1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы

Кіріспе
І тарау. 1986жылғы қозғалыстың сипаты, желтоқсан көтерілісі, саяси жағдайы және Қазақстан.
1.1. Желтоқсан оқиғасы қарсаңындағы көтерлістің қозғаушы күші.
1.2. Желтоқсан оқиғасы және оның ұлтаралық қатынастарға қатысы.
1.3. Желтоқсан оқиғасын бағалауы мен тарихы маңызы.

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Магистратура
Тақырыбы: «1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және
оның тарихи ... ... ... 200 ... тарау. 1986жылғы қозғалыстың сипаты, желтоқсан көтерілісі, ... және ... ... оқиғасы қарсаңындағы көтерлістің қозғаушы күші.
2. Желтоқсан оқиғасы және оның ұлтаралық қатынастарға ... ... ... ... мен ... ... әдебиеттер
Кіріспе:
Зерттеудің өзектілігі: 1986 жылдың 16-18 ... ... ... ... халқымыздың тарихына тоң-тоң болған шері мен мұңы бар,
қатпар-қатпар сыры бар күндер болып мәңгі хатталады. Алайда осы бір ... ... әлі ... ... ... Оның ... ... бар:
біріншіден, бейбіт демонстрацияға, манифестацияға шыққан шын ... ... ... ... ... ... қатысқандар әлі
арамызда. Екіншіден, жүйе алғашқы жылдары желтоқсан қозғалысына байланысты
негізгі деректерді құртып ... ... ССР ... Кеңесі Президиумының
арнаулы Комиссиясы жүріп жатқан кезде құжаттардың ... ... КСР ... министрлігінің өртеп жібергені осының бірден-бір айғағы. ... мына ... ... «Іс ... ... ... ... мерзімі өтіп кетуіне байланысты «Метель» операциясын
өткізу кезіндегі іс қимыл жоспары өртелу ... ... Ішкі ... ... ... бойы қордаланып қалған келеңсіздіктер- ... ... ... ... ... ... мәселелерінің қатты
шиеленісуі республика жастарының ызасын келтіріп,оларды күрес жолына тусуге
еріксіз алып келді.Міне,сондықтан,желтоқсан ... ... ... ... ашып ... ... десек қателеспейміз.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ жастарының қатысуымен 1986 ... ... ... ... ... ... міндеттері: 1986 жылға дейінгі Қазақстанның
саяси,экономикалық-әлеуметтік ... ... және ... ... КСРО-дағы экономикалық дағдарыстың шығу себептерін айқындау;
- Қазақстандағы 1986 ... ... ... себептері мен сипатын
зерделеу;
- 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басты қозғаушы ... ... ... қозғалысының бағалануын көрсету;
- Желтоқсан оқиғасының тарихи маңыздылығын айқындау;
Зерттеу объектісі: 1986 ... ... ... ... ... ... жаңалығы мен теориялық мәнділігі:Қазақ жастарының
осы желтоқсан оқиғасына қатысуының күннен күнге ... мен ... ... ... ... ... жаңа ... шығуы,зерттелудің
ғылыми жаңалығы болады.
Теориялық мәні: 1986 ... ... ... жаңа деректермен
толықтыру.
Зерттеудің практикалық маңызы: Зерттеу ... ... ... ... ... және Ғылыми зерттеушілердің
пайдалануына болады.
Зерттеудің тарихнамасы: Желтоқсан ... ... ... ... жүрген желтоқсан оқиғасы ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде өте көп. Соңғы
кездерде де бұл ... ... әлі де ... ... ... жазылып
жатыр.
Желтоқсан оқиғасының барысы академик, тарихшы Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың
еңбектеріне де арқау болды. Ғалым, желтоқсан оқиғасын ... ... оның ... себебіне, қозғаушы күшіне және тарихи маңыздылығына
тоқталады. Желтоқсан оқиғасының зерттеушілер ... ... ... ... оқиғаға қатысты өзіндік түйін түйеді.
Желтоқсан қозғалысы тарихшы М.Қойгелдиевтің де ... ... ... желтоқсан оқиғасының 15 жылдығына орай оның тарихтағы орны
мен сабақтары жөнінде тарихи анықтама беруге тырысады.
Желтоқсан оқиғасының ащы ... ... ... ... ... ... ... тағдырын анықтай отырып, олардың
күрес жолдарын ерлік санатына қосады.
1986 жылғы жағдай мәселесін 1991 жылы ... ... ... ... деп ... Мұхтар Шахановтың комиссия төрағасы
ретінде желтоқсан оқиғасының ақиқатын анықтауға тырысқан қызмет барысы ... ... ... ... ... туралы жақсы мәліметтер алуға
болады.
Жазушы Тоқтар Бейісқұловтың “Желтоқсан ... атты ... ... ... ... ұшқындарын аңғаруға болады. Автор
мерзімді басылымдарға ... ... мен ... ... Ч. ... да тарихи зерттеу еңбегінде желтоқсан оқиғасына
өзіндік баға береді. ... Б. ... Б. ... 86» ... 5 томы ... ... ... 86» жинағының
«Ұлт теңдігі көтерілісі» деп аталатын бірінші кітабында көтеріліске ... мен ... ... Көтерілістің республика аймақтарында
шарпығандығын айқындайтын ... және ... ... ... сөздері мен сараптамалары берілген.
«Желтоқсан 86» жинағының «Намыс оты алаулаған» деп аталатын екінші
кітабында сол бір ... ... көз ... жапа ... ... ... желтоқсандықтардың өздері туралы және олар турасында
айтылған естеліктер берілген
«Желтоқсан 86» жинағының «Тәуелсіздік осылай ... деп ... ... ... көтерілісінің қалай басталғандығы мен оның қалай
өріс алғандығы баяндалады. Бүгінгі ел тәуелсіздігіне сол бір ... ... ... ... ... айтылады.
«Желтоқсан 86» жинағының «Әділет жолындағы қасірет» деп ... ... ... ... ... ... азап шеккен
ұрпақтың адал ниеті, алаң көңілі, тағдыр тәлкегі туралы кеңінен ... ... ... ... әмір ... мен оны орындаушылардың
қылмыстық әрекеттері әшкереленеді.
«Желтоқсан 86» жинағының «Елдікті сақтаған ерлік» деп аталатын бесінші
кітабында желтоқсан ... ... ел ... ... ... мәні ашып ... Азаттығы үшін арпалысқандардың ерлік ісіне
жаңаша көзқараспен баға беріледі.
1.1.Қозғалыстың сипаты. ... ... 1986 – ... жас ... ... Ол айдарына қарғыс
танбасы басылған М.Горбачевтың «Қайта құру» бағдарламасын шын мәніндегі
жаңғырту ... екен деп ... ... жас ... ... қозғалысы қаһарлы да қасіретті үш күн ішінде бірнеше сатыдан
өтті.
Бірінші саты желтоқсанның 16-нан 17-іне ... ... ... ... Қауіпсіздік комитетінің деректері бойынша, сол күнгі түні
қаланың алты оқу ... және С.М. ... ... 8 жатақханасында,
Театр көркем өнер институтының 12 студенті «арандатуға бағытталған іріткі
салу жұмысын жүргізді». Олар «жастарды шеру ... ... ... ... мен ... даярлап, көшеге алып шықты. Сол бір ... ... ... 1979 жылы ... ... ... неміс
афтономиясына қарсы өткен акцияны еріксіз көз алдыңа әкеледі...
Желтоқсанның 16-нан 17-не ... түні ... ... сияқты студент,
жұмысшы жатардың жатақханаларында басталды. Ақмолада түнде жазылған
транспоранттар мен сол ... ... ... ... ... кейбірі
сол күйінде қайталанды. Желтоқсанның 17 күні ... ... ... жиналу әдісі де Ақмола оқиғасымен үндесті. Қалай болғанда да сол
бір түнгі процестің басталу, өрбу ... ... ... ... ең бір қиын сәті ... ... ... қозғалысының сол бір түні жастар үшін ... ... ... ... ... ...... 17 -сі сағат ... ... ... ... бұл 200-300 ... ... митингілерден мыңдаған
адам қатынасқан митингілер, наразылық демонстрациясы, шеруі демонстранттар
мен ... ... ... оқу ... ректорлары мен
декандарының, билік - әмірші күштердің өкілдерімен диалог болған кезең. ...... жүйе мен жас ... ... ... бейбіт
жүздесу сәті, арбасу кезеңі. «Ленин идеясы жасасын», ... ... ... ... ежелден ансаған», «Да здравствует ... ... «Ұлт ... ... ... ... етеміз!», «Ешқандай ұлтқа артықшылық берілмесін!», «Каждому народу
своего вождя» деген жастар алып шыққан түбегейлі ... ... ... ... ... – лениизмнің қағидаларынан тұрған еді. ... іс пен ... ... ... жоюға бағытталған -ды.
Міне мұндай демократиялық ашық та ... ... ... ... жастар топтасты, олардың қатары 200 - 300 адамнан он мыңға өсті.
Ал америкалық Хельсинки тобының ... ... ... ... 30 ... дейін жеткен. Ал Жоғары Совет ... ... ... ... ... 5000 адамға жуықтады деп жобалайды [1].
Комиссия қозғалысқа қатысқан адамдардың айтуымен, алаңдағы адам ... ... 15 ... ... жетеді деп шамалайды. Біздіңше көше-көше бойымен
жүрген сәттерінде ... ... ... есе ... ... ... ... да өздерін демонстранттар қатарында санады, іштей жылылық
танытты, еркіндік аңсаған ұлдары мен ... ... ... ... ... оқиғаларға зерттеушіоер әр түрлі
көзқарас білдіреді. Осы бір жүйемен көтерілісшілер бетпе-бет ... ... ... ... себебін жастарға артушылық жиі ... ... топ ... ... ... ... тен
санаған жоқ. Жастарды салған жерден ... деп ... ... ... ... екі жақ екі тілде сөйледі. Бірі билеуші жақ,
тек ... ... ... ... тез ... көздеді. Ал
көтерілісшілер талап етті. Ендеше, диолог болуы мүмкін емес еді. ... ... ... өзінің бір сұхбатында осы бір ситуация туралы былай
деп әділ түйіндейді:
«Тарихта ... ... ... өрті ... тұрған сәте екі жақтың ақылды,
өрелі азаматтары жүйелі сөзге тоқтасып, ... ... аз ... Алысқа
бармай-ақ өзіміздің дана билер, көсем ... ... ... ... ... ... жолмен шешіліп келгенін еске алсақ та
жеткілікті. Сондықтан желтоқсан оқиғасын да ұшықтырмай шешуге ... ... ... ... жиналу мақсатын білмей жатып милиция, әскер
күштерін асығыс ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, ол ешқандай нәтиже бермеді. ... ... ... ... ... екі жақ екі тілде
әңгімелескендей болды, ... ... ... Шығып сөйлеген басшылар
былайша жиналудың ақылға симайтындығын және ... ... ... ... ... талап етті. Демонстранттардың өкілдеріне жағдайды
Орталық Комитетте, болмаса басқа «тыныш» ортада түсіндіруді ешкім де ... ... ... ... ... шешімін талдау ішкі партиялық іс
деп саналып, демонстранттардың саяси шешімді түсіндіруді талап етуі ... және ... ... ... ... ... Ондаған жылдар бойы
әміршіл-әкімшіл басқару жүйесіне еті үйреніп кеткен ескі аппарат ... ... ... ... ... саяси талап-тілегін түсінгісі
келмеді. Мұндай жағдайда халықпен ... ... ... ... «еске түскені» ескі әдіс - күшпен басып тастау ғана ... ... ... ... ... ойлауы, азаматтық санасы үлкендерден көш
ілгері озып, республика басшылығына оның экономикасы, мәдениеті ... ... ... ... ... ... тырысты.
Бірақ, ол кезде күш тең емес еді. Милицияның сойылы мен солдаттардың сапер
күрегі, партаппарадтарының шылауына тырп ете ... заң ... ... тек ... жеңіліс тауып қана қоймай, соңынан әр
түрлі ... ... ... ... ... ... ... жастардың шеруіне «бұзақылық» сипаты бірден
танылды. «Балалар бақшасын қиратты», «Балалар ... ... ... ... ... ... ... әдістермен танылды.
Сөйтіп, жүйе бірден күш қолдануға сынықтан ... ... ... ... «тіс ... ... қулар жіберілді. Міне солар қызба
жастарды провакация жасауға итермеледі. Тас ... ... ... ... ... шашырағанда көтеріліс лидерлері щащыранды қимыл -
әрекеттерге ... ... ... ... ... ІІІ ... бұл барикаданың екі жағындағы
күштердің арбасудан алысуға, теке тірекстен ... ... ... бунт – ... ... ... ... жүйенің қарулы
жазалаушы отрядының күш жұмсап наразы топты еріксіз ... ... ... ... қою ... Бұл 17 желтоқсанның 18 сағатынан 18 желтоқсан күні
болған үш ... ... ... теке тірес кезінде қарулы күштің саперлік
шағын ... ... ... ... ... халықты дүрелеуі,
жастардың айбат шегу, көше тастарын, қабырғаға ... ... ... ... жасауынан тұрады. Жүйе ... ... Осы ... ... ... ... ... - деп қарап
келінді. Шындығында олар «жазалаушылар» «карательдер» еді. Жазалаушылардың
қатары американдық Хельсинки ... 50000 ... , ... құралған. Р.Бейісқұүлов алаңда 50000 әскери адамдар, 20000
милиционерлер, 16000 жасақшылар болды деп көрсетеді. Ал, ... ... «5700 ... бар Алматы горнизоны, ССРО Ішкі ... ... ... – 5449 ... ... ... 7552 ... Қаракемерден 6654 әскер бөлімі, Фрунзеден әкелінген 5450 әскер
бөлімі, Ташкенттен 3408, 5452, Челябіден 5426 ... ... ... әскер бөлімі, Уфадан 5424 әскер бөлімі, Свердловскіден, ... 2169 ... ... ... 10000 - нан 15000-ға дейін баршасы
19000-нан 24000-ға дейін ... [3], - деп ... Бұл ... ... жайлар бар. Алаң үш шеңберлі құрсаумен қоршалғаны
даусыз. «Жасақшылар» екінші шеңбер 16000-нан ... ... Ал ... 5700 әскер болса, сырттан әкелінген саны 10000-ға ... ... ... ... ... ... 17 ... күні Астанаға 80-
нен астам ұшақтар келіп қоныпты. Орта есеппен транспорт ұшақтары 70-80 ... ... ... ... ... сырттан келген жазалаушы
экспедицияның санын 2-2,5 есе кемітіп отыр. Комиссияның жүйе ... ... ... ... ... соны шындыққа сайып тұрғаны анық
байқалады. Жастарды үш ... ... ... ... әр ... кем болмағаны байқалады. Жазалаушы армияның бір қанаты «жасақшылар».
Москваның жіберген көк тұқыл губернаторы Г.Колбин орыс жұмысшылардың ... ... ... ... аңға ... үш айыр ... ... Кейін осы бір қарулар суретке түсіріліп, демонстранттардың
«қаруы» ретінде елге көрсетілді, тергеу ... ... ... ретінде
пайдаланылды. 23 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы Орталық ... ... ... «... Ұшы өткірленген ... ... бір ... ... ... үшін ... жасалынған. Онымен
адамды бір ұрып-ақ өлтіруге болады. Барып тұрған жауыздық қой ... ... ... ... - деп ... ... ... жасаған қылмысты
жастарға аударудың амал-айласын көрсетті. Екі жүзді қанішер – ... ... ... тағы да ... аң аулауға шыққан қаражүзділіктерді қаратөбет ... ... ... ... деп атады. Сөйтіп ол көтеріліске қатысқан
қазақтарға орыс жұмысшыларын қарсы қоюы ұлтшылдықтың ең ... ... ... Бұл ... ... ... құрған қаражүздіктер – черносотенцы
сияқты принциппен құрылуы Г.Колбиннің охраника тәжірибесін жақсы білетінін
көрсетсе ... Ал, ... ... ... ... армиян-түркі
халықтары арасындығы қақтығыстарды қолдан арандату арқылы ұйымдастырғаны,
ұлтаралық өшпенділікті қолдан жасағаны белгілі. Қазақстан ... ... ... қару ... 1916 жылы ... соғысына шыққан халықты
патша өкіметі қан-жоса қылғаны бар емес пе? Онда ... – орыс ... ... ... ... ... ... Түркістан
Эпархиясы батасын беріп христиандардың мұсылмандарға ... ... ол тек ... ғана ... діни соғыс сипатыны
көрсеткенді. Қалай болса да Орталық, оның бірден – бір ... көк ... ... заманасының ұлт саясатының ең жексұрын түрін ... Мұны біз ... ... болашақ ұрпақтарымыз абзал. Амал не,
зерттеушілер, оның ішінде аты шулы Комиссия да ... ... осы ... ... бөлмеді.
Жазалаушылар қатарындағы 7% қазақ, ал Ішкі ... ... ... тобы ... ... бел байлаған жастар жағында
болды. Кейбір жерде ұлттық принципінен бөлінген ... ... ... Автобусқа мінгізіп алып бара жатқан жастарды қазақ
милиционерлері қалтарыстап ... ... ... ... ел ... жиі ... болады. Жастар арасында арандатушы «жансыздар» көп ... ... ... ... ... ... ... Елеріп қызған
жастардың кейбір тобы жатақханаларға, аудиторияларға баса – көктеп кіріп,
күшпен жастарды ... ... Бұл ... ... ... қолына жиелеу
болды, олар зорлық-зомбылықты, ұрып-соғуды, мертіктіруді ... ... ... ... ... келе ... ... ұстады, аулаларда
ойнап жүрген жасөспірімдерді машиналарға тиеп, дүре соғатын, жазалайтын, не
айыптайтын пункттерге тасыды. «Ұлттық ... ... ... ... ... ССР ... ... комитетінің төрағасы генерал В.М.
Мирошник кейіннен мойындады.
Қалай болғанда да жүйе, оны СОКП-ның саяси Бюросының ... ... ... М. ... ... ... тобы бейбіт
демонстрация мен манифестацияны «қууға», «алаңды тазалауға» емес, қанды
шайқасқа, ... ... ... ... ... 1986» атты ... операцияға даярланды, ол жаумен
емес, өз халқын жау ... ол өз ... ... ... ... ... ... осы бір басы ашық, анық істі «в 18.00 по приказу
Князева Г.Н. солдаты в ... со ... и ... ... ... «в течении вечера (4-4,5 часа) прошло ... 20 ...... «в ... проведяна операция по разгону
демонстрантов с применением малых ... ... ... ... - ... да, ... «разгон» деген ұғымға жазалаушылар
қандай мән ... айту ... емес пе еді. ... ... аланнан
шығаруға байланысты операция. Күректер мен тоқпақтар, иісшіл иттер қолдана
бастады. Қуу, таратудансоң, қар үстінде ... ... 150 – ... адам ... - ... Комиссия өзінің қорытындысында. Ал егер 150 адам
ұрыс аланыңда серейіп жатса «жастарды алаңнан шығаруға байланысты операция»
болады? «Қуу, ... 150 адам не ... не ... ... болып,
қаңсырап жатса қалай ол жастарды «тарату» операциясы атану ... Сөз ... ... ... ... апатқа ұшырату операциясы, бұл этноцидтің сойқан
түрі. «Коммунизм», «социализмнің», ... ... ... тағылық
көрсеткен озбыр жендет империяның әккі ісі.
Мен бұл арада ... ... ... ... ... аясының тар болғанына қынжылыс білдіргім келеді.
Комиссия сол қаһарлы екі түннің хроникасын былай қалпына келтіреді.
«Жастардың алғашқы топтары 17 ... күні ... ... ... – 300 ... адам Орталық Комитет пленумының шешіміне қарсылықтарын
білдіретін ұрандармен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті үйі алдындағы
алаңға ... ... ... ... ... бойынша алаңды тәртіп
сақшыларының және ішкі әскерлердің күшімен қоршап ұстауға шешім ... ... 30 ... ... гарнизоны бойынша №1 жауынгарлік әзірлік
жарияланды. Теміржол вокзалдары мен аэропорт жабылды. Шеруге ... ... ... ... жүргізу қажет деп табылды.
Демонстрация бейбіт саяси қарсылық тұрғысында ... ... ... сайлануына риза еместіктерін білдірді, өз алдапында Д.А. Қонаевті
шығаруды талап етті, өмірдің ауыр әлеуметтік жағдайларын, ... үй ... ... қиындықтарын, ана тілін қолдану ауқымын тарылып бара
жатқанын айтып, реніштерін білдірді. Адамдар ... ... ... халық әндерін айтып, қарусыз жүрді. Басқа халықтарға ... ... ... нұсқан әрекеттер болған жоқ.
11 сағат 30 минутта шерушілер алаңнан ... қала ... ... ... Ішкі ... ... және олардың бөлімдерінің
қызметкерлері алып жүрді.
13 ... 30 ... ... ... жол ... ... бөгеттерден өтіп, алаңға қайта оралды. Олардың саны 1400-ден 5000
адамға дейін ... еді. Ол ... ... қала ... ... ... қызықтаушы жүргінші жастар жиналып қалған.
Бейбітшілік көшесін бойлай КазМУу қалашығы ... ... ... ... қоршап алып, ешкімді шығармай, ешкімді кіргізбей ұстауға бұйрық
берілді. Алаңға бет алған демонстранттардың жаңа топтары ... ... ... ... ... ... сырттан келгендердің
бұзып кіруіне көмектесіп, арада қайшылық туды.
Ішкі істер ... ... КОКП ... ... ... Бюросының
келісімімен Алматыға еліміздің сегіз ... ішкі ... ... ... ... берді.
Алаңға әскери бөлімдер әкеліңді. Киім үлгілері темір сауыт, ... ... ... Екі арнаулы машинаға түтіндеткіш қорапшалар,
белгі беру ракеталары, көзіңнен жас ... ... ... соғыс
патрондары сияқты арнаулы керек-жабдықтар тиелген. Әскери бөлімнен ізшіл-
қызмет иттер бөлімшесі де ... ... пен 17 ... ... ... ... ... Компартиясы
Орталық Комитетінің Бюро мүшелері С.М. Муқашев, З. К. ... М.С. ... ... ... Олардың жастарды таратуға
шақырулары айқай мен ысқырықтың ... ... ... қарай қар
қиыршықтары, мұз кесектері ұшты.
Демонстранттар мінбені қорғаушы солдаттар мен ... тіл ... ... ала ... ... тобырдың белсенділерін қолға түсіре
бастады, тобыр оларды құтқарып қалуға ұмтылып, ұрыс-керіс басталды.
Салдаттар ... ... ... ... ... ... ... салдаттарды таспен, кесек топырақпен, үй қаптауыш мәрмәр
сынықтарымен атқылап, адамдар жараланды.
17.00 сағатта алаңға ССРО ... ... ... ... қаруландырылған Алматыдағы жоғары курсант – ... саны 600 ... ... келіп жетті. Шекарашы – курсанььардың
Алматыға әкелінуіне бұйрықты Қазақ ССР ... ... ... ... ... бойынша ССРО Мемлекеттік Қауіпсіздігі
комитетінің төрағасы Чебриков ... ... ... ССР Ішкі істер министрі Князевтің бұйрығы бойынша темір
қақпақ киіп, қолдарына қалқан ұстаған солдаттар ... ... ... ... ... ... ... тұс-тұсқа қашты,
бірімен-бір сығылысып, басып – ... ... жан ... қорғанып,
ағаштарды сындырды, ғимараттардың қабырғаларындағы ... ... ... қарай ағаш кесінділерін, тас кесектерін лақтырды,
«жедел ... ... екі ... да жараланғандарын тасымалдаумен болды.
Мінбеге бірінен соң бірі көтеріліп, Камалиденов, Елемесов, ... ... ... ... тарап кетулерін өтінді, болмаса күш
қолданылатынын ескертті. Митіңгіге ... мен ... ... ... арасындағы жұлыс керіс, қиян-кескі төбелеске ұласты.
21.00-22.00 сағаттарда алаңға арнаулы құрал-жабдықтар ... ... ... ... қалып, қорғаушылары қашып құтылды.
Арнаулы құрал-жабдықтар ... ... ... ... ... Ішкі істер министірлігі өрт сөндіру басқармасының бастығы
полковник Абдулманов алаңнан халықты қуып шығу үшін өрт сөндіргіш ... ... ... ... 20 ... ... ұңғыдан су шашып,
жұртшылыққа қарай лап ... ... ... ... ... атқылады соның
нәтижесінде 30 өртсөндіруші жарақат алды.
23.30-24.00 ... ... ... кіші ... ... ... ... қызмет итіне талатып
қуалау операциясы жүзеге асырылды. ... ... соң ... ... қанға бөгіп құлап жатқан адамдар машиналарға ... ... ... ... ... ... үйлердің кіре беріс алаңқайында,
жатхана айналасында бас ... ... ... қуып ... жазалау
жалғаса берді»[4].
Бұл деректерден қандай қортынды жасауға болады?
1. «Метель 1986» ... ... ... тарату»,
«ығыстыру – итеріп бастау» ... ... Бұл ... ... ... ... ... жасалған мемлекеттік дәрежедегі
әскери – саяси авантюра деп бағалау ... ... ... ... 1986» ... ... ... күрескен жоқ, ұлттың аңсаған, оның өзін-өзі
билеу құқын талап еткен ... ... ... ...... Ал ол ... ... бастау үшін жазалаушылар демонстранттар
қатарына сыналап ... ... ... ... ... ... тастау» толқындарын ұйымдастырып, жастарға қол жұмсап ... ... ... ... ... ... жастарды қорғанысқа мәжбүр
етті. Демонстранттардың қолына тас, мрамор сынықтарын алудан басқа ... ... ... ... ... ... да ... жұмсауға мүмкіндік жасау үшін шектен шыққан ... ... ... ... ... ... күрек тиген, жонына шоқпар батқан
жастар бойына атқылап, шашып аққан қанға қарамай, ойламаған жерден арпалыса
алысты. ... ... ... олар ... ... ... қорытындысында бұл туралы былай делінген: «Вдоль площади, в
сторону жилых домов, трибун, здания ЦК ... ... ... ... ... ... ... брошенные костры боевые патроны». ... ... ... ... 24 ... ... выведены
из строя 39 автобусов и 33 легковых такси, нанесен материальный ущерб ... 5 ... ... предприятиям торговли, 4 административным
зданиям». Жазалаушылар 7552 7/6 барлық қару-жарағымен әкелгендері. Олар
патрондарды, ... ... ... ... ... гранаталары,
«Черемуха» деп аталатын газымен балондары бар машиналармен алаңға ... № 99 – ... ... ... ... түсіп, жандырылып жіберілді.
Республика прокуроры Ғ.Б. Елемесовтің айтуынша, заң қорғау қызметкерлерінің
772 ... ... ... ... сессиясында Комиссияның
алғашқы төрағасы Қ. Мырзалиев денесіне таңба ... ... және ... саны 604 ... ... ... [5]. Кейін М.
Шаханов басқарған ... ... ... Қазақ ССР Ішкі ... ... ... Э. ... ... анықтамада жарақат
алғандардың саны 1214 адам, оның 773-і ... ... мен ... ... ... [6]. Ал М. ... жалпы жараланғандар санын 1772
адам деп көрсеткен [7].
Мұның бәрі айқастың шын мәнінде өмір мен өлім үшін ... ... бұл жай ... ... «ығыстыру емес», «демонстранттарды
алаңнан итеріп тастау емес», нағыз барып тұрған қарулы әскерге, жазалаушы
экспедицияға айбар көрсеткен, ... ... жаға ... бас ... ... адам ... ... қырғын алысу, жұлқысу, шабысу.
3.Жазалаушылар көтерілісті қаңды қырғынға ұластырды, авантюраны
өздері қолдан жасады да, оларды қанға ... ... ... 20 бригадасы
сабылып, қаланың денсаулық мекемелеріне 540 жараланғандарды әкелді, ... ... ... 1700 адам ... Ал шын ... ... ... алмағандар саны көрінгендерден бірнеше есе ... ... ... ... ... ... ұсталғандар санының
8500 жуық адам екенін анықтады. Ал, Прокуратура 5324 ... ... ... 850 ... жауап алған, 99 адам сотталып, екуі ату
жазасына кесілген.
243 адам баспен мойыннан жараланған. Бұл күрекпен ... ... ... ... ... Көптеген адамдар қолдарынан жарақаттанған. Олар
басын ... ... ... ... ... ... қаруы жілікті де
сындырып, не жарып жіберген.
4.Қанды ... ... ... ... ... ... 2400
жастардың 2302 қазақ еді. Хельсинки тобы госитальға жатқызылған 369 адамның
361-і қазақ екенін атап ... М. ... ... ... алғанын айтуы да осыдан. ... ... ... ... жас балауса өкілі бостандықты аңсады, ұлттардың өз ... ... ... ... ... құқын жақтады. Ұлы державиялық
империялық өктемдікке қарсы шықты. Билеуші топ одан қалды барша жүйе оларды
ұлтшылдыққа ұрынған ... деп ... ... ... 1905 ... қанды
жексенбінің кебін Алматы жастары киді. М. Горбачевтің «қайта құру» идеясына
алданып, сеніп қалған жастар ... ... ... ... орнаған деп
жапа шекті. 1979 жылы Цилиноград оқиғасындай бейбіт ... ... ... деп ... ... ... ... деген атақты еңбегінде «бунт» деген
ұғымға ... ... ... ... к ... ... ... законной власти, быть участником возмущения, заговора ... [8], деп ... ... ... - деп ... В. ... ... мятежа словом и ... ... ... мятежник,
возмутитель» [9]. Ендеше 1986 жылы Алматы ... бунт ... ... ... ... заңды өкіметке, билік жүргізуші Коммунистік партияға
наразылық білдірді, елді халық пікірін, айбынын танытуға ... 1986 ... 17- ... ... ... ... кейін бейбіт халық тоқуы болды.
«Мятеж – возмущение, смятение, ... ... ... ... заговор на дале; общее не послушание ... мятежная ... ум, ... ... ... ... против правительства» [10], - дейді
сөз төркінін танушы В. Даль. Ендеше, халықтың бой көтеруі, ... ... ... ... бой ұсынудан шығуы, 17 желтоқсанның сағат алтыдан
кейінгі қанды ... ... ... - ... , ... ... еді. ... 1986 жылы желтоқсанда реформаторлық ... жүйе ... ... ... ... ... көтерілуге –
көтеріліске шығуға мәжбүр етті. Жазалаушы экспедиция әу дегеннен көздегені
жастарды шектен ... еді, ... ... ... ... ... өз ... осылай жетті. Бірақ, Алматы желтоқсаны жүйенің де
түбіне жетер күні әлі алда еді.
1.2. Желтоқсан ... және оның ... ... ОК ... ... партия ұйымының еңбекшілерге
ннтернационалдық және патриоттық тәрбие беру ... ... ... ... терең талдау жасалып, әділ баға берілу қажеттігін
айтқанмен, іс ... ... ... пен ... ... ... ... Олар бүкіл бір халыққа, ұлтқа "ұлтшыл" деген айдар тағып, соны екі
жыл бойы қайталаумен ... Ал шын ... ... ... көлемі
мен зардаптары, сипаты туралы толық шындық айтлымады. Баспасөз беттерінде
оқиганың бар жагын бүрмалаумен көрсетті.
Желтоқсан оқиғасы бой ... ... ... ... ... ... Декабристер шеруі басқа ұлтқа, халыққа қарсы емес, орталықтың Қазақ
КСРО халқының азматтарының құқығын ... ... ... ... пен ... партократтары халықпен "сөйлесе" алмаған
дәрменсіздігін қару қолдану арқылы шешіп, одан барып шыққан қылмысын жабу
үшін ... ... ... ... маскүнемдер мен нашақорлардың
жаппай тәртіпсіздігі деп ресми ... ... Бұл XX ғ. 80-ші жж. ... халқын демократияға жетелемекші болған тоталитарлы ... ... ... еді. ... ... әтте ... бір ұлт ... ұлтшыл
болуы мүмкін еместігін ойдан шығарса керек. Тоталитарлы жүйенің басшылары
қолдарынан тайып бара ... ... ... қалу үшін, енді бұрын соңды
мұндай "өрескел" іске еш ... ... үшін ... ... ... ... ... айдарын пайдаланбақшы болды. Ол үшін тіпті
республикадағы саны ... ... ... ... бастаған орыс ұлтынан
халық жасақшыларын жасақтау арқылы қарсы қойды. Соның есебінен сол ... ... екі ... арасына салқындық лебізін септі. Оқиғаға
дейін ұлт мәселесінде Қазақстан территориясын мекендейтін ... ... жоқ ... ... ... олар бұл үшін басқа ұлттарды
кінәлаған емес. Енді осы аты шулы ... ... ... ... ... орталықтың қолдауымен илтаралық қатынастарда
республика ... ... ... ... ... Онсыз да іргесі сөгілі
тұрған тоталитарлы жүйе, біздің ойымызша, "халық" атынан халықты ашындырды,
қудалады. ... ... ... адам құқығын аяққа басу арқылы жалғасты.
Яғни, мемлекет өзін-өзі ... ... ... желтоқсан күндері Алматы қаласының барлық оқу орындары мен
кәсіпорындарынан оқу мен ... ... ... ... жазалау
науқаны әрі қарай жалғаса берді. Оқиғадан ... ... ... ұлттардың көңіліне мазасыздық орнатқан келеңсіз кезеңге айналды.
Жаңа басшының апараттық заңы аз ... ... ... КП ... жыл ... республиканың барлық облыстарынан 17 мың 233 шағым хат
түссе, 1987 ж. 8 ... ... тек қана ... ... 12 мың 500 ... түскен екен [11]. К.Табей мәліметі бойынша одан да көп [12]. ... ... ... одан әрі ... ... бір ... кемсіту арқылы екінші халықтың мүддесі ... ... ... да ... ... ... ... 12,5 мың хаттың 25% тұрғын үй мәселесіне, 2500
тәртіп, заң сақтау органдарының ... 200 ... сот ... ... ... істі ... Қарауға байланысты болған
[14].
Желтоқсан оқиғасы республиканың саяси өміріне, идеология ... ... әсер ... ... ... рухани қысымның
көкесін осында көрді. Соның бірі 1987 ж. ... ... ... ... сот процесі туралы газеттерде басылған суреттер үшін
бір топ газет қызметкерлеріне ... ... ... [15]. ... ... ... ... төмендігіне байланысты партиялық
жазаға жығылды [16]. Осындай ерекше маңызды істе басшылар "ұлтшылдарды"
айыптау мақсатында ... ... ... маңдайына тосқан жақсылары
мен жайсаңдарының атын -жамылып ұлтшылдарды айыптаған үндеу ... ... ... [17]. Неосталиншілдердің мұндағы басты мақсаты -
қазақты бір біріне қарсы қойып, ұлттың жасы мән ... ... ... ... ... ... байланысты үзу болса керек.
31 желтоқсан күні Колбин Жазушылар Одағында Қазақстан ... ... ... жоспар бойынша өтпеді. Онда Жұбан ... ... сөз ... ... ... халқына деген шексіз
махаббатын өз ісімен дәлел етті.
Ол жылдар бойы қордаланып ... мұң, ... сор, ... ... ... атап ... Аталган мәселелерді, соның ішінде
интернационалдық тәрбие мен ұлтаралық ... ... сан ... ... шешу ... ... ... басшы мен оның командасының "құлағына
алтын сырға тақты" [18].
Қазақстан қаламгерлерімен болған кездесу Г.В. Колбин жолдастың ... Осы ... ... ортасынан бар бәле деген оймен,
бірінші хатшы енді шексіз билігін соларды төмендетуге жұмсады.
Г.В. ... З.К. ... ... ... ... жалаумен күресті бастап ... ... ... ... бір орыс фамилиясы, жоқ, тек қазақтар (одан қалса ... ... дген кінә ... О. ... ... ... "...
қазақ жазушыларына тиген қазақ тіліндегі жалғыз журналға орыс аудармашылары
жарияланбады деп айыптауға бола ма? ... Ұлттық бейне, ұлттық ... ... ... ... сол ... жазушысы ғана бере алады" [19].
Қазақстандағы театрлар ұлттық белгісі бойынша ... ... ... ... тұрғыдан тәрбиелей алмай отыр
деген баға ... ... ККП ОК Бюро ... ... еңбектерін оқырмандарына жеткізе алмаған (бұл КСРО
Конституциясының 47 бабына қайшы) [21], сергелдең күй кешкен ... да ... ... ... басынан Ғылым академиясының мүше-корреспонденті А.
Қасымжанов, профессорлар С. Досымбеков, А. Тұрғынбаев, Н. ... ... К. ... М.Г. ... О. ... өткерді.
1987 ж. қаңтарда Қазақстан Компартиясы ОК VI пленумы өтті. Онда
пленумның ... ... ... және ... ... ... және ұлтаралық қатынастар бөлімі құрылды [22]. Оған қосымша Г.В.
Колбин 1987 ж. 1 қаңтарда қоғамдық ... ... топ құру және ... мамандар дайындау туралы қаулы қабылдаған ... Бұл ... ... ұлтаралық қатынастар мәселесіне ғылыми тұрғыдан талдау жасап
шешуге бел бұған екен деген ойға ... ... ... ... шешімдері негізсіз, республика халқының ойынан шығудан алыстау
болды. Ұлтаралық қатынастар ... ... ... ... келген үкімет
демография, тарих, социология, этнология т. б. ғылымдардың дамуын қолдап,
олардан жаңа көзқарастағы, объективті еңбектер ... ... ... ... емес па. Іс жүзінде басқашалау болып шықты. Белгілі демограф ... ... ... ... атты ... ... ... баспаның жоспарынан "ұлтшылдық пиғылы" үшін алынып ... туын ... ... ... ... айып іздеуге
тырысты. Халқына сыйлылыгының, өзін-өзі қорғай алғанының арқасында Ж.
Молдағалиев, С. Шаймерденов, С. ... Б. ... С. ... ... ... ... аман Қалып отырды.
Әр басшы өзінше басқарады дегендей жаңа басшылық енді өз командасын
жасақтауға кірісті. Жаңа ... осы кадр ... ... күресін Қазақстан Компартиясы ОК VIII ... ... 1987 ж.) ... ... [24].
Белгіленіп оытрған тенденцияның себебі мында болса керек:
1. Орыс ... ... ... ... ... оқу орындарына түсуге
тырысуында.
2. Кейбір жоғарғы оқу ... ... пара алу ... ... оңғаны шамалы этносаяси, ... ... ... ... ... жақсы әсер
етпеді. Осының нәтижесінде Қазақстаннан басқа республикаларға жұмыс, оқу
іздеп 90 мыңға жуық ... ... ... [25]. ... 1987 ж. жоғарғы
оқу орындарына қабылдау науқанының қорытындысы бойынша оңуға түсушілердің
арасьмда (конкурс), әрине ... ... ... ... ... ... отырған мамандарды даярлайтын бір филиал бойынша қабылдау
жосапры орындалмаған екен [26].
Колбин әрине ішінен ... ... ... ... ... не ... білді. Енді оқиға қайталанып, тагы да оның ... мен ... ... үшін ... мәселелердің ішіндегі күйіп тұрған тұрғын үй
мәселесін көтерді. Оның жүзеге асуы негізсіз болған ... ... ... үй 91" ... ... ... болды [27].
Мысалы, 1987 ж. облыстардағы 33 құрылыс кәсіпорындарының 24 материалдық-
техникалық жабдығының және ... ... ... ... күш ... ... істемеген. Сөйтіп 1986-1987 жж. 1 млн
шаршы метр тұрғын үй іске қосылмай ... [28]. Бұл ... ... сенім тудырып, қолдау тапты [29].
Колбин 1988 ж. 11 мамырда Алматыда ... ... ... тәрбиелейік" атты ғылыми-практикалық конференцияда "Халықтың
тұрғын үй 91" программасының шындығына көзі жетті", деп ... ... ... ... аты шындық, 1990 ж. ортасында Алматы ... ... жуық адам ... ... ... [31].
Колбин мен оның командасының коммунистік интернационалдық тәрбиеге
қосқан үлесі әкімшілік әдістермен ... ... ... әр ... ... ... ... істету болды [32].
Күшпен интернационалдық тәрбие ... адам ... ... Бұл әдісті
қолдаушылар аз болмады [33].
"Жаңа" партиялық номенклатура ... ... ... ... ... ... де көрсетті. 1987 ж. Қазақстан КП ОК ... (IX), ... ... ... ... ҚКП ОК II хатшысы С.К.
Құбашевтың "Қонаев Д. А. туралы" баяндамасы талқыланды [34]. Онда ... Д. А. ... ... ... ... ... ... болған кезінде республика партия ұйымына басшылық етуде жол берген
елеулі кемшіліктері үшін ... ... ... ... ... соққы 1988 ж. қаңтар не маусым пленумдарында жасалды. Д. А. ... ... ... ... әрекет жасамағаны үшін кінә
лады"
Араққорларға қарсы күрес науқаны дүние жүзілік рынокқа шығуға ... ... ... ... ... ... өсімдіктерін жою
арқылы) күрт төмендету ... ... ... деп ... 1987 ... ... 1985 ж. ... алкоголь ішімдіктерін өндіру 34%-
ке, соның ішінде шарап 51%-ке, шампан 10%-ке, сыра 24%-ке, арақ 6%-ке, ... күрт ... Егер 1986 ж. ... ... 90 ... 1990 ж. ... ... саны 12-ге төмендеді де, олар шығаратын
өнім 80%-ке қысқартылды [35].
Бұл ... ... ... бір ... ... ... ... үшін қылмыс жасау жиі кездесетін жағдайға жетті [36].
1990 ж. өткілген социологиялық сауалнаманың ... ... 80,4%-і ... ... еш халыққа қарсы бағытталған
емес, аппараттық "ойынға" реакция ретінде ... ... ... ... жұртшылықтың талабымен санасып, КОКП ОК
қаулысындары қазақ халқының ұлтшылдыры деген айыптың ... ... КОКП ... ... ... көпшілік аз оқитын "Известия ЦК КПСС" ... [38]. ... жай ... ... ... "ұлтшылдық" айдары алынып
тасталды.
Желтоқсан оқиғасы, біздің ... ... ... ... ... ... салаларында, ұлттық саясаттары көптеген
жылдар бойы үсті-үстіне жинақталып, шешілусіз келген ... ... ... ұлт ... ... қабілетсіздігінде жатыр. 1985 ж.
сәуірінде басталған, бірақ 1986 ж. желтоқсанына дейін ... ... ... партия номенклатурасының баяндамаларына ғана еніп,
санасына ене қоймаған әлсіз демократия мен ... ... ... оқиғасы мемлекеттік құрылысты құлатуға емес, баста саяси
бағыт алған бейбіт демонстрация еді. Шеру еш ұлтқа, халыққа, ұлысқа, ... ... ... ... тырысқандай, соның ішінде орыс ұлтына қарсы
бағытталмаған еді.
СОКП-ның бас хатшысы М.С. Горбачевтың елшісі, ... ... ... ... М.С. ... бастаған илеп-билеушілер желтоқсанды
«ұлтшыл элементтер», «тобыр», «бұзақылық», ... және ... ... ... ... ... күштер», «маскүнем», «нашақор», «көргенсіз
бұзақылар», «шектен шыққан ұлтшылдық» деп ... [39]. 1986 жылы ... ... ... ... ... ... «Алматыдағы оқиғаға
байланысты шаралар» туралы қаулы қабылдады. ... ... ... жас
реформатор ұрпағының қозғалысын «оқиғаға» сайды. Амал нешік, ... оның ... ... ССР ... ... ... ... шешімінде де Алматыдағы желтоқсан қозғалысы «оқиға» болып
саналуына жүйе ... жол ... ... ... ... СОКП ... ... берілген бағаға да қанағаттанбады. 1987 жылы шілде айында ... ... ... ... ... орыстарға қарсы шығуы»
деп, барша халыққа ұлтшылдық айдарын . Міне ол өзінің осылай әлем ... ... ... ... қозғалысын әлемдік ... ... ... ниетін оған бұруда Америка Хельсинки ... ... ... топ ... феноменін Михаил Горбачев билікке келгелі болған халық
наразылығының ең бірінші және айқын көрінісі деп таныды.
Алматы ... ... деп ... ... ... терминді тырнақшаға
алып жазды. Алайда сол бір тырнақшаға Желтоқсан қозғалысын зерттеушілердің
басым көпшілігі көңіл бөлмеді. Хельсинки тобы Алматы ... ... ... ... Одақ ... ірі ... «оқиға» екенін көрсетті. «Бұл
жаңа кезең»,- ол топтың мойындауынша, - әр жерлерде күшпен ... ... ... ... ... ат ... келе жатқан зерттеуші журналист
К.Табеев қазақстандық көзсіз батырларды 1825 жылы ... ... ... ... ... ... Одақ ... ең бірінші
рет бел байлап, Орталықтың отаршыл саясаты мен озбырлығына қарсы үзілді-
кесілді бой көтерді, екі оқиғаның ... бір ... ... өтсе де ... ... ... ... барлығына автор баса көңіл бөледі. Журналист
Т.Данияров желтоқсан ... ... ... ... 1991 жылғы
тамызымын үндеседі, - деп әділ ... [42]. ... ... ... ... ... Т. ... желтоқсан қозғалысын «Совет өкіметі
тұсында бұрын-сонды кездеспеген құбылыс»,- деп таныды [43]. ... ... ... ... ... ... жинақтап, бір ретке салды.
Уытты сөзімен, айбынды ... ... ... ізбасар батыр ұрпағына деген
сүйіспеншілігін танытты. Еңбекті жоғары бағалай отырып, оның ... ... ... ... ызғары». Біздіңше «ызғар» ұғымы бұл құбылыстың
сырын аша алмайды. Желтоқсан 1986 - алды дабыл, арты дауыл, ... ... елді ... ... ... арты 1937-1938 жж. сияқты күрескер
ойшыл ... ... ... ұшыратты. Кейбір журналистер «Желтоқсан
жаңғырығы» деген ұғымды да пайдаланғаны байқалады. Бұл тек жазушы ... үшін ... ... ... ... ... ... жоқ, ол
дабыл қақты, егілген елді күрес алаңына шақырып, оның үні ... ... ... – 1986 ісі ... ... ССР ... ... Президиумы құрған
арнайы Комиссия ұзақ және негізінен жеңісті еңбек етті. ... ... ... ... ... ... жандардың қылмысын толық ... ... ... ... қозғалысты қалай жазалауды ұйымдастыруда
асқан «өнерінің» сырын ашты. Қозғалыстың түрі ұлттық ... ... ... орыс халқына деген өшпенділіктің болмағанын
баса көрсетеді. Ол желтоқсан толқуын Одақ ... жас, әлі ... ... ... жүйенің тұңғыш қақтығысы, - деп
түйіндейді [44].
Желтоқсан құбылысын Комиссия осылай «түпкілікті», «толқу», ... ... ... ол ... ... ... пікірін қуаттады.
Комиссия еңбегін жоғары бағалау абзал. Ол жүйені айыптады, желтоқсан
қозғалысына ... ... ... ... ... ... есімдерін қатады, жарасына рухани емшілік етті.
1990 жылы 24 қыркүйекте Қазақ ... ... ... ... 1986 жылғы желтоқсанның 17-18-інде болған оқиғаларға байланысты
жағдайларға түпкілікті баға беру жөніндегі ... ... ... ... қаулы қабылдады. Қаулыда жастардың «Алматыда болған бой
көрсетуі ұлтшылдық сипат алмағанын және бастапқы сатысында ... ... ... атап ... ... жасау кезеңі өткізіліп алғаннан кейін жағдай
шиеленісіп, алаңдағы жастардың бейбіт көңіл-күйін қызбалықпен ұрыншақтық
алмастыра бастаған ... ... ... ... мінбедегі үдеткішке
шыққан республика басшыларын тікелей қорлау мен бұзақылық қылықтарға ұласып
кетті. ... ... ... айтылып, тәртіп қорғау күштерімен қақтығысу
басталды, оларға тас ... ... ... және ... ... ... нұсқауы бойынша жұмысшы жасақшыларын таяқтармен,
металл ... және ... ... ... ... екі
жақтың ұлттық белгісі бойынша тайталасу сипатын берді. Мұның өзі ... ... ... қателіктердің бірі болған еді»- деп түйіндеді.[45]
Басқаша айтқанда, Комиссия бір жағынан жастардың ... ... ... жағынан манифестацияның екінші сатысында «қызбалық».
«ұрыншақтылық», «бұзақылық ... - деп ... ... ... ... жүйенің ісін ақтауға тырысты. Қанды қырғын ұйымдастыру, ... ... ... тек қана ... қателіктердің біріне»
айналды.
Жоғарғы Совет Президиумы кейбір аты шулы қолы қанға малынған, есімі
қарғысқа ... ... ... ... ... арқылы елдің
қобалжу көңілін басты. Сонымен «1986 ... 17-18 ... ... ... ... ... ... түпкілікті бағаберу
жөніндегі Комиссияның жұмысы аяқталды деп ... - деп, ... істі ... ... ... ... ССР Жоғарғы Совет Президиумы өз қаулысында Комиссияның
мына бір тұжырымдарына сүйенді: «Демонстранттардың бір бөлігінің іс-қимылы
заңды тәртіп шеңберінен жиі ... ... ... ... ... ... кезде демонстранттар оларға сөздерінің ... ... ... ... ... ... тіпті тікелей қорлауға және бұзақылық әрекеттер жасауға дейін
барды. Тәртіп қорғау күштеріне бағынбай оларды ... ... ... тас лақтырып, олардың денесіне жарақаттар салды. Заңсыз іс-
әрекеттерге ... ... ... ... ... зақымдау оқиғалары кездесті»[46].
Комиссия, оның төрағасы, көрнекті ... ... ... ... қиын ... ... оларға жүйе тарапынан жасалған қысым да аз
болған жоқ. Сондықтан ... ... ... ... ісін ... ... ... шығара алмады. Желтоқсан «қақтығысына» ... баға ... деп ... ... ... миссия артты. Өйткені,
ең соңғы бағаны уақыт, тарих береді хақ. Комиссия негізінен құбылыстың
бетінде жатқан ... ғана ... ... Оның әлі ... ... ... ... қаншама десеңші! Ол олма, Комиссия өзі анықтаған
фактілердің кейбірін ақырына дейін ... ... ... ... ... 1989 ж. 16 ... «Известия» газетінде М. Шаханов өзінің тілшіге
берген сүхбатында ұрыс алаңында 168 адамның өлімі барын, ... ... де, ... да жоқ 58 мола ... ... ... 58 адам Ішкі
істер министірлігінің араласуымен жерленген деп көрсетті [47]. ... ... ... ретінде берілген сұхбатында «Үш адам алаңдағы, қаладағы
қақтығыстарда қаза тапты. Бұған Ішкі істер Министірлігі мен ... ... ... ... деп ... бізде негіз бар.
Желтоқсан оқиғаларынан кейін жыл бойы Ішкі істер ... ... ... көрсетпестен тағы да 58 адамды көмді деген күдігіміз бар»,
- деп тағы да мәлімдеді [48]. ... ... ... ... ... ... Шамасы «М.Шаханов! Өлікті көтерер болсаң-басқа бір
себептермен өзің ... - деп ... ... белгісіз хат Комиссия
төрағасын жалтарып кетуге мәжбүр еткені байқалды. Сөйтіп, тау мен ... М. ... да ... ... да ... – 1986 тек Алматы жастарының өнері емес. Ол «Жезқазғанда да,
Қарағандыда да алпыс адамнан ұсталып, ... ... ... ... ... да, ... Көқшетауда, Сарыөзекте, Талғарда,
Павлодарда, Шымкентте және басқа да ... ... ... ... 21 ... ... Комиссия болса, тек Алматы төңірегінен аспады. Желтоқсанның 17, ... ... әуе жайы ғана ... ... ... ... ... қабылдады. Ал
бүкіл республика бойынша жазалау экспедициясы ... ... ... ... ... ... білінбейді. Сонымен бірге республикалық
органдар мен Москва аралығында шифровкалар толық қаралмағаны көзге түседі.
Қалай болғанда ... ... ... ... ... бар ... дау
тудырмайды.
Біз бұл арада тырнақ астынан кір іздеуден аулақпыз. Сөз жоқ, ... ... ... жүйе әлі ... ... қарамай орындады,
ерлік жасады, жүйенің халық алдындығы ... ... ... «қақтығысыны» тарихи орны бар екендігін айғақтады.
Біз бұл арады тек қана Комиссия сол қиын ... ... ... ... ... батырып айта алмағандығын, оған шын мәніндегі
мүмкіндігі болмағанын, оның объективті себептерін ғана айтым отырмыз.
Желтоқсан - 1986 ... Т. ... пен ... ... ... орны ... екендігін атап кету орынды. Олар екі тілде шығарған
сол бір ... ... бар ... бір ізге салып, ... ... ... ... ерен ... еткені даусыз.
Алматы желтоқсан феноменін зерттеуде Қазақстан Республикасының
Мемлееттік хатшысы Әбіш Кекілбаевтың ... ... ... ... ... аяқ ... ... ерен. Мұнда ең бірінші рет желтоқсан
көтерілісіне Мемлекеттік дәрежеде Қазақ ССР Жоғарғы ... ... ... ... ... ... талпынысты көресіз. Автор
мақаланың артында көрсетілгендей жойқын құбылыстың қырлары мен ... ... жүйе ... ... ... тарихи маңызын желтоқсанның
себеп-салдарын ашуға ниет еткен. Ең алдымен Әбіш желтоқсан құбылысының
тұңғыш рет ... ... ... ... айту керек. Алайда Әбекең
1986 жылғы желтоқсанда «Желтоқсан толқуы», «Желтоқсан оқиғалары», «Алматы
оқиғасы», «Желтоқсан оқиғасы», ... ... ... ... пайдаланды. Сонымен бірге автор желтоқсан 1916 жылғыдай
«Орталықтың бір ғана ... ... ... ... болмысты түгелімен
шайқап, жаңа сапалы өреге» көтергені үшін «1986 ... ... ... ... деп те ... ... - деп қарайды. Бұл жерде
автордың «Бәлкім» деп сақтана түйінделгені байқалады. ... осы ... ... ... ... ... ... анықтамасы бойынша
жаппай етек алу, ... ... күш ... ... және ... болуы, материалдық, техникалық, әскери
дайындық жасалуы сияқты ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Стихиялығына және ... ... ... өзінен кейінгі бүкіл бір ұлт, бір елдік
ауқымдығы әлеуметтік ... ... ала ... бере ... Бұл ... көтеріліс деуге әбден лайық. Кең ауқымдағы әлеуметтік қозғалыстың
басталуына мұрындық болатын ... ... де бар. ... ... үшін, «Батыс социологтарының беделді өкілдерінің бірі Э. ... ... ... Оның ... ... ... ... бұл жалпы мүддеге, немесе жалпы ... ... ... ... қол
жеткізуге тырысқан ұжымдық ... Оның ... ... ... ... ... ауқымнан ауытқуы да ғажап емес.
...Ал жастардың желтоқсандық бас көтеруінде жалпы мақсат ... ... ... ... ... ... әуенімен кетіп, шектен шыға
ауа жайылушылықтың да орын алғаны да сондай айқын» [49].
Автор желтоқсан феноменін ... ұлт - ... ... ... ... прологы – деп таниды. Өз ойын өрбіте келіп
Әбекең мынандай түйін жасайды: ... ... ... ... ... ... үнсіз қарсылығына жария сипат бітірді.
«Дауыл алдындағы ... ... ... ... ... көрінетін коммунистік идеологияның сенімінен біржола айырылуын
тездетіп берді. Осы орайда ... ... ішкі ... маңызы бар
оқиға ретінде, екіншіден, жалпы одақтық деңгейдегі оқиға ... ... ... бар аса салиқалы көп сипатты әлеуметтік сілкініс
– аты шулы тарихи феномен ретінде ... да ... ... ... ... ... Е. ... тұжырымын қолдай отырып, автор
желтоқсан феноменін социалистік ... ... ... ... 1986 ... ... 1991 ... желтоқсанында өзі бастау алған қалада
аяқталғанын атап ... ... ... ... ... сипат
береді.
Алматы – 1986-Желтоқсан қозғалысына көрнекті жазушы, Мемлекет ... ... ... таныта отырып, бұл болашақ ізденістердің
кезекті бір ... деп ... ... ... Әбекең құлашын қатты сермеп,
алыстан толғап, тарихи процестің ... ... ... ... ... да ... Оны ... болады. Өйткені Әбекең жасаған
баяндаманың миссиясы басқа, ол биік ... ... ... ... ... ... бағдарлау, тарихи процестердің ара қатынасын, байланысын,
сабақтастығын анықтау, тарихи маңызын көрсету.
Алматы – ... ... ... ... ... Желтоқсан құрбандарын қорғауға Чехославакияда « Адам құқығын
қорғау жөніндегі «Хартер - 77», Варшавадан ... және ... ... зиялы қауымы үн қатты. Желтоқсан идеясынан ұрықтанған,
қанаттанған «Невада – ... ... ... ... ... ... студенттердің тәуелсіз одағы, Қазақстан адам
құқықтары жөніндегі қоғамдық ... ... ... және ... ... ... ... «Шаңырақ», «Жерұйық» ұйымдары,
ССРО – дағы шығыс халықтары ассоциациясы, Қазақстан мұылман әйелдері лигасы
т.б. ұйымдар ... ... ... ... ... үзілді-кесілді қарсы шықты, оның трагедиясын зерттеуді талап
етті, тегеурінді қоғамдық үнді ... ... ... ... өзінің «Известия» газетіне берген сұхбатында (1989, 16
қараша): «Қолға алған жұмыстың нәтижелі де ... ... ... атап ... заң ... социологтар, дәрігерлер,
демографтар, экономистер, саясатшылар, прокуратура, ішкі істер министрлігі
өкілдері, мемлекеттік қауіпсіздік ... ... ... ... мен ... ... ... соның ішіндеадам
құқығының Латвия лигасы, адам құқығы жөніндегі Қазақстандық ... ...... ... Қазақстан экологиясы және Арал,
Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық ... ... т.б. ... комитеттер мен ұйымдар, жекелеген адамдар жанашырлықпен көмек
көрсетті»[51].
Егемен елдің Призиденті демократиялық жолға ... ... ... ... Ол Алматы 1986 желтоқсан қозғалысына ыстық ықыласын танытты. ... ... ... ... ... атты еңбегінде ол туралы былай
сыр шертеді: «1986 жылғы желтоқсан оқиғалары қазақ ... сана ... ... ... ... Олар 100 жылға жуық уақыт бойы
халықты казармалық тәртіпте ұстап ... ... ... ... болып айылдарын жиған жоқ. Жастар бұдан әрі кез келген ұлтқа тән
ұлттық мақтаныш сезімін қорлауға жол ... өз ... ... ... ... 10 жылдығына арналып, Қазақстан Астанасында 1996
жылы қарашаның 8 –де ... ...... ... ... ... ... ұлы дүбірдің прологы болған сол
бір ... ... ... ... ... бағалады. «Жастардың
тоталитарлық жүйеге Қазақстан тарихына алтын ... ... ... - ... ... - ... халқымыздың ұлттық сана – сезімінің
қалыптасуындағы, оның қазіргі әлемдегі өз ролі мен орны ... шын ... ... ... ... ... маңызды кезең болды.
Өз халқының зансыз аяқ асты етілген құқықтарын қалпына келтіруді ашықтан
– ашық талап еткен қарсылыққа қатысқандар ... мен ... ... Алайда осы оқиғаларды адамдар санасынан өшіру, ... мен тең ... ... қозғалысымызды тоқтату ендігі жерде
мүмкін емес еді. Бірнеше жылдан ... КОКП ... ... ... нақақтан ұлтшылдық айып таққан белгілі қаулысының күші де жойылды.
Авторитарлық мемлекеттің жария ... ... мен іс ... ... ... ... өз басынан кешіріп,
еркіндік пен ұлттық өзін-өзі билеу жолындағы ... туын ... ... бөленіп , санасында мәңгі сақталады»[53].
Проблеманың тарихнамасы еліміз тәуелсіздік ... ... ... желтоқсан
құблысын зерделеуде ілгері басқандық байқалады. Сумгаит, ... ... ... ... ... күйінде жатқан кезінде қазақ
сахарасындағы бұл бір талпыныс ... ... ... ... ... ... – 1986 – ... сырлы құбылыс. Қозғалыс тоталитарлық жүйеден
тәуелсіздік алуға бет бұрған елдің тарихының біраумақты, маңызды белесін
қамтиды. Ол бір ғана 1986 ... ... үш ... ... ол ... ... ... тоталитарлық жүйе мен балғын
демократияның алыс – жұлысы; ескі мен ... ... ... жаңа ... ... өрбу ... оның ... күштерінің
шабысы мен табысы, қуанышы мен ... ... ... проблемалардың
диалектикалық ұштасып жатқан әрекеттер мен қарекеттерден тұрса керек.
Ендеше, қозғалысы кең, ... ... ... процесс, біз сол
қозғалыстың (1986-1991) тек қана алғашқы сәтін 1986 жыл жетоқсанның үш күні
туралы сөзді әрі жалғастырмақпыз.
Сонымен, 1986 жылы ... не ... ... ... ... ... па», «наразылық демонстрациясы ма, манифестациясы ма?»,
«орысқа қарсы шығу ма», «бұзақы, нашақор жастардың ... ме», ... әлде ... ... сүюшілік қозғалысы ма?», «бунт па, әлде
«көтеріліс пе?» - он жыл ... ... ... ... қозғаушы күші,
тарихи маңызы ашылмай келуі ең ... осы ... ... ... байланысты
екендігін мойындар кез жетті, ағайын!
1.3.Көтерілістің қозғаушы күші
Факталар желтоқсан қозғалысына қазақ жастарының шыққандығын көрсетеді.
Америка Хельсинки тобы ... орта жасы 25 – те ... ... Жазушы Т.
Бейісқұлов «Желтоқсан ызғары» атты еңбегінде 99 сотталған жастар туралы
деректер береді. Олардың 23-әйел, 40 ... 47 ... ... ... ... 1163 ... жастар, ал Мемлекеттік Қауіпсіздік
коммитетіне әкелгендердің 87 студент, 57қызметкер, 102 жұмыссыздар.
Желтоқсан 1986 – ... ... ... үміт ... ... бұл бір. ... ... жұмысшылар, қызметкерлер, жоғарғы
және арнайы орта ... алу ... ... ... бар. ... қауымының қалыбы сияқты. Ұлтымыздың 57 проценті ауылда тұратыны
белгілі. ... де ... ... [54]. ... ... ... ... күші – халық, демос. Ұл екі ... 1986» ... тек ... ғана ... ... ... ... орыс, ұйғыр, татар, қырғыз, шешен, армиян, ... ... ... бар. Әрине 10-15 мың адамның ішінде олар аз, бірақ
бар. Осы бір факт ... ... ... ... ... ... де ... бар екендігін байқатады. Бұл үш.
Сонымен 1986 жылғы желтоқсанда демократиялық - ұлттық қозғалыс өрбіді.
Оның ... күші ... ... ... басшылыққа алған ұлттың барша
тобынан шыққан реформатор жас буын еді.Бұл ... ... даму ... пісіп – жетілген-ді. Оның шығу, өрбу себебі – жүйенің шала
дүмбілезділігінде, оның ... ... ... ... ... ... Д.А. Қонаевты бірінші хатшылықтан алып тастау ұлттың
қабырғасын қайыстырып, көшеге жастар сол үшін шықты, - ... ... Сөз жоқ, Д.А. ... ... ... елді ... Бірақ ол
жараны тек ушықтырған ... еді. ... бір тобы ... ... ... орын ... ... Шын мәнінде қозғалыс
империяға, оған тән ... ... ... Д.А. ... ... - қозғалыстың сылтауы, желеуі. ...... ... ... ... ... ... сәтінде – көтеріліске
ұласты.
Бес қаруы сай қарулы күштің иесі мен жүйе қаражүхділіктердің әдісімен
ешбір күнәсі жоқ ... ... ... ... ... ... 1986 ... деп атауға да әбден болады.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев атап ... ... ... ... ... ... орын ... ғасырда ұлт –азаттық қозғалысының жаңа сатысы басталды. Оның басы –
қасында «Оян, қазақ!» ұранымен шыққан, ... ... ... елін ... жолмен дамытуды, жаңғыртуды көксеген реформалар -
Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... ... еді.
Бұл ұлттық рухтың жаңғыру, қайта түлеу кезеңінің басы еді. ... ... ... ұлт – ... қозғалысының сергелден кезеңіне түсті, ұлт
қырғынға ұшырады, оның рухының қаймағы, кілегейі тұтасқа жақын құрып ... ... өз ... ... ... халық өзінің жауынгерлік
рухын жоғалтпады, 1916, одан қалды шаруаларды күшпен зорлап ұжымдастыруға
қарсы ... ... ... ... ... ... ... өзінің жарасын
жазды, күшін жинады, біртіндеп ояна бастады. Бұл ... ... ... зиялы қауым басқарды. Желтоқсан дүбірі кезінде ... ... ... 3 курс ... ... ... жандырған
машинаның қасында І. Есенберлиннің «Көшпенділерін» көтеріп тұрғанын жазады.
Шындығында да М. ... ... ... ... ... ... ... Шолағы», «Менің мектептерім», О. Сүлейменовтың «Аз
и Я–сы», Ғ. ... өшіп бара ... ... ... ... жасаған
баяндамасы, Ж. Молдағалиевтің, М. Мағауиннің , Ә. ... ... ... ХІХ ғ. 20-40 жылдарында» т.б. еңбектері жастарды
оятты, ұлттық сана-сезімін қалыптастырды.
Жас ұрпақ ұлттың басына түскен ... ... ... 1930-1962
жылдардағы Еуропа бөлігінен щұбырған 3 млн. 950 мың халықтың ... ... ... көрді. Коммунизмнің ұлы құрылыстары, тың көтеру желеуімен іс
жүзінде ұлтты орыстандыру жүрді, өз елінде халық жаттаққа, өз Отаны - ... ... ... ... ... тек ... ... бағытында дамыды,
қазақ мемлекеттігі Ахмет ... ... ... ... ... ... қазақ сахарасының саяси, экономикалық өміріне
ұлы державалық тұрғыдан қарады. Аралдың құрғауы, Балқаштың су алуы, ... ... ... ... бактерологиялық, химиялық полигонға
айналуы әлемдік апатқа айналды, қазақ елін ұзақ жылдарға ... ... ... ... ... Өзбекстанға беруі, Каспий ... ... ... тың ... ... ... ... Қарашығанақ
мұнай-газ конденсаты бар Гурьев, Орал облыстарын Орынборға қосып, ... ... ... ... – осының бәрі қазақ мемлекеті жерінің
тұтастығына сұғанақтылық жасаудың сан ... ... ... біз білетін
бөлік болатын. Көркемсөз майталманы Ж. Қуанышалиннің ... ... ... ... екенін айтуы өте орынды. Шын мәнінде жас ұрпақ –
жаңаруды, жаңғыртуды армандаған ... ... орыс ... ... ... ол өз ... ... сүйіспеншілігін, ұлттық арын, бостандығын қорғады,
оны күн тәртібіне қойып, Одақтың шеңберінде демократиялық ... ... Міне ... ... ... жаңа ... ... Бұл
қозғалыс 1986 жылғы ... ... Одақ ... ... да,
одақтың құлап, ыдырап, республикалалардың суверенитетімен аяқталды. Сөйтіп
Қазақстан желтоқсаны Одақ желтоқсанына айналды. ... ... ... ... А. ... ... ол болса, өзінің үгіт-насихатымен
орыс халқының азаттық қозғалысының болашақ ұрпағын тәрбиелегені белгілі,
сол сияқты ... ... ... ... ... Балтика өңірі, Кавказ,
Орта Азия халықтары болашаққа жаңа биіктен қарай бастады. Желтоқсан 1986 ... ... ... ... екенін танытты, бостандық үшін жанын пида
етуге даярлығын көрсетті. Империяның үстемдігіне тықыр таянды, оның ... су ... ... ... таңы ... ата ... Міне
осылай Алматы желтоқсаны халқымыздың жаңғыру, қайта түлеу, ел болып, ... ... ... ... созылғын депрессия заманасына күн туды.
Карлайль айтқандай төңкерісті ... ... ... ... ал оның ... ... жейді, қызығын көреді, - дегендей, жаңа
жаңғыру заманасының қызығын еліміз көргей, Ұлы ... ... ... ... ... ... декобристерінің көрген қасіреті олардың төгілген қаны,
олардың ерлігі тарих төрінен орын ... ... ... – ел ... 1986 жыл. ... ... Ресейдегі 1905 жылды еске
түсіреді. Онда Санкт-Петербургта қанды жексенбі болса, Москвада
желтоқсанда қарулы көтеріліс болды. ... осы екі ... ... ішінде өтті. 1905 жылғы қанды жексенбіні Гапон ... оны ... ... ... ... ұйымдастырды.
Алматы желтоқсанын Театр-көркем өнер ... І-ІІ ... ... - ... ... ... ... өздерінің
лидерлерін апаттан сақтап қалды. Ал енді көтеріліс ... ... оның ... кім?- ... сауалға жауап іздер кез
келді.
2. Алматы және басқа қалаларда шеру ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... олардың
жан құбылысы қандай? Бұл сұраққа да жауап жоқ.
3. Желтоқсан күндері қазақ жастары бірыңғай өздері болған жоқ. ... ... ... 25 ... 18 ... 10 татар, 7 қырғыз
бары белгілі. Олар ... ... ... ... өкілі. Бұл болса, тоталитарлық команданың -
әміршілдік жүйеден жапа ... ... ... емес, барша совет
халқы, оның ішінде орыс халқы бар ... ... ... ... как русские, так не спосал других, никто, как
русские, так сам себя не губит» дегені ... ... жан ... ... ... «1986 – Желтоқсан» жалғыз жастарды ғана қақсатып кеткен жоқ.
Тоңдырды мені,
Тоңдырды сен,
Желтоқсаны ызғарлы,
Солдырып гүлді,
Оңдырып нұрды,
Көңілде мұңды із қалды, ... ол ... ... ... оның ... ... әсер етті, олар 1937
жылғыдай жалпылама террорға ілікті, қудалауға, ... ... ... да – «1986 ... және ... ... арнайы зерттеуді қажет
етеді.
5.Қозғалыс 1986 желтоқсанның үш күнімен шектелмейді. Ол ... ... ... әсер ... ... ... өсірді, ұлттық рухты
жандандырды. Міне сондықтан да ... ... ... ... маңызын, әсерін, жалпыұлттық дәрежеде қаралуы абзал.
«Желтоқсан – 1986» - 1731 ... ... ұлт – ... ... ... оның ... пен ... апаратын ұзақ жолының биік бір
белесі. Ол бізге осы бір ... ... ... ... әулет әлі де оның ойы мен қырына ... ... ... ... ... жоқ. Тек қана олар: «Платон қымбат, ал шындық
одан да қымбат», - ... ... ... ... ... ... ... болды. Біз аңғарған «1986 – Алматы. ... ... ... пен ... кейбір нышандары міне осындай.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Алматы. 1986. Желтоқсан // ...... ... 1991.68 ... ... жас 1990. 29-қыркүйек.
3. Алматы. 1986. Желтоқсан // Айғақ – кітап. Алматы, 1991.70 б.
4. Комиссияның қорытындысынан 8-12 бб.
5. Социолистік ... 1989, 5 ... ... 1986. ... // Айғақ – кітап. Алматы, 1991.55 б.
7. Алматы. 1986. Желтоқсан // Айғақ – кітап. Алматы, 1991.58 б.
8. Даль В. Толковый ... ... ... ... М; 1935 т 1. ... Даль В. ... словарь живого великорусского языка. М; 1935 т 1. 273б.
10. Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка. М; 1935 т.2 ... ... ... 1990. 2 қыркүйек
12. ҚР ПА. 708-қ. 133-т. 100-іс. 46-п.
13. Қараңыз. К. Табей. Қайсар ... ... ... Рысқұлбеков. Алматы.
Атамұра. Қазақстан. 1994. 5-6.
14. ҚР ОМА. 1137-қ. 28-т. 7532-іс. ... ҚР ПА. 708-қ. 133-т. ... ... ... туғи. 1987. 18 июнь.; Жетісу. 1987. 19 июнь, Огни Алатау.
1987. 19 ... ҚР ПА. 708-қ. 133-т. 75-Іс. 3-п.; ... ... ... ... 1990. 13 ... Вечерняя Алма-Ата. 1986. 20 ... ... ... 1991. ... ... Қазақстан. 1991. 20 желтоқсан.
19. Қараңыз. Алматы. 1986. желтоқсан. 2 кітап. Алматы. Дәуір. 1992. 94-6.;
Принимая во внимание запросы и ... ... ... 1989, ... ... ... 1986 жылы 8 ... 31-і күні Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Г. В. ... ... ... сөз// ... 1990. N 9. 4-6.; 17 ... день ... ... Азат, 1 декабря 1990 г.
21. Т. Бейісқұлов. Желтоқсан ызғары. Алматы. 1994. 35-6.; Б. Тілегенов.
Тұйық өмірдің ... ... ... 1992. ... ҚР ПА. 708-қ. 133-т. ... ... ССРО ... Алматы. "Қазақстан", 1987. 20-6.; ... ... 1988. 27 ... ҚР ПА. 708-қ. 133-т. 59-іс. ... ҚР ПА. 708-қ. 133-т. 21-іс. 9-п.; ... 43-іс. 8-п.; Казахстанская
правда. 1988. 26 апреля; Казахстанская правда. 1988. 2 апреля.
26. Щепоткин В. ... ... 1987.; ... ... 5 ... ... ҚР ОМА. 1982-Қ. 1-т. ... ... // ... 2 ... 1990 ... ҚР ПА. 708-Қ. ... 12-п.
30. ҚР ПА. 708-қ. 133-Т. 273-іс. 121-п.
31. ҚР ОМА. 1137-қ. 28-т. ... ... ... 708-қ. 133-т. 32-іс. 53-п.
33. ҚР ПА. 708-қ. 133-Т. 96-іс. 4-п. ... ҚР ОМА. 1137-қ. 28-т. ... 7-п.; ... ... От ... к ... усилий //Казахстанская правда. 2
апреля. 1989 ... ... ... ... ... ... 1988.
37. с. 176. // Советы Казахстана. 1990, N ... ҚР ПА. 708-қ. 133-т. 14-іс. ... А. ... ... урок ... правда. 1987. 10 января.
40. Д.А. Қонаев. Мен халқыма қызмет еттім //Ана ... 1990 19 ... ... айтылмай қоймайды //Қазақ әдебиеті, 1990, 10 тамыз;
42. Д.А. Қонаев және Қазақстан ... ... ... 1990. N ... Саяси портрет шрихтары// Лениншіл жас, 1990, 22 қараша; ҚР ПА. 708-
қ. 133-т. 36-іс. 80-п.
43. ҚР ОМА. 1137-қ. 28-т. ... 36-п.; ... ... В. ... Был бы ... а статья найдется// Известия, 1989, 31
марта.
45. Сонда - 5844-іс. 38-п.; ... ... ҚР ОМА. 1137-қ. 28-т. ... 49-п.; ... ... Ш. ... Декабрь 86. Мифы и реальность// Азат, 1990, декабрь (N1).
48. Постановление Политбюро ЦК КПСС. 0 ... ЦК КПСС "0 ... ... партийной организации по интернациональному и
патриотическому воспитанию трудящихся". //Известия ЦК КПСС, 1990. N 6. ... Zigler H. 0. Die moderne Nation. Ein Beitrag zur ... ... 1931. S. 20.; ... H., ... ... und ... fur die neuen Parteien in ... ... 1991, N 11. S. ... ... ... 1988, 8 ... Алма-Ата, Декабрь. Книга – хроника (вторая). Алма-Ата, 1992. с.17.
52. Бейісқұлов Т. Желтоқсан ызғары. Алматы 1994. 3б.
53. Алматы. 1986. Желтоқсан // ...... ... 1991. 3-4 бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
Delphi ортасы туралы13 бет
Ықтималдық тығыздығы ұғымы. Шектік теоремалар туралы ұғым4 бет
Ғани Мұратбаев5 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь