Қазақстандағы көші-қон процестері және оның зерттелуі (1926-1959 жылдар)

К І Р І С П Е

Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендікке жеткеннен кейінгі уақытта, қазақ елінің жүріп өткен жолы мен тарихын жаңаша көзқарас тұрғысынан жазу уақыттың қойған талабы болды. Отандық тарихтың өткен кезеңдеріндегі шындығы бұрмаланып, ақиқаты айтылмай келген оқиғалары мен құбылыстарын ой елегінен өткізуге деген қажеттілік туындады. Қазақстан тарих ғылымының әр саласы бойынша шынайы зерттеулер жүргізіле бастады. Осындай тарих ғылымының бір саласы саналатын тарихи демография бағытында да, республика халқы жайында зерттеулер жүргізіліп, бірқатар еңбектер жарық көрді. Республикамыздағы демографиялық ахуалдың астары өткен кезеңдермен тығыз байланыста жатқандығы жайында нақты мғліметтер мен тұжырымдамалар көпшілік назарына ұсыныла бастады. Тарихи демография саласына одан әрі серпін бере түсу үшін ендігі жерде белгілі бір кезеңдер аралығындағы халық санының динамикасындағы өзгерістерге, көші.қон процестерінің ауқымына және олардың жекелеген аймақтардағы ерекшеліктеріне баса назар аударған абзал. Сонымен қатар, бұл мәселелердің ғылыми әдебиеттерде көрініс табу деңгейіне тарихнамалық талдау да жасау қажет. Өйткені мұндай талдау тарихи процестердің негізгі желісін, оның елеулі құбылыстарын ғылыми тұрғыда дұрыс көрсетуге және көкейкесті проблемаларын белгілеп, зерделеу үшін тарихи таным тәжірибесін пайдалануға мүмкіндік береді.
Тарихи демография саласындағы өзекті мәселелердің бірі . Кеңестік дәуірде қазақ жеріндегі көші.қон процестері өзіндік ерекшеліктерімен дараланған, ол биліктің жүзеге асырған саяси, әлеуметтік.экономикалық іс.шараларымен тығыз байланыста жүрді. 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін орын алған азамат соғысы, жер.су реформасы, күштеп ұжымдастыру, қуғын.сүргін, күштеп қоныс аудару, Ұлы Отан соғысы кезіндегі мобилизация мен эвакуация, депортация, соғыстан кейінгі демобилизация, халық шаруашылығын қалпына келтіру жолындағы шаралар, күштеп қоныс аударғандарды кері қайтару, тың және тыңайған жерлерді игеру секілді тағы басқа оқиғалар мен ахуалдар ішкі және сыртқы көші.қон процестеріне тікелей ықпал етті. Өз кезегінде кеңестік дәуірдегі көші.қон процестері Қазақстан халқының ұлттық құрамындағы ара салмаққа күрделі өзгеріс ала келді. Міне, осы мәселе отандық тарих ғылымында ұлттық мүдде тұрғысынан объективті тұрғыда зерттеуді қажет ететіндігі ешқандай күмән туғызбайды.
Көші.қон процестері бұрын да зерттеушілердің назарына ілікпей қалған жоқ. Бұл мәселе кеңес дәуірінде де, қазіргі кезде де және шетелдік ғалымдар тарапынан да әрқилы бағаланып келді. Әрбір кезеңге тән тарихи концепцияларды талдау және ғылыми еңбектердің деректік негізіне баға беру отандық тарих ғылымының басты мақсаттарының біріне айналды. Бұл көші.қон процестерінің тарихнамасын арнайы қарастырудың өзі ғылыми маңызға ие екендігін аңғартады. Осының бәрі біздің зерттеуіміздің өзекті, әрі ғылыми сұранысқа ие тақырыпқа арналғандығын байқатады.
Мғселенің зерттелу деңгейі. Кеңестік дғуірде алғашқылардың бірі болып қазақ халқының саны, құрамы, орналасуы жайында М. Тынышпаев, кейін, Қазақстан
        
        Автореферат диссертации
Қазақстандағы көші-қон процестері және оның зерттелуі (1926-1959 жылдар)
Қолжазба ... ... ... көші-қон процестері және оның зерттелуі
(1926-1959 жылдар)
07.00.09 – Тарихнама және ... ... ... және ... ... – Отан ... ... Республикасының тарихы)
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш.Ш. Уәлиханов
атындағы ... және ... ... ... жаңа ... ... ... демография бөлімінде дайындалды
Ғылыми жетекші: тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі
М.Х. Асылбеков
Ресми оппоненттер: тарих ғылымдарының докторы, профессор
Қ.Р. Несіпбаева
тарих ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық университетінің «Деректану
және тарихнама» кафедрасы
Диссертация 2007 жылы «___» _____________ сағат ____ Ш.Ш. ... ... және ... институты (050010, Алматы, Құрманғазы көшесі,
29) жанындағы тарих ғылымдарының докторы (кандидаты) ғылыми дәрежесін беру
жөніндегі ОД. 53.33.01 ... ... ... ... ҚР ... жғне ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш.Ш.
Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының қолжазбалар қорында
танысуға болады.
Автореферат 2007 «____» ... ... ... ... ... кандидаты Қ.С. Алдажұманов
К І Р І С П Е
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендікке жеткеннен кейінгі уақытта, ... ... ... жолы мен ... ... ... тұрғысынан жазу
уақыттың қойған талабы болды. Отандық тарихтың өткен кезеңдеріндегі шындығы
бұрмаланып, ... ... ... ... мен ... ой ... деген қажеттілік туындады. Қазақстан тарих ғылымының әр саласы
бойынша шынайы зерттеулер жүргізіле бастады. Осындай тарих ... ... ... ... ... ... да, ... халқы жайында
зерттеулер жүргізіліп, бірқатар еңбектер жарық көрді. Республикамыздағы
демографиялық ... ... ... ... ... байланыста жатқандығы
жайында нақты мғліметтер мен тұжырымдамалар көпшілік назарына ұсыныла
бастады. Тарихи демография саласына одан әрі серпін бере түсу үшін ... ... бір ... ... ... ... ... көші-қон процестерінің ауқымына және олардың жекелеген
аймақтардағы ерекшеліктеріне баса назар аударған абзал. Сонымен қатар, бұл
мәселелердің ғылыми әдебиеттерде көрініс табу деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... тарихи процестердің негізгі желісін,
оның елеулі құбылыстарын ғылыми тұрғыда ... ... және ... ... ... үшін тарихи таным тәжірибесін пайдалануға
мүмкіндік береді.
Тарихи демография саласындағы өзекті мәселелердің бірі – Кеңестік дәуірде
қазақ жеріндегі көші-қон ... ... ... ... ... ... ... саяси, әлеуметтік-экономикалық іс-шараларымен тығыз
байланыста жүрді. 1917 ж. ... ... ... орын ... ... ... ... күштеп ұжымдастыру, қуғын-сүргін, күштеп қоныс
аудару, Ұлы Отан соғысы кезіндегі мобилизация мен эвакуация, депортация,
соғыстан кейінгі демобилизация, халық шаруашылығын қалпына ... ... ... ... ... кері ... тың және
тыңайған жерлерді игеру секілді тағы басқа оқиғалар мен ахуалдар ішкі және
сыртқы көші-қон процестеріне тікелей ықпал етті. Өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... ара
салмаққа күрделі өзгеріс ала келді. Міне, осы мәселе отандық тарих
ғылымында ұлттық мүдде тұрғысынан ... ... ... қажет
ететіндігі ешқандай күмән туғызбайды.
Көші-қон процестері бұрын да зерттеушілердің назарына ілікпей қалған жоқ.
Бұл мәселе кеңес дәуірінде де, қазіргі кезде де және ... ... да ... бағаланып келді. Әрбір кезеңге тән тарихи
концепцияларды талдау және ғылыми еңбектердің деректік негізіне баға беру
отандық ... ... ... ... ... ... Бұл ... тарихнамасын арнайы қарастырудың өзі ғылыми маңызға ие
екендігін аңғартады. Осының бәрі біздің зерттеуіміздің өзекті, әрі ғылыми
сұранысқа ие тақырыпқа арналғандығын ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып қазақ
халқының саны, құрамы, орналасуы жайында М. ... ... ... ахуалына байланысты Т. Шонанұлы, М. Есболұлы жазды. ... бұл ... М. ... С. Асфендияров, Т. Рысқұлов, С. Сғдуақасов [1]
сияқты қазақ ... да ... ... ... еңбектерінде ұлттық
мүддені қорғау көзделгені аңғарылады. 1920-30 жж. мемлекеттік тапсырыспен
А.Н. Донич пен Н.Д. ... ... ... құрамы, орналасуы жайында
еңбектері жарық көрді. А.Н. Донич зерттеуінде демографиялық шолу жасаса,
Н.Д. Трублаевич республикадағы халықтың табиғи өсімі мен ... ... ... қарастырды [2]. Бірақ, авторлар ұлттар арасындағы табиғи
өсімнің ғркелкі көрсеткішке ие болу себептерін түсіндірмей, тек ... ... Одан ... уақытта демография мғселесіне байланысты
еңбектер жазылмады. Себебі, кеңестік тоталитарлық жүйе оған мүмкіндік
бермей, 1937 ж. халық санағың қорытындысын жариялауға тыйым салып, оған
қатынасқан ... ... ... ... тек ... ғана ... қолға алына
бастады. 1960-1970 жж. Қазақстанның демографиялық дамуының кейбір
аспектілері қарастырылған, алайда негізінен еліміздің ғлеуметтік даму
мғселелеріне арналған еңбектер шықты. Әсіресе жұмысшы табы, ... ... ... ... мен даму ... ... ... қолданған зерттеушілер ғлеуметтік топтардың демографиялық
сипаттамаларына, ғсіресе өнеркғсіптік және аграрлық көші-қон
ерекшеліктеріне тоқталған. Жұмысшы табы мғселесін зерттеген ... ... А.Н. ... М.Х. ... С.Б. ... ... шаруалар тарихын зерттеген А.Б. Балақаев, Г.Ф. Дахшлейгер, К.Н.
Нұрпейіс, интеллигенция тобын ... Ш.Ю. ... Х. ... [3]
сияқты ғалымдар Қазақстандағы этно-демографиялық процестерді анықтайтын
статистикалық мұрағат ... ... ... жж. ... ... ... арнайы еңбектер шыға бастады.
Соның ішінде революцияға дейінгі статистикалық мғліметтердің ... және ... ... ... ... ... ... қарастыру ғдістері негізделді.
Қазақстанда көші-қонның тарихи мғнін, оның ... ... ... ... ашқан, көші-қон мен ұлттық құрылым өзгерістерінің
өзара байланысты тарихи құбылыс екендігін көрсеткен алғашқы зерттеушілер –
Е.Н. Гладышева, Н.Е. ... В.М. ... мен Н.В. ... ... Ф.Н. ... ... көші-қон қозғалысының республика
халқының көп ұлтты құрамының қалыптасуына ғсер ... ... де көп ... ... көрсетілді [4]. Алайда, бұл еңбекте кеңес дғуіріндегі
тыйым салынған Қазақстандағы көші-қон процестерінің маңызды беттері:
репрессияланған халықтарды депортациялау, таптық белгісіне байланысты ... тағы ... ... ... ... жж. аяқ ... ... қазақстандық ғалымдардың зерттеулерінде
халықтар тағдырындағы саяси фактордың ғсерлері талдана бастады. Ғсіресе,
М.Қ. Қозыбаевтың, Ж.Б. Абылхожиннің ... ... ... ... ... экономикадан тыс, күштеу саясатының дағдарыстарға
толы ғлеуметтік-демографиялық нғтижелері анықталды. Қазақстан
жұмысшыларының саны, ұлттық, жасы мен жыныстық құрамы, білім деңгейі,
мамандық түрлері мғселелерін ... екі ... ... еңбек жарық
көрді. Зерттеудің мерзімдік шеңбері 1917-1937 жғне 1938-1960 жылдарды
қамтыды. Ауылдық жерлердегі интеллигенция қауымының қалыптасуына, сананың
өсуіне, ұлттық, ... ... ... ... арналған Х.М.
Ғбжановтың зерттеуі шықты [5].
Қазақстанның кеңестік дәуірдегі ғлеуметтік демографиялық дамуы М.Х.
Асылбеков пен Ғ.Б. Ғалиевтің арнайы монографиясында біртұтас жғне ... ... ... ... рет жан-жақты қарастырылды, бұл процестің
болашақтағы дамуына ғылыми тұжырымдамалық ... ... ... ж. М. ... пен Т. Омарбековтың жғне тағы басқа ғалымдардың
еңбектерінде ұжымдастыру ... ... ... ... ... ... азаюы мен апатқа ұшырауы салдарын ашқан тұжырымдары
жарияланды. Онда Қазақстаннан ... ... ... саны ... ... жөнінде құнды мғліметтер берілді [7].
А.Н. Алексеенконың, Н.З. Тғкіжбаеваның ауыл ... өсу ... мен ... ... ... ... ... топтастырылуы
қарастырылған докторлық диссертациялар қорғалды. Бірақ, бұл зерттеулер тек
жарияланған санақ материалдарына ғана негізделген, ... ... ... туу, ... ... ... құрамының ішкі тенденциялық
ерекшеліктеріне аз көңіл бөлінген [8].
С. Айымбетовтің ... ... ... ... ... ... демографиялық жағдайы баяндалса, Л.Т. Қожекееваның
диссертациясы Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ... ... ... және ... ... зерттеді.
Кеңестік тоталитарлық жүйенің мғні мен оның Қазақстандағы демографиялық
процестерге әсері М.Қ. Қозыбаев пен Қ.С. Алдажұманов ... ... ... ... аймақтар бойынша да зерттеу жұмыстары жарық
көрді. Батыс Қазақстан халқының екі ғасырлық ... ... М.Н. ... ... ... ... ... статистикалық мағлұматқа толы
А.Н. Алексеенконың еңбегінде табиғи өсімге ... ... ... денсаулық сақтау мғселелері талданды. Орталық Қазақстанның ХІХ-ХХ
ғасырлардағы демографиялық ... В.В. ... ... ... Жетісу
өлкесі бойынша докторлық диссертацияны М.К. Төлекова қорғаған еді. Тарихи
демография саласында Қазақстанның жекелеген аймақтары бойынша кандидаттық
диссертациялар да қорғалды. Атап айтсақ, О.Д. ...... ... ... ... Қазақстан аймағы халқының демографиялық дамуын
зерттеді [10].
Кеңестік тоталитарлық кезеңде «бұрынғы азаматтар» деген ұғымдарды зерттеуге
идеологиялық тыйым салынғандықтан, шетелдік зерттеулерде ғана қарастырылып
келген шет ... ... ... ... республикада К.Л. Есмағамбетов,
Г.М. Меңдіқұлова монографияларында зерттелді. Сонымен қатар, қазақ
ириденттері тарихы А.В. Коновалованың [11] тағы басқа ғалымдардың
еңбектерінде талданды.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... жғне
ұлттық құрамындағы өзгерістер саны, орналасуы, өсіп-өну ерекшеліктері ... ... ... құрамға тигізген ғсері А.И. Құдайбергенованың
кандидаттық диссертациясында талданды [12].
Тарихи демография саласындағы ... ... ... ... М.Х. ... пен Л.Х. ... еңбектері арналған. С.И.
Ковальскаяның кандидаттық диссертациясында негізінен ХVІІІ жғне ХІХ
ғасырдағы көші-қон ... ... ХХ ... ... толық жазылмаған.
Ал, М.Х. Асылбеков пен Л.Х. Төлешованың монографиясында ХХ ғасырдағы
демографиялық мғселерге ... ... ... ... процестеріне
де едәуір көңіл бөлген. Сондай-ақ, Б.Р. Найманбаевтың кандидадттық
диссертациясында 1970-1989 жж. ... ... ... азаюы мен олардың кері көшуі жайында, сонымен қатар,
олардың құқықтық жағдайы ... ... ... демографияның дамуы мен методологиясы жайында көлемді
ғылыми еңбектер де ... ... ... М.Х. ... А.Ш. ... және
А.И. Құдайбергенованың көлемді мақалалары жарияланды [14].
Тарихи демография мғселесіне ... ... ... да ... ... ... ... Н.Ф. Бугай, В.П. Данилов, Н.И. Платунов,
Т.М. Реннер, В. Хорев, В. Чапек, М.П. Малышева, В.С. Познанский, С.И. Брук,
Ю.А. Поляков, В.Б. ... И.Н. ... жғне тағы ... ғалымдардың
еңбектері жатады [15].
Аталып отырған тақырыпқа қатысты шетелдік ғылымдардың да зерттеулері
баршылық, Қазақстандағы демографиялық ахуалға байланысты бірқатар мғселелер
Р. Конквест, С.Г. Уиткрофт, Х. ... М.Б. ... А.Р. ... Н.Р. ... т.б. еңбектерінде баяндалған [16].
Сонымен, диссертация тақырыбына арналған ғдебиеттерге шолу ... ... ... ... көші-қон процестері арнайы
және жан-жақты зерттелмегені байқалады. Ғсіресе, мұрағат қорларында
сақталған тарихи деректерде кеңестік кезеңде ғр ... ... ... ... ... ... келгендерін нақты дғлелдей
түсуі қажет. Бұл тақырыптың арнайы және ... ... ... көптеген еңбектер жарық көргенімен, олардың жеткен жетістіктерін
талдай отырып, мұрағат қорларындағы тарихи деректермен салыстыра
қарастырған арнайы тарихи және тарихнамалық зерттеу жоқ.
Зерттеудің ... мен ... ... ... ... 1926-1959
жылдар аралығындағы Қазақстандағы көші-қондық процестердің себептерін,
нғтижелерін кешенді түрде зерттеу және бұл ... ... ... Осы ... жету үшін ... ... ... шешуге талпыныс
жасалды:
- Көші-қон процесінің тарихнамасына қатысты зерттеу еңбектерін ... ... Бұл ... жетістіктері мен кемшіліктерін анықтау нәтижесінде көші-
қон проблемасының зерттелмеген жақтарын белгілеп беру;
- Тарихнамалық жұмыстар мен тарихи деректерді салыстыра отырып, көші-қонның
халық ... ... ... ... ... қозғалысы нәтижесінде республика халқының ішінде қазақтар
азшылыққа айналғандығын көрсету;
- Күштеп көшірілген ұлттардың ұлттық құрамға тигізген әсері, үлес салмағы,
құқықтық ... жаңа ... ... арқылы көрсету;
- Қытай халық Республикасынан келген көштің нәтижесінде қазақ халқының
өсуіне мүмкін болған ... ... ... ...... 1926-1959 жж. көші-қон
процестерінің дамуы мен халық құрамына әсері алғаш рет тарихнамалық және
тарихилық тұрғыдан зерттелуінде, диссертацияда осы ... ... ... ... ғдебиеттердегі мғліметтер мен мұрағаттардағы деректерді бір-
бірімен салыстырмалы түрде зерттеудің нғтижесінде төмендегідей жаңа,
нақтылы, ғылыми нғтижелерге қол жеткізілді:
- Көші-қон процестеріне қатысты ғылыми ... ... ... ... ... мен кемшіліктері талданды.
- Көші-қон проблемасы жөнінде болашақта зерттеуді қажет ететін мәселелер
анықталды.
- ... жж. ... ... ... ... ... және ... талданды.
- Бұл кездегі көші-қон қозғалысы нәтижесінде қалыптасқан ұлттық құрамдағы
өзгерістері қарастырылды.
- 1953-1959 ... ... ... ... ... ... тың ... деректері ғылыми айналымға тартылды.
- Көшірілген халықтардың құқықтық жағдайы тарихи тұрғыдан зерттелді.
- ... ... ... саны мен ... ... бойы ... ғсер ... көші-қонның 1926-1959 жж. аралығындағы ерекшеліктері анықталып, бұл
кезең осы процестің ең күшті және шыңы ... ... ... ... тұжырымдары. 1926-1959 жж. аралығындағы көші-
қон процестері жғне оның ... ... ... ... ... ... ... қатысты тарихнамалық еңбектердің
жетістіктері мен әлі де болса зерттеуді қажет ететін бағыттары ... ... ... ... ... ... көпұлтты
құрамының қалыптасуы кеңестік жүйе жүргізген саясатпен байланыстылығы
айқындау;
- Кеңестік кезеңнің ұжымдастыру, тәркілеу ... ... ... ... саны жүз ... аса ... зерттеу еңбектерімен
салыстырмалы түрде көрсету;
- Республикаға күштеп көшіріліп келген ... үлес ... ... танытып, қазақ халқының азшылыққа айналуына әсерін тигізгендігі
мұрағат деректері негізінде қарастыру;
- Қытай Халық Республикасынан келгендер саны 1953 -1959 жж. 100 ... ... және ... ішінде қазақ, орыс, ұйғыр, дүнген, татар, өзбектер
болғандығын дәлелдейтін мұрағат ... ... ... ... ... ... ... келген халықтардың құқықтық жағдайы және
олардың еңбекке араласуы зерттей түсетін мәселелердің қатарына саналады.
Территориялық ауқымы. 1926-1959 жылдар арасындағы Қазақ КСР-ның ғкімшілік
территориялық шекарасын ... Осы ... ... ... болған ғкімшілік
бөліністер, аймақтардың ерекшелігі назарға алынды.
Зерттеудің нысаны. Қазақстандағы көші-қон процестерінің зерттелу деңгейін
көрсететін ғылыми ... ... ... жғне ... ... ... жж. аралығындағы көші-қон қозғалысының республика халқының ұлттық
құрамына ғкелген өзгерістер мен әсерін анықтау .
Диссертацияның мерзімдік шеңбері. 1926 және 1959 жылдардағы Одақтық ... ... ... 34 ... яғни ... ... соғыстың
қарсаңын, соғыс жылдары мен онан кейінгі кезеңді қамтиды. Қазақстан халқы
үшін бұл күрделі тарихи оқиғалар мен ... толы ... оның ... ... дүниежүзілік соғыс, соғыстан кейінгі халық шаруашылығын
қалпына келтіру, тың және тыңайған жерлерді игеру, алпауыт ... мен жаңа ... ... ... және т.б., яғни ... құрамына күрделі әсер еткен көші-қон толқындарының
ең күшейген уақыты болды.
Диссертацияның дерек көздері. Зерттеуде әртүрлі деректер пайдаланылды,
олардың бастылары: 1) мұрағат ... мен ... 2) 1926, ... және 1959 ... ... ... ... мәліметтері; 3)
жарияланған статистикалық жинақтар; 4) баспасөз мәліметтері; 5)
Демографиялық және көші-қон мәселелеріне ... ... ... т.б. ... ... деректік негізі болды.
Негізгі деректердің дені Қазақстан Республикасының Орталық ... мен ... ... ... ... ... Мәселен,
Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік мұрағатындағы Қазақ КСР
Министрлер Кеңесінің ... ... ... ... (698) қоры
Статистикалық мәліметтерге толы бұл қорда әр облыстар бойынша келген-
кеткендер туралы деректер бар. Сондай-ақ, ... КСР ... ... ... реттеу жөніндегі Мемлекеттік Комитет (1987) қорында Одақ
бойынша шаруашылықты реттеуге байланысты көшірілгендер туралы мәліметтер
кездеседі. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің ... ... (1137) ... ... ... мен ... ... материалдар бар.
Осы қор құжаттарында өзге ұлт өкілдерінің Қазақстанға көшірілгені кезіндегі
қабылдануы, ұлттық құрамы жайында мәліметтер ... ... ... ... ... бөлімінің (1208), Қазақ КСР Жоспарлау
комитетінің (1179) қорларында да ... ... ... Республикасының Президент мұрағатындағы деректер де жұмысты
жазуға пайдаланылды. Атап айтсақ, БКП(б) Қазақ Өлкелік Комитетінің қорында
(141) кеңестік билік орнағаннан кейінгі уақытқа ұжымдастыру, ... ... ... бар. Одан кейін республикадағы халықтың ұлттық
құрамы және олардың бір-бірімен қарым-қатынасы туралы құжаттық деректер
кездеседі. Мәселен, Қазақстан Комунистік Партиясының Орталық Комитетінің
қорында (708) ... ... ... және ... ... Қор деректерінен Қазақстанда кеңестік кезеңде жүргізілген көші-
қон ... ... ... мен тың ... ... ... ... келгендер жайында мәліметтер кездеседі. Сонымен қатар,
Қытай Халық Республикасынан көшіріліп келген ... ... ... орыс,
өзбектердің облыстар бойынша орналасуы туралы деректер сақталған.
Демография мәселесі бойынша жарық көрген зерттеулердің ішінде М.Х.
Асылбеков пен Л.Х. ... ... ... ... еңбегінде,
сондай-ақ, М.Х. Асылбеков және А.И. Құдайбергенованың монографиясында ... ... ... мұрағат, санақ материалдарына негізделген бірқатар
мәселелер көтерілген. Осындай ... ... ... ... да жасалды. Мәселен, Орталық Қазақстан бойынша В.В. ... ... ... ... М.Н. ... ... ... халқының демографиялық дамуы М.К. Төлекованың
зерттеуінде қарастырылды. Міне, осындай іргелі зерттеулерде көші-қон
мәселесі ішінара болса да жазылған. Сондықтан, мұндай еңбектер тарихнамалық
және ... ... ... жасауға негіз болары сөзсіз.
Зерттеу жұмысының методологиясы мен әдістемелері. Диссертацияда қойылған
мғселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету үшін тарихи зерттеудің ... ... ... ... ... жан-жақтылық
сияқты негізгі методологиялық принциптері басты назарда болды. Зерттеу
барысында жаңа ... ... ... мен ... жаңа тарихи
көзқарастар тұрғысынан жазылған зерттеулер басшылыққа алынды.
Зерттеу барысында тарихи салыстырмалық, диалектикалық, статистикалық,
демографиялық талдау және ... ... ... қолданбалық маңыздылығы. Диссертацияның қорытындыларын 1926-1959
жылдар аралығындағы тарихи кезеңнің демографиялық дамуы мен ... ... оқу ... ... ... пайдалануға болады. Бүгінгі
таңдағы еліміздегі көші-қон мәселелеріне қатысты саясатты белгілеуге де
диссертация материалдары өзіндік игі ықпалын тигізе алады.
Диссертацияның сыннан ... ... ... ... бойынша 2004
жылы және 2005 жылы ҚазҰУ-де өткен дғстүрлі «Е. Бекмаханов оқуларына»
арналған ғылыми халықаралық конференцияларында баяндамалар жасалды. Сондай-
ақ, 2004 ... ... ... ... өткен «Гуманитарлық жғне құқықтық
білімдердің ғлеуметтік мғдени проблемалары» атты Қазақ гуманитарлық заң
университетінің 10-жылдығына арналған халықаралық ғылыми теориялық
конференциясында, 2004 жылы ... Абай ... ... ... жғне ... ... жғне ... деп аталатын ғылыми халықаралық
конференцияда баяндамалар жасалды. Диссертация бойынша 9 ғылыми мақала
жарияланды.
Диссертация Қазақстан Республикасы Білім жғне Ғылым министрілігі Ғылым
комитетінің Ш.Ш. Уғлиханов ... ... жғне ... ... жаңа ... ... және тарихи демография» бөлімі мен
«Тарихнама жғне деректану» бөлімдерінің біріккен мәжілісінде талқыланып,
қорғауға ұсынылды.
Диссертация құрылымы. Ғылыми жұмыс кіріспеден, негізгі мғселені
қарастыратын 3 тараудан, ... ... ... ... ... ... ... «Кіріспе» бөлімінде зерттеу тақырыбының өзектілігі негізделіп,
мақсаттары мен міндеттері, методологиялық принциптері мен әдістемелік
негізі, ... ... мен ... ... айқындалып, мәселенің
зерттелу дәрежесіне талдау жасалады және пайдаланылған деректер мен
әдебиетке сипаттама беріледі.
Диссертацияның «Қазақстан қоғамын жаңғырту (модернизациялау) кезеңіндегі
көші-қон (1926-1939 жж.)» деп ... ... ... «Көші-қон
процестерінің тарихнамасы» тараушасында тарихи демография саласы бойынша
зерттеу нысаны етіп алынып отырған көші–қонның анықтамасы мен ... ... ... ... Т.А. ... ... ... тарихнамалық
зерттеудің әдістемесіне қызығушылық 1960-жж. туа бастағандығы айтылады.
Тарихнамалық зерттеу мәселесіне және оның ... ... ... анықтау
барысында қызу талқылауға М.В. Нечкина, А.В. Черепин, А.М. Сахаров, С.О.
Шмидт, А.Л. Шапиро, С.Л. Пештич, Е.Н. ... және тағы ... ... ... талқылаудан кейін ғалымдар тарихнама тарих ғылымы болып
табылады және ... ... ... ... мынандай қырларын қамтиды
деген тұжырымдар жасады: тарихи процестің жалпы концепциясы; зерттеуге
қойылған бағыт; зерттеу әдістері; жаңа әдістемелік ... ... ... ... ... ... жаңа ... көтеруде жаңаша
ұйымдастыру мәселелері. Тарихнамалық зерттеу салыстырмалы түрде талдау
әдістеріне сүйенгендіктен, ... бір ... ... ... ... ... мен кемшіліктерін көрсетеді, яғни бұл белгілі бір
тақырыптардың зерттелу, зерделену деңгейін көрсететіндіктен, ғылым саласы
ретінде жаңа сапаға көтерілер шақта өте қажет зерттеу ... ... ... ... тарих ғылымдағы секілді Қазақстандық тарих ғылымында да көші-
қон мәселесі ... ... ... ... таза ... ... ... Қазақстандық ғалымдар тарихи демографияның
барлық мәселелері секілді 20 ғасырдағы өзгерістер әкелген көші-қондық
үрдістерді жан-жақтылық және ... ... ... ... ... нақты мәнін ашу бағытында зерттеуде.
Қазақстандағы көші-қон қозғалысы мен отарлау саясатына ашық та батыл
көзқарастарын білдіргендер қазақ ұлтының ... ... ... ... ... Қазақстанды кеңестік отарлау шаруашылық өмірді
ұйымдастырудың бір жақтылық және шикізаттық ұстанымын қалыптастыру ... ... ... ету ... ... алады. Мұстафа Шоқайдың
кеңестік жер саясатының «Құлаған патшалық ескі ... еске ... ... ... ... ... ... диктатурасы» орнады дей
келе, жаңа формадағы ұлт саясаты орыс өкіметінің пайдасына қызмет етуде
деген тұжырымға келді. Демек, М. ... ... ... сезе де көре
білген ұлт зиялысы ретінде күрес жүргізген. Осы жолда ойларын, пікірлерін
ашық айтты. Бірақ оның сын-пікірлері кеңестік билікке ұнамады. Соның
нәтижесінде ұлт ... ... ... үшін ... ... ... зиялыларының бірі С.Сғдуақасұлы
партия басшыларының жүргізіп отырған солақай саясатына қарсы ... ... ... ... Оның ұлттық мғселеге байланысты жарық көрген
«Большевик» журналындағы «О национальностях и ... атты ... ... өз ... ... ... ... дғлелдеуге тырысқан.
Кеңестік кезеңде халықтың хал-ахуалына назар аударып, ол үшін күрес
жүргізген қазақ зиялыларының бірі М. Есболұлы Түркістан өлкесінің
материалдары бойынша жер ... ... ... ... ... ... тікелей байланыстырады. Автор нақты деректерге сүйене
отырып, Түркістанды отарлау барысында көші-қон ... ... ... өкілдерінің саны арта түскенін атайды. Келімсек атанған көші-
қоншылардың барлық жері жергілікті халықтардың жерінен 15 есе артық
екендігін ... ... бір ... Ресей империясынан кейінгі
кеңестік қызыл империя жалғастырған орыс отаршылдарының орыс көші-
қоншыларының санын арттыру арқылы жүзеге асыруға талпынғандығын ... жылы Т. ... ... жер ... ... ... еңбегінде
аграрлық көші-қон патша өкіметінің отаршылдық саясатымен тығыз байланыста
қарастырылып, ... ... ... ... келімсектерге көңіл аударған.
Қоныс аудару саясатының нғтижесінде, Т. Шонанұлының пікірінше, «Қазақ
жерлері отар ... ... ... ... ... ... көше ... қазақтардың өзі де көші-қон процестерінің
иіріміне амалсыздан енгендігіне алғаш көңіл бөлді, қазақтар арасында сыртқа
көшу жғне ішкі ... ... үдей ... ... ... ... ... жерден қуып, қазақты переселенге айналдыру –
отаршылдар жұмысының бірінші ... ... ... ... ... ... ... атамекенінен айдап, қолайсыз жерге ықтырып тастау –
отаршылдар жұмысының ... ... - деп ... мғселені дғл басып
көрсетті.
М. Тынышпаев Жетісу облысындағы қоныс аударушылардың тым көптігіне назар
аударып, келімсектердің келуіне байланысты ғлеуметтік-экономикалық
жағдайдың күрт төмендеуін ашып ... ... ... ... жерлер тартылып алынған соң, егіс-жайылым көлемі қысқартылып, халқы
кедейленіп, адам ... ... - деп ... ... ... Қазақстанның демографиялық жағдайын
зерттегендер де болды. Мғселен, А. Донич өз еңбегінде 1926 ж. халық
санағының материалдарын ... 1928 ж. ... ... ... ... ... назар аударды. Оның мғліметтеріне қарағанда, 1928 ж. күзіне
дейін республика тұрғындары 6 миллион 507 адамды құраған, 3717094 адамы
(51,1%) қазақтар, 1280000 ... (19,7%) ... 860978 ... (13,2%)
украиндар, 648923 адамы (10%) басқа ұлт өкілдері болған. Республика халқы
санының тым аз ... ... ... ие ... ... механикалық өсіммен
орынды байланыстырғанымен, табиғи өсімнің әсерін ашып бере алмаған.
Республикадағы 1924-1927 жж. ауыл ... ... ... Н.Д. ... қарастырды. Ауыл тұрғындарының табиғи өсімі
1927 ж. 27,6 промильге ие болғандығын айқындап, оның ұлттар арасындағы
ерекшелігіне тоқталды. Автордың көрсетуінше, осы ... ... өсім ... ... – 20,6 ... ... дүнген жғне өзбектерде – 22,3, ал
орыстарда – 30,6 промиль болған. 1920-жж. республика тұрғындары ішінде
орыстардың табиғи өсімі жоғары ... ... ... ... ... өсімнің ғркелкі көрсеткішке ие болу себептерін түсіндірмей, тек
мғліметтер келтірумен шектелген. Демек, ... ... ... ... ... ... болмады.
Қазақстан халқы, оның ұлттық құрамы мен орналасуы мғселелері Т. Рысқұловтың
1927 ж. жарық көрген «Қазақстан» атты ... жғне М.О. ... ... ... ... ұлттар» деген кітабында көрініс тапқан.
Ә. Ғали өз зерттеуінде 1926 ж. халық санағына дейінгі сыртқы жғне ішкі көші-
қон ... ... ... Оның ... 1926 ж. ... 800 ... астам адам республикаға келіп қоныстанған деген мәлімет
келтірген.
Н.Ф. Базанованың еңбегінде көші-қондық процестер кеңес өкіметінің ... ... ... ... қарастырылып, көші-қонның Қазақстан
халқы саны мен ұлттық құрамындағы өзгерістерге ғсері талданған. Автордың
көрсетуінше, 1929 жылы Қазақ АКСР қоныс аудару басқармасы құрылғанға шейін,
сырттан ... ... ... ... нғтижесінде ауыл
тұрғындары 1920 жылдан бері қарай 26,4%-ға ... ... ... ... қарастырған Т. Омарбековтың
зерттеуінде зұлмат ашаршылық кезеңі қазақ тарихында үлкен демографиялық
апатқа әкелгендігі баяндалады. Зерттеушінің қарастыруынша, 1930-1933
жылдары негізінен ... ... ауыл ... 3 ... 379, 5 ... ... ... Мұның 1 миллионнан астамы босқындар, - дейді.
Зерттеуші ғалым Т. Омарбеков осы мәселеге байланысты М. Тәтімов пен сонау
1930-жж. ... ... ... есебі басқармасын басқарған К.
Саматовтың есептеулері бір жерден шығып, 1930 ж. Қазақстанда ең кемі 4
миллион 170 мың қазақ өмір ... ... - ... ... осы ... ... тең ... қырылған. Өйткені,
босқындардың тірі қалғандары (Қазақстанның ішіндегі 300 000 дай адам)
республикаға ... ... тағы 200 ... ... онан соң ... және шет ... ... қайтпай қалған 400 мыңдай
адамды шығарғанда, бәрібір 2 миллион 300 мыңнан астам адам жетіспейді, -
деген мәлімет ... ... ... 1932 ж. ... ... 64 пайызынан айырылған. 1930 ж. Қазақстан халқының саны 5,9
миллион адамнан 1933 ж. 2,5 миллионға дейін ... Осы ... ... Қазақстан шекарасынан шығып, босқыншылыққа ұшыраған шаруалар саны –
1 миллион 31 мың. Олардың 165 мыңы бұрынғы Кеңестер ... ... ... ... ... ... Түркияға өтіп кеткен.
Сөйтіп, туған жеріне қайта орала алмаған. Ал көрші республикаларға, Ресейге
қоныс аударып, ... ... саны – 450 ... - ... ... ... ... жылдарының тарихын зерттеген ғалымдардың бірі
ресейлік В.Н. Земсков. Автор өз зерттеулерінде 1930-1931-жж. Қазақстанға
Еділдің төменгі жағалауынан – 18092 ... ... орта ...... ... – 10544, ... өлкесінен – 50, Кавказдан – 870 жанұя
қоныс аударылған, - деген мғліметтер келтіреді. Қазақстанның ... мен ... ... ... саны – 6765,
барлығы – 50929 жанұя келген.
Кеңестер Одағындағы, сондай-ақ, Қазақстандағы көші-қондық процестерде орын
алған ерекшеліктер батыс ... ... ... бұл ... бағаға ие болды. Зерттеушілер А.Р. Льюис, Н.Р. Роулэндтің
көрсетуінше, Қазақстандағы аграрлық отарлау ... ... ... ... ... ұшырады. 1926 ж. халық саны 4 милион шамасында
болса, 1939 ж. ... 3 ... ... ... С.Г. ... ... ... жж. болған ашаршылық, демографиялық апат қолдан жасалды
деген пікір білдіреді. Ал, американдық тарихшы Р. Конквест қазақтар
арасындағы адам шығыны ... өз ... ... деп жазды: «1926 жылғы
санақ бойынша Кеңестер Одағында 3963300, 1939 жылғы санақ бойынша 3100900
қазақ болды. Сонда халықтың табиғи өсімін ... ... ...... ... 1,5 милион адамдарын жоғалтқан. 1930 жылы халық
саны 4 миллион шамасында болды десек және ... ... ... ... ... ... тастағанның өзінде аштықтан өлгендердің
саны 1миллионнан кем түспейді».
Бұл тарауда көші-қон қозғалысына қатысты отандық, шетелдік және ресейлік
ғалымдардың еңбектері салыстырмалы түрде қарастырылып, ... ... ... деректер келтірілсе, көшіріліп келгендердің ұлттық құрамға
әкелген өзгерістері көрсетілді.
Тараудың «Республикааралық көші–қон және ... ... ... тараушасында сырттан келген көші-қон толқындары талданған. 1934 ж.
Халық комиссарлар кеңесінің қаулысымен Қарақалпақстанға көшіп кеткен ... ... ... ... ... ... ... Қарақалпақ
жерінен көшіп келгендер ұжымдастыру, аштық жылдары кеткен адамдар екені
байқалады. 1934 ж. Ақмола қаласының аумағына ... ... ... ... ... Сібір, Қиыр Шығыс, БКСР, УКСР, Днепропетровск,
Донецк, Армян КСР, Өзбек КСР-нан 530 адам қоныс аударған. Оның 282-і ер
адам, 248-і ғйел адам ... ... ... ... ... Петропавл
жерлеріне 1652 адам келіп, 7786 кері қайтқан. Сол жылы Қазақстанға
келгендердің ғлеуметтік құрамында мынандай топтар бар: ... ... кіші ... көрсетушілер, оқушылар, үй шаруасындағы ғйелдер,
16-жасқа дейінгі жастар тағы басқалары бар еді. 1936 ж. ... ... ... ... территориясына 15 мың поляк жғне неміс шаруа
қожалығы ... Г.В. Кан өз ... 1937 ж. ... Қиыр Шығыстан кәрістерді
Қазақстан мен Өзбекстанға көшіру туралы бұйрық шыққаннан кейін оларды қоныс
аударту 1937 ж. ... ... ... ... қаласы арқылы
жүргізілді, - дейді. Автордың көрсетуінше, Қазақстанға 20769 отбасы (98454
адам) көшірілген. Екінші кезеңде кәрістер 1938 ж. 20 ақпанындағы ... ... ... сәйкес көшірілді. Онда келгендер Алматы облысы
бойынша – 4774 отбасы, Қарағандыға – 6476, Батыс Қазақстанға – 500,
Атырауға – 1322, Ақтөбеге 1285, ... – 2255, ... ... ... Оңтүстік Қазақстанға – 1698, Қостанайға – 720 отбасы көшіріліп
келген.
Ж.У. ... ... ... Қазақстанға депортацияланғандар
жайында мәліметтер кездеседі. Автордың қарастыруынша соғысқа дейін ... ... ... ... ... ... ... әкелініп
қоныстандырылған. Олардың ішінде кәріс, неміс, татар, армян, балқар, грек,
Солтүстік Кавказ ... ... ... ... Атырау облысына
1937 ж. 21-тамызда кәрістер көшіріліп келген. Олардың саны сол кезде 36442
отбасында (171781 адам), ал қыркүйек-қазан айларында әкелінгендері 124
эшалонда Қазақстанға – 20170 ... (70525 ... және ...... (76525 ... келген.
1938 ж. қазан айының 8-інде Кеңес Одағы Халық Комиссарлар Кеңесінің арнайы
№ 1084-269 ... ... ... ... ... ... көшірілсін» деген арнайы құпия құжат дайындалған. Ол құжатты
бекіткен сол кездегі Одақтың Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы В.
Молотов болды. Соған сғйкес, 1938 ж. ... ... – 1621 ... ... ... ... ... Олар
Қазақстанның Оңтүстік облыстары мен Алматы облысы аудандарына
орналастырылуы керек болды.
1938-1939 жж. қоныс аударылып келген ирандықтар негізінен ... ... ... ... – Базар, Ярдумлин, Акжебедин, Массалы, Кориягин,
Зайгилан, Ленкоран аудандарынан келген.
Кеңес өкіметі кезінде қоныс аударылған ұлттардың ішінде немістер де болды.
1939 ж. Батыс ... пен ... ... ... тұратын айтарлықтай көп
поляк ұлты өкілдерін қоныс аудартқан. Ол кездегі Батыс Украина жерінен –
6478, Батыс Беларус жерінен – 203 ... ... ... ж. ... ... ... ... көрсеткіште болған-ды:
республикада 6198467 адам өмір сүрді, оның ішінде қазақтар – 3627612 адам,
орыстар – 1275055, ... – 860201, ... – 51094, ...... – 129399, ... – 25584, ұйғырлар – 63432, кғрістер – 42 адам
жғне басқа ұлттың өкілдері – 86290 адамды құрады.
О.Қ. Жандосовтың көрсетуінше, 1926 ж. ... ... ... ... ... ... ... қазақтар – 55,6%, өзбектер – 3,6%,
қарақалпақтар – 1,3%, ... – 0,8%, ... – 1,1%, ... ... ... шығыс халықтары – 0,2%, орыстар – 25,3%, украиндар - 9%, басқа
еуропалық халықтар – 1,67% құрады.
1939 ж. Қазақстан халқының саны 6 млн 093 мың 507 адам ... 95 ... ... ... ... ... жағынан республикада: орыстар – 2
млн 449 мың 128 (40,2%), ... – 2 млн 313 мың 674 (38%), ... ... (10,8%), ... – 106943 (1,7%), ... – 103240 ... – 96903 (1,6%), немістер – 92397 (1,5%), басқа ұлт өкілдері –
275564 (4,5%) адам екен.
Республикааралық көші-қон процестерінің салдарынан халық құрамының
өзгергендігі және ... ... ... үлес ... ... ... ... деректер негізінде айқындала түсті.
Жұмыстың «Сыртқы көші–қон» атты тараушасында шетелге ауған қазақтар жайында
мәселе талданған, бұл жөнінде ... ... ... ... Р. Конквест Қазақстанның шекаралық аудандарынан Синь-Цзяньға
(Батыс Қытай) 200 мың қазақ көшіп кетті ... ... Ж. ... ... қазақтар саны 70 мыңға жуық болғандығын айтады, ресейлік
зерттеушілер Ю.А. Поляков, В.Б. Жиромская, И.Н. Киселев 1930-1931 жж.
шетелге кеткен қазақтар ... ... ... ... ... 1,3
миллионға жеткізеді. М.Қ. Қозыбаев, Ж.Б. Ғбілхожин, Қ.С. Алдажұманов
одақтан тысқары өтіп кеткендердің саны 200 ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеген Г.М. Меңдіқұлова да
қостайды. Б.А. Төлепбаев пен В. Осипов шетелге 500 мыңдай қазақтың көшіп
кеткендігі жайлы мғлімет көрсетті. ... ... М.Б. ... 165 мың ... одақ ... шығып кетіп, Қытайға, Моңғолияға,
Ауғанстанға, Иранға, Түркияға жетті дейді. Ал осы жылдардағы ... ... ... Т.О. ... ... ... ... қазақтар жалпы алғанда 100 мыңға жуық» деп көрсетеді. Сондай-ақ,
Т.О. Омарбеков шетелге көшіп кеткендердің санын асыра көрсетушілердің
мғліметі ... ... ... ... ... алып ... атап өткен. М.Қ. Қозыбаев, Ж.Б. Ғбілхожин жғне Қ.С. Алдажұмановтардың
мғліметтеріне қарағанда, 1932 ж. ... Еділ ... 40 ... 100 мың, ... ... 50 мың, ... 20 мыңнан
астам адам, Өзбекстан мен Тғжікстанға 45-50 мыңдай адам барған. М.
Қойгелдиев пен Т. Омарбековтың еңбегінде 1932 ж. 5 мамырға ... ... 33 ... 43632 қазақ көшіп барған да кейін олардың 29166-сы
ғана Қазақстанға қайтқан.
Қазақ халқының туған атамекенінен Орта Азия республикаларына ауа көшуі мен
босуы жайында ... М. ... пен Т. ... ... ... ... ашып ... Авторлар 1931 ж. 5 тамызына дейін
Қазақстанның тек 27 ауданынан ғана ... 47 ... ... Орта Азия ... ... республикаларға жғне Қытайға
көптеген қазақ шаруалары көшіп кеткен. Оның ішінде Өзбекстанға – 3436,
Түркменстанға – 7371, Тғжікстанға – 1767, Қырғызстанға – 1031,
Қарақалпақстанға – 2355, ... – 563 ... ... ... ... ... Мғскеу, Ленинград, Орал, Башқұртстан, Төменгі Еділ бойы, Батыс
Сібір, Днепропетровск облыстарына Қазақстаннан 230 адам кері көшкен.
Олардың арасында ерлер – 123, ғйелдер – 127 адам ... ... ... ... ... өзге ұлт ... де ... байқаймыз.
1934 ж. Қазақстанға келгендерден кері қайтқандар да болды. Аталған жылда
6089 адам қоныс аударылып ... 9211-і кері ... Осы ... ... ... ... ... болды: жұмысшылар,
құрылысшылар, қара жұмысшылар, метал қорытушылар, кіші ... ... үй ... ... 16 ... ... жастар тағы басқалары
бар.
1937 ж. Кеңес Одағынан Қазақстанға 83314 адам келіп, 45791 адам кері
қайтқан. ... ... ... ... қозғалысын одақ көлемінде
қадағалап отырғандығы байқалады. Ал, 1938 жылы көші-қон ... ... 282410 адам ... келіп, олардың 137639 адамы кері кеткен. 1939 ж.
Алматы қаласына РСФСР-дың түкпір-түкпірінен жғне Беларуссия, Украина,
Ғзірбайжан, ... ... ... ... ... Қырғыз ССР-ның
жерлерінен, оның ішінде қалалардан – 20888, ауылдардан – 21762, белгісіз ... ... – 48066 адам ... ... кері ... 30980 ... ... көші-қонның салдарынан қазақ халқы өзге ұлттармен салыстырғанда
азайған. Мұндай жағдайға әкелген кеңестік жүйе басшылығының қолдан жасаған
ұжымдастыру, тәркілеу сияқты науқандарының нәтижесі ... ... ... ... кезіндегі көші-қон (1939-1945 жж.)» деп аталатын
екінші тарауда сол жылдарда халықтарды ... ... ... ... көші-қон қозғалысы және бұл мәселелердің
тарихнамалық деңгейі қарастырылды.
«Күштеп көшірілген халықтар тарихының ... атты ... ... ... ... ... авторлардың еңбектері
талданған Ф.Н. Базанованың көрсетуінше, эвакуацияланғандардың алғашқы
толқыны 1941 ж. 7 шілдеде эшелонмен 15206 адам ... ... ... жғне ... жағалауындағы елдерден көшіріліп келді. 1941 ж.
тамыз айынан 1942 ж. қаңтарына дейін 386492 адам қоныстанғандығы жайында,
сондай-ақ, 1942 ж. қаңтары мен маусым ... ... 31911 адам ... бірінші кезең десе, екінші кезеңі 1942 ж. тамызынан басталғанда
Қазақстанға ... ... ... ... ... ... Кавказ жерлерінен халықтар ғкелінген. Ал, 1943 ж. 1 шілдеде
эвакуация ... ... 532506 адам ... ... Алматы
(17,3%), Жамбыл (10,8%), Оңтүстік Қазақстан (9,6%), Қызылорда (8,9%),
облыстарына ... – 46,6%-ы ... ... ... солтүстікке –
11,9% орналасты. Келгендердің 35,4% қалаларға тұрақтаса, 64,6% ауылды
жерлерге қоныстанды. ... ... ... ... соңғы
жылдарында жарық көргендіктен, қоныс аударылғандардың ұлттық құрамға
ғкелген өзгерістері мен ... ... ... ... ... ... ... айналып өтіп, оның орнына ағайынды республикалардың бір-
біріне көмегі, қамқорлығы сияқты мғселелерді көтеріп, Кеңестік жүйенің ұлт
саясаты экономикалық ... туды ... ескі ұғым ... Ал, ... ұлт ... жүргізуде тоталитарлық жүйе адам
құқықтарын аяққа басып, қуғын-сүргінге ұшыратқандығы жайлы мғлімет
келтірмейді.
Қазақстан Республикасына көші-қон процестерінің нғтижесінде келген түріктер
туралы сол ұлттың ... Т.А. ... ... ... ... халқының ішінен
шыққан ғалым-дғрігер өз ұлтының тарихи тағдырына назар аударып, оны жазып
шығуды азаматтық парыз деп білген сияқты. ... өзі ... ... ішінде бір кезде сғби болған. Ол көрген-білгенін, көкірегіне
түйгенін, үлкендерінен естігенін жинақтап, еңбек етіп шығарған.
Осындай көші-қондық процеске тартылған ұлттардың бірі – ... ... ... ... жғне ... туралы еңбек жазған М.Ю.
Джургаевтың естелік кітабы бар. Онда автор оқиғаны өз басынан өткергендігі
жғне Темлаг лагерінде отырып, тағдыр ... ... ... бұл ... ... халқының көрген қорлығы мен тоталитарлық
режимнің адам құқықтарын аяқ асты еткен өрескел іс-ғрекеттерін жазған. М.Ю.
Джургаевтың өзі Қазақстанға қоныс аударылып келгенде, Талдықорған ... ... ... ... ... істеген.
Тарихшы-демограф А.И. Құдайбергенованың «Ұлы Отан соғысы жылдарындағы
Қазақстандағы көші-қон процесі» деп аталатын ғылыми мақаласында автор
көптеген мғселелерді қарастырған. ... ... алып ... ... ... ... тағы басқа жерлердегі тұтқындар саны да соғыс
жылдары күрт өсіп отырды, - ... де, ... ... келтіреді.
Қарағанды облысының Долинское селосында орналасқан КАРЛАГ-та 1941 ж. 33747,
1942 ж. 42582, 1942 ж. 1 ... 41019, 1943 жылы 45798, 1945 жылы ... ... - деп ... ... ... Демек, автор жалпы
алғанда, Ұлы Отан соғысы жылдары туудың азаюымен бірге, ... ... ... ... ... ауыл халқының саны азайып, қала халқының
саны анағұрлым артты. Осы жылдардағы көші-қон республика халқының
полиэтникалық сипатын ... ... ... - ... дғлелді тұжырымдар
жасаған.
Соғыс жылдарындағы көші-қон жайында жазылған А. Есимованың мақаласында
Қазақстан ... ... ... ... ... ... 40% 4 ... бөлінді дейді. Олар: Алматы, Қызылорда,
Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстары еді. Ғалымның зерттеуі бойынша,
республикаға ... ... ... татар, қарашай, балқар, еврей,
ғзірбайжан, түрік тағы басқаларының үлес салмағының көбеюіне байланысты
жергілікті жерлерде қазақ ... үлес ... азая ... ... ... ... мғселелерді көтерген. Сонымен, ізденушінің өзі бұл
еңбекте көші-қон толқыны жүрген уақыттарда кейбір мғліметтер толық
еместігін айтады. Бірақ, мұрағат ... мен ... өзге ұлт ... көптеп көшіріліп, ұлттық құрамға ғсерін тигізгендігі сөзсіз, -
дейді.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы көші-қон эвакуация, депортация, ревакуация,
репрессия секілді іс-шаралармен тығыз байланыста ... ... ... ... нәтижесінде анықтала түсті.
«Көші-қонның себептері мен салдары» деген тараушасында Екінші ... ... ... мен ... ... орындарымен бірге
халықтың эвакуациясы, реэвакуациясы, депортация, екпінді құрылыстарға
негізделген көші-қон, еңбек армиясына алды, тағы басқа көші-қон толқындары
қарастырылған.
Қазақстанға мұрағат деректеріне қарағанда, 1940 ж. ... ... ... ... ... жері аз ... 13264 шаруашылық
отбасы көшіріліп келді. 1940 ж. Қазақстан Халық Комиссарлар Кеңесіне
қарасты қоныс аударту бөлімінің қорытынды есебі бойынша, ... ... ... 6 ... 25 мың ... отбасы көшірілуі тиіс
болса, Оңтүстік Қазақстан облысына 900 отбасы келуі жоспарланған.
Нәтижесінде 19293 шаруашылық отбасы көшіріліп келді.
1941-1943 жж. көші-қон қозғалысы ... ... ... Осы аталған
жылдарда барлығы – 484149 адам эвакуацияланды. Олардың 1943 ж. қайдан
келгендігі мұрағат деректерінде көрсетілген.
1943 ж. ... ... ... ... ... туралы 24 сғуірде
берілген мғлімет бар. Онда облыс территориясына көші-қон процесінде
эвакуацияланғандардың 6212 ... (23853 ... ... жғне олардың 3577
отбасында 8210 еңбекке жарамды адамдары колхоздарға орналастырылған.
Сөйтіп, олар қызу ... ... ... ... ... ... ж. 12 ... Кеңес Одағының Жоғары Кеңес Төралқасы шешімімен Қарашай
Автономиялық облысы таратылып, 14 ... ... ... ... ... көшіру туралы шешім қабылданды. Автономиялық облыстан 14774
отбасы (69267 адам) қуғындалып, ... ... жғне ... ... 11711 ... (45529 ... ... Қырғызстанға – 5790
отбасы (23300 адам), Өзбекстанға – 95 отбасы (353 адам) қоныс ... ж. ... ... ... ... Солтүстік Кавказ, Қалмақ АКСР
және Грузия АКСР-нің территорияларынан Қазақстанға ... ... ... ... ... 1943 ж. ... қарашайлардың 11711 отбасы (45529
адам), 1944 ж. көктемде шешен-ингуштар 89501 отбасы (406375 ... ... 4660 ... (21150 ... ... – 648 ... (2268 ... Қырымнан –
1268 отбасы (27657 адам), барлығы – 6296 отбасы (507480 адам) келген. Бұлар
республика бойынша 151 ауданға және 16 ... ... ж. 28 ... ... ... ... ... аудандарына жғне
Оралға жер аударылды. Қысқа мерзім ішінде 99252 адам көшіріліп, оның 2268-і
Қызылорда облысына ... ж. ... ... ... ... автономиялық
республикасын жою және оның территориясының әкімшілік құрылымы туралы»
қаулысымен шешен және ингуш халқы өз жерінен қуылды. Мұнан соң, ... да ... ... ... ... Оған ... ... Жоғары
Кеңесінің 1944 ж. 8 сәуірдегі «Кабардин-Балқар республикасында тұратын
балқарларды көшірту, Кабардин-Балқар республикасын Кабардин автономиялық
республикасы деп ... ... ... ... ... ... ж. 17 қарашасында Қазақ ССР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің 1945 ж. 26 сәуірдегі ... ... ... шаруашылыққа орналастыру» туралы қаулысы шықты. 1944-
1945 жж. Талдықорған облысына шешен-ингуш және балқарлардан 6031 отбасы
(22598 ... ... 10 ... шашыратылып орналастырылды. 1944 ж.
наурызында келгеннен бастап арнайы қоныстанушылар 1946 ж. шілдесіне дейінгі
аралықта ажырап қалған отбасыларын және ... ... ...... ... ж. ... ... арнайы қоныс аударушы 12342 отбасы (45500
адам) қарашайлар орналасты. Олардан Оңтүстік Қазақстан облысында 6643
отбасы (25216 адам), Жамбыл облысында 5699 ... (20285 ... ... қоныс аударушыларды қамтамасыз ету үшін 24 комендатура тағайындалып,
оның 13 комендатурасы Оңтүстік Қазақстанда жғне 11 Жамбыл облысында болды.
Қоныс ... ... ... колхоздарға орналастырылып, олар
негізінен ауыл шаруашылығын дамытуда жұмыс істеді
Осы ... ... ... ... жғне ... ... ... ісі де
ойластырылып жатты. Бұл туралы 1944 ж. 31 қаңтарында шешім шығарылып, ол
өте құпия сақталды. ... ... жғне ... ... ... 1944 ж. 21
ақпанында басталды. Көшіру ісі аяқталуға бір күн ... 7 ... 1944 ... АССР-ін жою туралы Кеңес Одағы Жоғары Төралқасының жарлығы
шығады. Мұрағат құжаттарына қарағанда, 1945 ж. ... ... ... 406375 шешен жғне ингуш халықтарының өкілдері көшіріліп
келген.
1945 ж. 1 ... ... саны – 112311 ... (462120 ... ... ... колхоздар мен кәсіпорындарға бөлінді.
1945 ж. ортасында 6125 отбасы (25304 адам) келсе, 75233 отбасы (75233 ... ... ... және 13218 адам ... Ал, 1946 ж. 1 ... 107272 ... (412191 адам) қоныс аударып келсе, соның ішінде
Солтүстік Кавказдан 10089 отбасы (384289 адам) және Грузиядан 6422 ... ... ... ... ... сандық көрсеткіште орналастырылды
[18].
Тарихи деректер негізінде Қазақстанның этнодемографиялық құрамына
өзгерістер соғыс жағдайында ... ... ... ... ... неміс, түрік және тағы басқа халықтардың келуінен
қалыптасқандығы анықталды.
«Көші-қонның этнодемографияға тигізген әсері» атты тараушада Екінші
дүниежүзілік соғыс република халқының этнодемографиялық құрамына үлкен
әсерін ... ... 1940 ж. ... ... пен ХКК-нің арнайы шешімі
шығарылып, Қазақстанның кең өлкелері солтүстік және шығыс аудандарына 25
мың шаруашылықты көшірді. 1940 ж. тамыз айында Қазақстанға 19408 ... ... ... ... Олардың 17006 адамы Ақмола обылысына
орналастырылса, Шығыс Қазақстан жеріне 7445 адам қоныстандырылды. Ал,
Қостанай - 21079, Павлодар – 16646, Солтүстік ... – 19601, ... ... ... – 1567, Алматы облысына 3323 адам келді. Сөйтіп, Қазақстан
халқының құрамын одан ары көпұлттандыру соғыс жылдарында да, ... ... да жүре ... ... ... ұлт ... ... келгендердің үлесі арта түсті.
1941 ж. республикада 110 мың адам келгендігі тіркелген. Жоспарлы түрде
ұйымдастырылғандардан 13263 және өз бетімен қоныс аударып ... ... ... Осы жылы Украинадан - 6478 отбасы, Беларуссия - 203,
Воронеж – 1142, Курск – 1415, ... – 574 ... ... ... ... ... Татарстаннан – 917, Чувашия – 876, Молдавия – 591
отбасы және ... ... ... ... – 1068 отбасы қоныс аударылып
келген. Осы аталған жылда ... 161232 адам ... ... ... ... көшіріліп орналастырылды.
1941 ж. 1 тамызда соғыс жағдайына байланысты ... ... 15206 адам ... Бұлардың көпшілігі Мәскеу, Ленинград, Беларуссия
және Балтық жағалауы елдерінен еді. Одан ... ... 1941 ж. ... ж. ... 3386 492 адам келген. 1942 ж. бірінші жарты жылдығы өте
қарқынды эвакуацияланғандардың екінші толқыны келді. Бұлардың көпшілігі
Воронеж, Сталинград, Ворошиловград, ... және ... ... ... ж. 1 шілдеде республикаға 532506 адам эвакуацияланды. Олардың
айтарлықтай бөлігі Алматы обылысына – 17,3% ... – 10,8% ... – 9,6% ... – 8,9% барлығы – 46,6% эвакуацияланғандардың
11,9% оңтүстік және солтүстік облыстарға қоныстанса, соның ішінде 35,4%
қалаларға орналастырылды, ал 64,6% ... ... ... ж. 1 қаңтарда республикаға жоспарланған 722 мың эвакуацияланушылар мен
479 мың қоныс аударушы немістердің орынына 386492 адам эвакуацияланып,
102533 поляктар мен 361244 ... ... ... Осы ... ... барлық облыстарына орналастырылды. Соның ішінде
басым көпшілігі – 533140 ... яғни 62,7 екі ... ... көрсеткіште
орналастырылды: Оңтүстікке 273548 адам, 30,5 бөлінді. Оның ішінде
обылыстарға төмендегідей орналасты: Оңтүстік ... – 93984 ... ... ... – 70696 адам – 8,3%; ... – 63557 – 7,5%; Қызылорда –
41446 – 4,9%; Алматы қаласы – 3805 – 0,45%; Ақмолада – 99583 – ... – 86060 – 10,1%; ... – 73949 – 8,7%. ... ... ... (37,3%) Батыс, Шығыс (113870 – 13,5%) және Орталық
аймақтарға келді. Бұл аймақтардың осы көші-қондағы үлесі мынандай болды:
Қостанай – 74993 адам – 8,8% ; ... ... – 37182 – 4,4%; ...
34115 – 4,0%; Гурьев – 9278 – 1,1%; Семей – 73838 – 8,7%; Шығыс Қазақстан –
45035 – 5,3%; Қарағанды, ... ... және ... ... ... көбі ... ... Жамбыл және Солтүстік
Қазақстан облыстарына барды.
1943 жылдың жазына дейін Қазақстанға барлығы 532506 адам эвакуацияланды.
Осы уақыт ішінде басқа республикаларға көшкені, Қызыл ... ... жғне сол ... себептермен 66351 адам республикадан кетті.
1943 жылдың 1 ... ... ... 466155 ... ... 301063-і (64,6%) ауылдық жерлерге, 165092 (35,4%) қалаларға
орналасты.
1943-1944 жылдары депортациялық күштеу саясатымен Солтүстік Кавказ
халықтары қудаланды. 1943 жылы 14 ... № 342 ... ... бойынша
Жамбыл жғне Оңтүстік Қазақстан облыстарының жерлеріне 11 мың ... ... ... ... ... ... ... 1943 жылы 28
қазанда қалмақтар да көшірілген. Олар негізінен Қызылорда облысына
орналастырылды да, саны 2268 адамға жетті.
1943 жылдың қазанынан 1945 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... ... ингуш, қалмақ, түрік, грек, поляк, күрд,
ирандық, ассириялық ұлт өкілдері көшіріліп келген. Арнайы қоныс
аударылғандар 14 ... 145 ... ... ...... ... – 11377 ... өндірістерде – 31247 отбасы тұрды.
Яғни, көші-қон қозғалысы соғыс уақытында да ... ... ... ... ... ... демографиялық процестер республиканың ұлттық
құрамын жылдан-жылға өзгерте түсті.
«Соғыстан кейінгі кездегі ... ... ... жж.)» деп ... ... ... ұлттық құрамына өзгерістер әкелген көші-қонның
зерттелуі, оның барысы мен нәтижелері және көші-қонға қатысты құқықтық
жағдай көрсетілді.
Тараудың ... ... ... қозғалысының зерттелуі» тараушасында
Қазақстан халқының құрамын соғыстан кейінгі көші-қон ... одан ... ... ... ... Бұл ... М.Х. ... пен Х.М.
Әбжановтың бірлесіп мақала жазған. Авторлардың зерттеуі бойынша жергілікті
ұлт өкілдерінің ... ... ... келгендердің үлесі арта түсті.
А.И. Құдайбергенованың еңбегінде қазақ жеріне қоныстанғандардың ұлттық
құрамға ... және ... саны ... ... ... ... 1946 ж. 1 қаңтарда Қазақстан Республикасында 107272 отбасы немесе
412191 адам қоныстанушы тіркелген. Автордың көрсетуінше, ... ... ... адам ... болуы және олардың қоныс аударған
жерлерге қиындықпен көндігуі қоныс аударушылардың, ерекше Солтүстік
Кавказдықтар, Қырымнан келгендер, қалмақтар, түрік-месхеттер арасында
адамдардың есепсіз өлуіне жол ... - ... ... жылдардағы арнайы қоныс аударушылар мәселесін зерттеген
ресейлік ғалым В.Н. Земсков осы кезде арнайы қоныстанушылар әртүрлі
себептермен ерікті адамдар қатарына босатыла ... ... ... ... ... басқа республикаларға 28105 адам жіберілсе, Польшаға
Қазақстан территориясында тұрған 40 мың ... ... ... ... Сужиков пен Г.Д. Демаков тың игеру жылдарынан ... ... үлес ... ... ... шегіне жеткенін көші-қондық
процестердің ықпалымен байланыстырмайды. Керісінше еуропалық аудандардан
тұрғындардың қоныс аударуы жұмысшы табы мен интеллигенцияның санын ғана
арттырып ... ... ... ... ... және ... кадрлар мен интеллигенцияны қалыптастыруда маңызды әлеуметтік құрал
қызметін атқарды, - дейді. Әрине, авторлардың бұл еңбегі Кеңестік кезеңде
жарық көргеннен кейін, қоғамда ... ... ... сәйкес
жазылғандығы байқалады.
Ф. Михайлов пен И.Ш. Шамшатов өз еңбектерінде тың игеру ... ... ... Олар 1954 ж. ... ... ... ... және басқа да одақтас республикалардан 14200 комсомол жастар келді, ... ... ... ... ... слесарь, токарь, шофер,
комбайншы, механик, тағы басқа мамандық иелері болған. Арнайы жолдамалармен
көптеген комсомол жастардан 9,5 мың адам тың ... ... ... мың адам әкелінді. Көші-қон толқынында еріктілердің де саны көбейе
түскен. Мәселен, 1955 ж. ... ... 75700 жас ... мен ... Ал, ... ... бұл өлкеге 7 мың адамды жөнелткен дейді.
Яғни, ғалымдар тың мәселесін арнайы ... ... ... ... ... ... шыққандықтан, сол уақыттағы ұстанымдарға сәйкес
жазылған. Мысалы, онда тың игеру және шаруашылық жағы көп айтылады да, оның
ұлттық ... ... ... тигізген теріс факторлары
қарастырылмайды. Дегенмен де, бұл зерттеушілердің ... сол ... саны және қай ... көші-қон толқынымен келгені аздап болса
да айтылады. Сондықтан, ғалымдардың бұл жұмысы ... ... ... ... ... тың және ... ... игеру: нәтижелері
мен салдарлары» атты мақаласында әлі де болса толық бағасын алмаған күрделі
мәселелердің бірі деп, осы тың ... ... мен ... ... ... ... ... тың игеру тарихы сол кездегі
идеологияға сай асыра бағаланып, бір жақты, тек жағымды жақтардан ... - ... ... кезеңге байланысты тарихшы-демограф ғалым А.И. Құдайбергенова
1955 жылы Қытайдан Қазақстанға қоныс аударылғандардың саны 240 ... ... ... ... ... сүйене отырып дәлелді көрсете білген.
Соғыстан кейінгі уақыттағы көші-қонның өз ... ... бар. ... ... да ... көшіріліп келген арнайы қоныс аударылған
ұлттар болды. Сондай-ақ, тың игерумен байланысты көші-қон толқыны
жүргендігі көрсетілді.
«Көші–қон және ұлттық ... ... деп ... ... 1946 ж.
1 қаңтарда ҚазССР Министрлер Кеңесі жанындағы Көшіру-қоныстандыру бөлімінің
бастығы Д. Родиннің жасаған баяндамасында Республикаға арнайы қоныс
аударылғандар ... 107272 ... (412 191 ... ... айтылған.
1946 ж. ішінде арнайы қоныс аударылғандардың саны өзгеріп отырды. Мәселен,
5955 отбасы (23362 адам) келіп, 7135 отббасы (33102 адам) кеткен. ... саны – 7271 адам деп ... ж. ... ... бойынша, Қазақстандағы арнайы
қоныстанушылардың ұлттық құрамы төмендегідей болды: ... ... ... 317375 адам, балқарлар 4924 отбасы немесе 17269, қарашайлар
9450 отбасы немесе 34387 адам, қалмақтар 752 отбасы немесе 1937 ... 6835 ... ... 27256 адам, бұрынғы Қырым АССР-нан 1431 отбасы
немесе 4227 адам – барлығы 402451 адам немесе 106092 отбасы.
1948 ж. ... ... ... ... ... ... тағы ... жақтардан 192 адам әкелінді. Олардың ішінде орыс,
украин, ... ... ... ... ... ... латыш, венгер, ингуш,
қазақ, кәріс, эстон, еврей ұлтының өкілдері болды. Осы жылы бұрын қудаланып
келген 102537 ... ... ... ... ... ... ... 1949 ж. шешен-ингуштердің саны
көп болған. Олар облыстарда барлығы – 11007 отбасы 37386 адам деп
көрсетілсе, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті бірінші хатшысы ... ... ... есеп беру ... 1949 ж. ... ... ... қоныстанушылардың 250428 отбасы (892671
адам) тұрды. Осы аталған ... ... ... ішінде шешен-ингуштар
– 306994 адам, немістер – 417478, гректер – 37108, қарашайлар – ... – 17856, ... – 32652, ... – 2269, ... – 29832, Қырымнан – 6149, власовшылдар – 1077, оуновецтер –
7474, ... – 2 адам ... тың ... байланысты 1954 ж. 27 ақпанында Украинадан
комсомолдар тобы Қостанайға келді. Одан кейін наурыз айында Мәскеу және
Украинадан 4000 ... ... ... келіп, 6691 адамды құрады.
Мұрағат қорларында сақталған деректерге қарағанда, 1954 ж. 1 ... ... ... 30272 ... ... ... Яғни, бұлар
соғыс уақытында қуғындалып келген арнайы қоныстанушылар екендігі байқалады.
1954 ж. 20 желтоқсанда ... ССР ... ... № 915 ... ... 2000 ... ... 1000 отбасы қоныс аударылып
келеді деп күтілді. Бірақ, іс жүзінде ... 1790, ... ... және ішкі ... 455 ... келді. Демек, бұл көші-қон
қозғалысына тартылғандар тың және тыңайған жерлерді игеру мақсатында келген
сияқты болып көрінгенімен түпкі мақсат орыстандыру екендігінде күмән ... ж. ... ... ... ... ... ... адамдарының түсініктеме хатында 1954 ж. облысқа 1581 отбасы (6752
адам) қабылданған.
1955 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Көшіру-қоныстандыру бөлімінің
Орталық ... ... ... ... ... облысқа Беларусиядан
1180 отбасы, Украинадан – 89 отбасы, ішкі көші-қонда 312 отбасы әкелінгенін
баяндаған. Яғни, бұл көші-қон толқынында келгендер соғыстан кейінгі
уақыттағы республика ... ... ... және тың игеруге
байланысты көшірілгендер еді.
Арнайы қоныстанушылардың Алматы ... ... ... ... бар: 1955 ж. 1 ... ... облысында арнайы қоныстанушылар
34563 адам болған.
1955 ж. 20 мамырда Семей облысындағы арнайы қоныстанушыларды анықтау
кезінде облыс бойынша 30573 адам болды. Соның ішінде ...... – 19890, ... – 230 адам екен. Мұндай деректерге қарағанда
Қазақстанның әр облысына жоспарлы ретпен көші – қон толқыны келгендігі
байқалады.
1955 ж. 1 қыркүйекте ... ... 68409 адам ... ... ... 20854-і шешен-ингуштер, басқалары – 7047 адам екендігі
анықталған. Арнайы қоныстанушыларды өкімет адамдары өте қатты ... ж. 6 ... ... ... ... 44072 адам ... қоныстанушы
ретінде тіркелген, оның ішінде 15700 адамы Солтүстік Кавказдықтар болған.
Ал, осы жылы Оңтүстік Қазақстан облысында 62632 арнайы қоныстанушы
тұратындығы ... ... ж. 20 ... Атырау облысында 5154 адам арнайы қоныс
аударылғандар есебінде тіркелген. 1956 ж. ... ... ... саны 1302 ... ... ... ішінде 1954 ж. 5960 отбасы
қабылданған. 1955 ж. Украинадан – 111 отбасы, Беларусиядан – 86 ... – көші ... 468 ... 1954 ж. ... ... – 585 отбасы
көшіріліп қоныстандырылды. 1956 ж. бұлардан 396 отбасы сыртқа көшкен.
1958 ж. басқа жерден келгендер облыстар ... ... ... ... 500 ... ... – 1650, ... – 1200, Шығыс Қазақстан – 1000, Атырау
– 400, Жамбыл – 1400, ... ... – 900, ... – 1050, ... ... Көкшетау – 750, Қостанай – 230, Павлодар – 1050, Солтүстік Қазақстан –
1600, Семей – 900, ... – 300, ... ... – 3500 ... ... – 18700 отбасы болды.
Көшіру-қоныстандыру бөлімінің мұрағат қорында сақталған деректерінде 1959-
ж. 1-мамыр күніне дейін Қазақстанның облыстарына Украинадан, Беларуссиядан,
Молдавиядан, Литвадан, сондай-ақ, Қазақстанның өз ... ... ... ... келген.
1954 ж. Кеңес Одағының Министрлер Кеңесінің 16 сәуірдегі № 751-329 сс
бұйрығымен Қытай Халық Республикасынан маусым-тамыз айларында «кеңес
азаматтарын» тың игеруге ... ... ... ... ... ... ... жж. Қытай Халық Республикасынан Қазақстанға 11945 отбасы (65564 адам)
кешіріліп ... ... ... 3513 ... және ... ... ... Осы тұста Қазақстан Орталық партия Комитеті
қызметкерлерінің анықтауынша республиканың 9 облысына (Ақмола, Жамбыл,
Батыс Қазақстан, ... ... ... ... ... және
Талдықорған) орналастырылып, жұмыспен, баспанамен қамтамасыз етілген.
1957 ж. Қытай Халық Республикасынан келгендер саны мұрағат деректерінде
кездеседі. Мәселен, осы жылы Қазақстанның облыстарына ...... ... ... Демек, Қытай Халық Республикасынан көші-қон толқыны
жылма-жыл келгендігін байқаймыз.
1959 ж. Қытай Халық Республикасынан ... әр ... ... ... 6680 отбасы (37998 адам) келді. Яғни, мұрағат
деректеріне қарағанда, 1953-1958 жж. ... ... 82225 ... 13792 ... кері ... ... ж. ... халық санағында көп ұлтты республикаға айналған
Қазақстандағы ұлттардың сандық көрсеткіші мынандай болды: беларустар ... ... – 163131, ... – 74019, ...... – 38562, ... – 14844, ... – 9204, күрдтер – 6109,
грузиндер – 3467, дағыстандар – 3254, қытайлар – 3158 және тағы ... ... көп ... ... ... ... ... кеңес өкіметінің
жүргізген ұлт саясатына байланысты болды. Соның нәтижесінде Қазақстан
халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... ... арасындағы үлес салмағында айырмашылықтар байқалды.
«Көшірілген халықтардың құқықтық ... ... ... ... ... көші-қон қозғалысы кеңес өкіметінің ұстанған ұлт саясатымен
тікелей байланысты болғаны көрсетілген. Қуғындалған халықтардың ішінде
түрлі этникалық ... ... ... ... ... бар ... ... дерлік тоталитарлық режим тарапынан қудалауға ұшыратылып,
құқықтық жағдайлары аяқ асты етілді.
Қазақстанға жер аударылғандардың ... ... жаңа ... Ішкі ... министрлігінің (ІІХК) арнайы комендатуралары
бақылауға алып, тексеріп, отырды. Сондықтан, айырылып ... ... ... және тағы басқа жағдайларда қоныстанушылар үнемі
комендатураның рұқсатын алуға мәжбүр болды. Олар тұрағының және жұмыс
орнының ауысуы жайлы да үш күн ... ... ... тиіс ... жерлерінде көшірілгендердің саяси құқықтық жағдайы өте ауыр еді.
Олар ешқайда кетуге еркі болмады. Мәселен, ... ... ... ... 1948 ж. 28 ... «Ұлы Отан ... кезінде Кеңес Одағының
шалғай аудандарына міндетті қоныс аударылғандардың барған жерлерінен қашып
кетулеріне байланысты қылмыстық жауапкершілік жағдайы» жарлығында былай деп
көрсетілген: «Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... аудандарға міндетті түрде қоныс аударылған қалмақтардың,
немістердің, қырым татарларының барған жерлерінде тұру мерзімі
көрсетілмеген, себебі олар сол ... енді ... онда ... ... ... ... ... Министрлігінің 1951 ж. 25 қазандағы №
00776 бұйрығында көрсетілгендей Жоғары Кеңес Төралқасының 1951 ж. 9
қазандағы нұсқауы бойынша күштеп көшірілгендердің, яғни, неміс, ... ... ... ... ... ... және басқаларының көшірту
нәтижесінде қоныстанған жерлерінде мәңгілік қалдырылатыны, ... ... ... ... кәсіпорын құрылыс аяқталғанға
дейін, одан соң басқа да осындай жұмыстарға қалдырылатыны ашық айтылған.
Сталиндік жаппай қыру (террор) құрбандарын ақтау ісімен ... ... ... бері айналысып келеді. Бірақ бұл процесс саябыр тартты да ... ... ... мен ... туыстарының жеке өтініштері бойынша ғана
жүзеге асты.
1954 ж. 5 ... ... ... ... Комитеті «Арнайы
қонысаударылғандардың құқықтық жағдайындағы кейбір шектеулерді алып тастау»
туралы және 1955 ж. 29 ... ... ... ... ... үгіт-насихат жұмысын күшейту» жөнінде қаулылар қабылданды. Міне,
осындай шектеулер алынғаннан кейін Ақмола обылысынан 4149 адам сыртқа ... ... ... ... ... режимімен қудаланып, қатаң
бақылауда ұсталғандардың отандарына оралуына бірқатар жағдайлар жасала
бастағандықтан олар сыртқы ... ... ... ж. 13 желтоқсанда немістердің және олардың отбасыларына құқықтық
бостандық берілді. 1956 ж. 28 сәуіріндегі Кеңес Одағы Жоғары Кеңесінің
Төралқасы ... жер ... ... қонысқа жіберілген қалмақтардың,
қырым татарларының, түріктердің және олардың отбасыларына қойылған құқықтық
шектеулер ... Сол ... 1956 ж. 27 ... ... ... армян және
олардың отбасыларына қойылған бұрынғы қатаң шектеулерді алып тастау туралы
арнайы қаулылар қабылданды. Міне, осындай заңды күші бар қаулылар ... ғана ... ... өз бас бостандықтарын алды. Осыдан кейін
жер аударылғандардың тұрмыстарына көңіл бөлініп, ... ... ... жж. ... ... ... ... Эстония елдерінің Жоғарғы
Кеңесінің Төралқалары комиссиялар құрып, жазықсыз қудаланған отандастарын
қайтарып алу мақсатында талпыныстар жасады. Соның ... ... ... ... эстон, литвалық, мордвалардың құқығы қайта қалпына
келтіріліп, халықтар өз тарихи атамекендеріне қайтуға мүмкіндіктер алды.
1957 ж. 11 ақпанда Кеңес Одағының Жоғары ... ... ... ... ... жғне ... автономиялары қалпына келтірілсін», -
деген қаулы қабылданды. 1958 ж. Кабардин-Балқар АССР-ның Обкомы мен
Министрлер Кеңесі Қазақстан мен Қырғызстаннан балқар ... ... алу ... ... ... 1958 ж. 16 ... Қазақстаннан
балқарлардың 4291 отбасы (16659 адам) қайтарылуы тиіс болды. 1958 ж.
сғуірде балқар отбасылары қайтарылды, олардың 1958 ж. 1 ... ... ... – 5706 ... (21966 ... болды.
Көші-қон процесінде кері қайтуға өкімет тарапынан берілген рұқсат 1960 ж. ... ... ... Жоғары Кеңесі төралқасының шешімімен «арнайы қоныс
аударушылар» деген айыптауларды Украина, Эстония, Латвия, Литва жерлерінен
келген көші-қоншылардан алынсын деп ... ... ... сол ... ғана бұл ... ... алынып, құқықтары теңестіріліп, ІІМ
бақылауынан босатылды.
Қорытындыда Қазақстандағы 1926-1959 жж. аралығындағы ... ... ... ... сондай-ақ, мәселенің тарихнамасына қатысты
түйіндер де жасалған.
- Көші-қон процестерінің тарихнамасын талдау мәселесінің негізгі желісін,
оның елеулі жеке құбылыстары дұрыс ... жол ... оның әлі ... түсуі тиіс проблемаларын көрсетеді.
- Көші-қон қозғалысының нәтижесінде Қазақстандағы ұлттардың ара салмағында
өзгерістер болды. Мәселен, 1926 жылғы санақта ... – 55,6%, 1939 ... 1959 жылы ... – 30%, ... ... өзге ұлт ... ... көшірілгендігі байқалады.
- Сыртқы көші-қон процесінде Қазақстанның территориясынан шығып кеткендер
саны 100 мыңнан аса болғандығын ғалымдар әртүрлі мәліметтерге сүйене ... ... ... ... ... бар, босқыншылыққа түскені
тағы басқасы бар, сол көрсеткіштен артық болмаса, кем түспейді.
- Екінші дүниежүзілік соғыс жағдайына байланысты республикамызға
эвакуацияланғандар саны ... жж. ... 484149 адам ... жүйенің депортациясына ұшырап, қуғындалған халықтар одақ бойынша
100% деп алсақ, 1949 ж. 1-қаңтарындағы мәлімет бойынша 36% Қазақстанға
тиесілі болған.
- 1953-1959 жж. ... ... ... ... келгендер саны 100
мыңнан аса көрсеткіште болғандығына мұраға қорларында сақталған деректер
дәлел бола алады. Осы аталған жылдар аралығындағы көші-қонда қазақтармен
бірге орыс, татар, ... ... ... де келгендігі көрсетілді.
- Соғыстан кейінгі 1946-1959 жылдар аралығындағы көші-қон қозғалысында
елімізге 1 миллионнан аса өзге ұлт өкілдері қонысаударылғандығы анықталды.
- ... ... ... ... ... кезеңде өрескел іс-
әрекеттермен бұзылып, қуғын- сүргінге ұшыратылғандығы анықтала түсті.
- Көп ұлтты Қазақстан халқының ... ... ... құрылымы, ұлттар
арасындағы қарым-қатынастың ерекшелігі тіпті тіл мәселесінің туындауы да
сол кездегі партия басшылығымен жүргізілген көші-қон саясатының зардабы
екендігі нақтыланды.
Диссертация тақырыбы бойынша ... ... ... ... ... қоныс аударылған иран ұлтының өкілдері // ҚазҰУ
Хабаршысы. Тарих сериясы, 2003. -№ 1. -128-130-бб.
2 Депортацияланған халықтар және ... // ... ... 2003. -№ 3. -53-
55-бб.
3 Қаралы кезеңдегі Халық ... // ... ... 2004. -№ 6. ... Қазақстандағы көші-қондық процестердің зерттелуі / Бекмаханов тағылымы –
2004. Халықаралық ғылыми конференция материалдары. -2004 ж. 18-19 мамыр.
–Алматы: ... ... 2004. ... ... ... ... демографиялық жағдайға тигізген
әсері / “Гуманитарлық және құқықтық білімдердің әлеуметтік-мәдени
проблемалары”. Қазақ гуманитарлық заң университетінің он жылдығына арналған
Халықаралық ғылыми-теориялық ... ... -2004 ж. ... ... ... 2004. ... Көші-қон процесінің Қазақстан ұлттық құрамына тигізген әсері ... және ... ... және ... Халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары. -2004 ж. 22 желтоқсан. -Алматы: Абай атындағы
ҚазҰПУ, 2005. -40-43-бб.
7 Қазақстанның ұлттық құрамындағы өзгерістер // “Қазақстан жалпы адамзаттық
ойлау ... атты ... ... ... материалдары. -2005
ж. 25-26 мамыр. –Алматы: Қазақ университеті, 2005. -176-180-бб.
8 Көші-қон процестерінің ... // ... ... ... ... -№2. ... Көші-қондық үрдістердің зерттелуі // Қазақ тарихы. -2006. -№ 6. -65-68-
бб.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Тынышпаев М. ... ... ... ... пособие. -Алматы: Қазақ
Университеті, 1993. -С.224; Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. -Алматы:
Жазушы, 1999. -224 б.; Есболұлы М. ... ... ... жер ... ... Түркістан Мемлекеттік баспасы, 1923. -62-
б.; Асфендияров С. История Казахстана. 2-е издание. -Алма-Ата: Қазақ
Университеті, 1993. -304 с.; ... Т. ... ... В 3-х томах.
-Т.2. -Алматы, 1997. -350 б.; Сғдуақасұлы С. Таңдамалы. 2-том. –Алматы:
Алаш мұрасы, 1993. -86-б.
2 Донич А.Н. ... ... // ... ... ... 1928. -№ 11-12. -4-39-бб; Турблаевич Н.Д. Естественное движение
сельского населения Казахской ССР за 1924-1928 гг. // Народное хозяйство
Казахстана, 1930. -№ 1-2. –C. ... ... А.Н. ... и развитие советского рабочего класса в
Казахстане (1917-1940 гг.). -Алма-Ата: ... 1996. –С. 241; ... ... ... ... в условиях совершенствования социализма.
-Алма-Ата: Наука, 1998. -192 с. и.др.
4 Гладышева Е.Н. О взаимовлиянии миграции национального состава населения.
-М.: ... 1973. -256 с.; ... Н.Е., ... В.М. Русско-
украинская миграция в Казахстане в ХІХ начало ХХ вв. // Известия АН КазССР.
Серия общественных наук, 1982. -№ 2. ... ... Ж.Б., ... М.К., ... М.Б. ... ... //
Вопросы истории, 1989. -№ 7. –С.25-36.; Абжанов Х.М. О чиленности и составе
сельской интеллигенции Казахстана (40-50-е гг.) // Известия АН ... ... ... 1989. -№ 4. -С. ... ... М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в
Казахстане (1917-1980 гг.). -Алма-Ата: Ғылым, 1991. -252 ... ... М.Қ., ... Т. ... ... не ... ... Ана
тілі, 1993. -208 б.
8 Алексеенко Н.В. Сельское население Казахстана. Автореф. ... д.и.н.
-Алматы, 1994; Такижбаева Н.З. ... ... и ... ... ... ... ... гг.). Автореф. ...
д.и.н. -Алматы, 1999. –С.21.
9 Айымбетов С. ... ... ... ... ... ... жғне ... құрамындағы өзгерістер. Т.ғ.к. дисс. -Алматы,
1998. -190 б; Кожекеева Л.Т. Изменения в социально-демографической
структуре населения Казахстана накануне и в годы ... ... ... ... ... ... -Алматы, 1997. -147 б; Козыбаев
М.К., Алдажуманов К.С. Тоталитарный социализм: реальность и последствия.
-Алматы: Фонд «ХХ век», 1997. -28 с.
10 Сдыков М.Н. ... ... ... ... и ... ... ... гг.). -Алматы: Ғылым, 1995. -220 б; Төлекова М.К.
Жетісу өңірі халқының ғлеуметтік-демографиялық дамуы (1897-1999 жылдар).
Т.ғ.д. ... автореф. -Алматы, 2003. -51 ... ... Г.М. ... судьбы казахской диаспоры. Происхождение и
развитие. -Алматы: Ғылым, 1997. -261 б.; ... А.В. ... ... ... Қазақстан, 1996. –С.16.
12 Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының ғлеуметтік жғне ұлттық
құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... -30 б.
13 Ковальская С.И. Проблемы историографии миграции населения Казахстана
(ХVІІІ-ХХ вв.). Дисс. ... к.и.н. -Алматы, 1997. -223 б; ... ... Л.Х. ... тарихи демографиясының даму белестері. -Алматы:
Өркениет, 2002. -144-б.
14 Асылбеков М.Х., ... А.Ш. ... ... ... ... современное состояние и перспективы // Отан тарихы,
1999. -№1. -28-б.; Асылбеков М.Х., Құдайбергенова А.И. Қазақстан ... ... ... ... ... пайымдау // Отан
тарихы, 2003. -№1. -17-18-бб.
15 Бугай Н.Ф, Иосиф Сталин – ... ... «Их надо ... ... ... / ... ст., сост. послесл. Н.Ф.Бугай. -М.:
Дружба народов, 1992. -288 с; Данилов В.П. Дискуссия в Западной прессе о
голоде 1932-1933 гг. и демографической ... в СССР // ... 1988. -№ 3. ... ... Р. ... ... рестр смерти // Вопросы истории, 1990. -№ 4.
–С.87-88; Уиткрофт С.Г. Голод и ... ... ... на ... в ... ... ... 1918-1922 гг. и 1930-1933 гг. /
Демографические процессы в СССР 20-80-е гг. (Современная зарубежная
историография). ... 1991. ... ... 698-қ., 14-т., ... ... ҚР ПМ. 708-қ., 9-т., 116-іс, 3-п.
19 ҚР ПМ. 708-қ., 31-т., 1547-іс, 48-п.
Р Е З Ю М Е
ЕНСЕНОВ ... ... ... в ... и его ... гг.)
Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук по
специальности 07.00.09 – Историография и источниковедение (Историография,
источниковедение и ... ... ...... ... ... Республики Казахстан)
Во введении обосновывается актуальность темы, раскрывается методологическая
основа, определены хронологические рамки, цель и ... ... ... ... и ... ... ... диссертации
впервые углубленно и комплексно исследуются миграционные процессы,
происходившие в ... в ... гг., а ... ... ... ... ... преследует задачу изучения
особенностей миграционных процессов в 1926-1959 гг. и обобщения
исследований по истории ... ... в ... ... ... ... ... формы исследования дает
возможность провести квалификацию и группировку научной литературы по
данной проблеме, рассмотреть развитие исторической ... ... ... ... ... ... и
историографические принципы. В работе были использованы сравнительно –
исторический, ... ... ... ... а ... ... актуализации.Во введении обосновывается
актуальность темы, раскрывается методологическая основа, определены
хронологические рамки, цель и задачи, научная новизна, практическая
значимость и ... ... ... ... на основе тщательного
анализа историографии миграционных процессов в годы модернизации сельского
хозяйства предложены новые ... ... к ... ... ... народонаселения, основанные на
концептуальных принципах объективного исследования.Во второй главе раскрыты
степень изученности миграционных процессов в годы Второй ... ... ... прирост населения Казахстана в эти годы, автор
анализирует ... всех ... ... на ... ... ... третьей главе произведен анализ миграционных процессов
послевоенного периода и раскрыто влияние миграционных процессов на динамику
этнической структуры населения. Изучая ... ... ... в эти ... ... ... влияние всех типов мигрантов на
изменение национальной структуры ... В том ... ... исследуется
проблема возвращения в 1950-х гг. из-за рубежа в Казахстан наших
соотечественников-репатриантов, называющихся в документах «советскими
гражданами».
В заключении ... ... ... ... U M M A R ... KANAT ... ... in Kazakhstan and its historiography
(1926-1959)
Thesis for candidate’s degree on history on the speciality 07.00.09 –
Historiography and study of sources (historiography, study of sources ... of ... ... 07.00.02 – Native history (the history ... Republic of ... timely ... methods, chronological frames, goal and tasks,
research novelty, practical significance and results of the thesis are
shown in the introduction.
In this thesis for the first time ... ... which have ... in ... in ... and the ... of this ... investigated deeply and in complex.
This thesis studies the peculiarities of migratory processes in 1926-1959
and generalization of the research on the history of ... ... the bounds of the ... ... ... ... form of research enables to qualify and group the scientific
literature on this problem and examine the ... of ... in ... ... and ... on general history has formed the
methodological basis of the research. In this work ... ... special ... methods and the method of ... been used.In the ... actuality of the theme is proved,
methodological basis, chronological bounds, purpose and tasks, scientific
novelty, practical significance and the results of the research are ... the first Chapter on the basis of the thorough analysis of ... of the ... ... in the years of ... ... new ... approach to the basic aspects of
social-demographic development of population, based on conceptual
principles of objective research is proposed. In the second Chapter ... of study of ... ... during the Second World war ... During the study of ... growth of ... of Kazakhstan in
this period, the author analyses the influence of all types of migrants on
the change of national ... of the country. In the third Chapter ... of ... ... of the post-war period is made and ... of ... ... on the dynamic of ethnic structure of
population is shown.Studying of mechanical increase of ... during the period, the author analyzes ... of all types ... into change of ethnic ... of ... For the first
time problem of repatriation from China into Kazakhstan in 1950s ... The ... of 1950s were called in the ... ... ... In the conclusion the author sums up the basic results
of research.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жұмысында таным процесін дамыту44 бет
Психологтың мектепке даярлық тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысы3 бет
Технологиялық карта құрастыру жұмыстары5 бет
Цитогенетика негіздері4 бет
Өнеркәсіптік ғимараттың темірбетондық және бетондық конструкциялық элементтері4 бет
1926 – 1927 ж.ж. Қытайдың ұлттық- революциялық армиясының Солтүстік жорығы4 бет
1926-1928 жылдардағы қазақ ауылындағы салық саясаты84 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь