану, кәсіпкерлікті дамыту маңызды рөл атқарады.
Сонымен, рыноктық қатынастар жағдайындағы Қазақстанның ... ... ... ... аймақта лайықты өмір сүру деңгейін
қамтамасыз етіп, әлеуметтік болмыстың шектен тыс ... ... ... ... ... ... реттеу
Қазақстанда рыноктық қатынастарды нығайту және экономикалық
реформаларды жемісті жүргізу ... ... ... ... ... басқару органдарының нақты іс-әрекеттеріне тәуелді. ... ... ... ... ... ... ... жарамсыз, аймақтық саясат икемділікті, сонымен ... ... ... ... ... ... қағидаларының біртұтастығын
қалайды.
Аумақтық дамуды реттеудің тетіктеріне ... және ... ... ... ... ... инвестициялар, аймақтық
жеңілдіктер мен дотациялар ... ... ... ... және ... да ... ... түсетін қаражаттарды қатаң
бақылауды қажетсінеді.
Салыстырмалы дамыған аймақтарда республикалық ... ... ... және ... ... үшін ... ... жасайды.
Әлсіз аймақтар үшін орталық құрылымдық өзгертулер бойынша, жұмыс орындарын
ашу бойынша, ... ... ... стандарттарға сәйкестендіру
үшін қаржылық көмек шараларын жүргізу бойынша бағдарламалар ... ... ... ... ... кез ... ... ол
экономикалық сфера немесе әлеуметтік сфера болсын, мүмкін экология немесе
елдің қауіпсіздігі ... ... ... ... мазмұнда болуы тиіс.
Аймақтық саясатты мемлекеттік ... ... ... және сапалық
жағынан әртүрлі республикалық, аймақтық муниципалдық таксономикалық (бір
біріне ... ... ... Барлық таксономикалық бірліктер
шаруашылықты ... ... ... ... жүйесін құрайды.
Сонымен, шаруашылықты аумақтық ұйымдастыру – бұл әртүрлі аумақтық
құрылымдардың – экономикалық аудандар, ішкі ... ... ... ... мен ... – біртұтас жүйеде қызмет атқаратын
кешендері болып табылады.
Шаруашылықты аумақтық ... ... ... ... ... ... ... ал оның негізгі ... ... ... ... ... ... ... алғышарты – ол
экономикалық аудандастыру. Экономикалық аудандар ... ... ... және ... да ... ... ... құрайды және оның
мемлекеттік реттеуді ұйымдастырудағы маңыздылығы өте жоғары болып ... ... ... – бұл өзінің өндірістік мамандануы, берік
экономикалық байланыстары болуымен бірге ұлттық шаруашылықтық ... ... ... ішкі ... ... ... бар ... ретінде елдің басқа бөліктерімен қоғамдық-аумақтық еңбек
бөлінісі ... ... ... ... Экономикалық аудандардың болуы
– бұл объективті үдеріс және олар аумақтық еңбек бөлінісінің көрінісі
ретінде ... ... және ... ... ... ... экономикалық аудандарда аумақтық-өндірістік
кешендер сияқты экономикалық және ... ... ... ... ... ... Олар әлеуметтік-өндірістік кешендер,
еркін экономикалық аймақтар, кластерлік жүйелер т.б. атаулармен ... жаңа ... ... ... ... ... ... экономикалық аймақтардың аумақтық шаруашылық ұйымдастырудың басқа
формаларынан ерекшелігі ... ... және ... ... деңгейінен көрінеді.
Аймақтардың өзін-өзі басқару деңгейі жоғарылаған сайын олар орталықтан
мемлекеттік ... ... ... ... өз аумағындағы табиғи
ресурстарды пайдалану құқығын алуды, экспорттық мүмкіндіктері болуын талап
етеді. ... ... олар ... жеңілдікті қаржыландыруды, транспортқа
электр қуатына, байланысқа тарифтерді төмендетуді сұрайды. Бұл ... ... ... ... және ... мүдделер шиеленісін
болдырмау, яғни икемді мемлекеттік саясат ... ... ... ... ... ... жағдайда аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің рөлі
аса құнды болатындығына ешқандай күмән келтіруге болмайды.
Аумақтардың экономикалық дамуын реттеудің ... ... ... қажеттілігі дер кезінде ұғынылып, тиісті ... ... ... ... ... ... алдында келесідей міндеттер тұрады:
- аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуы бағдарламасын талдап
жасап, жүзеге асыру;
- бағдарламалар мен ... ... үшін ... ... ... ... және ... саясаттың негізгі бағыттарын талдап
жасап, қолданысқа енгізу;
- аймақ халқының әл-ауқатын жақсарту ... ... ... ... ... ұтымды және пропорционалды орналастыруды
қамтамасыз ету.
Орталық пен ... ... ... мемлекеттік реттеу әсіресе
экономикалық реформалар жүргізу кезінде ерекше маңызға ие болады.
Демократиялық реформалардың ... ... ... пен ... ... қатынастарды реттеудің қажетті деңгейде болмауы және
аймақтар жағдайларының теңдестірілмеуі себебінен ... ... жол ... ... билік және атқарушы органдар экономикалық
реформаларды тереңдетуде орталық пен ... ... ... ... бағыттарын зерделеп, анықтаған болатын.
Ең бастысы, аймақтық және республикалық билік органдары арасындағы
өкілеттіктердің айқын шектерін ... ... пен ... ... ата Заңы – Қазақстан Республикасының Конституциясы бар.
Кез ... ... ... ... мен ... ... әлеуметтік, экономикалық мәселелер Конституция аясында шешіліп,
қажетті нормативтік-құқықтық актілер ... ... ... Шешімін күткен мәселелерді жүзеге асыру механизмі неғұрлым
нақты болса, соғұрлым оның ... де арта ... ... ... ... ... ... шаралары
Мемлекеттік реттеуді жетілдіру шаралары ең алдымен ... ... ... деңгейін жоғарылатуға
бағытталуы тиіс. Бұл үшін ... ... ... ... арттыру мақсатында экономикалық ... ... ... ... бір ... ... ... деңгейге беру қажет. Осы мақсатта аумақтардың ... ... ... тыс ... ... арттыру керек. Орталық пен
аймақтардың өкілеттігін бөлу кезінде жергілікті биліктің атқару механизмін
түбегейлі ... ... ... ... ... ... асыру,
республикалық және аймақтық ... заң ... және ... ... нақты белгілеу мәселелері ойдағыдай орындалуы тиіс.
Қазақстан Республикасы аймақтарының дамуындағы ... ... ... олардың ерекшеліктері мен ортақ белгілерін
есептей келе типологизациялық ... ... ... талап етеді.
Айталық, Қазақстанның ... ... ... ... 2001 ... ҚР аймақтық саясатының Тұжырымдамасына сәйкес, жиынтық ... және жан ... ... ... ... 6 ... ... Олар:
дамыған қаржы секторы және ғылыми-техникалық әлеуеті жоғары ... ... ... құрайтын бірінші топ. Екінші топқа көмірсутек, минералды
ресурстарға бай Маңғыстау және ... ... ... ... ... ... ... облыстары сияқты өнеркәсібі дамыған,
минералды ... бай ... ... ... табиғи ресурстары мол,
сондай-ақ ауыл шаруашылығы алқаптары кең ... ... ... ... ... ... ... машина жасау саласы дамыған, ауыл
шаруашылығы ... бар ... ... және ... ... және ... топқа негізінен аграрлық өңірлер Алматы, Ақмола,
Қызылорда облыстары жатады.
Аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің бірінші құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... ... формасы ағымдағы теңгерімді
(балансты) экономиканы тұрақтандыру, өндіріс ... ... ... ... ... проблемаларды шешуге бағытталады.
Аймақтық дамуды реттеуде орта мерзімді және ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... бағдарламалар маңызды рөл атқарады.
Бағдарламалар бюджеттік мазмұнда болуы ... яғни олар ... ... ... ... ... ... бағдарламаның
атқарылуы күмәнді болмақ.
Аймақтық бағдарламаларды мемлекеттік басқарудың негізгі ауыртпашылығы
атқарушы билікке түскенімен, реттеуші функциялардың бір бөлігі бағдарламаны
тікелей ... ... ... Бұл үшін ... ... аралас
мемлекеттік, жекеше, арнайы, тәуелсіз компаниялар мен ... ... ... ... ... екінші негізгі құрамдас бөлігі
экономикалық реттеу болып ... ... ... ... ... ... ... және өңірлік дамуды қамтуы тиіс. Экономикалық
реттегіштер төрт ... ... ... қажет.
Бірінші принцип бойынша реттеуші жүйе шаруашылық қызметтің барлық
субъектілеріне түгелдей таратылуы тиіс, маңызды ... ... ... ... ... олар өз кезегінде басқаларына ықпал етуі қажет.
Екінші принцип экономикалық реттегіштер жүйесінің ынталандырушы сипатта
болуын қарастырады.
Үшінші ... мәні ... ... ... ... ... ... әсіресе дотациялар мен жеңілдіктерге қатысты, қатаң шектерде
болуында жатыр.
Төртінші принцип бойынша аймақтық дамуды мемлекеттік реттеуде аумақтық
ерекшеліктер ... ... ... дамуды мемлекеттік реттеуді жетілдіру үшін біртұтас басқару
жүйесі қалыптастырылуы қажет. Бұл үшін жалпыға бірдей нормативтік-құқықтық
жүйе ... онда бір ... ... ... мен ... ... ескерілетін болса, ... ... ... ... ... алынуы тиіс.
Мемлекеттік және өңірлік деңгейдегі көптеген бағдарламалар қажетті
дәрежеде жүзеге аспай жататын жағдайлар да ... ... ... ... көптеп келтіруге болады.
Негізгі себептеріне келетін болсақ, бағдарламалардың атқарылуы барысына
теріс әсері бар факторлар ... ... ... мақсатты мемлекеттік және өңірлік бағдарламаларды тәжірибеден
өткен таңдау жүйесінің болмауы;
- салалық мемлекеттік бағдарламаларда өңірлік ... ... ... ... және ... ... ... асырудың
жетілдірілген механизмдерінің болмауы;
- бағдарламалардың атқарылуын жеткіліксіз бақылау мәселелері және
т.с.с.
Аймақтық ... ... ... ... үшін ... гөрі экономикалық реттегіштердің маңызы арта түспек. Олардың
сипаты ... емес ... ... ... ... ... қажетсінетін аймақтарды таңдап алуда өңірдегі дағдарыстық
құбылыстардың масштабын ... жөн. ... ... ... ... үшін ... ... аудандардың шекараларын
белгілеп, дағдарыстың мән-мағынасын сараптау арқылы бірінші ... осы ... ... ... арта ... Аймақтарды
аудандарға бөліп қарастыру өңірлік дамуды реттеудің маңызды формасы болып
табылады.
Аймақтың дамуды ... ... ... ... қалыптастыру
өңірлік экономика мен басқару проблемаларына терең ... ... ... ғана ... болары даусыз.
Ізденіс сұрақтары
1. Өндіргіш күштерді тиімді орналастырудың мәні мен мақсаты.
2. Аймақтық даму заңдылықтары
3. Аймақаралық еңбек ... ... ... Аймақтық дамуды мемлекеттік реттеудің әдіснамалық (методологиялық)
негіздері
5. Шаруашылықты аумақтық ұйымдастыру түсінігі, мақсаттары
6. Аймақтық дамуды әкімшілік және ... ... ... ... қызметінің принциптері
8. Мемлекеттік және аймақтық деңгейлердегі бағдарламалардың атқарылу
тиімділігі.
Х-тарау.
Әлеуметтік үдерістер мен әлеуметтік сфераны ... ... ... ... ... ... ... басқару мен реттеудің қазақстандық үлгісі
әлеуметтік бағдарланған, өйткені мемлекеттің экономиканы ... ... алып ... ... ... әлеуметтік аспектілердің айқын
көріністерін тапқан болар едік. Мемлекеттік реттеумен ... ... ... ... терең байланыстар мемлекеттің ... ... ... және функцияларынан туындайды. Мемлекеттік
саясаттың негізгі мақсаты халықтың әл-ауқатын ... ету, ... ... ... жоғарылату, қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру ... ... ... әрине басқару мен реттеудің анықтаушы қағидасы
болып қала ... ... ... ... ... саясат жүргізуі тиіс
және экономиканы әлеуметтік мәселелерді шешуге тұрақты түрде бағдарлануы
қажет.
Заманауи ... ... мен ... ... ... ... ... рыноктық шаруашылық» деген түсініктер
қалыптасып үлгерді.
Ғылыми айналымға соғыстан кейінгі Германия экономикасының ... ... ... ... ... ... для всех)
кітабында көрсеткен бұл категориялар дербес ... ... ... мемлекеттік басқарудың мақсатты бағдары бойынша халықтың ... ... өмір сүру ... ... ... ... сипаттайды.
Қазіргі мемлекеттердің ешқайсысы да халықтың өмір сүру ... ... ... ... туралы толық жауапкершілікті өз
мойнына алмайды, ол міндетті де ... ... ... ... ... игіліктер және тауарлар мен қызметтер үшін толық жауапкершілікті
болатын патерналистік концепцияның (әкелік ... ... ... және ешқандай экономикада жүзеге аспайды. Ал, рыноктық ... ... ... де ... ... ... мен қажеттіліктер ... ... үй ... ... ... ... ұйымдардың, жергілікті
билік органдарының, қоғамдық демеуші ... және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік үдерістерге әлеуметтік ... ... ... ... ... ... туындайтын жалпы әлеуметтік саясат жүргізуді өзінің ресурстық
мүмкіндіктеріне сәйкестендіреді. Мемлекеттің әлеуметтік экономикаға ... ... ... ... ... ... және
ағымдағы экономикалық жағдайына байланысты.
Айта кететін бір жәйт, әлеуметтік үдерістерге мемлекеттің әсері тек
қана халықтың аз ... ... ... ... әлеуметтік сфера мен
әлеуметтік бағдарламаларды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ел ... заңдардың кепілдігіне сәйкес азаматтардың әлеуметтік құқықтары
мен ... ... ... ... ... ... ... асыруға мемлекеттің қатысуы
қажеттілігі мемлекеттің әлеуметтік ... ... ғана ... ... ... ... сауда объектілері сияқты табыс, пайда
түріндегі экономикалық ... ... ... тіреледі. Сондықтан
әлеуметтік объектілерді коммерциализациялау кәсіпкерлік қызмет аясынан тыс
қалады, ... ... ... ... ... ... ... түсіп жататын кездері де аз емес.
Қазіргі қазақстандық тәжірибеде әлеуметтік ... ... мен ... ... табиғатына сай пайдаланбау
немесе әлеуметтік өнімге қатардағы тұтынушылардың қолы жете ... ... ... ... ... ... жиі ... ерекшеліктерге байланысты мемлекет бір жағынан әлеуметтік
объектілерді ... тиіс және ... ... ... ... ... есебінен әлеуметтік объектілерді тікелей немесе жанама түрде
қаржыландырудың едәуір бөлігін өзіне ... ... ... ... ... ... орнығып мемлекет
экономиканы «жоғарыдан төмен, төменнен жоғары» басқарудан қол үзген соң,
бағалардың көбісі «өз ... ... ... әлеуметтік функциялары
әлсіреді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... арнайы шаралар жүйесін ... тиіс ... ... ... әлсіз, халықтың кедей топтарын мемлекеттік қолдау;
- жұмыссыздық бойынша жәрдемақы жүйесін енгізу;
- міндетті медициналық сақтандыру жүйесін ... ... ... ... ... ... ... денсаулық
сақтау, спорт т.с.с.) салықтық жеңілдіктер мен артықшылықтар
(преференциялар) беру;
- тұрғын ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдау;
- әлеуметтік бағдарланған мақсатты жобаларды жүзеге асыру;
- әлеуметтік сақтандыру және зейнетақымен ... ету ... құру және ... ... мен ... сфераларын мемлекеттік реттеу
жүйесін жаңғырту бойынша жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда үздік-создық жүргізілуде. Қоғамның
мемлекетке жүктейтін әлеуметтік тапсырыстары мен оларды ... ... ... ... арасында алшақтықтар байқалады.
Жаппай мемлекеттік билеп-төстеудің нәтижесі ретіндегі әлеуметтік
психология ... ... ... ... жетістікті
азаматтардың өзін-өзі ұйымдастырушылық формаларының іс жүзінде болмауы әлі
де болса барлық ірі әлеуметтік проблемаларды ... ... ... және ол ... ... деген масылдық көзқарастан арылта қойған жоқ.
Екінші ... ... ... ... әлеуметтік бағдарланған
Қазақстан экономиканы басқару, реттеу үдерістеріне қанық әлеуметтік рең
(түр, сипат, мазмұн ... ... ... ... үміт те жоқ емес. ... ... ... ... ... ... ... артықшылықтар беретінін де естен шығармаған мақұл.
§2 Мемлекеттің халықты әлеуметтік қолдауы және ... ... ... ... ... бірі – ол
халықты (жұртшылықты) ... ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік саясатының бірінші кезектегі ... ... ... ... ... кемшін, әлеуметтік жағынан
әлжуаз тұрғындардың проблемаларын шешуде болса керек. Әлеуметтік реттеудің
басты ... ... ... ... ... ... кедейшілік
пен әлеуметтік теңсіздіктің алдын алу.
Елдің экономикалық жағдайы ауырлаған сайын халықты әлеуметтік қорғауға
үндеулер көбейе түседі. Өндіріс өспей, ішкі ... өнім ... ... ... қиындай түскенде халықты әлеуметтік қорғауға қосымша
қаражат бөлу қиын, тіпті мүмкін болмай ... ... ... мен ... ... ... қажетті өнімдерді импорт бойынша сатып ... ... ... ... ... өмір сүрудің, игіліктер мен қызмет
көрсетулерді тұтынудың күтілген деңгейін қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... толықтай әлеуметтік
қорғаудың өзі де мүмкін емес.
Сондықтан үкімет те ... та ... ... ... мемлекеттік
әлеуметтік қорғау мүмкін болмайтындығына түсіністікпен қарауы тиіс. Мұндағы
дұрысы мен шынайысы халықтың ең мұқтаж топтарын ... ... ... ... ... аталмыш категорияларын әлеуметтік әлжуаз топтар
деп атайды. Әлеуметтік әлжуаздар тобына, ең алдымен дербес, өз күшімен ... ... алу ... жоқ ... шектеулілерді, өмір сүрудің
қажетті шарттарын жүзеге асыра алмайтындарды қосады.
Сөздің кең мағынасында әлеуметтік әлжуаз адамдарға ... ... ... ... ... қолдау әртүрлі формада көрініс табады: ақшалай көмек,
материалдық игіліктер, тегін тамақ, түнейтін ... ... беру ... құқықтық, психологиялық жәрдем ретінде жебеуші, ... ... ... ... ... ... кімге, қандай түрде және формада, қаншалықты көлемде
көрсету мәселесі әлеуметтік экономиканың ең ... ... ... ... ... экономистер мен әлеуметтанушылардың
(социологтардың) пікірінше: «Кімде кімнің ... ... ... соған көмектесу қажет».
Рыноктық қатынастар қалыптасуы кезеңінде халықты бағалардың өсуі
(инфляция) мен ... ... ... ... ... болады.
Тауарлар мен қызмет көрсетулер бағасының өсуі тұтынуды апатты жағдайға
дейін төмендетпеуі үшін ішінара ... ... ... ... жалақы, зейнетақы, шәкіртақы, табыстардың басқа да түрлері ... ... ... ... ... ... еңбек жарамдылығына байланысты заңнама
негізінде ұзақ мерзімді немесе тұрақты түрде көмекке құқығы бар ... ... ... деп ... ... ... ... мемлекет қаржылық қолдау тағайындайды.
Әлеуметтік қамсыздандырудың көп тараған түріне мемлекеттік зейнетақымен
қамтамасыз ету ... ... ... азаматтар мемлекеттік емес зейнетақы
қорлары арқылы жеке-дара әлеуметтік сақтандыру ... ... да, ... ... ... ... жеңілдейді.
Мемлекеттік және жергілікті бюджет қаражатынан ... ... ... ... ... жәрдемақылар мен төлемдер беріледі.
Олар тұрақты, ұзақ мерзімді және ... ... бір ... ... ... ... ... балаларды, ауру адамдарды, қарттарды,
жұмыссыздарды қолдау үшін ... ... ... түрі – ... ... ... көмек
белгілі дәрежеде тегін көрсетіледі. Дегенмен, тіпті бай ... ... ... шығындарды мемлекеттік бюджеттің иығына артып қоймайды,
медициналық қызмет көрсетулер мен дәрі-дәрмектердің бір бөлігі ... ... ... ... ... өтуіне байланысты тұрғындар мен
кәсіпорындардың ақшалай қаражаттарының бір бөлігі ақылы және сақтандыру
медицинасы формасында денсаулық ... ... ... ... ... ... ... бұл түрі әзірше
Қазақстанда тұралап қалды) кәсіпорындар мен ... ... ... да төлемдерінен сақтандыру қорын қалыптастыру жолымен міндетті
медициналық сақтандыруды қарастырады.
Мемлекет жұмыссыздарға ... ... ... ... Ең ... ол ... ... мемлекеттік жәрдемақы түрінде ... ... ... ... үшін ... ... ... айларда соңғы
жалақысы көлеміне жақын сомада төленеді. Кейінгі айларда жәрдемақы ... ... ... ... босап қалған уақыттан соңғы жарты
жыл ішінде төленеді.
Қазақстанда мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... әлеуметтік саясаттың бір бағыты
ретінде әлеуметтік реабилитация ... ... ... ... ... ... қайтарып алу дегенді ... ... ең ... ... ... әділеттілікті қалпына
келтіру. Сондықтан мемлекет кінәсіз зардап шеккендерге қамқорлық көрсетеді.
Әсіресе, ... ... ... ... ... ... түскен
адамдар алдындағы әлеуметтік жауапкершілігі зор болуы тиіс.
Мемлекеттік ... ... ... үдерістерді реттеу
объектілерінің бірі – табиғатты, қоршаған ортаны қорғау болып табылады.
Экономикалық ... мен ... адам ... оның бейнесі
және деңгейімен тығыз байланыстыра зерттейтін ...... ... ... мәселелер де бар. Экология мен ... ... ... ... даусыз ақиқат. Сондықтан, табиғат пен адам
арасында ... ... ... ... өзекті әлеуметтік мәселе болып
табылады.
Экологияның маңыздылығын қоршаған ортаны сақтау және қалпына келтіруге
бөлінетін мемлекеттік бюджет ... арта ... ... болады.
Сонымен бірге бұл қаражаттар өндірістің экожүйеге бүлдіргіш әрекетін
тоқтатуға кемшін ... ... ... ... бірқатар аймақтарында
экологиялық жағдай нашарлай түсуде.
Жоғарыда айтылғандар әлеуметтік экономиканың арнайы ... ... ... Ал, ... ... ... ... әлеуметтік
бағдарланған рыноктық экономиканы мемлекеттік реттеудің зерттеу, оқыту
пәнінің еншісінде екендігі даусыз.
§3 Әлеуметтік реттеудің ... ... ... ... мен ... мемлекеттік реттеу формалар мен
әдістердің, институттар мен құралдардың кең көлемді ... ... ... ... реттеу саласына, оның субъектілері ... ... ... мен үдерістерді мемлекеттік реттеудің әмбебап
құралына ҚР ... ... ... ... Кодексі, Бюджет
Кодексі, әлеуметтік сфера салалары ... ... ... ... ... ... үдерістерді құқықтық реттеу ... ... ... түріндегі нормативтік-құқықтық актілер арқылы
жүзеге асады. Бұл актілерде әлеуметтік жағдайға мемлекеттің әсер ... ... ... ... қызметін реттеу, әлеуметтік
жәрдем мен қолдау шаралары көрсетіледі.
Әлеуметтік объектілер мен үдерістерді мемлекеттік реттеудің ... мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың бастапқы пункті
болып табылады және өзінің көрінісін ұзақ, орта және ... ... ... ... ... мен орнықтырудан табады. Мұның өзі
сапалық түрде немесе сандық өлшемдегі көрсеткіштер формасында орын алады.
Стратегиялық ... ... ... ... биліктің
жоғары органдары әлеуметтік дамудың ұзақ мерзімді концепциясын талдап
жасауда ... ... ... ... принциптері
мемлекеттік әлеуметтік доктринаға негізделеді.
Әзірге, Қазақстанда ... ... ие ... ... ... ... ... қабылданған жоқ.
Мәселе мемлекеттік бағдар рыноктық экономиканың шведтік моделі деп
аталатын, ... ... ... ... ... ең ... сипатталатын моделге бағыт ұстай ма, жоқ, әлде «мемлекеттік әл-
ауқаттылық» дейтін қол жетімді ұлттық ... ... ... ... ма, ... мемлекеттік әлеуметтік кепілдіктермен
сипатталатын американдық экономика моделіне бет түзей ме ол жағы ... ... ... жиі ... ... әлеуметтік экономиканың
қазақстандық үлгісі айқындалып, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мақсаттар табыс пен
тұтынудың әлеуметтік нормативтеріне сүйенеді. Оларға, еңбекақы, ... ... ... мүшелерінің жан басына шаққандағы табысы,
күнкөріс минимумы, игіліктердің негізгі түрлерін ... ... ... қамтамасыздандырылу сияқты көрсеткіштер жатады.
Қысқа мерзімді әлеуметтік мақсаттар мемлекет кепілдендірген жақын уақыт
кезеңіндегі әлеуметтік ілгерілеудің деңгейін ... ... даму ... бойынша әлеуметтік дамудың ... ... ... ... ... ... ... халықтың жан басына
шаққандағы табысымен өлшенетін өмір сүру деңгейі;
- өмір сүрудің орташа ұзақтығы;
- халықтың білімділік деңгейі.
Мемлекеттік ... ... ... ... және келешек
перспективада елдің және аймақтардың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік
мемлекеттік болжамдар демографиялық ситуацияны, бала тууды, өлім деңгейін,
халық санын, тұрғындардың ... ... ... және ... құрамын, миграцияны, жұмыспен қамтуды, табыс, баға, инфляция
деңгейін, ... ... ... көрсету түрлерін тұтынуды алдын ала
қарастыруды көздейді. Мемлекттік ... ... бір ... ... болжау жалпы экономикалық болжаумен тығыз бірлікте жүргізілуі
тиіс.
Әлеуметтік болжау жақын және ... ... ... даму жоспарлары мен бағдарламаларын ғылыми негіздеудің ... ... ... ... ... ... сфераның базалық салаларын
қамтиды. Оларға мәдениет, білім беру, денсаулық ... дене ... және ... ... ... ал ... бойынша
аймақтарды әлеуметтік дамыту жатады.
Рыноктық экономика жағдайында мемлекеттік әлеуметтік жоспарлау мемлекет
бөлетін әлеуметтік игіліктер мен қызмет көрсетулердің деңгейлері, көлемдері
түріндегі ... ... ... ... мен қабылдауға бағдарланады.
Мемлекет еңбекақының, зейнетақының, жәрдемақының ... ... ... ... деңгейіне қатысты орнықтырып,
жоспарлы көрсеткіштерді заңдар, жарлықтар, ... ... ... Мемлекеттік әлеуметтік жоспарлау, сондай-ақ әлеуметтік сфера
салаларын ... ... ... осы ... ... ... сәйкестендіре орнықтырады.
Мемлекеттік әлеуметтік жоспар құрамында оның магистралды (негізгі)
тармағы мемлекеттік әлеуметтік ... ... орын ... ... бұл ... мемлекеттік реттеу формасы мемлекеттік ... ... ... ... қамтиды және бір-екі жылдан он-он
бес жылға дейін созылады.
Мемлекеттік әлеуметтік ... ... ... пен ... мен ... ... ... жалпымемлекеттік, салалық
және аймақтық көлемде біртұтас ірі әлеуметтік проблемаларды ... ... ... ... табылады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің кез келген саласы сияқты мемлекеттік
әлеуметтік реттеуде ұйымдастыру, ынталандыру, жедел реттеу, есеп, бақылау
сияқты функцияларға ... ... ... ... ... ... ... формасы, әдістері бойынша экономиканың басқа салаларын
мемлекеттік ... ... ... айырмашылығы жоқ.
Сонымен бірге мемлекеттік әлеуметтік ... ... ... (бюрократизм) көріністеріне, ... ... өте ... баса айту ... ... ... ... мемлекеттік әлеуметтік реттеуде жіберілген олқылықтар мен
нормадан ауытқулар адамдарға, азаматтарға теріс әсер ... ... ... мен ... ... ... ... Еңбек және жұмыспен қамтуды мемлекеттік реттеу
Экономикалық үдерістер жүйесін мемлекеттік реттеуде өзінің маңыздылығы
бойынша ... ... ... орны ... ... табылады. Еңбек
өндірістің анықтаушы факторы болғандықтан мемлекет оның ... ... ... ... көрсеткіштер өндірілген жалпы
ішкі өнім шамасына тікелей әсер ... ... ... ... қамтамасыз
етуге мүдделі және жұмыссыздықты жоюға ынталы. Сондықтан, мемлекет еңбек
рыногын реттеуі жұмысшы күшіне сұраныс пен ... әсер ... ... ... көз ... ... ... үдерістері мен жұмыспен қамтуды мемлекеттік реттеу еңбекке, еңбек
рыногына, еңбекақыға, еңбек қатынастарына олардың нәтижелілігін ... ... ... еңбекке қажеттілікті қанағаттандыру, жұмыссыздықты
шектеп, жұмыссыздарды әлеуметтік қолдау мақсатында ... мен ... ... ... қолдану болып табылады. Мемлекеттің еңбек пен
жұмыспен ... ... ... мен ... ... ... және
әлеуметтік-экономикалық сипатына, рыноктық қатынастардың жағдайы мен
дамуына, олардың еңбекке әсеріне тәуелді.
Еңбектің ... оның ... ... рөлі ... (универсалды) сипатта
болғанымен, рыноктық экономикаға өту кезінде еңбек қатынастары, еңбекті
басқару, еңбекті пайдалану түбегейлі өзгерістерге ұшырайды. Егер ... ... ... ... ... ... ... түрде әсер
етпеген болса, онда рыноктық экономика өзінің негізгі ... ... ... ... экономикада марксизмді догматтық (сірескен) ... ... ... құн ... ... ... бағытталған жағдайда ғана еңбек болатынын дәлелдеп бақты. Содан,
өндірістік емес ... ... ... ... ... рыноктық экономиканың кеңістік экономикадан түбегейлі
айырмашылығы ... кез ... ... ... ... ... ... қоғам еңбек деп танитын іс-әрекет ... ... ... ... ... ... күшін тауар ретінде
сату-сатып алу актісі арқылы ... ... анық ... ... ... ... ... жұмсалған күш-қайраттың ақшалай төлемін алуға
мүдделілік болып табылады.
Рыноктық экономиканың басты ерекшелігінің бірі еркін еңбек ... ... ... ... ... ... еңбекке мемлекеттік
мәжбүрлеу, жұмысшы күшін белгілі бір орында, белгілі бір сипатта қолдануға
мемлекеттік күштеу әрекеттерінің жоқ ... ... ... ... бұл рыноктық экономикада еңбек әлеуетін ұдайы өндіру мен еңбек
ресурстары қозғалысы ... ... ... жоқ ... ... ... ... туралы заңнамамен қатар еңбек
үдерістерін өзін-өзі ... ... ... етеді.
Жұмыспен қамтудың заманауи концепциясы келесі факторлардан құралады,
олар: қамтылу еркіндігі, еңбек рыногының икемділігі және ... ... ... «табиғи» жұмыссыздықтың болуы, әлеуметтік
әріптестіктің ... ... ... ... ... ... ... және жанама әдістерді пайдалану арқылы
реттейді, ... ... ... ... ... әдістер бар. Еңбек рыногын мемлекеттік реттеудің ең маңызды
принциптері:
- әлеуметтік еңбек ... ... ... ... мен ... артуына сәйкестігі;
- технологиялық, ақпараттық жүйелер прогресі ... ... ... ... сипаттарының өзгеруі;
- жұмыскерлердің ең әлжуаз, бәсекеге қабілеті әлсіз категорияларын
әлеуметтік қорғау;
- еңбек пен жұмыспен қамтудың орталықтандырылған салалық ... ... ... ... ... ашу ... ... рыногын реттеу арқылы экономикалық, әлеуметтік және саяси
тұрақтылықты қамтамасыз ету.
Еңбек рыногы рыноктық экономикадағы ең күрделі ... бірі ... ... ... ... ... ... мен өндіріс құрал-
жабдықтарын иемденушілер арасында ... ... ... ... тартуға
байланысты туындайтын әлеуметтік-экономикалық қатынастар жүйесі ... ... Бұл ... ... ... ... орындарын ұсынуы мен
жұмыс күшін меншіктеушілердің жұмыс орындарына сұрануын бір ... ... ... ... ... ... ... Өндіргіш, шығармашылық еңбекке қабілеттілік құқықтарын
азаматтардың ерікті пайдалануы.
2. ... ... ... жүзеге асыруға мемлекеттің
жауапкершілігі және қолдауы.
Экономикада еңбек секторын қалыптастырудың рыноктық ... ... ... ... сәйкесті байланыста болады. Адамдардың
жеке қалауымен қатар, ... ... ... ... ... шарттылықтарда орын алады. Қоғамдық қажеттіліктерді, шынайы
мүмкіндіктерді өндірістің ... ... ... бір жұмыс күшіне
деген сұранысты ескерусіз болмайды. Қызметкердің сұранысы мен оның ... ... ... ... да ... ... ... талаптары ең демократиялық деген елдерде де
қанағаттандырылмайды және рыноктық ... бұл ... ... ... ол ма, ... ... ... төмен адамдар табысты еңбек
объектілеріне ... ... бұл ... ... ... ... ... бойынша қамқорлығына күмән келтірмейді.
Қазақстанда әлеуметтік еңбек қатынастарының жаңа ... ... ... ... ... ... пен ұсыныстың
тербелісі мемлекетті еңбек рыногында белсенді саясат жүргізуге ... ... ... ... ... жұмыссыздарды жұмыспен
қамтамасыздандыру болып табылады. Бұл мақсатты жүзеге асыру келесі кешенді
шараларды ... ... және ... ... ... ... ... (соңғыларының қызметі лицензиялау
негізінде мемлекеттің ... мен ... ... ... ... және ... ... жүйесін дамыту; мұның өзі
жұмыс ... ... ... және қайта даярлау
бағдарламаларына қатысуын ынталандыру арқылы мысалы салықтық
жеңілдіктер беру, ... ... мен ... орындарына
бөлетін қаржылық ресуростарын квоталау т.с.с. шаралар
негізінде;
3) қала ... мен ... ... ... ... ... қарау сияқты қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру;
4) кредиттер мен субсидиялар беру арқылы өзін-өзі қамту ... ... жаңа ... ... ... беру, кәсіпкерлерге кеңес беру және оқыту;
5) халықтың әлеуметтік жағынан қорғалмаған топтарына (әйелдер,
жастар, мүгедектер, қарттар, ұзақ ... ... ... оқуға жолдама беру, жұмыс орындарын мақсатты квоталау
және бекіту (бронирование), жалдау және босату кезінде қосымша
кепілдіктер бөлу ... ... ... ... ... жұмыссыздардың жұмыс іздеуге
белсенділігі артып қана қоймайды, сонымен бірге жұмыс іздеуге байланысты
материалдық, жүйке-психологиялық ... ... ... ... ... еңбек тиімділігінің жоғарылауына және әлеуметтік кернеуді
азайтуға ... ... ... ... ... де ... тура келеді. Жұмысқа
жарамды халықты қоғамдық еңбекке максималды, толық тарту концепциясы
жұмыспен ұтымды ... ... ... орын береді. Ал, толық
қамтуға келетін ... оны ... «бас ... ... беру деп ... қол жетімділік деп қабылдау керек. Басқаша айтқанда, егер әрбір
үміткер төленетін жұмыс ... ... ... ... кәсіби мүмкіндіктеріне
сай қамтылуына алғышарттың болуын жұмыспен толық қамту деуге болады.
Жоғарыда айтылғандай рыноктық ... ... тән. Бұл ... ... шамасы шекті деңгей деп анықталған 10%-дан асып
кетсе, әдетте өте ауыр қабылданады. Мемлекет ... ... ... ... ... үшін ... күш ... алдына жұмыссыздықты толық жою туралы мәселе қою орынсыз.
Сондықтан жұмыссыздықты рыноктық реттегіш механизмінің ... ... ... ... ... ... ... Іс жүзінде
әңгіме жұмыссыздықты жоюдың мүмкін ... ... ... ... болса
керек. Егер бұл шаралар ... ... онда іске ... қолдау мен қорғау шаралары қосылуы тиіс.
Қорыта жинақтағанда еңбек және ... ... ... ... бағыттарда жүзеге асырылады:
- еңбекті еркін таңдау жүйесін қалыптастыру;
- еңбекақының минималды мөлшерін тағайындау және қамтамасыз ету;
- мемлекеттік жұмыспен қамту ... ... ... ... ... әлжуаз топтар үшін жұмыс орындарын ашуға көмектесу;
- жұмыссыздық бойынша мемлекеттік жәрдемақы төлеу;
- даярлау, қайта ... ... ... ісіне мемлекеттің
қатысуы және т.б.
Жоғарыда сипатталған функциялардан басқа ... ... ... ... ... мен жалдаушылар арасында ерекше
делдалдық функция да атқарады. Әлеуметтік әріптестік – бұл ортақ ... ... және ... ... ... ... ... принциптеріне негізделген, жұмыс ... ... ... ... формасы.
Әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу тәсілі және механизмі ретіндегі
әлеуметтік әріптестікті жүзеге асырудың нақты формасы ұжымдық ... ... ... ... Бұл ... еңбекақы мөлшері және төлеу
тәсілдері, жалақыны реттеу, жұмыс күні мен ... ... ... және оны ... ... пен ... міндеттері
көрсетіледі.
Әлеуметтік әріптестік жүйесіндегі мемлекеттің рөлі ұжымдық келісімдерге
қол қою ережелерін ... ... ... ... қадағалау болып табылады.
Мемлекеттік билік органдары келіссөздер үдерісінде туындайтын ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде жұмысшылардың мүддесін ... ... ... толтырады.
Ізденіс сұрақтары.
1. Мемлекеттің әлеуметтік үдерістерге қатысу қажеттілігі.
2. Патериалистік концепциясы және рынок талаптары
3. Халықты әлеуметтік қорғау және қолдау міндеттері.
4. Табыстарды индексациялаудың ... ... ... ... ... ... әлеуметтік реттеудің әдістері мен құралдары.
7. Еңбек және жұмыспен қамтуды мемлекеттік реттеу.
8. Еңбек рыногын ... ... ... Әлеуметтік әріптестік жүйесіндегі мемлекеттің рөлі
ХІ-тарау. Экономиканы бюджеттік реттеу
§1 Мемлекеттік бюджеттің мәні, түсінігі, қызметі
Экономикаға ... әсер ... ... ... ... ... ерекше атау қажет. Мемлекеттік бюджет жүйесі экономиканы
мемлекеттік реттеудің дербес институты болып ... ... – бұл ... бір ... ... кірістері мен
шығыстары көрсетіліп, заңнамалық түрде бекітілетін негізгі қаржылық құжаты.
Бюджет терминін «ақшалы қалта», ақшаны салатын, ... ... ... ... ... ішкі мәніне үңілсек, онда бұл түсініктің күрделі,
көпқырлы екендігіне көз жеткізуге болады. Бір жағынан бұл мемлекет ... ... ... ... кез ... ... ... қолында бар
қаржылық ресурстардың жиынтығы. Екінші жағынан бюджет – бұл экономикалық
субъектінің ... мен ... ... оның ... балансы, тепе-теңдігі. Үшінші жағынан бюджет ақша қаражатын
иемденушінің қаржылық әрекеті мен саясатын ... оның ... ... ... ... ресурстарды бөлу және жұмсау іскерлігін
көрсетеді.
Мемлекеттік бюджет бір жыл ішіндегі немесе басқа бюджеттік ... және ... ... ақша қаражатын жинақтауды ғана
білдірмейді, сонымен бірге ол қаржы ... мен ақша ... ... ... ... ... әсер ... Инфляция,
мемлекеттік қарыз, әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... мен ... ... байланысты және оған тәуелді.
Мемлекеттік реттеу формасы ретінде бюджеттеуге мыналар кіреді:
- мемлекеттің ақшалай кірісінің көлемдері мен ... ... ... ... ... айқындау;
- құрылымы мен көлемін қалыптастыру және бюджеттік кезең ішіндегі
мемлекеттік шығындардың бағытын анықтау;
- бюджеттік кезең ішіндегі ... ... ... мен
шығыстарының белгілі бір деңгейдегі теңдестірілуіне қол жеткізу;
- мемлекеттің ақшалай қаражатын жұмсаудың басым бағыттарын көрсету
және оларды кепілдендіру ... ... ... ... ... ... және ... саясаттың
негізгі бағыттарымен үйлестіру;
- мемлекеттік резервтер жасау, ішкі және сыртқы мемлекеттік
қарыздарды реттеу.
Сонымен, формальды ... ... ... ... ... ... ... іс жүзінде экономиканы мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... ... ... ... тәуелді және ешқандай маңызды дербестігі жоқ болатын. Бұл
тәжірибе жоспарлы ... ... рөл ... ... ... фактор екінші рөлдерде қалған уақыттарға тән еді.
Рыноктық экономикасы бар елдерде мемлекеттік бюджетті қалыптастыруға,
бекітуге, атқаруға үлкен мән ... ... ... ... ... ... анықтаушы формасы болып табылады. Ал, мұның
өзі рыноктық ... ... ... мемлекеттік
жоспарлауға орын жоқ ... ... ... ... экономикалы
елдерде бюджеттік-қаржылық жоспарлау, шаруашылықты дәстүрлі жоспарлы жүйе
бойынша жүргізетін ... ... ... жақсы жолға қойылған.
Дамыған елдерде мемлекеттік ... ... ... ... ... Парламенттер және олардың комиссиялары
бюджеттің әрбір бабына дейін тиянақты дәлдейді, ... мен ... ... ... ... ... мемлекеттің бюджеттік
реттеу функциясы жеткілікті дәрежеде және өсе түсу үрдісін байқатады.
Бюджеттің ... ... ... ... ... әсер ... және
солар арқылы тауарлар мен қызмет көрсетулер, ... ... ... ... ... ... ... бюджеттік жүйе деп аталады.
Қазақстан сияқты мемлекеттік құрылысы унитарлы елдерде мұндай жүйе, әдетте
екі деңгейлі бюджеттерден ... ... ... және жергілікті
бюджеттер.
Мемлекеттің бюджеттің құрылысы және қызметі ... ... ... ... жүйенің біртұтастығы принципі құқықтық негіздің
бірлігін, бюджеттік құжаттар мен жіктеулердің бір сипаттылығын,
барлық ... ... ... және ... ... ортақ ережесін, олардың қарама-қайшылықсыз екендігін
көрсетеді.
2. Бюджеттердің дербестігі принципі бюджетті жасау мен қолданудағы
заң шығарушы және ... ... ... ... ... ... ... кіріс, шығыстарын барлық түсім
көздерін және бюджеттен қаржыландырылатын шығындарды барлық
баптар бойынша толық ... ... ... ... ... ... бюджеттің кірістері мен шығыстарының
сәйкестігін қажетсінеді.
5. Жариялылық (ашықтық) принципі бюджетті ... және ... ... ақпарат құралдарында міндетті түрде
жариялауды ... ... ... ... және ... ... ... қаражаттардың нақты алушыларын және ... ... ... ... мемлекеттің қаржылық функцияларын жүзеге асырады.
Бюджеттік ... ... ... ... ... қаражаттар
жинақталады және олар мемлекеттік бюджеттік реттеудің жиынтық функциясын
құрайды.
Фискалдық функция мемлекеттік бюджеттің көмегімен ... ... ... ... ... шығындарды салықтық және басқа да
түсімдер есебінен ... ... ... бөлу функциясы мемлекетте шоғырланған ақшалай қаражаттарды
қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру, экономикалық саясатты ... мен ... ... ... ... көрінеді.
Бақылау функциясы қаржылық ресурстардың мемлекеттің қарамағына өтуін,
қаражаттарды бөлудегі пропорциялардың ... және ... ... ... ... ... экономиканың құрылымдық буындарында жүріп жатқан
экономикалық үдерістерді анықтай ... ... ... ... ... ... ... түсіп жатқанын көрсетеді.
Мемлекеттік бюджет қызметтері бюджеттік механизмді, яғни бюджеттік
саясаттың нақты ... ... оның ... және ... мәселелерді
шешудегі мақсаткерлігін айқындайды. Мемлекеттік бюджет ... бар ... ... ... ... реттейді. Реттеу формаларына өндірісті
субсидиялау және қаржыландыру, мемлекеттік инвестицияларды ... ... ... ... жатады.
§2 Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарын реттеу
Мемлекеттік бюджеттің кірістері мемлекеттің ... ... ... ... мен ... түріндегі заңды және жеке
тұлғалардан алынатын ... ... ... ... ... ... негізгі көзі ретінде
салықтарды пайдалану ... ... ... ... ... ... емес кірістері мемлекеттік мүлікті сатудан,
жекешелендіруден, жалға ... ... ... ... қызметтен, жиындар мен баждан, айыппұлдардан және басқа
да ақшалай алымдардан қалыптасады.
Бюджет кірістері өзіндік және реттеуші болып бөлінеді. Өзіндік ... ... ... ... ... ... түрінде тиісті бюджетке
тұрақты негізде бекітіледі. Реттеуші кірістер – бұл ... ... Олар ... ... бюджеттерге пайыздық төлемдер
нормативтері орнықтырылады.
Мемлекеттік бюджетті жұмсау ... ... ... және мемлекеттік функцияларды атқару мақсатындағы бөлу
үдерісінде жүзеге ... ... ... ... ... бюджет
шығыстары инновациялық және инвестициялық қамтамасыздандырылатын ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз
етуші ағымдағы шығыстардан тұрады.
Үкіметтің шығындарын жалпы алғанда тауарларды, қызмет ... ... ... мен ... ... ... ... болады.
Трансферттік төлемдер – бұл салық төлеушілерден алынған салықтық кірістерді
қайта бөлу жөніндегі төлемдер болып табылады. Олар ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сақтандыру бойынша
төлемдер формасында ... ... ... ... ... ... ресурстарды жеке тұтынудан
қоғамдық тұтынуға қарай қайта бөлетін болса, ... ... ... ... тұтынылатын тауарлар құрылымын өзгертіп қана ... ... ... жеке ... есебінен көбеюіне әсер етпейді. Атап
айтқанда, мемлекеттің экономикаға ... ... ... ... ... сатып алулар көлемінің өзгерістері
анағұрлым ... ... ... ... ... принциптер бойынша жіктеуге ... ... ... рөлі ... (материалдық өндіріс сферасына және
әлеуметтік қызметтер сферасына бағытталған шығындар) ... ... ауыл ... транспорт, байланыс, білім беру, денсаулық
сақтау т.б.) мақсатты белгісі бойынша (инвестициялар, дотациялар, жалақы,
зейнетақы т.б) ... ... ... ... қоғамдық белгілеріне
қарай бюджеттік ... ... ... қажеттіліктеріне, әлеуметтік-
мәдени шараларға, қорғанысқа, басқаруға бөлінеді.
Шаруашылыққа шығындардың жалпы сомасында бюджеттен едәуір көлемде ең
маңызды және ірі ... ... ... қаржыландырылады. Айталық, бюджет ... ... ... салаларын дамытуға бағдарланған маңызды әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... күйзелісті аймақтарды
қолдауғ, өндірістік және әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымға ... ... ... шараларды жүзеге асыруға ... ... ... ... ... беруді дамытуға, мәдениетті қолдауға,
халыққа медициналық көмек көрсетуді ... және ... ... ... қамсыздандыру деңгейін жоғарылатуға бағытталады.
Қорғанысқа арналған едәуір бюджеттік қаражатта негізгі үлес қару-жарақ
пен әскери техниканы сатып алуға, қарулы күштерді ... ... ... ... және ... жұмыстарға, әскери
құрылысқа тиеді.
Басқаруға шығындардың қажеттілігі ... ... ... ... ... ... оларды реттеу қызметін
қамтамасыз етуімен байланысты.
Рыноктық қатынастарға негізделген ... ... ... және ... ... ... төмен) мемлекеттік және
мемлекеттік емес ... ... ... қысқарту шаралары
қолданылады, кеңестік экономикада орын ... ... ... ... ... жасау) әдістерінен бас тартылады.
Бюджеттік ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламаларды,
мемлекеттің өзіндік шығындарын қаржыландыруға бағытталады.
Бюджетті қалыптастыру, оны ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Бүкіл ... ... ... ... және пайдалану туралы заңмен айқындалады. Бұл
үдерісте маңызды ... ... ... әртүрлі бюджеттер
арасында қайта бөлуді жүзеге асыратын бюджеттік реттеу алады.
Кезекті жылға бюджетті талдап жасауда ... ... ... ... қаржы ресурстарының жинақ балансы құрастырылады
және бюджеттік саясаттың негізгі ... ... Осы ... алдағы
жылдың бақылаушы көрсеткіш сандары есептеп шығарылады.
Бюджетті ... ... ... оған ... өзгертулер мен
толықтырулар енгізіледі. Бекітілген бюджетте ағымдағы ... мен ... ... ... шектері көрсетілуі тиіс. Мәселе мынада, егер
бюджет қаражаттарына ... ... ... ... ең алдымен
ағымдағы шығындар қамтамасыздандырылуы қажет, ал даму бюджеті бастапқыда
бекітілген сомамен ... ... Егер ... бюджет жобасымен
келіспеген болса, онда бұл бюджет жобасы Парламентке қайтарылады, ... оған ... оның ... ... вето ... ... ағымдағы жағдайы мен атқарылу барысын Парламент
жанындағы Есеп комитеті жүзеге асырады. Есеп ... өз ... де, ... ... де тәуелсіз.
Қаржылық органдар бюджеттің атқарылуын қадағалайды. Бюджет тапшылығы
шекті деңгейден ... ... және ... ... ... ... секвестрлеу (қысқарту) механизмі іске ... ... ... ... ... секвестрлеуге жатпайды. Олар: жалақыға,
зейнетақыға, шәкіртақыға, дәрі-дәрмекке, ... және т.б ... ... кезінде ел ішінде қаражатты жұмсаудың ... ... ... ... Төтенше шараларды енгізу үшін арнайы
заң қабылдау ... ... ... қызмет экономиканы реттеудің негізгі
буындарының бірі болып табылады. Ол мемлекеттің қаржылық саясатымен бірге
әлеуметтік-экономикалық ... да ... ... ... ... түседі. Қазіргі қаржылық дағдарыс жағдайының мемлекеттің
экономиканы реттеу базасын кеңейту мен жетілдіруді ... етуі ... ... керек.
§3 Бюджет тапшылығы және мемлекеттік қарызды реттеу
Қолда бар табыс қажетті шығындарды ... ... ... ... ... ... тапшылығы – бұл бюджеттің шығыс бөлігінің кіріс бөлігінен ... ... ... ... ... ... функцияларын қалыпты
атқаруға қаражат жетіспейді де ішкі және сыртқы қарыздарға ... ... ... өзі, ең ... ... жүйе ... ... ақша
айналымының орнықтылығына теріс әсер етіп, инфляцияның, ... ... ... ... ... міндетті түрде ел
экономикасында төтенше жағдайдың ... ... Оның ... ірі ... салымдарды жүзеге асыру негізінде ... ... ... ... ... қақтығыстар, стихиялық ... ... ала ... бірақ шығындарды қажетсінетін
жағдайларда туындауы ... ... ... ... тапшылықтан
емес, қайтарымы қиын, өсе түсу үдерісі бар тапшылықтан сақтану қажет.
Егер ... ... бар ... тапшылық туындаса және ол жалпы
ішкі өнім мөлшеріне қатысты үлес ... ... ... мұны ... тыс
оқиға ретінде қарастырудың қажеті жоқ. Бірақ, бюджет тапшылығы тереңдеп
экономикадағы ... ...... ... ... ... ... көрсететін болса, онда бұл құбылыстар мен
табыстар арасындағы ... ... ... үшін ... ... ... Әдетте, кірістер сомасының 10%-ына дейінгі бюджет тапшылығы
шыдауға болатын құбылыс ретінде саналса, 20%-дан астам тапшылық қауіпті ... ... ... ... өндіріс тиімділігінің
төмендігі, едәуір әлеуметтік ... ... ... ... ... ... шаруашылық байланыстары мен халықаралық
экономикалық интеграцияның осалдықтары жатады.
Қазақстан Республикасында орын алған өткен ... 90-шы ... ... ХХІ ... ... ... ... профицитке
(кірістің шығыстан артуы) ұласты.
Бюджеттік тапшылықты қысқарту үшін әртүрлі формадағы ішкі және сыртқы
мемлекеттік кредит пайдаланылады. Бірақ, ... ... ... ... ... оның ... ... қосымша ақша басып шығарудан басқа
кредиттеу ресурсы болмаса, онда ... ... ... ... ... ... ... қаражатын мемлекеттік
облигацияларға айырбастап алу (сатып алу) тұйықтыққа тіреуі мүмкін, ... өтеу және ... ... ... да едәуір тапшылықты
ұлғайта түседі де мемлекеттік борышты арттырады.
Мемлекеттік қарыз екі құрамдас бөліктен қалыптасады: қатері кемшін ... мен ... жүгі ауыр ... ... айырмашылығы сонда егер
біріншісін өтеу немесе ... ... ... ішкі ... ... ... атқарылуы сыртқы кредиторларға байланысты сыртқы қарыз
қиындықтар туғызады.
Мемлекеттік борыш экономиканың бір ... ... ... ауыртпалық болып табылады. Мемлекеттік борыштың өсуі экономикадағы
капитал ... ... ... ... иемденуші оны экономикаға
инвестициялаудың орнына мемлекеттік облигацияларды сатып алып мемлекетті
қаржыландырады. Сондықтан мемлекеттік борыштың болуы ... ... оның ... ... ... ... Жинақтардың кемуі
инвестициялардың кемуіне әкеледі де өндірістің көлемін қысқартады.
Бюджет тапшылығын еңсеру ең алдымен ... ... ... ... кәсіпорындар мен шаруашылық салаларының ... ... ... ... ... ... ... бюджеттік қаражаттарды инвестициялау
бағыттарын өзгерту арқылы, әртүрлі өндірушілердің шартты жағдайын ... ... ... мен ... ... арқылы қол
жеткізіледі. Шығындарды кемітудің маңызды жолдары артық әскери және ... ... ... тек аса ... ... мемлекеттік
бағдарламаларды ғана қаржыландыру, нақты қаржылық ... жоқ ... ... ... ... ... салу ... табылады.
Мемлекеттік және жергілікті бюджеттермен қатар ... ... ... ... да ... ... ... бірі –
жеке табыстар есебінен құралатын, салыстырмалы дербес қаржылық ресурстар
түріндегі бюджеттен тыс ... ... ... ... ... жинақылығын қамтамасыздандырады, қажетті жағдайда оларды әртүрлі
шығындар үшін қайта бөлуге болады. Қаражатты осылайша қайта бөлу кезінде
әлеуметтік ... ... ... үшін ... ... ... ... құрады.
Бюджеттен тыс қорлар мемлекеттік билік органдары қарамағында болады,
оларды ... және ... ... реттейді. Қазіргі жағдайларда
бюджеттен тыс негізгі ... ... ... ... ... зейнетақы қоры, міндетті медициналық сақтандыру қоры
жатады.
Экономиканың орнықтылығын қамтамасыз ету мақсатында арнайы орнықтырушы
(тұрақтандырушы) қор ... ... ... қор ұлттық қор деп
аталады.
Әлемдік ... ... ... пайдалану мен қозғалысын реттеу
туралы әртүрлі концепциялар бар.
Айталық, теңдестірілген бейтарап (нейтралды) ... ... ... ... бар, ... ... ... мен
шығыстардың тепе-теңдігі жағдайында тапшылықсық ... ... ... ... ... ортаны ұстап тұру принципіне
негізделеді. Мұндай енжар ... ... ... ... ... ... және ... сәйкес тек қана мемлекеттік
мұқтаждықтарға жұмсау міндеттерін атқаруға арналған.
Экономикаға ... ... ... ... доктринаға сәйкес келетін
концепция бойынша, яғни экономиканы ... ... ... экономиканың орнықты ... ... ... ... ... болуы немесе күтілуі кезінде мемлекет тапшылыққа
қарамастан бюджеттік қарыздануға дейін барып ... ... мен ... ... ... ... үшін қаржылық
ресурстарды жұмсауға құқылы. Бұл ... ... ... бюджет өзінің
тепе-теңдігін жоғалтады, бірақ экономиканы тұрақтандыру үшін бюджеттің өзін
белсендіреді.
Мемлекеттік бюджеттің ұтымдылығын ... ... ... ... ішкі ... өсу ... бюджеттегі даму қорының үлесі;
- бюджеттік тапшылық;
- жинақталған мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... деңгейі жатады.
Мемлекеттік бюджеттің тиімділігі туралы ... ... ... ... ... негізінде айтуға болады.
Ізденіс сұрақтары
1. Мемлекеттік бюджеттің мәні, түсінігі
2. Мемлекеттік бюджеттің қызметтері
3. Бюджеттеу – мемлекеттік реттеу формасы ретінде
4. ... ... ... ... ... кірістері мен шығыстарын реттеу
6. Бюджеттік үдеріс тізбегі және тәртібі
7. Бюджет тапшылығы және мемлекеттік қарызды реттеу шаралары
ХІІ- тарау. Салық салу және ... ... ... және мемлекеттің салық жүйесі
Салықтар адамдарға тарту-таралғы, алым, ... ... ... ... ... ... ... ұстап тұру қажеттілігіне
байланысты пайда ... ... ... ... ... туралы, сірә
АҚШ-тың тәуелсіздігі туралы Декларация авторларының бірі Бенджамин
Франклиннен ... ... ... Ол, ... 1789 жылы «Бұл ... өлім ... ... сенім жоқ» деп жазған болатын.
Салықтар және салықтық жүйе – бұл тек қана ... ... ... ... ... ... ең ... деген құрылымдық
элементтерінің бірі. ... ... ... ... ... ғана ... ... саясат жүргізіп, экономиканы толыққанды
әрекетке бастайды.
Салықтар – бұл мемлекеттік биліктің орталық және жергілікті ... және жеке ... ... және бюджетке түсетін міндетті төлемдер.
Мемлекеттің өміршеңдігін ... ... бар ... ... ... ... ақтау бар. Салықтар – бұл мемлекеттік аппаратты,
әскерді, әлеуметтік ... ... ... экономикалық базасы болып
табылады.
Салықтарды мәжбүрлеу арқылы жинақтау деп қарастыру орын алған. Расында,
әрбір салық ... ... ... ... ... ... ... салықтар фискалдық және басқа да экономиканы мемлекеттік реттеуге
байланысты функцияларды атқарады. Өзінің экономикалық мәні ... ... ... ... ... ... ... бөлу және
қайта бөлу үдерістерінің жанама реттеушісі болып табылады. Осыған сәйкес
мемлекеттің салықтық қызметінің екі ... ... ... фискалдық салықтық қызметі салықтық төлемдерді алып,
топтастырып, осы ... ... ... және
әлеуметтік саясаты міндеттерін орындау мақсатында бюджеттің
кіріс бөлігін қалыптастыру ... ... Бұл ... ... азаматтардан мәжбүрлі түрде алу
арқылы жүзеге асады. Мемлекет бұл функцияны салықтық ... ... ... ... ... ... ... салу объектілері,
салықтық қайылымдар, салықтық жеңілдіктер ... ... ... ... айырбасты, тұтынуды ынталандыру болып
табылады.
Салық салу әдістері мен құралдары, салықты алу және ... ... ... субъектілердің салық төлеушілердің қызметін реттеу
салықтық механизм деп ... ... ... ... ... салу ... және ... жүзеге асырушы органдар мемлекеттің салықтық жүйесін ... ... ... ... салу ... мен ережелерін анықтайтын заңдар
жиыны, мемлекеттік салықтық органдардың құрылымы мен өкілеттігі енгізіліп,
елдің Салық Кодексін құрайды. Белгілі бір ... ... ... ... нақты әдістерін салық элементтері деп атайды. Салық ... ... ... комитеті, салықтарды жинау және жиналуын қадағалайтын
органдар кіреді.
Салықтық жүйеге тән негізгі түсініктерге ... ... ... салу субъектісі (салық төлеуші) – салық төлеуге міндетті заңды
немесе жеке ... салу ...... ... ... пайда, мүлік, тауарлар
мен қызмет көрсетулер бағасы, қосылған құн.
Салық салынатын база – ... ... ... көлемі (шамасы)
Салық төленетін негіз – салық төленетін ақшалай қаражаттың көзі.
Ескеретіні ... ... көзі ... салу объектісімен сәйкес келе бермейді,
салық төлеуші басқа көздерден де төлеуі мүмкін.
Салықтық қойылым (салық салу ...... салу ... ... салық мөлшері салықтық қойылым салық салу базасына пайыз
түрінде орнықтырылады.
Салықтық жеңілдік – салықтың барлық немесе ... ... ... белгілі бір топтарын толықтай немесе жартылай босату.
Салықтық режим (тәртіп) – салықтық қойылымдар мен жеңілдіктер жиынтығы.
Салықтар көптеген белгілері ... ... ... ... келесі критерийлер бойынша жіктеу кеңінен тараған:
- салықты алу сипаты бойынша (тікелей және жанама салықтар)
- мемлекеттік ... ... ... ... ... ... салу ... белгісі бойынша (заңды және жеке
тұлғалардан)
- салық ... ... ... ... ... ... салықтың мақсатты белгісі бойынша (жалпы, бюджетке ... бір ... мен ... ... ... мемлекеті салықтың толықтай, жүз пайыздық жиналымын
қамтамасыз ете алмайды, себебі табыстарды жасыру негізінде салықтан жалтару
немесе тікелей төлемей қою ... ... ... ... ... ... жоғары елдерде салықтың жиналымы шамамен 80-85%-ды
құрайды, Қазақстанда бұл көрсеткіш 60-70% ... ... салу ... ... ... ... болып келеді. Салықтардың санын
қысқартып, біртекті жасау әзірше жемісті болмай тұр. Тарихтан американдық
ғалым Генри ... бір ғана ... – жер ... алу ... ... ... ... түрлері көбеймесе, азайған жоқ. Мүмкін мұның астарында
үлкен бір салықтан ... ... ... ... ... ... ... үкіметтерге қолайлы болуы жатқан шығар.
Қазақстанда қолданылатын салықтар жиынтығы да әртүрлі және олардың
ондаған атаулары бар. ... мен ... ... ... ... әрбір салықтың қойылымы да динамикалы ... ... ... ... ... ... арқылы салық
жүйесінің тиімділігін арттыруға құлшынысын ... ... ... ... жүйенің фискалдық және ынталандырушы функцияларының
тиімділігін мейлінше жоғарылату.
Корпоративті табыс салығы және жанама салықтар өндіріс пен ... ... әсер ... Қосылған құнға салық, акциздер, яғни
тұтынушылық салықтар халықтың аз қорғалған топтарына салықтық ... ... ... ... ... салығымен салыстырғанда «әділеттірек»
көрінуі мүмкін, себебі табыс салығы белгілі бір жағдайларда ... ... ... ... мен еңбекке құлшынысына кедергі
болуы мүмкін.
Жанама ... ... ... ... ... ... жағдайын
жақсартады, бүкіл қаржы жүйесінің икемділігін арттырады. Басты ... ... ... ... ... ... ... Басқа жағдайларда салықтық түсімдердің азаюына
жол беріледі. Айталық, тұтынуға салықтар ... ... ... ... ... ал ... корпорациялар табысына салықты қосылған
құнға алмастыру туралы пікірталастан әрі жылжи ... ... ... салу ... және салықтық реттеу.
Міндетті төлемдердің баршасын салық деп есептеуге болмайды. Салықтардың
ерекшелігі олардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ең алғаш өзінің «Халықтар байлығының
жаратылысы мен себептері (1776ж) ... Адам Смит ... ... ... үш ... қарастыруды ұсынды: рента, пайда және жалақы.
А.Смиттің бұл проблемаға көзқарасы күні бүгінгі дейін ... ... ... ... ... ... ... мен күштеріне
сәйкес үкіметті ұстап тұруға қатысуы қажет, яғни ... ... ... ... ... ... ... төлеуі тиіс. Қандай болмасын
салық соңғы есепте ... ... ... ... ... ... болғандықтан міндетті түрде теңсіздік болып табылады, себебі ... ... ... емес.
2. Әрбір жеке тұлға төлеуге міндеттелген салық өз еркінше емес, ... ... ... ... ... ... төлем сомасы – мұның ... үшін де, ... да анық және ... ... ... Әрбір салық төлеуші үшін ыңғайлы уақыт пен әдіс бойынша алынуы тиіс.
4. Халықтың қалтасынан ... ... ... ... ... ... мүимкіндігінше кем болуын қарастыра отырып ... ... ... ... А.Смиттің келесі принциптерді
ұстанғанын ... ... яғни ... салық төлеушілерге ... ... ... ... бірдейлігі;
- анықтық, яғни салық жүйесінің негізгі сипаттарының айқын, түсінікті,
орнықты болуы, олардың уақыттың ұзақ ... ... ... ... және ... осы сөздердің тікелей мағынасында;
- ауыр болмауы, яғни салықтың ... ... ... түсірмеуі.
Салық салудың ұтымды құрылған жүйесі үшін бұл ережелерді сақтау өзінен-
өзі түсінікті, бірақ тәжірибеде соңғы екі принцип ... аса ... ... экономикалық және құрылымдық саясаттың құралы ретінде
болғандықтан салықтық ауыртпалық деңгейі мемлекеттік ... ... ... ... кез келген қоғамда, кез келген мемлекетте ... ... ... ... ... ... билік, әкімшілік
өкілеттігінің тікелей туындысы ретінде қарастыру жеткіліксіз болар еді.
Салықтық жүйенің ... ... және ... ... ... орын ... ... бір жағынан салықты ... және ... ... (құзыры), ал екінші жағынан салықтардың саны мен
салықтық ауыртпалықтың ... ... ... ... мен ... ... ... Жоғарыда көрсетілген тарихи қалыптасқан
принциптерді қазіргі салық салуға да қолдануға болады екен. Сонымен ... ... ... ... де ... алады:
- жалпыға бірдейлігі – табыс алатын экономикалық субъектілерді
салықпен толықтай қамту;
- тұрақтылық – ... ... мен ... ... ... орнықтылығы;
- төлем қабілеттілігі – салықты барлығына бірдей қойылыммен алу,
салыстырмалы салықтық ... ... ... ... үшін ... болуы;
- міндеттілігі – салықтық мәжбүрлеу, төлемнің болмай ... ... ...... жүктемеге қатысты барлығының
шамамен бірдей болуы.
Көріп отырғанымыздай салық салудың ежелгі ... ... ... ... ... да жоқ ... ... бірге келесі
шараларды да ақылға қонымды деп қабылдау ... ... ... ... мен ... ... пайда табуға ынтасын кемітпеуі тиіс,
екіншіден, салықтар және басқа да ... ... ... ... ... кері ... оларды (мемлекеттік шығындарды) кеміту
қажет, ... ... салу ... ... ... ... ... салық салу жүйесін келтірілген принциптердің барлығына жауап
беретіндей құру оңай емес. ... ... ... қарама-қайшылықты,
орындалуы күрделі және қиын. Бәлкім, қазақстандық салық жүйесінің, салықтық
заңнаманың ... ... ... болар.
Салықтардың динамикалығы мемлекеттік жүйелердің көбісіне ... ... ... ... ... салықтардың мемлекеттік салық саясатының
тамыры да, діңгегі де, ... де, ... ... саясаттың өзі
экономикалық саясат пен әлеуметтік-саяси бағыттың (курстың) бір бөлігі
болуында ... ... ... экономикалық, әлеуметтік курстардың
тербелісі ... салу ... де ... ... ... мүмкін. Бұған қоса
мемлекеттік бюджет кірістерінің ... ... ... ... ... онда ең ... ... тапшылықтың туындауымен,
күшеюімен немесе әлсізденуімен байланысты ... ... ... ... әсер ... ... салық жүйесін құру және қызметін ... ... ... ... ... ... ... еді. Оның
мәнісі, мемлекет халыққа ... ... ... төлемдер,
әлеуметтік игіліктер, мемлекеттік қызмет көрсетулер ... ... алуы ... ... міндеттеме тікелей әрбір салық төлеушіге
заңсыз алынған салықты ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топ ... ... ... ... ... үшін ... туралы дәлел талап етуге құқығы
бар.
Осы мағынада қоғам ... үшін ... ... ... көрсеткішін
тағайындау салық салу жүйесінің әлеуметтік бағдарлануының критериі қызметін
атқарған болар еді.
§3 Мемлекеттік салықтық реттеу
Салықтық саясатты қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... негізгі әдістерінің бірі болып
саналады. Салықтық реттеудің мақсаттары мен ... ... ... ... ... ... бағыты мен нәтижесі де
өзгерістерге ұшырайды, дегенмен салықтық жүйенің функциялары және оның мәні
өзгеріссіз қала береді. Салықтық реттеу әдістерінің ... ... ... үшін ... ... ... фискалдық міндеттерді,
сондай-ақ экономикалық қызметті мемлекеттік реттеу мәселелерін шешуде
ұтымды байланыстыру ... ... бар ... елдерде салық жүйелерін құру ... ... ... ... мемлекеттік реттеу әдістерінің
ішіндегі орны мен рөлін анықтайтын екі келіс ерекшелеуге мүмкіндік береді.
Бірінші ... Дж.М. ... ... ... ... негізделген және екінші ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстан кейін 80-ші жылдардың басына дейін
кейнсиандық келіс үстемдік құрды.
Кейнстің ... ... ... ... ... экономиканы
мемлекеттік реттеу өндіріс пен өсуді ... ... ... ... ... сондай-ақ өндіріс көлемі мен төлем қабілеті
бар сұраныс арасында туындайтын диспропорцияларды алып тастауға ... ... ... ... ... шамасына (мөлшеріне) әсер етуі
тиіс, ал, мұндай әсердің құралы салықтардан пайда болатын – ... ... ... жағдайында салықтарды көбейту, ал, дағдарыстық
ситуацияда кеміту қажет. Салықтарды қысқарту, ең алдымен жаңа ... ... ... ... ... кәсіпорындары мен
кәсіпкерлері үшін салықтық жеңілдіктер ... ... ... ... Табыс салығына автоматты тұрақтандырушы рөлі ... ... өсу ... табыс салығы арту үстіндегі табыстардың
едәуір ... ... ... қамтамасыздандарады (сонысымен сұранысты
шектейді), ал дағдарыс кезінде табыс ... ... ... ... ... ... салықтық тұрақтандырушының әрекеті ... ... ... ... ... ... ... немесе
қысқарту сияқты мемлекеттік салықтық шаралармен толықтырылады.
Кейнсиандық концепция шеңберінде салық салу жүйесі прогрессивті ...... ... ... салыстырмалы жиілігімен және жоғары
шекті қойылымдарымен, сондай-ақ инвестициялық белсенділікті ынталандырушы
салықтық жеңілдіктердің едәуір ... ... ... 70-80 жж. ... бірқатар батыс елдерінде ұдайы
өндірістің ... ... ... ... ... түсті.
Сондықтан 80-ші жылдары мемлекеттік реттеудің кейнстік концепциясынан бас
тартулар байқалды. ... ... ... ... ... мемлекеттік сектор үлесінің кемуіне және мемлекеттің
экономикаға араласу ... ... ... ... реттеудің
кейнстік концепциясынан шегіну басталды.
Мемлекеттік әрекет сферасы бірте-бірте әсер етудің жанама әдістеріне
қарай ойысты. ... ... ... ... бас ... ... ... инвестициялық белсенділіктің ұзақ мерзімді
өсуін ынталандыру, диспропорцияларды жою, ... ... ... шығудан көрінді. Толық қамту саясатынан аулақтап, ... ... ... ... ... ... ... үкіметтері жүргізген салықтық саясаттың
теориялық базасы неоконсерватизм болды, оның ... ... ... ... ... ... Мұның расында постулат, яғни дәлелсіз ақиқат
екендігін қазіргі әлемдік қаржылық дағдарыс дәлелдеп ... ... ең ірі ... ... ... сандық теориясына
негізделген) және ұсыныс экономикасының теориясы ... ... ... ... консерваторлардың салықтық саясатының методологиялық ... ... ... ... ... ... салықтарды мақсатты және кең көлемде
төмендету арқылы өндіріске тікелей әсер ету қажет. Салықтық реттеу ... ... ... ... Осы ... уақыттарға дейін салық
салудың жоғары деңгейі және прогрессивті шкаланың едәуір дәрежесі экономика
мен әлеуметтік инфрақұрылымның ... даму ... ... ... ... Салықтық қойылымдары жоғары елдер тек қана еңбек өнімділігі және
экономикалық өсу қарқыны ... ... ... ... тұрғындардың
әлеуметтік қорғалу деңгейі бойынша да лидерлер қатарында болды.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдары корпорациялар мен жеке ... ... ... ... үрдісі байқалды. Пайдаға салық салу
деңгейін төмендету салық салу базасын кеңейтумен бір уақытта жүре бастады.
Толықтай ... ... ... ... міндеті салық төлеуші –
тауар өндірушілерге, табыс алушыларға салықтық ... ... ... ... енгізу болып табылады.
Салықтық жүктеме микроэкономикалық және макроэкономикалық ... ... ... ... салаға, аймаққа және толықтай ... ... ... ... ... ... ... салық
төлеуші табысының пайыздық үлесі болып ... ... ... ... ... ... қойылым түрінде, ал салықтар жиынтығына қатысты
салық салу базасын ескере отырып есептелген ... ... ... ... ... ... ... салықтық ауыртпалықты төмендету мақсатында
қолданылатын салықтық жеңілдіктер едәуір әсер ... ... ... ... салық төлеушілерге берілетіндіктен, жеңілдіктерді
пайдаланбайтыедар өздеріне қосымша салықтық ауыртпалық алуға мәжбүр ... мәні ... салу ... ... ... жағдайға
тәуелді болғандықтан күрделене түседі. Таңдауға тура ... не ... ... мәселелерін шешу керек, немесе экономикалық өсуді
ынталандыру үшін салықтық түсімдерді ... ... ... ... ... ... өндірушілердің қарсылығына тап болса,
төмендеуі өндірістің жедел ... ... ... ... да ... ... ауыртпалығына жауап ретінде салық төлеушілер табысты,
мүлікті ... ... ... ... ... ... ... нақты салықтық қойылымдар өзін-өзі реттеу арқылы, мемлекет пен
салық төлеушілер арасындағы үнсіз келісімпаздық (компромисс) ... ... ... ... жатады. Ақиқатын айту керек, 2000-шы жылдары қазақстандық
заң шығарушылар салықтық ауыртпалықты жұмсартып, ... ... ... жаңа ... ... ... ... жоғарылату
салдарының әртүрлі боларын да ескерген абзал.
Тауар ... ... ... ... ... олардың
салықтық жүктеменің «артығын» сәйкесінше тауар бағасына қосып тұтынушыларға
арта салуға даяр ... ... ... ... салықтық реттеу өзінің мақсатын тек салықтық жүктеменің
оңтайлы мөлшерін іздестіруден ғана ... ... ... ... ... ... ... отырып, перспективалық мүдделерге де тұрақты
назар аударғаны ... ... мен ... ... ... өзгерту
арқылы, кедендік бажды алу тәртібін ... ... ... ... ... ... протекциялық (қамқорлық) саясат жүргізу арқылы
отандық тауар өндірушілердің мүддесін қорғайды.
Мемлекеттің тарапынан салықтық ... ... ... ... ... ... салықтық ахуал жасау жолымен техникалық-
технологиялық инновацияларды пайдалануға мүмкіндіктер табады.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің салықтық ... ... ... ... аса ... сипатын, реттеуші іс-қимылдар
салдарының болжануы қиындығын ескеруі қажет, өйткені салықтар ... ... ... ... мен ... ... немесе
жанама түрде әсер етеді, әлеуметтік оңды немесе ... ... ... болады.
Ізденіс сұрақтары.
1. Салықтардың пайда болу себептері.
2. Салықтың мәні және түсінігі.
3. Салықтың ... ... ... және ... ... салу ... ... саясат негіздері.
7. Салықтық ауыртпалықтар және жеңілдіктер.
8. Салық қойылымдары және олардың реттеу сипаттары
9. ... ... ... мақсаттары мен міндеттері.
ХІІІ-тарау. Экономиканы қаржылық реттеу
§1 Қаржының мәні және оны мемлекеттік реттеу
«Қаржы» түсінігі іргелі, жинақтаушы, алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ заңды және жеке тұлғалардың табыстары, шығындары,
жинақтары қалыптасуы барысында туындайтын ақшалай ... ... қоса ... – бұл ... мен ... ... дамуы бойынша
белгілі бір өзгерістерге ұшырайтын тарихи категория.
Орталықтан басқарылатын экономикада басты рөлді мемлекеттік ... ... ... ... ... да ... қаржының
мемлекеттің кірісі мен шығысын бюджеттеу үдерісінде алатын орны ерекше.
Дегенмен, қаржылық қызметтің бағыты ... ... ... ... мен ... көрсетулердің еркін рыногының орнықты қызметін
қамтамасыздандыруға ... ... ... мемлекеттің рыноктық
қатынастарды реттеуі салықтар, баждар, есептік қойылымдар, субсидиялар,
субвенциялар, ... ... ... ... (тетіктер) арқылы жүзеге
асады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы ресурстарын ... ... де арта ... Бұл ... біз мемлекеттік емес
кәсіпорындар, коммерциялық фирмалар, компаниялар, ... жеке ... ... ... ... көпшілігінде орталықтан басқарумен қатар, еркін рыноктық
экономика белгілерін біріктіретін аралас экономика ... ... ... де ... ... ... Мұның өзі орталықтандырылған
экономикадан рыноктық типтегі аралас экономикаға өткен Қазақстанға да тән.
Қаржының болмысы мен қызметінің нақты ... ... және ... ... асыру табыстар, ... ... ... ... ... ... ақшалай қорлардың құрылуы, бюджетті
қалыптастыру және бюджеттік қаржыландыру, инвестициялау, қаржылық қолдау
және қаржылық ... ... ... ... ... ... ... және мемлекетаралық, сондай-ақ республикалық
және аймақтық, заңды және жеке ... ... ... ... өзара әрекеті қаржының және қаржылық үдерістердің мәнін ... ... ... экономикалық және әлеуметтік мәселелерді
шешудің, тұрақтылықты қамтамасыз етудің, ... ... ... өсу мен ... қатынастарды дамытудың маңызды
құралына айналады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қолындағы қаржы
өндірісті, ... ... ... шығынсыз, рентабельді
(пайдалы) қызметті қамтамасыздандыру, рыноктық бәсекеге төтеп беру ... ... ... ... ... экономикалық стратегияны, қаржылық
саясатты табиғи-экологиялық, экономикалық факторларды ... ... ... ... ... шеңберінде пайдалану
жағдайында ғана өз жемісін береді. Қарсы ... ... тек ... ... ... ... экономикалық, саяси түйткілдер мен шиеленістер
ошағына айналуы әбден мүмкін.
Мемлекеттік қаржы ресурстары негізінен салықтардан, кедендік баждардан,
арнайы төлемдерден, мемлекеттік ... ... ... ... ... қорын сатудан түскен қаражаттан, мемлекеттік бағалы
қағаздарды шығарып, сатудан, сыртқы және ішкі қарыз ... ... ... ... ... ... ресурстары мемлекеттік инвестициялауға, мемлекеттік
аппаратты ұстауға, мемлекеттік тапсырыстарды төлеуге, мемлекеттік ұйымдар
мен мекемелерді бюджеттік қаржыландыруға, ішкі, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар үшін
жарналарға, шетелдік мемлекеттерге көмекке жұмсалады.
Елдің қаржылық жүйесі – бұл қаржы қызметі мен оны жүзеге асырушы ... мен ... қоса ... өзара байланысты және өзара
әрекеттегі бөлімдер, буындар, элементтер жиынтығы. Әртүрлі ... ... ... ... ... өзара байланысы
белгілі бір ерекшеліктермен сипатталады және мемлекеттің экономикалық,
саяси ... ... ... келеді. Әртүрлі елдер экономикасының
интеграциясы, ... ... ... дамуы әлемдік қаржы
жүйесін қалыптастырады.
Қаржылық жүйе ... ... ... ... ... ... сияқты
ақша агрегаттарының барлығын біріктіретін ... ... ... ... ... ... атқарады.
Қаржылық жүйеге қатысушыларға Қаржы министрлігі, қазынашылық, Ұлттық
Банк, салық инспекциясы, қаржы полициясы, коммерциялық ... қор ... ... қаржылық-кредиттік мекемелер жатады.
Қаржылық жүйемен кредиттік жүйе тығыз өзара әрекетте болады. Дегенмен,
кредиттік жүйенің қаржылық жүйеден айырмашылығы, ол тек қана ... ... ... жүргізеді.
Қаржылық жүйе, оны құрайтын субъектілері, құрамы және ... ... ... ... ... ресурстары қозғалысымен ... ... ... ... және кері қаржылық ағындар түріндегі
дамыған сыртқы байланыстары да болады.
Сонымен, жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... негізінде «қаржыны реттеу» сөзжасамына
(терминіне) анықтама бере аламыз.
Қаржыны реттеу – бұл ... қол ... және оны ... тұру,
қаржылық және экономикалық жүйені орнықтыру, табыс, пайда алу, ... ... ... ... ... ... басқару
органдарының елдің, аймақтардың, шаруашылық ... ... ... ... үдерістер, қаржылық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу мемлекеттің
қарамағындағы қаржыны мемлекеттік органдар тарапынан басқарып, реттеу болып
табылады. Мұнда реттеу объектілеріне ... ... ... ... ... ... жатады.
Реттеу субъектілері ретінде қаржы туралы заңдар қабылдайтын заң
шығарушы органдар, мемлекеттік, ... ... ... ... ... ... ... атқарушы органдар
саналады.
ҚР қаржыны реттеуші мемлекеттік атқару органдарына Қаржы ... оның ... ... ... ... ... ... бюджет
атқарылуын қадағалау қызметі, кеден қызметі, ... ... ... ... ... ... қазынашылық жатады.
Қаржыны мемлекеттік реттеудің ... оның ... ... ... ... ... қызметті сараптау қаржы саласында қажетті шешімдер
қабылдау үшін қажетті ақпаратты қалыптастырады. ... ... ... статистикалық және ағымдағы ... ... ... ... ... ... кеңінен
қолданылады.
Қаржылық болжау қаржы ресурстарына қажеттілікті қаржылық ... ... ... ... ... ... мен ... күтілетін жағдайын ашып көрсетеді.
Қаржылық ресурстар мен қаржылық қызметті жоспарлау мемлекеттік қаржы
жүйесінің алдағы жағдайының параметрлерін, қаржы ресурстарын алу ... ... және оны ... ... ... мен ... сәйкестігі
деңгейін, ресурстар тапшылығы дәрежесін анықтайды.
Қаржыны ағымдағы (оперативті) ... ... ... ... бюджетті түзету, баланстар мен қаржылық жоспарларды дәлдеу, сондай-ақ
қайта бөлу мақсатында жүргізіледі.
Қаржы жағдайын бақылау мен қадағалай ... ... кері ... қызметін атқарады, яғни заңдық ережелердің, нормалардың сақталуы
туралы ақпаратты жеткізеді. Қаржылық бақылаудың негізгі ... ... ... ... ... ... олардың жағдайын, есепшоттағы санын, олардың
сақталуы мен өзгеріс динамикасын, сондай-ақ ... бар ... ... ... кредитті (несиені) реттеумен және банктік жүйенің
қызметімен тығыз байланысты, өйткені ... ... ... өте ... ... ... шаруашылық жүйесінің дамуы дүниежүзілік қаржы ... ... ... қаржыны реттеу қажеттілігі
туындайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басқа да халықаралық қаржылық ұйымдар атқарады.
§2 Қаржы ағындарын реттеу
Қаржылық ... ... оның ... ... ... ... ... табады. Қаржыға қатысты жүйенің ... ... ... ... ... ... мен ақшалай қаражаттар
ағыны арқылы жүзеге асады. Ақшалай ... ... ... ... адам ... қан айналымы тәрізді экономикалық өміршеңдіктің
белгісі болып табылады. Қаржы ... ... ... өнімдерін, бөлу,
айырбастау бойынша экономикалық ... ... ... ... ... ... ... өзінің түпкі мәні бойынша қаржы
ағындары мен ақшалай қаражат жинақтарын басқару болып ... ... мен ... ... ... ... бес агенті
(қатысушысы) әрекет етеді. Олар: мемлекет, ұйымдар, үй шаруашылығы, ұлттық
банк (кейбір елдерде орталық банк) және ... ... ... ... ... ... ұйымдар,
кәсіпкерлер) қаржылық қатынастары салықтар, баждар, төлемдер түрінде жүзеге
асады, мысалы табиғи ресурстар үшін төлемдер, ... ... ... ақысы, сондай-ақ мемлекеттік органдардың қызмет көрсетулері үшін
төлемдер. Салықтардың түрлері мен салық салу ... ... ... ... көрсету бағаларын) өзгерту ... ... ... ... ... реттейді.
Мемлекеттен шаруашылық жүргізуші субъектілерге қарай ... ... ... ... ... яғни кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... мен орындаған қызметтері
үшін бюджеттен төлемдері ... ... ... ... қайтарымды және қайтарымсыз формада ақшалай ассигнациялауға
(қаржы бөлуге), оларға дотация беруге, салықтар мен ... ... ... хақылы.
Белгілі бір тапсырыс көлемін ұсыну, тапсырысқа баға ... ... ... ... ... ... ... субъектілерге берілетін ... ... ... ... әсер ету мүмкіндіктеріне ие болады. Мемлекет
пен жеке тұлғалардың табыстары мен мүлкіне салық салу, ... ... ... ... сондай-ақ мемлекеттің кредиттік пайыздары
арқылы өзінің ... ... ... ... ... ... мемлекетке қарай ақша ағындары әртүрлі төлемдер, алымдар,
лотерея ... ... ... ... сату ... де қалыптасады.
Мемлекеттен тұрғындарға ақшалай қаражаттың қарқынды ағынына жәрдемақы,
зейнетақы, шәкіртақы түріндегі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар бойынша
пайыздар төлейді, ... ... ... ... ... мерзімі
таусылған бағалы қағаздарды қайта сатып алады.
Қағидатты негізде ... ... ... ... ... ... ... сфера қызметкерлеріне жалақы төлеуді
де жатқызуға болар еді. Бірақ, бұл төлем шаруашылық жүргізуші ... ... ... қатарына жататын мемлекеттік ұйымдармен
атқарылатындықтан оны ... ... ... деп те ... ... Сонымен бірге мемлекеттік аппарат, мемлекеттік басқару
органдары қызметкерлеріне төленетін жалақы мемлекеттен жұртшылыққа ... ... ... табылады.
Бюджет қаражатынан және бюджеттік емес мемлекеттік көздерден төленетін
мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын және оның ... ... ... ... ... ... отырып, мемлекет
тұрғындарға арналған ақша ... ... ... кеміту мүмкіндігіне ие
болады. Осыған ұқсас түрде ... ... мен ... төлемдерге,
мемлекеттік қызмет көрсету тарифтеріне әсер ету ... ... ақша ... да ... ... мен ... ... негізгі субъектілері
сыртқы қаржылық байланыстарға қатысады, яғни олар ... ... ... ... қатынасады. Тұтастай алғанда ... ... ... ... ... және ... келуін көрсетеді.
Сыртқы қаржылық, валюталық ағындардың ... ... ... болады:
1) шетелден сатып алынған тауарлардың (импорт) төлемі және ... ... ... ... және ... түсімдер;
2) шетелден кредиттер алу немесе басқа елдерге ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъектілердің, азаматтардың
ақшалай қаражаттарын шетелдік банктерге ... ... ... ... ... алынған немесе шетелге сатылған бағалы қағаздар
мен мүліктік құндылықтардың төлемі ретінде ақшалай қаражатты
аудару;
5) ақшалай көмек, ... ... ... ... тегін
қолдан қолға өткізу.
Мемлекет өзі иелік ететін және ... ... ... ... ... ғана ... ағындарын толықтай реттейді. Мемлекеттің, сондай-
ақ ... ... ... ... банктердің,
жұртшылықтың дербес бастамаларымен жүзеге асатын ... ... ... ... ... ... қаражаттардың еркін рыногы жағдайында қаражатты
жіберушілер мен алушылар заңды тікелей бұзған жағдайда ғана сыртқы қаржылық
ағындар қаражаттарын мемлекеттің шектеуі немесе ... ... ... ... көрсетілген ақшалай ағындарды реттеу кедендік шаралар қолдану,
шаруашылық ... ... ... ... бір ... ... сатуға мәжбүрлеу, валютаны шетелге шығаруды шектеу арқылы
жүзеге асады.
§3 Қаржы-несиелік және банктік қызметті мемлекеттік реттеу
Қаржыны реттеу ... ... ...... және ... реттеу болып табылады. Несие – бұл бір тұлғаның екінші бір
тұлғаға уақытша, қайтарымдылық ... ... ... қаражаттары.
Несиелік қатынастар дегеніміз – қарызға ... және ... ... ұйымдастырумен, ақша белгілерін және бағалы ... ... ... ... көзі ретінде пайдаланумен
байланысты ақшалай қатынастар.
Қаржы-несие операцияларын жүзеге асырушы негізгі ... ... ... ... ... ... тек қана ... емес, соныимен
қатар басқа да қаржылық-кредиттік институттар жүргізеді және ... ... ... ... беретін кез келген ұйымдар жатқызылады.
Қазіргі әлемдік шаруашылықта қолма-қол ақшалай есептеулерді банктер
арқылы ... емес ... ... прогрессивті үрдіс
үстемдік етеді. Ал, ... өзі ... пен ... ... ... ... үй шаруашылықтары арасында айналыста
жүрген ақшалай қаражаттардың негізгі ... ... ... ... сөз. Осыған байланысты мемлекеттің экономикадағы ... ... ... мүмкіндіктері артады, сөйтіп заңсыз, көлеңкелі қаржылық
операцияларға тосқауыл ... ... ... ағындардың «мөлдірлігі»,
(прозрачность) транспаренттілігі (ашықтығы) деңгейі жоғарылайды.
Банктерге қаржылық ... ... ... ... ғана ... ... мысалы акционерлік қоғамдардың акцияларын иемденіп, солардан
дивиденд алатын ... ... ... рөлі де тән. ... ... мүше болу ... тіпті басшы ұйым ретінде де банктер
шаруашылық жүргізуші субъектілерге айналады.
Рыноктық экономикасы бар ... ... мен ... ... ... ... ... және оның негізгі буыны демек, жүйенің ұшар ... банк ... ... ... ... ... ... көбінесе мемлекеттік банк ... ... ... ... ол ... ... ... болып табылатын
коммерциялық (мысалы, инвестиция банкі) акционерлік банк болып қалыптасады.
Федералдық резервтік жүйе (FRS) деп ... ... ... ... ... Ол 12 штаттың орталық банктерінен құралады. Қазақстан
Ұлттық Банкі – мемлекеттік болып ... Банк ... ақша ... ... мен ... реттейді.
Бұл функция банктерге берілетін несиелік ресурстардың көлемін ... ... ... ретінде бағалы қағаздар мен шетелдік валютаны сатып
алу-сату арқылы іске ... ... ... ... ... міндетті
резервтер нормасын тағайындау мен өзгерту Ұлттық Банктің құзырында.
Ұлттық Банк өз ... үшін ... ... ... ... ... ... арқылы кредиттер бойынша ... ... ... әсер ... ... ... ... және айналымнан алу құқығы да толықтай
Ұлттық Банктің құзырындағы функция болып табылады.
Коммерциялық банктердің қызметін ... және ... ... ... ... оның ... жоюға дейін Ұлттық Банк жүзеге асырады.
Коммерциялық банктердің қызметіне ... ... ... енгізе
отырып, Ұлттық Банк кредиторлардың мүдделерін қорғайды. Мұндай нормативтер
қатарына жарғылық капиталдың минималды мөлшері, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші сияқты
нормативтер жатады.
Резервтер нормасын реттеу саясаты мемлекеттің ... банк ... ... мен ... ... ақша ... бақылау құралы болып
табылады.
Егер елдегі жағдай күйзелісті (депрессиялық) ... ... ... ... ... ... болса, онда ұлттық банк өзінің
кредиттері бойынша пайыздық ... мен ... ... ... резервтер нормасын төмендетуді қолға алады.
Ақша массасын реттеудің тағы бір ...... ... ... ... ... табылады. Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып
алу немесе сату арқылы Ұлттық Банк ... ... ... «тұсайды» немесе босатады. Егер мемлекет инфляцияны төмендетіп,
ақша массасын қысқартқысы ... онда ... Банк ... белгілі бір мөлшерін ашық рынокқа «лақтырады».
Ұлтық Банк жүргізетін ... ... ... ... ... ... ... принциптері негізінде
кредит береді, үнқатысу (соглашение) негізінде банктерді несиелейді, бағалы
қағаздарды, шетелдік валютаны сатады, сатып ... ... және ... ... ... ақша ... қатысты теңгенің
ресми бағамын тағайындайды, мемлекетке коммерциялық банктерге есептеу және
кассалық қызметтерін көрсетеді.
Осы операциялардың ... ... ... мемлекеттік эмиссиялық,
кредиттік және есептеу қызметін куәландырады.
Коммерциялық банктердің міндетіне ... ... ... ... ... ... жатады.
Мемлекеттік бағалы қағаздар рыногы – мемлекеттің ... ... ... ... табылады.
Оның атқаратын негізгі функциялары:
1. Әртүрлі деңгейдегі билік органдары бюджеттерінің тапшылығын
қаржыландыру. Мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару және оны ... сату ... ... ақша ... алып, оларды
мемлекеттік бюджет тапшылығын жабуға жұмсайды.
2. Нақты жобаларды қаржылдандыру. Әдетте, нақты жобалар үшін бағалы
қағаздарды шығару әдісін ... ... ... органдары қолданады. Мақсатты бағалы қағаздарды рынокқа
шығару арқылы олар тұрғындар мен ұйымдардың ... бос ... ... ... ... ... ақша ... көлемін реттеу. Бұл функцияны, әдетте
Ұлттық Банк жүзеге ... ... ... бағалы
қағаздарды сатып алуы айналымдағы ақша массасын көбейтеді, ал
оларды сату, керісінше ақша массасын кемітеді.
4. ... ... ... ... ... ... бұл маңызды функциясы мемлекеттік облигациялар рыногы
арқылы жүзеге асады. Өтімділікті ұстап тұру үшін ... ... ... ... ... және ... айналдыратын өтімді рыноктың болуы қажет.
Жазылғанды жинақтап қорытындыласақ, рыноктық қатынастар жағдайларында
қаржыны мемлекеттік ... ... және ... ... болып
табылады.
Қаржыны мемлекеттік реттеу функцияларын тиімді қолдану жүйені тікелей
басқару мен жанама реттеуге мүмкіндіктер береді.
Ізденіс ... ... ... ... ... реттеу құралдары
3. Қаржы ағындарын мемлекеттік реттеу
4. Қаржы-несиелік қызметті мемлекеттік реттеу
5. Банктік қызметті мемлекеттік реттеу
6. Ұлттық банктің реттеуші ... ... ... ... рыногы – мемлекеттік ... ... ... ... ... мен қатынастарын мемлекеттік реттеу
§1 Меншікті мемлекеттік реттеу түрлері және әдістері
Мемлекеттік реттеу құзырына жататын меншік ... үш ... ... ... ... және пайдалану құқығындағы меншік иесі ... ... ... ... ... ... ... аралас меншік объектілері;
3) мемлекетке тиесілі емес (жеке меншік, кооперативтік, өзіндік)
меншік объектілер.
Бірінші топ ... ... ... ... ... атқарады, пайдалану бойынша билікті толыққанды жүзеге асырады.
Екінші топқа қатысты мемлекет шектеулі мүмкіндіктермен пайдаланады,
жарым-жартылай ... ... және ... ... ... ... иелерімен қатар жүргізеді.
Мемлекеттік емес объектілерге мемлекеттік ықпал жанама сипатта болады,
сондықтан мұны ... ... гөрі ... ... ... ... заң шығарушы ретінде кез келген меншік формасындағы мүліктік
объектіні ... ... алу, беру ... ... ... ... орнықтырады. Қазақстанда бұл ережелер ҚР Азаматтық Кодексінде
көрсетілген. Мемлекет, сондай-ақ ... ... ... ... қадағалауға меншікке салық салуға құқылы.
Мемлекеттік меншік объектілерін реттеуді екі тармаққа ... ... ... ... мен ... өзгерту арқылы реттеу;
2) қолда бар меншіктің меншік формасын өзгертпестен оның қызметін,
пайдалану үдерісін реттеу.
Көрсетілген ... ... ... ... ... жергілікті меншікке беру, мемлекеттік меншік объектілерін
аукциондар, конкурстар арқылы ... ... ... меншік объектілерін
жекешелендіру және ұлттандыру, объектілерді мемлекетаралық ... ... ... басқа меншік иесіне сот шешімің
негізінде беру, жаңа ... ... ... бөлу т.с.с ... өзгертулердің басты белгісі мемлекеттік құқық пен мемлекеттік
мүдделерді сақтап қалу болып табылады.
Мемлекеттік меншік объектілерінің ... және ... ... ... ... ... объектілерді мақсатты пайдалану;
- объектілердің үзіліссіз қызметін қамтамасыздандыру;
- объектілерді жалға, концессияға, лизингке беру;
- мемлекеттік мүлікті кепілдікке қою;
- мүлікті сенімді басқаруға беру;
- ... ... ... ... ... меншікті реттеудің ең маңызды, ... ... бірі ... ... ... ... болады. Жылжымайтын
мүлік – бұл ... ... ... ... ... тұрғын үйлердің құрамдас бөліктері.
Жылжымайтын мүлік объектілерін мемлекеттік реттеу тиісті деңгейдегі
өкілетті органдармен жүзеге асырылады және келесі ... ... ... ... ... алу, ... айырбастау, объектілерді
сенімді басқаруға беру;
- мүліктердің сақталуын қамтамасыз ету;
- жылжымайтын мүліктің мақсатты пайдаланылуын қадағалау;
- жылжымайтын мүлікті тиісті, ... ... ... ... ... ... ... формалары мен қатынастарындағы жаңартулар және ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы мемлекетттік акциялар пакеттерін, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік пайларды реттеу қажеттілігін туындатты.
Акционерлік қоғамдардың толыққанды қатысушысы болу үшін ... ... ... арқылы мемлекеттік мүлікті жарғылық капиталға салым
ретінде немесе ... ... ... ... ... ... қағаздар рыногының қатысушысы ... ... ... және ... ... Акциялар мен үлестерді иемденуші ретінде
мемлекет өзінің атқарушы ... ... ... мемлекеттік
мүддені қорғайтын өкілдерінің міндеттерін орнықтырады.
Мемлекет, сондай-ақ тиесілі акциялары мен үлестерін сенімді басқаруға,
алынған кредиттер мен займдар үшін ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Меншіктің материалдық, заттай есебін алу олардың қолда барын және жағдайын
баланста көрсету арқылы ... ... ... ... ... ... Дегенмен, меншік плюрализмі (көптүрлілігі) жағдайларында
статистиканың жаңа тармағы пайда болды. ... ... ... бір ... тиесілі ғана емес, сонымен бірге меншік объектісінің қызмет
етуін, ... ... ... ... ... ... қолданылады. Сондықтан меншіктің статистикалық көрсеткіштер
жүйесі құрылады да ... ... ... ... ... ... мен ... есептерін ұйымдастыру
қызметі орын алады.
Меншік объектілерін инвентаризациялау, жылжымайтын мүліктің реестрлерін
(тізбесін) жасау және оларды ... ... ... ... өңдеудің жаңа, тиімділігі жоғары технологияларын қолдануды ... ... ... ... ...... туралы
мәліметтің автоматтандырылған ақпараттық жүйесін жасау болып табылады.
Мұның өзі меншікті мемлекеттік реттеуді жңаң ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің арнайы функцияларының қазақстандық
трансформациялық экономикада қалайша жүзеге асырылып жатқандығы ... ... ... әлемге кең тараған кәсіпорындарды мемлекеттің иелігінен алудың ең
қарапайым формасы оларды коммерциализациялау ... ... ... ... ... негізінде қызмет атқаратын
мемлекеттік кәсіпорын мәртебесін (статусын) жеке ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындарды коммерциализациялау ҚР Азаматтық
Кодексінде бекітілген коммерциялық ұйымдар формасындағы мемлекеттік және
муниципалдық ... ... ... ... ... ... коммерциализациялау олардың алатын табысының
сату көлемі мен ақшалай түсімге тәуелділігін күшейтеді. Ал, ... ... ең ... ... орналастыру мен пайдалануға, рынокқа ... ... ... ... ... кәсіпорындарды жалға, концессияға беру және
жекешелендіру мен жекешеден ... ... ... ... беру ... ... иесінің (жалға
беруші) басқа тұлғаларға (жалға алушыға) келісім негізінде ... ... ... ... ... ... ... мен жеке фирмалар арасында арендалық қатынастардың
орнығуы ғылыми ... ... ... деп ... ... ... жекеше фирмаларға өзіне тиесілі кәсіпорындарды басқару
құқығын ... ... орын ... ... ... ... ұжымы шеңберінен
кеңірек болады. Мысалы, жалға беруші кәсіпорынды арендаға беру ... ... оған ... ... ... ... қатыса алады.
Қазақстандық тәжірибеде жалға беру туралы келісім жалға алынған мүлікті
ақылы пайдалануды білдіреді, бірақ жалға ... ... ... ... бола алмайды. Аренда субъектілерінің қатынастары, яғни
мемлекет пен арендаға алушы ... ... ... ... ... ... өз мүлкімен жауап беретін меншік иелері арасындағы
қатынастар сияқты емес, еңбек ... бір түрі ... ... ... ... ... ... жеке меншік және мемлекеттік
капиталдың кәсіпкерлікке қатысу формаларының бірі ... ... ... көлемінде мемлекеттік меншік пен арендатор меншігінің
элементтерін біріктіру өзінің мәні бойынша ... ... ... құру болып табылады. Бірте-бірте сатып алу құқығы бар аренда ... ... ... ... ... ... айналдырады.
Мемлекеттік мүлікті басқару функциясын жеке тұлғаға берудің мысалы
ретінде бірте-бірте сатып ... ... жоқ ... және кәсіпорынды
трастық (сенімді) басқаруға беруді келтіруге болады. Мұның өзі кепілдікпен
қамтамасыз ... ... ... ... ... пен менеджмент
тәуелсіздігіне қол жеткізеді.
Мемлекеттік кәсіпорындарда оның еңбек ұжымының жалға алу ... ... ... ... ... жер ... ... қора-қойманы коммерциялық, кәсіпкерлік құрылымдардың
жалға алу көріністері меншікті ... ... ... бұл ... кәсіпкерлікке жәрдемдесу болса, екінші ...... ... ... ... ... табуға бағытталған шаралар болып
табылады.
Мемлекеттік және ... ... ... беру ауыр ... тап ... көптеген қазақстандық мәдениет, ғылым, ... ... ... ... мекемелері үшін құтқарушы рөлін атқарғаны
ақиқат. Аталмыш мекемелер ашық немесе жартылай ... ... ... мен қора-қопсыларын табыс алу мақсатында коммерциялық ұйымдарға
жалға бере бастады. Ал, ... өзі ... ... ... ... ... демеске шара жоқ.
Қазақстанда, бүкіл әлемдегі сияқты мемлекеттік концессиялар үдерісі
қолға алыну ... ... ... ... бірақ жалға беру объектісі
мен арендалық келісімнің айғақты ерекшеліктері бар. ... ... ... – бұл мемлекеттің өзінің мүліктік құқықтары мен
шаруашылық қызметінің жекелеген ... ... ... ... бір мерзімге белгіленген шарттар бойынша ... ... ... ... оның ... немесе тапсырмасы бойынша әрекет
ететін мемлекеттік ... ... ... компания концедент рөлін
атқарады да, мемлекеттік активтер мен құқықтарды ... ... ... тұлға жалдаушы-концессионер рөлін атқарады. Мемлекеттік концессия
объектісі ретінде, әдетте табиғи байлық көздері, ... ... ... ... бір ... ... ... көлік,
коммуналдық қызмет көрсетулер қарастырылады.
Қазақстанда қалыптасқан меншік формалары мен қатынастарын өзгертудің
негізгі формасы мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... келесідей:
- мемлекеттік меншік құқығының жеке тұлғаларға ... ... ... ... меншіктің жеке меншікке ауысуы;
- мемлекеттік кәсіпорынға мүлікті пайдалану ... ... ... ... жеке ... ... сату;
- мемлекеттік кәсіпорын активтерінің бір бөлшегін сату.
Тәжірибе көрсеткеніндей ... ... ... ... ... ... өзінде меншіктің мемлекеттің қарамағынан ұжымның
және жекешенің ... өтуі ... ... ... ... ... шеше алмайды екен. Жаңа меншік иелерінің өндірісті ұйымдастырып,
басқара білуі, біліктілігі мен мүдделілігі болуы қажет екен. Басқа ... ... ... өз ... бере ... белгілі болды.
Мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру, әдетте өндіріс тиімділігін
арттыруды қамтамасыздандырады, жекешенің экономикалық ... ... ... басқа себебіне мемлекеттік
кәсіпорындарды жекешелендіруден түскен ... ... ... ... ... бірге мемлекеттік бюджет табыссыз
кәсіпорындарды қаржыландыру ... ... ... ... мемлекеттік капиталды пайдалырақ салаларға диверсификациялау
(капиталды жаңа, тиімді бағыттарда өрістету) ... ... де ... ... ... ... ашады. Бұдан басқа кәсіпорындарды
жекешелендіру және олардың тиімділігін арттыру нәтижесінде салықтық базаны
кеңейту ... ... ... бюджетке салықтық түсімдер көлемі
арта түседі.
Сонымен кәсіпорындарды жекешелендіру өндіріс тиімділігін ... ... ... ... бюджет тапшылығын қысқарту, қоғамдық
секторды қаржыландырудағы ... ... ... сондай-ақ
антимонополиялық реттеу үшін пайдаланылады.
Қазақстандағы экономикалық реформалардың бастапқы кезеңінде меншік
формасын ... ... ... ... ... ... ... жекешелендіруге ғана негізделді. Мұндай
бірбағыттылық тәсіл ... ... ... аймақтарға зиянды
болып, тек қана ... ... мен ... ... Жекешелендіру қорытындылары объектіні пайдалану
тиімділігінің төмендеп, әлеуметтік мәнінің ... ... ... ... мемлекеттендірумен, ұлттандырумен (национализация) ұтымды
астастыру қажеттілігі туындады.
Жалпы айтқанда, ... ... ... трансформациялау әдісі
ретінде жеке және заңды тұлғалардың меншігінде болған ... ... ... ... ... ... ұлттандырудың қозғаушы себептері келесідей:
- мемлекет пен халық мүддесі үшін мемлекеттік емес жеке ... ... ... ... ... ... ... формадағы меншік иелерінің объектілерді тиімсіз,
икемсіз қолдануы себебінен ұлттық ... ... ... ... ... ... мақсатқа сай пайдаланбау, мемлекет ... зиян ... ... ... ... заңға
қайшылығы;
Мәжбүрлеу арқылы ұлттандыру заң бұзушылық орын алғанда қолданылады.
Ұлттандырудың басқа мүмкіндіктері келесідей:
- мүлікті меншік иелерінің келісімімен сатып ... сот ... ... ... жекешелендіру туралы келісімді
бұзу;
- мемлекет бюджет алдындағы қарызды өтеу үшін жеке ... ... ... ... ... банкроттық процедурасы арқылы жекешелендірілген кәсіпорын
мүліктерін мемлекеттік меншікке қайтарып алып, оған ... ... ... ... ... қызметін реттеу
Меншікті мемлекеттік реттеудің анық әлеуметтік бағдары болуы тиіс. Бұл
принципті ... ... ... ... ...... сұранысын мүмкіндігінше қанағаттандыру және әлеуметтік
шиеленістердің алдын алу ... ... ... алынған қандай да болмасын
меншік формалары мен ... ... ... ... ... ... ... формалары мен қатынастарын өзгертумен байланысты бірде-бір
ірі шешім оның әлеуметтік салдарын сараптау және есептеусіз ... ... ... ... ... мен ... реттеу туралы
әңгімеледік. Мұндай өзгертулер негізінен экономикалық ... ... ... стадияларына тән, бірақ меншік қатынастарын мемлекеттік
реттеу онымен аяқталмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... рөл атқарады.
Меншік объектілері үздіксіз өміршеңдігі, қойылған мақсатты орындауы,
белгілі бір ... ... ... ... сіңіреді, нәтижелер
береді, физикалық және моральдық тозады, ескіреді. Реттеуші субъектілердің
күнделікті, ... ... ... ... бет ... ... қызметі деп атайды. ... ... ... өзі ... ... ... ... қамтамасыздандыру
болса керек, яғни ұзақ уақыт бойынша реттеуші субъекті қажетсінетін
экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің өз функцияларын атқаруын қамтамасыздандыруы
қажет.
Меншік объектілерінің қызметін, ағымдағы жағдайын, ... ... ... белгілері мен қасиеттері тұрғысынан көпқырлы,
көпсипатты болып келеді.
Егер, мемлекеттік ... ... ... ... ... тікелей және жанама әсер етуі әдістерін қарастыратын болсақ,
онда келесі қызметтерді ашып көрсету ... ... ... кәсіпорындар қызметін реттеуде билік
орындары (меншік иесі) мен кәсіпорын басшылары арасындағы қатынастар келісм-
шарт принциптері ... ... ... ... ... унитарлы
кәсіпорындар мен келісімдік қатынастар орнату барысында оларға өзін-өзі
басқару құқықтарын бере отырып, мемлекеттік мүлікті тиімді ... ... өтеу мен ... ... бюджеттік тиімділікті, объектілерді
ұтымды пайдалануды талап етеді.
Әлемдік ... ... ... ... мемлекеттік
капиталмен немесе акциялардың бақылаушы пакетімен қайта құру орын алған.
Сондықтан мемлекеттік ... ... ... ... ... ... олар ... кредиттерге кепілдік беруге
мүдделі болады.
Рыноктық өзгертулердің ... ... ... ... қарамағында қалған мемлекеттік ұйымдар мен ... ... ... ... туындатты. Бұл, бірінші кезекте ... ... ... ... ... денсаулық сақтау, мәдениет, ғылым, жобалау-
конструкторлық мекемелері ... ... ... объектілеріне қатысты
болды.
Бұл мүліктерді реттеу ережелері мен нормалары ҚР Азаматтық ... ... ... ... ... жылжымайтын мүлік
объектілерін реттеудегі туындайтын негізгі мәселелер бұл объектілерді ұстап
тұруға жұмсалған ... ... ... ... сондай-ақ оларды
амортизациялау және қосымша табыс табу, мемлекеттік емес ... ... ... үшін ... алу ... ... Аталмыш жағдайлар
арендалық төлем мен мемлекеттік концессия бағасын тағайындауда ескерілуі
тиіс.
Мемлекет өзіне ... ... ... ... ... түрінде,
ортақ меншіктегі мемлекеттік мүліктен үлес түріндегі ... ... ... ... ... ... оны кәсіпкерлікті
белсендіру құралы ретінде қолдану, кез келген меншік ... ... ... ... ... тиіс. Мұның
өзі экономиканың орнықтылығын күшейтіп қана қоймайды, сонымен бірге
қазынаға ... ... ... ... ... көмектеседі.
Мемлекеттік меншік объектілері қызметін пайдаланылуын реттеудің
міндетіне, сондай-ақ объектілердің ... ... ... ... ... ... ... реттеу үдерістері әлеуметтік міндеттер мен
проблемаларға ... ... Бұл, ... ... ... ... жер қатынастары мен тұрғын үй кешендерін ... ... ... реттеудің аймақтық әлеуметтік аспектілері меншіктің әскери
объектілері мен ерекше қолданыстағы объектілердің бар ... және ... ... ... орбитасы шеңберінде айналуында болса керек. ... ... ... ... ... ... немесе жою,
қызметін тоқтату жұмыспен қамту, көші-қон, тұрмыстық және коммуналдық
қызмет ... ... ... ... ... мәселелердің
туындауы сияқты әлеуметтік проблемаларды асқынтады. ... ... ... ... ... аталмыш мәселелерді де қамтиды.
Ізденіс сұрақтары
1. Мемлекеттік меншікті реттеу түрлері мен тәсілдері.
2. Мемлекеттік меншік ... және ... ... ... ... ... объектілерін мемлекеттік реттеу
4. Мемлекеттік акция пакеттерін, мемлекеттік үлестерді реттеу.
5. Мемлекеттікк кәсіпорындарды коммерциализациялау.
6. ... ... ... ... ... Мемлекеттік меншікті жекешелендіру.
8. Меншікті ұлттандыру, жекешеден алу.
XV-тарау. Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеу
§1 Сыртқыэкономикалық қызметті реттеудің мақсаттары мен ... ... ... ... ... мемлекеттік әсердің
болуы табиғи құбылыс. Орталықтандырылған экономикада сыртқыэкономикалық
қызмет ерекше басқаруда, мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... ... ... оны бұзушылық қылмыс ретінде
қарастырылады. Ал, рыноктық ... бар ... ... ... ... ... асырылады. Мемлекеттің
сыртқыэкономикалық функциясы оның ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Мемлекеттің сыртқыэкономикалық қызметке әсерінің негізгі мақсаты елдің
экономикалық және саяси мүдделерін қамтамасыздандару ... ... ... ... өзі де ... әкелетін және мемлекеттің қатысуын талап
ететін ... ... ... ... әрқилы әдістер арқылы халықаралық экономикалық байланыстардың
барлық сферасын іс ... ... ... ... шектейді.
Мемлекеттік реттеу сыртқы сауданы, капиталдың халықаралық ... және ... ... ... ... ... ... ауысуын қамтиды.
Сыртқыэкономикалық байланыстарды мемлекеттік реттеудің қазіргі
тәжірибесіне тән ... ... ... рәсімделген мемлекеттік
ұстанымдар мен осы қызметке қатысушы шаруашылық ... ... ... дербестігін, бастамашылдығын, еркіндігін үйлестіру болып
табылады.
Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекет тарапынан тікелей және ... ... ... ... ... елдермен іскерлік ынтымақтастық пен
тиімді айырбас негізінде ел үшін пайдалы экономикалық жетістіктерге ... ... ... қызметті реттеу келесі міндеттерді шешуге
көмектеседі:
1) импорт арқылы елде жетіспейтін ... мен ... ... ... ... экспортталатын тауарлар мен қызмет түрлерін
сату үшін пайдалану;
3) әлемдік ... ... ... ... ... және ... дамыту;
5) әлемдік озық тәжірибені үйрену;
6) шетелдік кредиттер, инвестицияларды пайдалану;
7) елдің ... ... ... тұру.
Қазақстан Республикасында 1995 жылы қабылданған «Сыртқы сауда қызметін
мемлекеттік реттеу туралы» Заң ... бұл ... ... ... ... сыртқы сауда байланыстарының концепциясы (тұжырымдамасы) мен
стратегиясын ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің, оның субъектілерінің экономикалық егемендігі мен
мүдделерін қорғау, экономикалық қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... үдерістер жиынтығын мемлекеттік
реттеу;
- экспортталатын және импортталатын тауарларды сертификациялау,
қауіпсіздік және ... ... ... ... ... материалдар мен заттарды, қымбат бағалы
металдар мен тастарды ... мен ... ... ... ... ... ... талдап жасау;
- шетелдік мемлекеттерге мемлекеттік кредиттер беру және
экономикалық ... ... ... ... ... мемлекеттің сыртқы қарызын басқару;
- сыртқыэкономикалық келісімдер жасау.
Сыртқы сауданы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу аталмыш міндеттер
шеңберінің шектерінен де ұзап ... ... ... ... экономикалық
интеграция, сыртқыэкономикалық ынтымақтастық, біріккен бағдарламаларды іске
асыру, халықаралық экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыздандыру үдерістері
атқарады.
Сыртқыэкономикалық қызметті ... ... ... ... ... әсер етеді. Оның ... ... ... ... ... айнала бастайды.
Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеудің қыруар міндеттері
мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Сыртқыэкономикалық қызметті реттеу сыртқыэкономикалық саясатты
басқаратын, ... ... ... ... шешімдер
қабылдайтын, басқа елдердің жоғары мемлекеттік билік ... ... ... ... ... орнататын заң
шығарушы және атқарушы билік ... ... ... ... ... заң шығарушы органдары ... ... ... ... ... өзгертеді, құқықтық нормаларды
бекітеді.
Қазақстанның сыртқыэкономикалық қызметін реттеумен Индустрия және сауда
министрлігі, республикалық ... ... ... ... ... ... ... министрлігі шұғылданады.
Жергілікті өзін-өзі басқару қатынастарының дами түсуі, аймақтардың
құқықтары мен ... ... ... ... қызметті
мемлекеттік реттеудің көптеген мәселелері республикалық деңгейден аймақтық
деңгейге өтіп, ... ... ... ... ... әкімшілік құзырына беріледі.
§2 Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеу әдістері
Сыртқыэкономикалық қызмет мақсаттарына жету және реттеу ... үшін ... ... қолында әртүрлі әдістер мен едәуір
мүмкіндіктер бар. Өзінің мазмұны бойынша сыртқыэкономикалық ... ... ... мемлекеттік органдар мен институттар ұлттық
мүдделерге сай қолданатын құралдар мен тәсілдер ... ... ... және ... ... ... және басқа да
мемлекеттік актілерді қабылдау, үкіметтің қаулылары мен ... ... ... ... ... ... ... халықаралық саудаға қатысты
кедендік тариф, салықтар, шектеу шарттары, мемлекетаралық келісімдер ... ... пен ... ... ... шаралар сияқты
құралдар мен амалдар қолданылады.
Тарихтан үкіметтің сыртқыэкономикалық саясатының ... екі ... ... протекционизм (қамқорлық) және фритрейдерлік (еркін сауда)
Протекционизм саясаты ... ... ауыл ... ... ... ... ... бағытталған. Протекционизм үшін
жоғары кедендік тарифтер, импортты ... ... ... шетелдік
компаниялардың кірігуін бәсеңсіту, ... ... ... ... ... ... ... тән.
Фритрейдерлік – бұл еркін сауда саясаты. Бұл жағдайда кедендік органдар
тек қана тіркеу функцияларын атқарады да, ... ... ... алынбайды, сыртқы сауда айналымына қандай да ... ... ... ... ... ХІХ ... ... ресми экономикалық
саясаты болды және оның негізін Д. ... ... ... ... ... ... ... жоғары ұлттық экономикасы бар
елдерғана жүргізе ... ... ... ... ғана ... ... бере алады және әлемдік рынокқа белсенді түрде кірігеді.
Нақты тәжірибеде сыртқыэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... басымдықты ел экономикасы
жағдайына сәйкес, оның бәсекелік мүмкіндіктерін ескере отырып, ішкі ... ... ... арақатынасын сараптау негізінде береді.
Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеу үдерісінде мемлекеттер
реттеудің формальды, кейбір жағдайларда формальды емес ... ... ... ... ... ... ... және ел ішілік ережелерді, үнқатысуларды, нормаларды,
кодекстерді, заңдарды және ... да ... ... ... ... қызметін мемлекет мүлікті сату, сатып алу үдерісінің
басқа мемлекеттермен байланыс кезінде ... ... ... жалға, концессияға бергенде немесе шетелдік мүлікті жалға,
лизингке (құрал-жабдықтардың ... ... ... ... ... алу)
алғанда пайдаланады.
Мемлекет басқа елдермен ... ... ... ... ... ақша және ... қағаздар рыногы, әлемдік бағалар ... және ... ... ... ... мемлекеттік реттеуде келісімдер, сауда
келісім-шарттары түріндегі үнқатысулардың мол ... ... рөл ... қызметін реттеу құралдары кешені де ... ... ... ... ... ... тарифтік және бейтарифтік
шектеулерді атау қажет.
Кедендік тариф – бұл елге әкелінетін және елден әкетілетін ... ... ... баждар тізімі. Кедендік тарифтер арқылы мемлекет
тауарлардың әкелінуі мен әкетілуін оңайлатып немесе қиындатып экспорт пен
импортқа әсер ... ... – бұл ... ... ... тауарларды, мүліктерді,
құндылықтарды өткізгені үшін алынатын салықтар. Алыну объектісі бойынша
экспорттық, ... және ... (ел ... ... ... ... Алу әдісі бойынша олар адвалорлық (тауар бағасынан), арнайы
(салмағынан, көлемінен, тауар санынан) және аралас ... ... ... ... арттырады, сөйтіп тауар жеткізілетін рыноктағы
оның бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Егер мемлекет басқа елдің тауары
бәсекелік күресте ... ... ... тықсырмасын десе ондай тауарды елге
әкелу баждарын жоғарылатады. Бұл жағдайда ... ішкі ... ... ... ... ... табыс алу мақсатымен де енгізілуі мүмкін. Фискалдық ... ... ... бюджетті толықтыру үшін әрекет етеді.
Сандық немесе бейтарифтік деп аталатын шектеулер мемлекет тағайындайтын
әкелуге ... ... ... берілген тауарлардың саны мен номенклатурасын
(атаулар тізімін) анықтайтын тікелей әкімшілік нормалар болып табылады.
Тауарлардың ... мен ... ... ... ... бұл ... елдердің де шеңберін тарылтады. ... ... ... ... ... басқа елдердің дискриминациялық (алалау)
әрекетіне жауап шаралар ретінде де қолданылады.
Сандық ... ... ... және квоталау жатады.
Контингенттеу – экспорт пен импортты белгілі бір ... ... ... қабылданған уақыт мерзіміне шектеуді білдіреді. Квоталау –
бұл тауарлардың белгілі бір атауларының экспорты немесе импортының ... ... ... ... ... ... ... әкелу мен
әкетуге тыйым салады. Лицензия тауардың белгілі бір ... ... және ... көрсетілген кезең ішінде ғана жарамды. Әдетте, экспорт пен
импортқа лицензиялар кәсіпорындарға, ... ... ... ... органдармен беріледі.
Тауарларды басқа елдердің рыноктарында ішкі рынокпен салыстырғанда
төмендеу бағаға сату демпинг деп аталады. ... ... ... ... ... ... ... өткізіледі. Демпингті пайдалану арқылы
экспорттаушылар рынокқа еніп, ... ... ... ... ығыстыруға тырысады. Бұл құбылыспен күресу үшін көптеген елдерде
антидемпингтік заңнамалар талдап ... ... ... ... ел ... ... ... баждан бөлек антидемпингтік салық
салу арқылы бағалар айырмашылығын азайтады немесе жояды.
§3 Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік қолдау және ... ... ... реттеу үдерісінде елде өндірілетін
тауарлардың экспортын қолдауға ерекше мән береді, ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілердің өнімін
рыноктық өткізу мүмкіндіктерін кеңейту ... ... ... асады.
Мемлекеттің экспортты қолдау және ынталандыру шаралары келесідей:
- кредиттеу және субсидиялау;
- экспортты сақтандыру;
- салықтық жеңілдіктер, ... ... ... ... ... ... ... салықтарды қайтару;
- экспортты жеңілдететін инфрақұрылымды жасау;
- экспорттық мүмкіндіктерді іздестіруде ақпараттық көмек көрсету.
Мемлекет экспортты ... мен ... өте ... ... ... ... субсидиялайды. Бұл әсіресе өндіруші-экспорттаушылар өнімінің
өзіндік құны ... ... ... артып кеткен жағдайда іске ... ... ... ... құтқарады.
Экспортты осылайша тікелей субсидиялау негізінен халықаралық сауданың
белгілі бір секторларында жүзеге асады. Ол, ... ... ... және ... ... ... ынталандыру үшін
қолданылады. Себебі, олардың өндірісі ірі ... ... ... ... кететіні, халықаралық сауда ұйымдары, мысалы Бүкіләлемдік Сауда
Ұйымы (БСҰ) ... ... ... ... ... ... өндірушілерін
дискриминацияламау мақсатында мемлекеттердің өз экспорттаушыларын
субсидиялауына қарсылық ... ... ... өткізуге мемлекеттік қолдаудың заманауи
кешенді жүйесіне экспортты экономикалық ынталандыру, өнімді сыртқа шығаруға
әкімшілік шаралар арқылы әсер ету, ... ... ... ... ... ... Бұл жүйедегі негізгі рөлді кредиттік
және қаржылық құралдар атқарады.
Экспортты жеделдету ... ... ... қаражаттар
негізінен екі формада жүзеге асады: экспорттық ... ... беру және ... ... ... ұзақ және қысқа мерзімді кредиттер ... ... ұзақ ... бойына салымдау және едәуір тәуекелдікпен байланысты
болғандықтан осылайша қаржыландыруға коммерциялық банктер аса мүдделі емес.
Экспортты сақтандырудың мемлекеттік ... ... ... саяси
және экономикалық тұрақсыздық жатыр. Бұл жүйе белгілі бір ... ... ... ... ... бағалардың
инфляциялық өсуіне байланысты тәуекелдерден сақтандырады. Экспортты
мемлекеттік сақтандырудың ... ... ... ... ... және арзандату ... онда ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Экспортты жеделдетудің маңызды қаржылық құралдарына ... ... ... ... үшін ... ... ... әртүрлі сипаттағы орнын толырулар (компенсация), салық
салудың жеңілдікті тәртібі тарайтын ... ... ... салық
төлеуді кейінге шегеру ... ... ... Өнім ... ... ... ... ақша қорларын жасауға рұқсат
береді.
Жоғарыда ... ... ... ... ... қуаттардың ұтымды құрылымын құру шараларына қолдау ... ... ... ... ... ... үлес қосады.
Өндірістік шығындардың баға деңгейіне қолайсыз әсерін төмендету үшін үкімет
субсидияларды пайдаланады.
Өндірісті жетілдіру шараларына ... ... ... ... ... ... Түпкі есепте мемлекеттік қолдаудың бұл
формасы ... ... оны ... ... кері ... ... ... фирмалар өздерінің шығындарын алдын-ала,
үкімет беретін ... ... ... ... Ал, ... ... компанияның бәсекеге қабілеттілігі төмендейді. Сөйтіп, компания
үкіметтік қолдауға ... ... оның ... ... ... ... халге ұшырайды.
Отандық экспорттаушыларды моральдық ынталандыру, психологиялық қолдау
мақсатында мемлекет экспорттық тауарлардың халықаралық және ... ... оған ... ... ... ... ... Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеудің
мақсаттары мен ... ... ... интеграциялау, сондай-ақ олардың
жаһандануының мемлекеттік реттеуге әсері.
3. Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеу әдістері.
4. Сыртқыэкономикалық ... ... ... ... ... институттары.
5. Сыртқыэкономикалық қызметті мемлекеттік реттеу құралдары.
6. Экспорт пен импортқа бейтарифтік шектеулер.
7. Экспортты қолдау шаралары.
8. Мемлекеттік қолдаудың қаржылық ... ... ... ... шетелдік тәжірибесі
§1 Мемлекеттің экономикадағы рөлі: американдық тежірибе
Қазіргі кезеңнің тұрақты түрде қызу ... ... ... бірі – ... ... мен ... ... арақатынасы
туралы болып отыр. XXI ғасырдың бастапқы кезеңінде ол, тіпті орнықты
рыноктық ... жеке ... ... ... ... реттеудің дамыған жүйесі бар елдер үшін де өзекті мәселеге
айналды.
Капитализмнің дамуы рыноктық ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерімен алмасуы тәжірибесін
көрсетті. Соған сәйкес алдыңғы шепке ... қас ... ... ... мемлекет рөлінің күшеюін қолдайтын концепциялар
шықса (бірінші кезекте XX ғасырдың 70-ші ... ... ... ... да, ... ... тәжірибесінде де үстемдік
еткен кейнсиандық), бірде экономикадағы рыноктық күштерге, кәсіпкерлікке
және осы күштерді мемлекеттің ... ... ... ... ... ... және басқа да 80-90-шы жылдары ерекше
екпін алған экономикалық ... ... ... 80-шы ... ... рыноктық экономикадағы мемлекеттік
рөлі мен орны ... ... оның ... ... ... ... өндірушілердің дербестігін, ... мен ... ... ... ... ... ... максималды тиімділігін
қамтамасыз ететін функциялары анықталған ... ... ... ... және жеке меншік секторларының оптималды арақатысы
қандай ... ... ... ... мен ... ... ... рөлі,
негізгісі жауапкершілігі қандай? Бұлар теориялық мәселелер болуымен қатар
XXI ғасырдың басында АҚШ-та және басқа да ... ... ... ... ... ... отыр.
Жекешелендірудің қажеттілігін және мемлекеттің әлеуметтік – экономикалық
функцияларын шектеудің теориялық негізін 1962 жылы ... ... ... және ... ... еңбегі қалаған еді.
Онда М.Фридмэн ... ... ... ... және ... мемлекеттің жауапкершілігін мойындай отырып, мемлекет
өзінің міндеттемелерін жеке меншік ... ... ... ... ... тиіс дейді. М. Фридмэннің мемлекеттің рөлі туралы
теориялық түсініктері жұртшылықтық ілтипатына ... ... ... 70-ші ... соңы мен 80-ші жылдарға тап келеді.
АҚШ-қа қатысты, 30-шы ... ... ... ...
экономикалық сфераға кірігіуін ұлы депрессияға және ... ... ... ... ... реакциясы деп түсінеміз бе, жоқ, әлде
қоғамдық институттар мен өндіргіш күштер дамуының объективті үдерісінің
қажетті құрамдасы ... ... ... ... ... ... негізі бағыттар бойынша топтастырып
қарастырып көрейік.
Теориялардың бірінші тобы мемлекет рөлінің артуын қоғамда ... ... ... ... ... ... техникалық прогреспен,
демографиялық ... ... ... ... ... ... өкілдерінің бірі американдық экономист М.Олсон жалпыға
бірдей берекелі мемлекет идеясының дамуы және оны ... ... ... ... ... ... жауап болған еді дейді. Мысалы,
демографиялық жылжулар (халық санының ... ... ... ... денсаулық сақтауға мемлекеттік қызмет көрсетуді,
қалалық өмірді реттеуді, ... ... ... және т.с.с ... етті.
Барлық типтегі технологиялық жетістіктер мемлекеттен ғылым мен білім
сферасына инвестицияларды ... ... ... ... ... ... етеді.
Басқа ғылыми бағыт қоғамдық орта маңыздылығын терістемей, мемлекет ... ішкі ... ... әсерімен түсіндіреді. Бұл мектептің
ғалымдары саяси мәдениеттің маңыздылығы мен ... ... және ... функциялар мен әрекеттердің негізділігін атап
көрсетеді. Олардың пікірінше ... ... ... ... ... ... ... және үйлестіруші ретіндегі мемлекеттің
рөлін сөзсіз күшейтеді. Бұған әртүрлі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... және ... да ... ... саяси
ықпалын қосуға болады.
Тағы бір ғылыми бағыт мемлекет рөлінің күшеюін оның экономикалық ... ... ... ... экономика тарихын
зертеуші американдық ғалым Ф.Гершенкорннің пікірінше индустрияландыру
немесе басқа да ... ... және ... ... өзгелерден кейінірек түскен елдерде, әдетте мемлекеттік сектордың
үлесі жоғары және даму ... ... ... реттеу басымдық
алады.
Бұл жағдайларда мемлекет жаңғыртулардың локомотиві ретінде көрініп,
салаларды ... ... ... ... ... өсуіне, құрылымдық саясатқа күш-қуатын бағыттайды. Мұндай
жолды соғыстан кейінгі Франция және ... ... және КСРО ... ... Бұл мысалдар рыноктың кемшіліктері туралы тезисті дәлелдей түседі.
Жедел технологиялық ... ... ... қол ... қолға» қарағанда анағұрлым ұтымды болуы әбден мүмкін.
Кейбір батыстық теоретиктер мемлекет әсерінің функциялық кеңеюін ... ... ... және ... ішкі ... түсіндіреді. Кез
келген үйым сияқты мемлекет те ... ... ... өзін-өзі ұдайы
өндіреді, қадағалайды және өз-өзіне шектеулер қоймайды.
Қоғамдық таңдау деп аталатын теорияның жақтастары мемлекеттің іс - әрекетін
рыноктағы кез ... ... да ... сияқты монополистік сипаттан ада
емес деп сынайды.
Өздерінің ... ... ... ... мемлекеттің рөлі
мен функцияларының универсалды (әмбебап) сипатта кеңейе түскенін ... ... және ... ... болғанда да мемлекеттің экономикаға
әсер етуінің шектері елде орын ... ... ... ... жағдайға, дәстүрлерге, түсініктерге, сондай- ақ жұртшылықтық талап-
тілектеріне сай болса керек.
Өткен ғасырдың 80-ші жылдарында АҚШ-тағы ... ... ... ... еді. ... да ... ... (американдық
терминология бойынша консервативті) революция орын алып өзінің негізгі
көріністері ... ... ғана ... сонымен бірге
демократтардың да қолдауына ие болды.
АҚШ-та XX ғ 90-шы ... ... ... ... ... үлесі азая түсті. Мұның өзі бір жағынан экономикадағы рыноктық
күштердің күшеюмен байланысты болса, екінші ... ... ... ... ... ... еді. Бұл жағдайда АҚШ-тың ... ... ... ... ... бойынша әскери-күштік бағытпен
бірге инфрақұрылымдық салаларға (Транспорт торабы – ... ... ... жекелеген түрлері – атом электростанциялары; ғылым.
Сондай-ақ жұмысшы күшін ұдайы өндіретін ...... беру ... ... ... ... ... мемлекеттің экономикаға ... ... атап ... болады. Солардың ... ... ... ... ақша ... және ... реттеу; жеке меншік
және тұтынушылар құқығын заңнамалық қорғауды ... ... ... ... ... оны қолдау; бәсекелік ортаны қолдау
және экономиканы монополизациялауға жол бермейтін шараларды ... ... ... ... білім беру қызметтері, іргелі ғылымдар,
қорғаныс, ... ... ... ... ... келеңсіз әсерлерін
кеміту, атап айтқанда қоршаған ортаны қорғау, қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде АҚШ-та ұлттық басымдылықтарды жүзеге асыруды
қамтамасыздандыру үшін ... ... ... ... ... ғ басындығы АҚШ үшін басымдықтардың негізгілерін атайық:
Біріншіден, бұл экономикалық өсуді тұрақтандыру, ... ... ... ... ... орнықты дамуға қол жеткізу мақсатында
теңдестірілген макроэкономикалық саясатты талдап жасау.
Екіншіден, иновациялық саясатты жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... және жұмыс күшінің біліктілігін жоғарлату арқылы
олардың экономикалық өсу мен американдықтардың өмір сүру ... ... ... және ... сақтандыруды дамыта отырып
отбасылық құндылықтарды дәріптеу.
Бесіншіден, ... ... ... оңды әсерлерін оңтайлы
жүзеге асыру.
Алтыншыдан, табиғи ортаны жақсарту, экологиялық ... ... ... ... ... тиісті саясатты талдап жасау.
Қазіргі кезде мемлекетік бюджеттегі адам капиталына ... ... ... ... бөлінеді, яғни білім беруге, кәсіби
оқыту мен қайта оқытуға, сондай ақ денсаулық сақтауға салымдар арта түсуде.
Жинақтай қорытындыласақ, ... ... ... ... ... американдық каптализмнің ХХIғ басына дейінгі
жүріп өткен жолынан бірқатар тағылым ... ... ... АҚШ-тың
тәжирибесі американдық экономиканың заманауи моделінің перспективасы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық басымдылықтарын анықтау механизмін
жасау, экономикалық және әлеуметтік реттегіштерді таңдап, ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің ролі мен
орнын дәлдеп, тиімді пайдалану.
§2 Швециялық әлеуметтік модель: басқару және дамыту
Қазіргі ... ... ... шведтік моделі ең алдымен
рыноктық экономикасы бар мемлекеттер үшін қолайлы деген пікірлер ... ... ... мән, ... ... ... ... және Шығыс Еуропа елдерінде ... ... рөл ... Дәл ... экономиканы басқару мен халықты
әлуеметтік қорғаудағы мемлекеттің ролі туралы да айтуға болады.
Есте ұстайтын бір ... ... ... ... ... ... ... Бұл елдегі кәсіпорындардың 95% жеке меншікте және аталған сектор
Швецияның экономикалық дамуының кепілі болып табылады. Дегенмен, ... ... де ... Оларға электр желілерінің біртұтас
мемлекеттік жүйелері, темір жолдар, ядролық энергетика, ... ... ... ірі ... - ... ... ... және білім беру. Мұның барлығы ірі бюджеттік шығындарды
талап етеді, ... ... мен ... ... едәуір жоғары
шамамен жалпы ішкі өнімнің 60% құрайды. Жақын уақыттарға дейін ... мен ... беру ... ... болып келді. Қазіргі кезде білім
беру, жоғары білімді ... сол ... ... да ... ...
жартылай ақылы қызмет корсетуге көшті.
Шведтік модельдің бастауларын 1929-1933 ж.ж. әлемдік экономикалық
дағдарыстан ... ... ... ... – демократтық үкіметтің іс-
қимылдарынан іздеу керек. Сол кездердің өзінде үкімет қоғамдық ... ... ... үшін ... (крестьянский) партиясымен
экономиканы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – тиімді сұранысты қолдау және халықты жұмыспен
қамту еді.
Шведтік модельдің маңызды элементі – ... ... ... ... ... жауапкершілігі парламент пен үкіметке ... ... ... ... бұл іске тікелей жауапты. Бұл жүйеде 400-ге жуық
жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызмет ... ... ... ... кездерде жұмысқа орналастырудың жеке меншік агенттіктеріне де рұқсат
берілген. Бірақ, заң бойынша жұмыс ... ... ... ... ... мемлекеттік мекемелерінде тіркеуге міндеттелген.
Шведтік қоғамда экономикалық үдерістерді мемлекеттік реттеудің негізгі
әдістері – ... және ... ... қандай болмасын саланың
дамуына көмектесетін қажетті заңнамалық нормаларды талдап ... ... ... ... Ал ... саясатты жүргізудің
басты құралы болып мемлекеттік бюджет саналады.
Құрамында ұлттық үкімет пен жергілікті өзін-өзі басқару органдары ... ... ... ... айтарлықтай кеңейтілген. Оған білім
беру, жұмысқа орналастыру және өнеркәсіп саясаты, әлеуметтік қамсыздандыру,
қоршаған ортаны қорғау және т.б. ... ... ... жүзеге
асыру үшін мемлекеттік органдар жалпы ұлттық ресурстардың бір бөлігін
қажетсінеді. Олар ... ... ... ... ... ... ... салық төлеушілерге әр түрлі төлемдер және қызмет ... ... ... ... басты бағыттарының бірі – еңбек
рыногы үшін әр түрлі бағдарламаларды талдап ... ... ... ... ... ... ... және жұмысшы күшіне сұранысты
ынталандыру үшін жасалған бағдарламалардың өзі оннан асады. ... ... оның ... ... ынталандыру болып табылады. Бұдан басқа,
бағдарлама жұмыссыздарға өндірістік өтіл ... ... ... ... өзі ашық ... рыногынан өз орнын табуды жеңілдетеді, сондай-
ақ жаңа кәсіпті таңдау негізін қалайды.
Әлемде тұрғындарды ... ... ... ... ... Оның негізгі белгісі - әмбебаптығы, яғни әлеуметтік ... ... ... алуы – ... ... ... ... тұрғыны
тартылады. Бұл, Швецияда әмбебап (универсалды) әлеуметтік саясат ... ... ... ... ... өзгерістер өткен
ғасырдың 80-шы жылдары басталды. Сарапшылардың анықтауы ... сол ... ... ... ... ... деп ... салық салу
әдісінің кемшіліктеріне байланысты болған, себебі жұмыскерлердің жоғары
жалақыға ұмтылысы пайдасыз болып қалған, ... ... ... ... ... ал жоғары табыстардан -86% көлемінде алынған.
Қазіргі кезде жеке тұлғалар табыс салығын 25% ... ... ... ... ... ... ... 28%-дан аспайды. Үкімет пен
парламент ... ... ... ... жаңа ... талдап
жасау үстінде. Басты мәселенің бірі елден жеңіл кетіп қалуға мүмкіндіктері
бар капиталға ... ... ... ... отыр.
§3 Қытай экономикасын реформалау мен дамытудағы мемлекеттік реттеудің
рөлі
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарының соңынан ... ... ... ... ... ... ... кірісті. Соңғы онжылдықта
жалпы ішкі өнімнің орташа жылдық өсімі 10%-ға ... ... ... халықтың өмір сүру деңгейі едәуір күшейіп, ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің зор үлесі жатыр.
Қытайдағы шаруашылық жүргізудің социалистік рыноктық жүйесінде
мемлекеттік функциялар макроэкономикалық ... ... ... ... себептері де бар.
Біріншіден, рыноктың әлсіздіктері мен кемшіліктерінің орнын толтыру
қажеттілігі. Капитализм жағдайында сияқты социализм жағдайында да ... ... бар ... ... рынок ешқашан бесаспап бола алмайды.
Атап айтсақ, экологияға, әлеуметтік әділеттілікке, білім ... ... ... ... ... ... әлсіздік танытады. Себебі,
аталмыш сфералардағы жетістіктер ... ... ... ... жеке ... ... ... бұл мүдделерді қамтамасыздандыруда
шарасыздық көрсетеді. Бұдан басқа, ... ... ... ... ... ... рыноктық реттеу әдетте баяу және стихиялы түрде
жүзеге асады. Оның ... ... мен жеке ... ... ... ... ... нәтижесінде микроэкономикалық саясат белгілі бір деңгейде
жоспарсыздығымен ерекшеленеді. Бұл, әсіресе өндірістік циклы ұзақ ... ... ... тау-кен және т.б. салалар). Сондықтан
байлықты тиімді ... ... ... пен ... ... ұстап
тұру және орнықты өсуді қамтамасыз етуде қиыншылықтар ... Тек ... ... ... ... ... ... бөлуге қол жеткізу
мүмкін емес. Рыноктық айырбас эквиваленттік (сәйкестік) принципі бойынша
жүргенімен ... ... әр ... ... ... табысы да
едәуір ерекшеленеді. Рыноктық механизмдердің шексіз әрекеті әлеуметтік
алшақтауға, жұмыссыздыққа және ... ... ... ... және ... ... мен бөлшек, орталық ... ... ... ... ... қажеттілігі. Жекелеген
кәсіпорынның, саланың немесе аймақтың экономикалық қызметі жауапкершілікті
бөліп ... ... ... ... және өзін өзі өтеу ... ... ... кәсіпорын, сала және аймақтың ... ... бар, ... ... ... ... бір дәрежеде стихиялық,
эгоистік сипатта болады және қысқа мерзімді нәтижеге қол жеткізуді ... ... ... кәсіпорындар бәсекелік қатынастарда болады, ал
кәсіпорын мен ... ... ... мен ... ... қарама-
қайшылығы орын алады.
Ұлттық экономика көпдеңгейлі,көпмақсатты және көпқызметті ... ... ... әр ... салалар, аймақтар және кәсіпорындардың
өзіндік ерекшеліктері бар. Тек қана рыноктық механизмдер ... ... ... ... ... ... емес.
Үшіншіден, өтпелі типтегі экономикаға макроэкономикалық бақылауды
күшейту ... ... ... ... ... ... ... экономикасында келесі белгілер білінді:
• Жаңа және ескі экономикалық жүйелердің қатар өмірі;
... ... ... ... бірге өршуі;
• Циклдық тербелістердің жалғасуы;
• Даму қарқыны жедел, бірақ экономикалық тиімділіктің ... ... ... ... қызметкерлердің біліктілігі деңгейінің
ілеспей қалуы.
Мемлекеттік реттеудің құрамына макроэкономикалық реттеу жүйесін жасап
нығайту, оның мақсаттарын, ... мен ... ... ... ... өзі мемлекеттің экономикалық функцияларының шоғырланған
көрінісі және рынокқа өту кезеңінің объективті қажеттілігі болып ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асуы социалистік рыноктық экономиканың қызметін ұғынықты, келісімді және
үйлесімді етіп ... ... ... ұзақ, жедел және қалыпты
жағдайға келтіреді.
Макрореттеу ... ... өсу, ... ... ... әділеттілік анықтайды. Сонымен, макрореттеудің ... ... ... өсу ... ... тыс ... өсу ... тепе-теңдікті бұзып,
тиімділіктің құлдырауына және бағалардың өсуіне әкелуі мүмкін.
2. Қорланудың (күрделі қаржының) және ... ... ... қонымды
коэффициенті.
3. Ақылға қонымды валюта ұсынысы және қалыпты баға деңгейін қамтамасыз ... ... ... реттеу саясатының ең маңызды мақсаттарының бірі.
4. Қаржылық түсімдер мен шығындар. Шығындардың өсу қарқыны ... ... ... және ... көлемі мен құрылымы. Соңғы онжылдықтарда Қытайдың
экспорты экономикалық өсу қарқынынан шамамен 4-5% ... ... ... ... ... ... құралы ретінде жанама
реттеу әдістері қабылданды. Бұл халық шалуашылығы көрсеткіштері мен ... ... ... және ... ... ... мен бақылау
дегенді білдіреді.
Реттеу қалыпты бәсекені құқықтық және әкімшілік әдістер, монополизмге
қарсы әрекет, экономикалық дамуды үкімет ... ... ... тұру ... ... ... ... қолдану келесі өзгерістерге алып келеді:
• кәсіпорындар мен салаларды тікелей (директивті) басқарудан жанама
әдістерге ... ... ... ... ... ... ... құрылыс объектілерін, даму бағыттары мен жоспарларды талдап жасау ... ... ... ... ... ... құралдары мен әдістері тұрақты
түрде жетілдіріліп келеді. Бұл салада белгілі бір тәжірибе жинақталды.
Біріншіден, реттеудің әрекеттілігі мен шарттарына кепілдік ... ... ... ... назар аударылуы тиіс; Екіншіден, ... ... ... ... қажет; Үшіншіден, мемлекеттік
реттеу саясаты мен реформа барысы үйлесімді болуы керек.
Төртіншіден, реттелу саясаты экономикалық ... ... ... ... ... реформаның барысында қытайлық ... ... ... ... ... ... мерзімді тұрақтылықты қолдап , циклдық тербелістердің негативті
салдарын ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайына сәйкестігін қамтамасыз ету
3.Мемлекеттік реттеудегі экономикалық әдістердің басымдығы
Толықтай алғанда экономикалық құрылымды қайта құруда ... ... ... ... ... негізгі құралдарын меңгерді, және,тіпті
оларды жүргізуде белгілі бір жетістіктерге де ... ... ... ... ... бұл ... әлі де көптеген проблемалар бар ... ... ... ... шешілуі тиіс.
§4 Экономиканы мемлекеттік реттеудегі Корея Республикасының тәжірибесі
Мемлекеттік реттеуді жетілдіру - ... ... ... ... ... ел ... құрылымына кірігуі
соншалықты, мемлекеттік механизм функцияларындағы өзгертулер бүкіл
шаруашылық ... ... ... әсер ... ... еді. ... ... пен жеке бастаманың байланыстары тарихи қалыптасқан, және
оларды бұзу өте қиын және ауыр ... ... ... ... ... әбден
мүмкін.
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... реттеу
жүйесін қалыптастырып ,жетілдірумен байланысты болды.
Корея Республикасы ... ... ... ... алға жылжыды? Бұл сұраққа жауап беру үшін ... ... ... ... мен ... қарастырайық.
Оңтүстіккореялық мемлекеттік сектордың ... ... ... ... ... ... ... сипаттас келеді. Бұрынғы жапондық
және компрадорлық мүлікті тәркілеу нәтижесінде пайда ... ... ауыр ... кәсіпорындары объектілерінің құрылысы негізінде
кеңейтіле түскен мемлекеттік сектор шетелдік көмек есебінен ... ... ... 80-ші ... дейін өсіріп,қалыптастырған еді. Аталмыш
кезеңде оңтүстіккореялық ең ірі қаржы-өнеркәсіп конгломераттары – ... ... ... ... ... 20 жыл ішінде мемлекеттік кәсіпкерлік қызметтің басымдықтары едәуір
өзгерістерге ұшырады. Өндірістік инфрақұрылымға ... ... ... одан ... уақыттарда жаңа өнеркәсіп салаларының
базалық кешенін құра отырып, тікелей өндірістік ... әсер ... ие ... Ал ... ... ... ... бастапқы,
табиғи функцияларына өнеркәсіптік өндірісті арттырып, жетілдіру ... ... ... қамтамасыз етуге көшті.
Мемлекеттің тікелей кәсіпкерлік қызметтен біртіндеп бас тартуымен қатар
оның қаржылық бақылауы функциясының күшейе ... ... анық ... постиндустриялды кезеңіне аяқ басқан мемлекеттің ... дәл осы ... ... ... ... ... институттарға бақылауды күшейту арқылы мемлекеттің
экономикалық стратегиясын жүзеге асырды. ... және ... ... ... ... ... талдап жасады және
қабылдады. Эволюциялық ... бұл ... ... көптеген
ескертулер мен түзетулер бірге жүрді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... асыра
мемлекеттендіру жалпы экономикалық болмысты ... ... ... ... ... ... ... елдері мамандарының пікірі ... ... ... ... дәрежеде ашық емес, оны
жасау мен қабылдау үдерісі бұрынғыша анық ... ... ... өзін ... ... ... экономикадағы рөлінің басымдығымен ... ... ... ... ... ... ... беруімен түсіндіруге болады.
Халықаралық менеджмент және даму институты ... ... ... ... әлемдік рыноктағы бәсекеге ... ... ... ... 31 - ... тұр. Баяндама
авторларының қорытындысы - мемлекеттік ... ... ... ... деңгейін төмендетіп отырған жайы бар.
Өткен ғасырдың 90-шы жылдарында оңтүстіккореяың экономика құлдырау
кезеңін бастан ... ... ... ... ірі ... ... шектен тыс өсіп кетуі және олардың қаржылық осалдығы
негізінде экономикалық ... ... еді. ... ... ірі капиталды мемлекеттік реттеуге көзқарасы екі ... ... бір ... ол ... ... ... ... білдіреді, (атап айтқанда өзара ... ... ... пайдаланып), екінші жағынан бұрынғысынша дербес жобалар ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
шаруашылық өмірге тікелей араласуы ... ... ... ... ... себебінен экономиканы сауықтыруға күш қуаты
жетпейді. Бұл жағдайларда оңтүстіктің экономикалық ... ... ... ... ... ... бойынша
шешуді ұсынады:
1. Экономика үшін не тиімдірек: бизнесті диверсификациялау ... ... ... кепілдендіретін бизнес пе, жоқ, әлде
дербес бизнес пе? ... ... өзі ... жүйе ме, жоқ ... ... ... жүйе ме?
2. Монополиялардың іс-әркеттің жаңа сфераларына ... ... ... әлде жоқ ... қоғам мемлекет өзінің функцияларын қайта қарауы тиіс
дейтін көзқарасқа ... ... ... ... рөлі бюрократтық
(кеңселік) және бақылаушы басқарушы ... ... ... ... және ... ... органдары арасында тиімді
және әділетті ... ... ... ... ... ойысуы
қажет.Жаңа міндеттерге сәйкес мемлекет жекешелендірудің барысы мен
көлемін, ... ... ... ... ... және ... ... реформалайтын болады. Мемлекеттік
реттеуді осылайша реформалау қоғамдағы жемқорлықты кемітеді дегенде ... ... ... ... экономиканы басқарудағы үкіметтік
әдістерді өзгерту, ұлттық шаруашылықтың барлық салаларында ... ... ... банк ... ... ... ... банктермен «ынтымақтасуы» практикасын жою; шағын және
орта бизнесті кредиттеуді кеңейту; қоғамдық, ... ... ... ... күшін бөлудің қалыптасқан жүйесін қайта қарау;
техникалық және гуманитарлық кадрлар ... ... ... ... беру ... реформалау және т.б
Өткен ғасырдың соңғы жылдарында экономиканы басқарудың рыноктық
жүйесінің кеңейе ... ... ... ... ... тек қана ... бойынша емес, сонымен қатар өміршеңдігі
бойынша да қатал ... ... Бір топ ... Азия ... ... ... дағдарыс Корея Республикасының экстравертті
(сыртқа бағдарланған) экономикасына тікелей әсер етті.
Экспорт( ұлттық ... ... ... ... ... ... проблемасына өз өнімдеріне сыртқы және ішкі рыноктарда төлем
қабілеттері бар сұраныстың құлдырауы жағдайына төтеп бере ... ... ... ... қосылды.
Өнімді артық өндіру мәселесі бірқатар заманауи өндірістерде ( автомобиль
жасау, кеме жасау, ... ... және т.б) ... ... өте ... ... ... сұраныс төмендеп, оларды
пайдалану қысқырды. Қаржылық жүйе ... ... ... ... рыноктық қатынастар ашық сұраныс және ұсыныс үдерісіне еркін
кіріге ... жоқ. ... үшін ... қаражатты алудың қиындығы мен
қымбаттылығы бүкіл экономиканы тығырыққа тірегендей болды.
Сондықтан жеке капиталдың үкімет ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесін тұрақтандыру, ірі қаржылық – өнеркәсіптік
құрылымдарды күйреуден сақтандыру бойынша талаптары кездейсоқтық емес ... ... ... бұл ... ... ... мемлекеттік реттеуді жетілдіру мақсатында бірқатар шаралар
жиынтығын қабылдады.
Олар:
✓ шетелдік компаниялар акцияларын ... ... ... ... ... ... ... салуды алып тастау немесе
қойылымын төмендету;
✓ пайдадан түсетін табысқа салықты жою ... ... жаңа ... ... ... ... қызметін жандандыру;
✓ бағалы қағаздардың ішкі рыногы қызметінің тиімділігін арттыру және
т.б.
Белгілі ... ... ... ... ... ... ... баса көктеп кіруі емес, керісінше, белгілі бір
мақсаттарды көздейтін ... ең ... ... ... ... пен бақылауды тиімді жүзеге асыру болып табылады.
Ізденіс сұрақтары:
• Экономиканы ... ... пен ... ара ... ... мемлекеттік реттеудің американдық тәжірибесі
• Мемлекеттің экономикадағы рөлі туралы теориялар
• Швециялық әлеуметтік ... ... ... ... ... орны мен ... Экономиканы мемлекеттік реттеудегі Корея ... ... ... экономика - негізін рыноктық қатынастар, жеке ... ақ ... да ... ... ... трансұлттық
компаниялар) құрайтын экономикалық жүйе. Бұл ... ... ... мен ... мемлекет реттейді.
2. Экономиканы мемлекеттік реттеу - рыноктық ... ... ... ету ... ... ... қажетті әдістер мен ... ... ... ел ... ... қатысуы.
3. Экономиканы мемлекеттік реттеу объектілері - ұлттық ... ... үшін ... ... ... іс- әрекеті бағытталған
сфералар, салалар, өңірлер, әлеуметтік-экономикалық үдерістер
4. Экономиканы мемлекеттік реттеу субъектілері - мемлекеттің ... ... және сот ... Экономиканы мемлекеттік реттеу формалары - индикативтік ... ... ... мен болжамдар жасау
6. Индикативтік жоспарлау - ұлттық шаруашылықтың дамуына бағыт, бағдар
беру және ... ... ... жүргізуші субъектілердің
мүдделер мен іс ... ... ... ... - ... ... ... ұлттық экономика
дамуының басты басымдықтарын таңдау
8. Мемлекеттік ... - ... ... реттеудің маңызды
құраладарының бірі. Мұңда мемлекет өнімдерге, жұмыстарға және ... ... ... ... ... ... ... - экономиканы мемлекеттік реттеу формасы ретінде елдің
әлеуметтік экономикалық ... ... даму ... ... ... ... ... дамуының қайсыбір бағыттары
туралы ғылыми негізделген түсініктер жүйесі
11. Экономиканы мемлекеттік реттеудің ... ... - бұл ... яғни ... ... ... ... қоғамдық ұдайы
өндіріс әдістері және т.б.
12. ... ... ... ... ... ... экономикалық- математикалық т.б. әдістер
13. Экономиканы мемлекеттік реттеудің арнайы әдістері - ... және ... ... ... реттеудің тікелей әдістері - ... ... ... ... ... құқықтық-әкімшілік шектеулер
қою, тыйым салу, қадағалау әдістері
15. Мемлекеттік реттеудің жанама ... - ... ... ... ... ... ережелерін» жүзеге асыру (салық салу,
бағаларды реттеу, жеңілдіктер, пайыздық қойылымдар және ... ... ... және ... - ... ... объекті іс-
әрекетін субъектіге қажетті арнаға ... ... ... ... ... ... объектінің, қызметін түзету, ... және ... ... өсу- ... ... өнім ... ... ішкі өнім (жіө),
ұлттық табыс т.б. сияқты макроэкономикалық көрсеткіштер ... ... ... ... оңды ... көрсететін
сандық сипаттағы категория
18. Экономикалық даму - ел ... ... ... ... оны жан ... ... ұлттық табыс өндірісімен анықтайды
19. Экономикалық саясат - бұл ... ел ... ... іс- ... ... ... Мемлекеттік экономикалық саясаттың әмбебап мақсаты - бүкіл ұлттық
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... Фискалдық экономикалық саясат - мемлекетке қажетті ақша қаражаттарын
жинақтау, бөлу және көзделген шараларға жұмсау іс- әрекеттері
22. ... ... ... - ... ... немесе ұлттық
банк арқылы ел аумағындағы ақша массасы мен ақша айналымын реттеу
23. Экономиканың функционалдық ... - ... ... ... ... тұру және ... тауарлар мен қызмет
көрсетулердің таза экспортын көрсетеді
24. Экономиканың салалық құралымы - ... ... ішкі ... ... ... ... қамтылғандар санындағы ... ... ... ... - ... технологиялық
базасын анықтайтын біртекті технологиялық жиынтықтар ... ... ... деңгейін анықтайды
26. Өңірлік құрылым - өндіргіш күштерді орналастыру дәреже,деңгейін
анықтайтын ... ... ... - ... ... ... құрылым.
Рыноктық экономика шарттары бойынша меншік формаларының көптүрлілігі
мемлекеттік және жеке ... ... ... өзгертті
28. Капиталды шоғырландыру, кооперациялау және орталықтындыру ... ... ... ... ... - өндірістің жалпы
көлеміндегі шағын, орта, ірі кәсіпорындарың, қаржылық-өнеркәсіптік
топтардың үлесін сипаттайды
29. ... ... ... ... - ... ... ... мен әлемдік шаруашылықтағы
өзгерістерді кезең-кезеңімен дәлдеу және нақтылау
30. Өндірісті диверсификациялау - түпкі өнімге деген сұранысқа ... ... ... ... ... саясаты - тұрлаулы экономикалық өсудің
инновациялық-инвестициялық мәселелерін шешу
32. Агроөнеркәсіпті мемлекеттік ... – ауыл ... ... және ... өндіру,өндеу және өткізу бойынша, сондай-
ақ аграрлық секторды материалдық-техникалық қамтамасыз ету бойынша
мемлекеттің экономикалық әдістері
33. ... ... - ... ... ... ... оларды
рыноктан ығыстыру, ірі компанияларды мәжбүрлеу негізінде ұсақтау
арқылы монополиялық үрдістерді жан-жақты шектеуге бағытталған ... ... ... - ... себептер бойынша рыноктық бәсеке
әрекеті аумағынан тыс экономикалық қызмет сферасы
35. Елдің бәсекеге қабілеттілігі - осы ... ... ... ... ... рыноктардағы үлесін ұстап тұруы мен ... ... ... ... күресу қабілеттілігінің мүмкіндіктері
36. Инвестициялар - бұл болашақтағы ... ... кез ... қаражат.
37. Инвестициялық үдерістерді мемлекеттік реттеу - орта және ... ... ... экономикалық өсуін қамтамасыз ету.
38. Өндіргіш күштерді орналастыру - елдің өндіргіш күштерін, яғни адамдар
мен материалдық игіліктер ... ... мен ... ... ... ... ... сәйкес орналастыру.
39. Аймақтардың өндіргіш күштерін мемлекеттік реттеу -Республиканың әрбір
нақты субъектісінің аумақтық даму ерекшеліктерін ескеріп, ... ... ... үшін ... ... ... ... реттеу – уақыт пен кеңістік, атқарушылар мен ресурстар
бойынша үйлестірілген жалпымемлекеттік, салалық және аймақтық дәрежеде
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қамту концепциясы - өндіргіш, шығармашылық еңбекке
азаматтардың қабілеті мен құқығын ... ... ... ... Бюджеттік реттеу - заңнамалық түрде бекітілген мемлекеттік кірістер
мен ... ... мен ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейдегі теңдестірілуіне қол жеткізу.
43. Салықтық реттеу - салық төлеушілер үшін салықтық жүктеменің оңтайлы
мөлшерін іздестіріп, ... ... ... - басқару органдарының елдің, аймақтардың, шаруашылық
жүргізуші субъектілердің қаржысына, ... ... ... ... қаржы ресурстарына саналы әсері болып табылады.
45. Мемлекетттік меншікті реттеу - ... ... ... меншікке беру, меншік объектілерін аукциондар, конкурстар
арқылы ... ... ... және ... айырбастау мен
бөлу іс-шаралары.
46. Сыртқы экономикалық қызметті реттеу - ... ... ... және ... ... ... ел үшін ... жетістіктерге қол жеткізу болып табылады.
Әдебиеттер:
1. Авеков В.В. и др. Аренда объектов государственной и муниципальной
собственности. М., Мамармен, ... ... ... ... под ред. Э.М. Короткова - М.,
Инфра-М, 2000.
3. ... І.А., ... Б.Ж. ... ... ... Оқу құралы. А., "Қазақ университеті" – 2007.
4. Бибатырова И.А. ... ... ... Учебное пособие. А., 2008.
5. Государственное регулирование рыночной ... ... ... В.И. Кушлина, Н.А.Волгина. – М., "Экономика", 2001.
6. Лексин В.Н., Швецов А.Н. Государство и регионы. М., ... ... Норт Д. ... ... ... ... экономики. – М., фонд экологической книги
"Начала", 1997.
8. Мамыров Н., ... Ж. ... ... ... в
условиях Казахстана. А., "Экономика", 1998.
9. Орешин В.П. ... ... ... ... пособие. М., ЮристЪ, 1999.
10. Орешин В.П., Потапов Л.В. ... ... ... ... М., ... ... ... индустриально-инновационного развития РК на 2003-2015
гг. – Астана, ... ... Р.А. ... ... стратегия,
управление: учебное пособие. – М., Инфра-А, 2000.
13. Шамхалов Ф. ... и ... ... ... М., ... ... Шарп У., Александер Г., Бейли Дж. Инвестиции. – М., Инфра-А, 1997.
15. Эрхард Л. Благосостояние для всех. – М., ... 1991.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 166 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ЕврАзЭҚ мемлекеттерінің транзиттік қуатының негізгі проблемалары және даму болашағы29 бет
Республиканың темiр жол көлiri жүйесiндегi транзиттiк жүк тасымалдары: қазiргi қалпы және даму тенденциялары17 бет
«Халықаралық автомобиль тасымалдары»12 бет
Автожолдар54 бет
Автокөлік жолдары60 бет
Автокөлік жолдарына жөндеуді ұйымдастыру туралы66 бет
Алматы облысының өндірістік емес саласына талдау жасау11 бет
Еуропаның энергетикалық қауіпсіздігіндегі табиғи газдың орны мен рөлі66 бет
Жануарларды айдап жеткізу кезіндегі ветеринариялық-санитариялық қадағалау15 бет
Кеден одағы – ықпалдастықтың жаңа жолы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь