Оқыту процесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру

Кіріспе

Ι бөлім. Оқу процесіндегі экологиялық тәрбиені қалыптастырудың теориялық.әдіснамалық негіздері
1. 1. Жеке тұлғада экологиялық тәрбиені қалыптастырудың философиялық аспектісі

ΙΙ. бөлім. Эксперименттік.тәжірибе жұмысы жағдайында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жүйесі
2. 1. Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы пәнаралық байланыстың мүмкіндіктері
2.2 Оқыту процесінде пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың мазмұны

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Оқыту процесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
Ι бөлім. Оқу процесіндегі экологиялық тәрбиені қалыптастырудың теориялық-
әдіснамалық негіздері
1. 1. Жеке ... ... ... қалыптастырудың философиялық
аспектісі
ΙΙ. бөлім. Эксперименттік-тәжірибе жұмысы жағдайында оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жүйесі
2. 1. Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы пәнаралық
байланыстың мүмкіндіктері
2.2 Оқыту процесінде ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Адамның табиғатқа ықпалы қоршаған ортаның экологиялық сапасының
кенеттен ... ... және ... ... жағдайында адамзаттың
тіршілігіне қауіп төндіріп отыр.
Осыған орай ... ... беру мен ... берудің маңызы
“Қазақстан Республикасы азаматының жаңа әлеуметтік экологиялық ... ... (1995), ... ... ... тұжырымдамасында” (1996), “Қазақстан Республикасындағы экологиялық
қауіпсіздігін сақтау концепциясы” (1997), “Қазақстан Республикасындағы
экологиялық білм мен ... ... ... ... ... ... ... (1999) құжаттарында басты орында тұр.
Экологиялық ... - ... ... қоғам” жүйесіндегі қарым-қатынасты
оқушылардың ғылыми негізде ... ... ... ... білімнің
бөлшегі (1: 2:3).
Экологиялық тәрбиенің мақсаты жас ... ... ... және ... ... ... пен жауапекершілік
қарым-қатынасын қалыптастыру.
Экологиялық тәрбиенің негізі Ертедегі Шығыс филосфтардың ... орын ... Бұл ... ... ... ... ... Әл-Хорезми, Әл-Фараби, Ж. Баласұғыни, Қожа Ахмет ... ... ... М.Қашқари және т.б.
Табиғат құралдары арқылы ... ... ... ... ... ... арттыру жайлы кезінде ұлы
педагогтар Я.А. Коменский, Ж.Ж.Руссо, Т.Песталоцци атап ... ... сұлу ... ... ... ... білім беру, тәрбилеу, дүниетанымын дамытуды қазақ ...... мен ақын ... Ш.Уалиханов, Ы. Алтынсарин,
Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов өз еңбектерінде тілге
тиек етеді.
ТМД елдерінің ... ... ... ... ... И.Н.Пономарева,
Ә.А.Тұрдақұлов және т.б. экологиялық тәрбие берудің мақсат-міндеттері мен
мазмұнын ... ... ... алдында тұрған күрделі міндеттері шешуге
атсалысуда.
Қазақстандық ғалымдардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... және т.б. өз еңбектерінде
оқушылардың экологиялық білім-біліктері мен дағдыларын ... ... ... ... оның ... ... ... мәселесіне
философтар, социологтар, педагогтар, психологтар ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... Н.Ф.Реймерс, К.О.Стошкус, А.Д.Урсу зерттеулерінде
ашып көрсетілді.
Республикамызда біз қарастырған проблемаға айрықша мән ... ... ... ... ... ... А.Қасабеков, Д.Кішібеков, ... және т.б. Олар өз ... ... ... ... ... дүниесіндегі сезімдік қасиеттерін, олардың мақсаты мен мұратын,
қажеттілігі мен ... ... ... мен ... ... жүйесіндегі қарым-қатынастарды, ұлттық мәдениетті, оның әдет-
ғұрып дәстүрлерімен ... ашып ... ... ... мен ... ... ... былай деді: “Табиғаттың сыртқы бейнесін ... ... ... құру адам ... ... болып табылады, ол
табиғатты емес, өзінің әлеуметтік жаратылысын жетілдіреді. Оның ... ... ... ... ... ... ... (б).
А.Қасабеков төмендегідей пікірін айтады: “Қазақ мәдениеті тарихтың
әрқилы кезеңдерінде басқа елдердің мәдениеттерімен ... ... ... ... немесе жартылай импульстер алып отырады. Сыртқы
әсерлер ... ... ... ішкі мүдделеріне, оның ... ... ... зәру ... ... өз ... Осындай ерекшеліктер қазақ философиялық ойлау ... ... ... мен ... құрды”.
Г.Ш.Шалабаева: “Мәдениет құрылымының әлеметтік-мәдени аспектісі еңбек
мәденитін, тұрмыс мәдениетін, дене ... ... ... ... ... ... ... және экологиялық ... – деп ... ... ... ... ... экономикалық тәрбие
берудің мақсаттары мен қағидаларын, мазмұнын (И.д.Зверев, А.Н.Захлебный,
И.Т.Суравегина, А.П.Сидельковский, ... ... ... ... берудің кейбір аспектілерін (И.Я.Габаев, Н.А.Каропан), оқушылардың
табиғатқа деген қатынасының адамгершілік мотивтерінің ... ... ... экологиялық мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... дамытуды, (Т.В.Коростелева), төменгі сынып
оқушыларында экологиялық ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті арқылы
экологиялық мәдениетті ... ... ... экологиялық білімін интеграциялауды (Н.М.Михайлова), жоғары
сынып оқушыларында дүние танымының бөлігі ретінде экологиялық ... ... ... (А.Н.Ильина), мектептің педагогикалық
процесінде музыка өнері арқылы жасөспірімдерде экологиялық ... ... ... ... ... қатынас мәдениетін қалыптастыру (Н.Д.Иванова, К.Х.Хан),
студенттер ұжымындағы кәсіптік-педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... мұғалім мен оқушы
және оқушылардың өз арасындағы қарым-қатынасты педагогикалық процестің
тәрбиелік механизімі ... ... ... ... ұлт ... ... қалыптастырудың ғылыми педагогикалық негіздерін
(Н.А.Асипова), ... ... ... ... ... ... ... қазақтың музыкалық фольклоры арқылы
жоғары ... ... ... ... ... ... ... (С.И.Қалиева), гуманитарлық пәндер
құралдары ... ... ... ... ... ... дамуындағы мәдениеттің ролі мен ... ашып ... ... ... мен ... ... ... қазақстандық ғалымдар ғылыми-зерттеу жұмыстарында жеке
пәндерді мысалы, дүниетануды оқыту әдістемесінен Қ.Аймағамбетова, ана ... ... және т.б. ... ... ... ... ... оқушыларға экологиялық тәрбие беру проблемасына да
назар аударған.
Алайда, бұл еңбектерде білім мазмұнын ... оның ... ... әр ... ... мүмкіндіктерімен байланыстыру
тұрғысынан қарастырылған. Ал, ... ... ... ... ... ... бір бөлігі ретінде қарастыруға
мүмкіндік беретін құрылымдық ... жеке ... ... ... ... ... зерттеулерде мән
берілмегендігі анықталды.
Сонымен, ғалымдардың зерттеу жұмыстарына талдау ... ... ... ... ... проблемасы оны қоғамдық-әлеуметтік
тұрғыдан, жеке пәндерді оқыту процесі арқылы әдістемелік жолдарын көрсетіп
қарастырғаны байқалады. Зерттеу ... ... ... ... мәдениетін пәнаралық байланыс арқылы қалыптастыру жеке зерттеу
объектісі етіп қарастарылмағанына көз ... ... ... қалыптастыруды тұтас педагогикалық процестің құрамды бөлігі
ретінде қарастыру, пәнаралық байланыс негізін көрсету ... ... ... ... ... ... бірі деп есептейміз.
Сондықтан, біздің концептуалды негізіміз жүйеде немесе тұтастық
ішіндегі бөліктермен қатар болатын, ... ... ... ... ... философиялық-әдіснамалық мазмұны көрсететін өзара
негізделген өзгерісті ... ... ... ұғымы болды.
Пәнаралық байланыс тұрғысынан келудің кең таралуы және оны ғылымының
әртүрлі саласында пайдалану мүмкіндігі ... ... ... процесін зерттеуде тиімді қолдануға бағыт берді.
Білімдер жүйесін ... ... ... жеке ... ... пәнаралық байланыстың алатын орны ерекше. Осы орайда пәнаралық
байланыс ... ... ... педагогикалық
аспектісін анықтау арқылы оқушыларда экологиялық ... ... ... ... ... маңызды бағыттарының біріне
саналады.
Оқу – тәрбие ... ... ... ... ... ... Одақ ... (И.Д.Зверев, В.В.Давыдов,
И.Л.Лернер, В.Н.Максимова, ... ... т.б.), ... (Р.Г.Лемберг, А.А.Бейсенбаева, Т.И.Иванов, С.М.Мұсабеков,
Қ.Мұқанов, Р.Б.Лотштейн, М.А.Құдайқұлов және т.б.) еңбектері жарық ... ... ... ... ... ... құрылымын
әдіснамалық деңгейде қарастырған, оқу-тәрбие процесіндегі ... ... мен ... ғылымдар жүйелілігі мен байланыстылығы
негізінде жан-жақты талдаған.
Біздер арнайы ғылыми философиялық, ... ... ... ... ... адам мен әлем ... ... басшылыққа алуды қажет етіп отырған қазіргі қоғамдық жағдайда
пәнаралық байланыс арқылы ... ... ... ... ... деп ... оқушыларда экологиялық мәдениетті қалыптастыруды зерттеу,
оның маңыздылығы, көкейкестілігі қоғам өмірінде ... ... ... ... қажет етеді.
Қазіргі экологиялық және әлеуметтік мәдени жағдай адам мен ... ... ... ... экологиялық дағдарыстың
тереңдеуімен сипаттады, ... ... ... ... отыр. Бұл мектеп тәжірибесінде оқушыларда экологиялық
мәдениетті қалыптастырудың жеткілікті қарастырылмауы мен пәнаралық байланыс
мүмкінділігінің ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру мақсатында қоғам, табиғат
және адам ойының даму ... ... ... оқыту процесінде
пәнаралық байланыс арқылы көрініс табу ... ... ... ... ... ... оқушылардың экология
мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық-психологиялық негізін қарастыру,
педагогикалық ... ... ... ... ... нұсқау
дайындау қажеттілігінде болып отыр.
Осының бәрі, сайып келгенде біздің зерттеу жұмысымыздың тақырыбын
“Оқыту процесінде ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – оқыту процесінде оқушылардың экологиялық
мәдениетін ... ... ... жағынан негіздеу және
тәжірибелік әдістемесін ұсыну.
Зерттеу объектісі – оқушылардың экологиялық мәдениетін ... пәні – ... ... ... ... ... міндеттері:
1. “Экологиялық мәдениет” ұғымының мәнін, ... ... ... ... ашып ... Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесін негізінде
сипаттау;
3. Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруды жүзеге ... ... ... ... ... ... экологиялық, психологиялық,
педагогикалық және оқу-әдістемелік әдебиеттерді теориялық талдау, пәнаралық
байланыс тұрғысынан оқу ... ... ана тілі ... 3-4 ... ... сауал-сұрақтар алып, оны талқылау ... ... ... қою оның нәтижелерін қорытып мектеп
тәжірибесіне енгізу, озық педагогтың іс-тәжірибені ... ... ... ... нәтижелерін сынақтан өткізу мен ендіру. Студенттің ғылыми
әдістемелік ұстанымдары Алматы облысы, Іле ... №26 орта ... ... ... ... №174 негізгі мектепте жүргізілген оқыту
жұмыстарында байқаудан өтті.
Диплом ... ... ... ... екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың теориялық-
әдіснамалық негіздері
1. Жеке тұлғаның экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың ... ... ... ... ... теориялық
негізін айқындау “мәдениет”, “экологиялық мәдениет”, “қарым-қатынас”
ұғымдарының бірлігі мен ерекшеліктерін қарастырумен ... ... ... ... ... белгілеу мақсатында оның ғылыми
әдебиеттерде кездесетін қайнар көздерін, түпкі нәтижелерін анықтауға ... ... ... ... ... ... құрылымы және
қызметінің мазмұны ашап көрсетіледі.
Мәдениет – адамдардың өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру тәсілінен,
сондай-ақ олардың ... және ... ... ... көрінетін
қоғам мен адамның белгілі тарихи даму дәрежесі. Қоғамның оқу-білу, ғылым
мен өнер салаларындағы ... ... ... те ... Бір ... ... ... көзі – мәдениетте. Адам өзінің даму барысында
қоғамдағы өз мүмкіншілігіне сай айналаны жиған ... ... ... әр ... әлеуметтік-экономикалық формацияға сәйкес келуі мүмкін.
Сондықтан мәдениет ... ... және ... қандай болмасын
ықпалға берілмейтін нәрсе деп қарауға болмайды.
Мәдениет – халықтың өз топырағында ... ... ... ... ... жинақталған өмір тәжірибесінің жиынтығы. Ұлт ... ... ... те ... ... ... мәдениеттің негізі ұлттық
қалыптасу, оның даму, өсу сатыларына байланысты.
Евразияның ұлы даласында үш мың жыл бойы көшпелі өмір ... ... сол өмір ... ... төлтума мәдениетін қалыптастырған көшпелілер
фенонемінің жалпы адамзаттық өркениетте алар өзіндік орны бар.
Қазақтың ойшылдары мен ... және ұлы ... адам ... ... жеке ... мәдениеті туралы құнды ой-пікірлер
айтқан. Зерттеу жұмысымызда олардың еңбектеріндегі көзқарастарын басшылыққа
алдық.
Қазақ ... ... өмір ... және ... ... ... де дараланады. Осы орайда Шоқан Уалиханов “Көшпелі елдерді аң
тәрізді жауыз тобыр санап, бет алды жүрген тағылардың ... ... ұғым ... ... де ... ... келеді, - деп ... ... ... немесе қазақтар дегенді тұрпайы, мал тәрізді тағылар
деп ұғады. Ал шындығында келгенде, сол ... ... ... ... ауыз әдебиеті, аңыз әңгімелері бар. Өлеңге әсіресе суырып ... ... ... ... ... ... тән ... деуге
болады” – деп сипаттай келіп, Шоқан көшпелі елдердің мәдениеті жоқ ... және оны ... ... ... ... ... ... елдердің қай-қайсының болсын бір өзгешелігі – олар өлең-жырға
бай, шебер келеді….мұндай қасиеттердің болуына ... ... ... әсер етті ме, әлде ... жоқ ... дала мен қоншақтай
тізілген жұлдыздары көп ашық ... сұлу ... әсер етті ме кім ... деп жазды (7).
Ойшыл ретінде тек шығыс мәдениетінің ... ... ... ... ... пен ... бірдей сіңірген Абайдың
көзқарастарының маңызы зор. Ол ... ... ... ... рет ... даму мен ... диалектика тұрғысынан зер салуға ұмтылыс ... де адам ... ... ... ... ... ... теңесек,
онда дәстүрлер сабақтастығын қуатты тетікпен салыстыруға болады. Оны ойшыл
ақынның:
“Дүние – ... ...... ... ... – ағалар,
Артқы толқын – інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер,” – деген өлең жолдарынан көруге болады (8).
Тұтас дүние туралы ол ... ... ... бірқалыпты тұрмайды, адамның
қуаты, ғұмыры бірқалыпты тұрмайды”. Абай үшін басты ... адам ... ... жөніндегі паық: адам ол үшін табиғаттың ең ... Абай ... ... ... мәні, айналып келгенде, адамның
өмірде ... орны мен ... ... ... Оның ұғымынша, адамның тұла
бойы парасат пен ... ... пен ... достық пен
сүйіспеншілікке толы болмаққа керек. Күн мен ай – аспан шатырының, ағаш пен
жеміс – ... ... ... алтын болса, піл сауырлы қара жердің
құты мен әшекейі – адам.
Абай ... одан ары ... ... ... ... ... мен
менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі – ... ... елін ... ... ... ... ... деп талпынды. Оның ойынша, бұл адам азаматтық етудің басты ... ... ... ... ... ... құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман
талабына сәйкес қолдану. Тәңірі, Нұр, күн Табиғат – ол үшін қасиетті ... ... ... ... ... ... үшін оның ... кіруіне зер салу, бүгінгі мәдени жетістіктер дәрежесінде әлемдік
мәдениетпен қарым-қатынас жасауы арқылы жеке тұлғаның әлеуметтік өмірдің
мағынасына ... ... ... Олай ... ... ... дамыған
жекетұлғаның тәрбиесінің негізіне адамзаттық мәдениеттің бүкіл дүние
жүзілік қоры: ақыл-ой ... ... ... бағдары мен политехникалық
және еңбек мәдениеті, адамгершілік мәдениеті, ... және ... ... және ... даму мәдениеті, экологиялық және
экономикалық ... ... ... деп ... әдебиеттерде мәдениетке әртүрлі бағытта анықтамалар берілген.
“Мәдениет” – cultura – латын тілінен аударғанда өсіру, өңдеу деген
мағынаны білдіреді.
Мәдениет ... ең ... рет ... термин ретінде рим философы
Марк Туллий Цицерон “Тускулан пікір ... ... 45ж) ... Ол кезде бұл агротехникалық термин “жерді, топырақты өңдеу” ... ... Ал ... оны ... ... әсер ... ... қолданды.
“Мәдениет” – ұғымының тарихына арналған арнаулы еңбекте американдық
антропологтар ... және ... ... ... оны ... мен қасиеттерді, психологиямен, тілмен және қоғаммен өзара қарым-
қатынасын талдай ... оны үш ... ... ... және ... ... өзара қарым-қатынастары негізінде
қарастырды.
Философиялық сөздікте мәдениет – адамзаттың болмыс пен ... ... ... шығармашылығы ... ... ... ... жеке ... ішкі ... ... деп көрсетілген, сонымен қатар сөздікте мәдениетті анықтайтын
төмендегі белгілер көрсетілген: “адамның барлық ... ... өмір ... ... ... ... ... мен жаңарту
үшін адам қолданатын формалардың эволюциясын дәлелдеуге ... ...... мен ... ... ... мәдениет
негізінен адамның тіршілік әрекетінің тәсілдерімен анықталады (10).
Бұл бағытта ... ... ... ... сөздікте мәдениетті “материалдық және ... ... ... ережелер мен мекемелер жүйесінде, ... ... ... ... ... ... ... дамытудың арнайы тәсілі” – деп көрсетеді (11).
Этикалық сөздікте мәдениет ұғымына ... ... ... ... ... өмірінің барлық формаларын ойлау, дін,
этиканы біріктіреді; адамның ішкі болмысының ... ... ... ... ... ... дәрежеде ойлауға ұмтылдырады” (12).
Педагогикалық тұрғыдан мәдениет – адамның бірлесе ғылыми, ... ... және ... ... ... ... ... мәдениеттің мәнін адамның өзіндік адамның еңбегімен
байланысты туындайтын продукт деуге ... ... ... ... ... маңызына В.М.Межуев ерекше
орын береді: “мәдениетадам үшін табиғаттың маңызын жоймайды, ... ... ... ... ол адам үшін ... ... онымен бірлігінің арнайы формасы ретінде көрінеді. Мәдениет –
бұл алдыменен тарихтың даму барысында ... ... және оның ... ... ... ... адамның табиғатқа қарым-қатынасы” (14).
Мәдениет адамның табиғатқа қарым-қатынасынан көрінетіндіктен жұмыс
барысында ... ... ... ... ... ... бойынша ашып көрсетуді мақсат тұттық.
Біз табиғатқа “қарым-қатынас” ұғымының ... ... ... ... ... мен ... беру проблемасын зерттеген
философтар, социолог, психолог, педагогтар еңбектерін қарастырдық. Психолог-
педагогтар А.Н.Леонтьев, И.Ф.Харламов қарым-қатынас ұғымына ... ... ... оны ... ұғымының мазмұныменен теңестіреді.
Кейбіреулері қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... мінез-құлықпен
(Б.Н.Теплов), қызығушылықпен (П.И.Иванов, ... ... ... ... ... пікірлерін айтады.
“Қарым-қатынас” ұғымын педагогика мен ... ... ... ... Ол ... ... ... адамға, рухани
байлыққа, материалдық ... мен ... ... ... қатынасын
білдіретін экзопсихикалық ұғым.
А.Ф.Лазурский бұл ұғымды «жеке тұлғаның ... ... ... ... ... және олардың рухани байлығына қатынасы» -
деп түсіндіреді (15).
Философиялық сөздікте «қарым-қатынас» категориясы сана мен ... ... ... ... ... теориясын (генезисін, құрылымын, қызметін) В.Н.Мясицев,
С.Л.Рубинштейн, В.М.Мерлин ... ... ... салынған қарым-қатынас теориясы
баста болып табылады. Ол жеке ... ... ... ... дамудың
нәтижесі», айналадағылараға саналы қатынас жасауға бейім субъект, яғни
өзінің қажетіне, мақсатына қарай өзгере ... ... ... ... ... ... ... ол былай деп жазады: «Жеке адамдар – қарым-
қатынастар жүйесі. Біз ... ... ... ... жеке
динамикасын сипаттай отырып, оның қарым-қатынасында ... ... оның ... ... ... (17).
Адам мен табиғаттың өзара қарым-қатынасының адамгершілік аспектісін
ашуда, ақыл-ой мен сезімен ... ... ... ... ... жетекші орын алады.
«Экологиялық мәдениетке» тәрбиелеу қажеттілігі XX ... ... ... Ол бір ... орта мектептерде экологиялық
білімнің енгізілуімен байланысты болса, ал екінші ... ... ... қоршаған ортадағы үйлесімділіктің бұзылуы әсерін
тигізді.
«Мәдениет экологиясы» терминін ең ... рет ... ... 1980
ж. ұсынды. Оның пікірінше, адамгершілік факторынан ... ... ... ... – мұраларды сақтау, сондықтан мәдениет
экологиясын ... ... ... ... ... ... сақтамаған жағдайда ол қоғамның адамгершілік, ... ... ... ... ... (18).
Біз Д.С.Лихачевтің төмендегі тұжырымын басшылыққа алдық: «табиғат пен
адам» арасындағы қарым-қатынас - өздеріне тән «мінез-құлық ережелері» бар,
әлеуметтік екі ... ... Екі ... ... ... оның ... адам ... табиғаттың ықпалымен дамыса (адамзат
тіршілік ете ... ... ал ... адам ... ... ... мәдениет саналы өзгерістің адам мен табиғат арасындағы
өзара қатынастардың барлық жүйесін қайта құруға ... ... ... ... ... ... есептеледі.
Экологиялық мәдениеттің классикалық анықтамасын И.П.Сафронов берді.
Ол экологиялық мәдениетті «рухани құндылықтарды, әлеуметтік институттардың
барлық түрлерінің ... және ... бір ... ... ... танып-білумен, меңгерумен және жаңартумен тікелей
байланысты адам іс-әрекетінің нәтижелері көрсететін, ... ... ... ... ... сипаты мен саналық деңгейін
білдіретін жалпы мәдениеттің арнайы ... ... ... Ол ... аксиологиялық, іс-әрекеттік, семиотикалық, әлеуметтік ... ... ... ғылыми еңбектерде экологиялық мәдениет ұғымын сан-алуан тұрғыдан
ғылыми деңгейде түсіндіріп, әр қырынан анықтама берілген.
Кейбір зерттеушілер бұл ... ... ... іс-әрекеттің
мәдениетіне салды. Бұл тұрғыдан қарауды бірінші рет М.С.Каган ұсынды, ... әрі ... және т.б. өз ... ... ... бұл тар ұғымын ... ... ... ... «Экологиялық мәдениет қоғамының табиғатпен ғана емес, сонымен
бірге әлеуметтік – тарихи ортамен өзара әрекетінің тәсілдерін ... ... - деп ... (20).
В.И.Вернадский бойынша, экологиялық мәдениет, адамзат дамуының
сапалық қасиеттерге ие болатын бағыттылық ... (21). Ал ... ... ... отырып, мәдениетті ... және ... ... ... ... ... ... айқындайды, ал
экологиялық мәдениетті «ортаның тіршілікке ... ... ... сәйкестігінің себепшісі болатын» жалпы мәдениеттің
бөлігі ретінде қарастырады (23).
Хейзингтің пікірінше, ... ... бұл ... ... ... сай келушілігі; индивидуумның, бірлестіктің және
билсфераның (алдымен, индивидуумның денсаулығы, социум мен биосфераның
қолайлылығы) үйлесімділігі; ... ... ... мен ... жағдайлар жасауды қадағалау.
Экологиялық мәдениет ұғымының мазмұнын кейбір ғалымдар ... ... ... ... ... ... қарастырса,
ал ғалымдар Л.Я.Станис, ... ... ... ... мелекетарлық және басқа да дау – жанжалды шешуге мүмкіндік
беріп, жалпы адамзаттық ... ... ... жер ... пен ... ... адамзатты», - деп есептейді (24).
Сонымен, «экологиялық мәдениет» салыстармалы жаңа ұғым, дүниежүзілік
мәдениеттің маңызды кезеңі және ... ... ... ... пайда болуы экологиялық қауіпсіздікті болжау, қоршаған табиғи
ортаны қорғау мен жақсартуды ... ету ... ... ... екендігін көрсетеді.
Біз жоғарыдағы анықтамаларды негізге ала ... ... ... ... тұжырымдаймыз: «экологиялық мәдениет –
қоғамның табиғи ортамен ғана емес, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... рухини өмін мен істе көрініс
табатын, ... ... ... ... және табиғаттың құндылығын
түсінетін, экологиялық білім жүйесімен, экологиялық ... ... ... ... ... ... ... қасиеті».
Қорыта келгенде, экологиялық мәдениет - әлеуметтік табиғи ... оның ... ... ... ... ... тұрады:
- экологиялық білім;
- экологиялық сана;
- экологиялық сенім; экологиялық қарым-қатынас;
- экологиялық іс-әрекет.
Ғалымдар И.Д.Зверев, А.Н.захлебный, И.Т.Суравегина экологиялық білім
мен ... ... ... ... қоғамдық қажеттілігін ішкі
қажеттілік пен қызығушылыққа толығымен өзгерту деп айқындайды (25).
Осыған ... біз ... ... ... қажеттілігін
ұсынуды білім, сезім, сенім, іс-әрекет деңгейінде жүргізіп, деңгейлердің
өзара байланыстылығын жүзеге ... ... деп ... орай ... мәдениеттің құрамды бөліктеріне жеке-жеке
тоқталайық.
И.Д.Зверевтің пікірінше, ... ... ... ... бірі – ... ... оның мазмұны төмендегідей
принциптер негізінде құрылуы ... ...... ... ... ... және ... қоғамының бірлігі идеясын дамыту;
- гумандық – адамның табиғатқа және адамның адамға қарым-
қатынасының бірлігі мен ... ... ... ... ... және ... ... ашып
көрсету принципі;
- кіріккен (интеграция), үздіксіз және жүйелілік принципі.
Д.Н. Кавтарадзе экологиялық білім беруді жеке топтық және
жалпы адамзаттық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін, ... ... ... құрал, жер бетіндегі барлық адамдардың бірлігін
әрбіреуіне сезіндіріп, адамдардың ... ... ... ... ... ... күш- ... адамзат биосфераның дамуына
бағыттайтын рухани өзек ретінде қарастырады (26).
Н. И. Мамедов және И.Т. Суравегина білім ... ... мен ... ... сана дамуының деңгейімен, адамның адамгершілік
түсініктерімен, оның тұлға-аралық байланысының сипаты және кеңдігімен, жеке
тұлғаның «жауапкершілікті ... ... ... ... араласу дәрежесімен, адамдардың тіршілік әрекетінің құнды мақсаты
мен ... ... ... ... экологиялық білімнің мазмұны табиғи және
әлеуметтік шындықтың кірікке ғылымы бейнесі ... ... ... анықтадық, ал ол төмендегі көзқарастардан туындайды:
- қоршаған ортаны жүйелі ұйымдастыру;
- тіршілікті экожүйелі деңгейде ұйымдастыру;
- адамның ... ... тірі ағза ... ... ... ... макроәлеуметтік процестері үшін күш салудың
маңыздылығы мен ... ... жеке ... ... ... болу;
- адамның еріктілігі, экологиялық ... ... ... ... ... тәрбие жеткіншектердің рухани дамуына, ... ... ... ... адамгершілік деңгейде қалыптасуына,
оның ішінде, адамның табиғатпен қарым-қатынасының сезімдік ... ... деп ... Егер экологиялық білім беру «сана-ойлау-
білім-іс-әрекет» ... ... онда ... ... ... ұғымдарымен сипатталады, бұл жағдайда «қарым-
қатынас» категориясы экологиялық тәрбиені жүйеге келтіруші ... ... ал жеке ... құнды бағдары, қажеттілігі, ниет-тілегі,
адамгершілік бағытын анықтайды.
Б.Т.Лихачев өзінің ... ... ... және ... ... негіздері » атты ғылыми ... ... ... ... ... және жеке ... тірі
ағзалардың қоршаған ортамен және бір-бірімен өзара тәуелділігі, тұрақты
тепе-теңдігі, заңды байланыстары ... ... ... және жинақтаған
білімі, ағзаның қоршаған ортада тіршілік етуінің ... ... ... ... ... ... анықтайды (28). Ғалымның пайымдауынша,
экологиялық сана психикада туындап, ... ... ... ... ... сананың қоғамдық формаларына, экологиялық
философия, ... ... ... ... және жеке ... ... ... қайта жаңарады. Экологиялық сананың ... ... ... жеке ... ... ... де ... болады.
Академик Б.Т.Лихачев экологиялық сананы қалыптастырудың төмендегідей
негізгі бағыттарын көрсетті:
- ғылыми-білімдік,
- ... ... мен ... ... ... ... бұл бағыттары ғылымның пікірінше, экологиялық
сананың барлық негізгі аспектілерін қамтиды, ол ... ... ... эмоционалдық сезімдік қарым- қатынасқа сүйенеді. Бұл жеке
тұлғаның экологиялық мәдениетін қалыптастыруда сана мен ... ... бен ... сенім мен қылықтың ... ... ... ... экологиялық сана – адамның дүниеге, өзіне
шығармашылық қарым-қатынасты деп көрсетті (29).
Э.В.Гирусов ... ... ... ортамен қоғамның арақатынасы
проблемаларын нақты әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... және сезімдердің
жиынтығы деп қарастырды» (30).
Экологиялық сана-экологиялық мәдениеттің рухани формасы, сонымен
бірге, ол адамның ... және ... ... ... ... ... ... зерттей келіп, ғалымдар одан экологиялық
білімді, оның деңгейлерін: тұрмыстық және ғылыми-теориялық ты ... ... ... ... ... діни түсініктер мен
дәстүрлерді, ал ғылыми-теориялық деңгейге ғылыми ... ... т.б. ... ... жақын ұғымдардың жақын ұғымдардың бірі «экологиялық
ойлау». Экологиялық ойлау экологиялық құбылыстар мен процестердің негізін
танып білуге, нақты ... ... ... ... ... сана – нақты әлеуметтік және табиғи мүмкіндіктерге сәйкес
қоғам мен табиғаттың ... ... ... ... ... және ... жиынтығы. Экологиялық сананы
қалыптастыру экологиялық ережелерді адамның табиғатқа қарым-қатынасында ... ... ... ... айналдырып, адамның көзқарастары мен
түсініктерін қайта құруды ұсынады.
Қорыта айтқанда, экологиялық сана- экологиялық мәдениеттің «қоғамның
жады» қызметін ... бір ... ... – адам үшін ... маңызы мен оның эволюциясы
туралы білімде айқындалатын табиғатқа субьективті ... ... түрі ... ... ... ... ... негізінде
құрылуы керек.
Экологиялық мәдениетті қалыптастыру тұлғаға интеллектуалдық, рухани
әсер ету құралдарымен ғана жүзеге асырылмайды, нақты ... ... адам ... ... ... ашады.
Сенімді қалыптастыру үшін теорияның нәтижесін практикалқ ... ... зор. ... ... ... қорғаудың нақты жұмысына қатыса
отырып, бұл ... ... ... ғана ... ... нақты мысалдарда экологиялық заң мен ережелерді сақтау қажеттігін
түсініп сезінеді, түрлі ... ... ... жағдайлардың
нәтижесін ойлайды. Ол тұлғаның эмоционалдық сферасын қозғап, санасында
терең із ... ... ... ... ... ... ... мен құбылыстарға тұрақты тұлғалық ... ... ... мен ... ... қоршаған ортаны
қорғау қажеттілігіне сенім қалыптасады. Сенім теория мен ... ... ... ... ... ... ... буынның
қызметін атқарады. Сенімнің бұл қызметі тұлғаның экологиялық мәдениетінің
құрылымында оның орнын қамтамасыз етеді.
Ф.Я.Паленчак және Г.В.Платонов ... ... ... ... сонымен қатар, «табиғат -қоғам» жүйесінің оптимальды жағдайын
қолдау мақсатында адамдардың өз арасында» пайда болады деп есептейді ... ... ... адам биосферасыз өмір сүре алмайды және
барлық қарым-қатынастардың жүйесі адам мен табиғат арасындағы зат ... ... үшін ... онда ... ... қатынастар сияқты бір жағынан, адамды қоршаған табиғатпен
байланыстырса, ал, ... ... ... ... ... ... буыны болып табылады. Олай болса, ... ... ... ... ... ... ... өзінің негізін құрайтын экологиялық ... ... ... ... ... ... ... адам өмірінің табиғи жағдайларын танып білуге, өзгертуге және
сақтауға бағытталған танымдық, ... және ... ... қызметтерін
атқарады.«Адам-қоғам-табиғат» жүйесіндегі қатынастарды ізгілендіру адамның
іс-әрекетінің түрлі сферасын экологияландырмайынша мүмкін емес.
Психолгтар жеке ... ... ... ... ... көрсеткендей, табиғатқа қарым-қатынас адам қарам-
қатынасының жүйесінде ... ... ... оның үш ... ... - ... өндіріске: екіншісі - экологиялық өзара
әрекеттер жүйесіне: үшіншісі - табиғи ортаны ... және ... ... ... ...... құрылымында қарым-қатынас маңызды
орын алады.
В.Н.Мясищев қатынастарды субьективті позиция ... ... ... ... ... ... ... біртұтас жүйе, ол адам дамуының барлық ... оның жеке ... ... ... мен әсерленуін анықтайды»,
-деп көрсетті (32). Осыған ... ...... ... ... ... ... ол сыртқы мінез-құлқында ғана ... ... ... ... ... ішкі ... ... «оқушыларды табиғатқа қарым-қатынасы күрделі де,
кешенді әлеуметтік құрылым ол алдымен, сыртқа-практикалық ... – жеке ... ... және оның ішкі ... деп ... және ... (33) зерттеулерінде табиғат қорғаудың
төмендегідей мотивтерін анықтай отырып оқушылар әрбір жекелеген жағдайда
қандай мотивті ... ... ... ... ... және ... ... мүмкін деп көрсетеді:
- азаматтық-патриоттық мотив – Отанға сүйіспеншілік, оның байлығын
көбейту мен қорғауда қоғам ... ... ... ... ...... ... мейірімділік, қамқорлық
көрсету, табиғатты қорғауға ниет ету:
- эстетикалық мотив – табиғаттың ... ... және ... ... ... ... және рухани мәдениеті, оның табиғатқа,
қоғамға, адамға және өз-өзіне, яғни ... ... ... ... ... ... оны ... жағдай жасайды.
Эстетикалық қарым-қатынастардың маңызды ерекшеліктерінің бірі-тұлғаның өзін-
өзі айқындап, көрсетуі. Бұл ... ... ... ... мен
санасы мәнді рөл атқарады. Адамның эстетикалық ... ... ... ... бар. ... ... ... ал екіншісі оның идеясын, ойын, сезімін, арман-тілегін, мұратын
және т.б. қамтамасыз ететін субьектімен анықталады.
Дүниеге және ... ... ... ... ... Тұлғаның эстетикалық қажеттілігі көркем өнерге,
онымен бірге және шығармашылықты әсер ... ... сан ... ... ... ... мен ойлар туғызғанымен,әрбір жеке тұлға өзінің
рухани ... дене және ... ... ... ... табиғатқа
қарым-қатынасын анықтайды. Осыған орай, табиғаттың әсемдігін ... ... ... мен ... ... ... және ... халықтық
сезімдік мәдениеттің өсуіне ықпалын тигізеді. ... ... ... ... табиғатқа үйлесімді қарым-қатынасын ететін
эстетикалық сезімдерді ... ... ... ... ... ... жеңуде эстетикалық қабылдау
қабілетін дамыту, сонымен бірге, адам мен табиғаттың ... ... ... ... ... сезімді қалыптастыру.
Экологиялық құндылықтардың ерешелігі, ол табиғаттың қасиеттерін
практикалық, пайдакүнемдік ... ... ... ... ... ... қамтиды.
В.Н.Мясищевтің пікірінше, адам іс-әрекетінің реттеушісі эмоционалдық-
сезімдік ... ғана ... ... ... ... қарым-қатынас. Адамгершілік құқықтық қарым-қатынастар-
адамдардың өзара әрекеті процесінде, олардың тарапынан талап-тілектерді
орындауда қалыптасып, біртіндеп ішкі ... ... ... пен ... ішкі ... адамның ісі мен қылығының, әсерленуінің ... және т.б. ... ... ... ... ... ... өзін-өзі және басқаларды сынау, өзіне және
қоршаған ортаға талап қоюшылықты туғызады.
Экологиялық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... және сақтауымен сипатталады.
Сондықтан, экологиялық іс-әрекет экологиялық мәдениеттің
негізін құраушы, экологиялық ... ... ... ... ... ... ... саласында өндірісті экологяландыру, экономикада-
жаңа өзгерістердің қоршаған ортаға тигізген шығынын бағалау, ... ... ... ... ... ... жинақтау,
құқық саласында- табиғатты қорғау жөніндегі заңдарды жасау, педагогикада-
экологиялық ойлау стилі мен мінез-құлықты қалыптастыру және т .б. ... ... ... ... ... танып- білу, игеру және
өзгерту сияқты, адам іс-әрекетінің барлық ... яғни ... және де ... ... ... кеткен.
А.Н.Фалеевтің пікірінше, экологиялық мәдениет, «адамның
жаңартылған ... ... ... байланыстарын ашып көрсетуге
бағытталған табиғат пен адам ... ... ... ... қарым-
қатынасының сипаты туралы білімнің жиынтығы болып есептелетін адамның
заттық –практикалық ... ... ... дамуының нәтижесі».
Сонымен бірге, мәдениет - адам болмысының шығармашылық іс-әрекеті.
Мәдениет, бұл ... ... ... қабілетін, қажеттілігін,
әлеуметтік күшін қалыптастыратын құрал ретінде көрінеді.
А.Г.Пырин және Г.А.Пырин көзқарастары ... ... ... ... ... ... құндылықтарын меңгерумен сақтаудағы
адамның саналы шығармашылықт іс-әрекеті (34).
Қорыта келгенде, экологиялық ... ... ... ерекшелігімен айқындалады. Экологиялық мәдениетік құрылымдық
қалыптасу процесі адамның меңгерген экологиялық білімінің, сенімінің, мінез-
құлық ережелеріне ... ... ... ... ... ... ... тәрбие процесі тәрбиеленушіге табиғат туралы
белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен ... жетістіктері қоғамның табиғи орта
жағдайына кері ... ... ... Бұл ... ... үшін ... жеткіншектер экологиялық мәдениетті ... ... ... ... ... және ... реттеушісі экологиялық сананы
қалыптастыру керек. Экологиялық мәдениет табиғи ортаға ... ... ... сәйкес білімнің және сенімнің болуын, іс-әрекетке,
сонымен бірге практикалық әрекетке дайындықты талап ... ... ... – тұлғаның қоғамдық белсенділігінің және саналылығының
маңызды көрсеткіші болып табылады.
2. Эксперименттік-тәжірибе жұмыс ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы пәнаралық
байланыстың мүмкіндіктері
Мектептегі білім мазмұнын құрылымына қойылатын ... ... бірі – ... мен адам жөніндегі тұтас білімді жан-жақты қайта
жасаумен сипатталады.
Білімге жаңа көзқарас, оның құнды мағынасын ... ... ... ... ... ... контекстімен арақатынасын белгілейді,
білім мазмұны құрылымының нәтижесі ... ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... бірі оқу материалының
мазмұнын ұйымдастыру ... ... ... байланысты.
Интеграция (латын тіліндегі қайта құру, толықтыру деген сөзден ... ... ... мен бөліктерді тұтас біріктіруді көрсетеді. Интеграцияның
диалектикалық аспектісі контексте оқу материалы мен ғылымның арақатынасын
анықтау проблемасын қарастырады.
Бүгінгі ... ... келе ... ... мектептегі ғылымдар
негізінен білім беруді, ғылымдардың алуан салаларының өзара байланысымен
интеграцияның жаңа дәрежеге ... ... ... ... етіп ... орай, пәнаралық байланыстың философиялық, психологиялық, жалпы
ғылымдық және арнайы дидактикалық негіздері анықталған.
Пәнаралық байланыс күрделі және көп ... ... Оның ... ... ... мен ғылымдар интеграциясынан келіп шығады. Интеграция
ғылымның даму тарихында бұрынна келе ... ... ... ... ... идея ертедегі ойшылдар еңбектерінде орын ... ... ... негізін ойшылдар Платон, Аристотель, И.Кант,
Г.Гегель, ... ... және т.б. ... ... ... Слнымен қатар Н.И.Вавилов, А.И.Берг, М.А.Марков т.б. ғылымдар
арасындағы байланыс мәнін ашу мәселесіне назар аударды.
Классикалық ... ... ... ... Н.К.Крупская т.б. ғалымдар еңбектерінде пәнаралық байланыс
идеясы көрініс тапты.
Оқу-тәрбие процесін ... ... ... ... ... ... педагогтар мысалы, оқу материалын меңгеруде пәнаралық
байланыстың қызметі туралы (П.Г.Кулагин, Н.П.Черкас-Заде, Э.С.Радлов т.б.),
пәнаралық байланыс ... ... ... ... ... ... ... Г.И.Батурина т.б.) пәнаралық
байоаныстың әдіснамалық негізін (М.Д.Зверев, В.Н.Максимова), пәнаралық
байланыстың оқушылардың ... ... ... құштарлығын арттыруға
жөнінде (Н.А.Чурилин, В.В.Моткин), пәнаралық байланысты оқу процесін
үйлесімді ... бір ... ... ... ғылыми
зерттеулерінде қарастырады. ... ... ... ... ... В.М.Коротков, В.Н.Максимова еңбектерінде көңіл
бөлген.
Соңғы ... бұл ... ... ... К.М.Кедоров,
П.В.Копнина, С.Т.Мелюхина, М.Г.Чепиков т.б. шұғылданды.
Қазақстанда педагог-ғалымдар (Р.Г.Иванов, А.А.Бейсенбаева және т.б.)
пәнаралық байланыс проблемасын ... ... ... ... күні бүгінге дейін ерекше ғылыми бағыт ... ... ... ... ... ... білім мазмұнын жаңарту
тұралы ретінде көкейкесті. Білімді гуманизациялау контексінде пәнаралық
байланыстың әдіснамалық ... ... ... ... ... гуманизациялау құралы ретінде қарастыра отырып, осы
аспектінің айқындалуы қазіргі ұлттық ... ... ... ... ... болып табылады деп есептейді. Сондықтан, мектеп бағдарламасы
мен оқулықтарындағы ... ... ... ... ... ... мен оқудың бірлігі, оқушылардың ... ... ... ... ... деңгейде оқыту: ізгілік пен
адамгершіліктік маңызы бар теориялар, заңдылықтар, ... ... ... ... ... өмір мен ... ... маманды кәсіптік
еңбекке дайындауда өзіндік вариантты таңдау үшін ... ... ... ... тез өзгеретін жеке өмірлік жағдайларды ескеру және
олармен байланысты күшейту.
Соңғы жылдары ... ... ... ... әртүрлі бағытта зерттелінді.
-«Пәнаралық байланыс негізінде оқушыларда ғылыми ұғымдарды қалыптастыру»
(Р.А.Аббасов, А.1997 ... ... ... ... мектептерде оқыту процесін жетілдіруде
комьпютерді пайдаланудың педагогикалық мүмкіндіктері» (В.Рах.А.1991ж);
- «Пәнаралық байланыс - ... ... ... шығармашылық
белсенділігін қалыптастырудың шарты» (С.А.Илларионов.,А.,1991ж):
- «Пәнаралық байланыс – оқу-тәрбие жұмысын жетілдірудің негізгі ... ... тілі ... ... ... ... ... «Пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың танымдық іс-әрекетін
белсендендіру» (А.Р.Бектеньярова.,А.,1993ж):
- «Көркем ... ... ... ... ... қатынасын қалыптастыру » (К.Ш.Көккөзова.,А.,1994ж):
- «Пәнаралық байланыс арқылы оқушыларға экологиялық тәрбие беру»
(А.Д.Болтаев.,А.,1994ж):
- «Оқыту ... ... ... негізінде оқушыларда(8-9
сыныптар) гумандық қарым-қатынасты қалыптастыру» (Г.К.Шолпанқұлова.,1995ж).
Сонымен қатар пәнаралық байланыс проблемасымен Қ.Мұқанов, С.Мұсабеков,
Р.Б.Лонштейн, ... және т.б. ... Олар ... ... пәнаралық байланысты жүзеге асыруға дайындау
мәселесіне назар аударады.
Пәнаралық байланыстың философиялық негізіне дүниедегі барлық заттың,
құбылыстардың ... ... ... ... ... ... дүние белгілі заңдылықпен ұйымдасқан жүйе болғандықтан, оны
танып білуде де ғылымдар арасындағы байланыстар қажет.
Негізінен оқу ... әр ... ... сүйенетіндіктен олар бір-
бірінен өз алдына оңашаланып бөлектенбейді. Сондықтан ғылымның міндеті
өзара байланыстылықты ... ... ... ... ... ... ... алынған курстар
оқушыларға пәнаралық байланыс негізінде білім беруді ... ... Бұл ... ... ... ... дамытуды, дүниетанымын
қалыптастыруды жүзеге асыруға көмектеседі.
Пәнаралық байланыстың психологиялық негізі психологиялық, физологиялық
заңдылықтарға негізделген.И.П.Павлов ... ... ... оның үздіксіз дамуда,өзгерісте болатынын анықтайды. Мида
сыртқы дүниеден қабылданатын ... ... ... ... ... ... нерв процестерінң күрделі динамикалық жүйесі
болғандықтан, ол мидың анализ, ... ... ... Бұл ... әр
пәннің өз ішіндегі және пәндер бірлестігіндегі ... ... ... келгенде, пәнаралық байланыстың физиологиялық, психологиялық
негізінің нәтижесі білімдер жүйесінің мида орналасуы, адамның үнемі алға
ұмтылушылығына ... ... да, оның ... іс-әрекетіне дайын
бола алатындығын дәлелдейді.
Ғылыми әдебиеттерде пәнаралық байланыстың дидактикалық негізіне оқу
пәндері ... ... ... ... және ... болып
дәстүрлі топтастырылуы олардың зерттейтін ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбиеліліктің жалпы
көрсеткіштері, оқушы тұлғасының интеллектуалдық, ... ... ... ... табылады.
Осыдан келіп, экологиялық мәдениет ... жаңа ... ... ... ... ... ... өзгерістерді, оның
қалыптасу деңгейін ескере отырып, оның әлеуметтік және ... ... ... ықпалын, іс-әрекетінің сипатын анықтайды.
2.2 Оқыту процесінде пәнаралық байланыс арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың мазмұны
Оқушылардың экологиялық ... ... ... оның көрсеткіштерін анықтауды қажет етеді. Экологиялық мәдениет
көрсеткіштерін дайындау барысында ... жас және ... ... ... ... бір ... Осылайша, біздер, ... ... ... ... ... ... интелектуаллдық, сезімдік,
эстетикалық,адамгершілік және еңбек дамуын қозғайтын сапалық өзгерістерін,
сонымен ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа
ала отырып зерттедік.
Зерттеу барысында оқушылардың экологиялық мәдениетінің ... ... ... ... оқушылардың табиғаттағы, қоғам
мен табиғат арасындағы өзара байланысты, табиғи ортаны сақтау және ... ... ... ... ... ... қоршаған табиғи
ортадағы оқушылардың мінез-құлығы: ... ... ... ... ... ... белсенділік ынталылық және
дербестік: қоршаған ортаға ... ... ... ... оны ... ... табиғатты зерттеу мен оны қорғаудың
іскерліктері мен дағдылары: табиғаттың әсемдігі мен маңызын ... ... ... ... ... ... экологиялық
сананы құрайды, ал қоғамдағы табиғатты қорғау туралы ... ... ... ... ... жасау және табиғатқа оның
рбьектілеріне экологиялық қарым-қатынас негізінде ... ... (№1 ... ... ... ... мәдениеттің қалыптасуының өлшемдері және
көрсеткіштері
|Экологиялық тәрбиеліктің құрамы|Экологиялық тәрбиеліктің өлшемдері |
|Экологиялық сана ... ... |
| ... ... |
| |а) ... ... ... ... |т.б. |
| ... сенім |
| |а) ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| |б) ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау туралы |
| ... ... ... ... |
| ... оның ... |
| ... ... ... көрсеткіштердің мәні:«5» -жоғары, «4» - орта, «3» -төмен
деңгейлерді көрсетеді.
Осы аталған өлшемдер ... ... ... ... үш деңгей белгіленді.
Экологиялық мәдениеттің жоғары деңгейі. Табиғатты қорғау, қалпына
келтіру, жаңарту және ... ... ... ... саналы
қолданылатын, терең экологиялық білімі бар оқушылар ... ... ... пен іс- ... ... ... айқын көрінеді. Олар
табиғатқа зиян келтіретін адамдардың әрекетіне шыдамсыздық ... ... ... ... ... Экологиялық іскерлік пен
дағдылары мол болады,табиғатты қорғау және өлкетану жұмыстарына белсенді
қатысады, өз бетімен ... ... көп ... ... ... ... ... қорғауда белсенділік, дербестік көрсетіп, оны
зерттеуге қызығушылық танытады, табиғаттан эстетикалық ләззат алады.
Экологиялық мәдениеттің орташа деңгейіндегі ... ... ... ... ... және ... өмірмен байланыстырмайды,
тәжірибеде сирек қолданады. Табиғатқа қызығушылығы тұрақсыз, ... ... оған зиян ... ... жол ... қорғау іскеліктері мен дағдысы қалыптасқан, бірақ іс-әрекеттерде
сирек көрінеді.
Экологиялық мәдениеттің төмен деңгейіндегі ... ... жоқ, ... ... мен ... ... талпынбайды, табиғатқа
қызығушылығы жоқ, табиғатты қорғау іскелігі мен ... ... ... ... ... оған зиян ... ... арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру жұмысының ... ... ... ... компоненттері енгізілді.
Бұл жұмыс жүйесінің мотивациялық компонеті оқушылардың іс-тәжірибелік
меңгеруіне, қоршаған ортаға ұқыптылық қарым-қатынас жасаудың қажеттілігін
түсінуіне және ... ... пен оның ... ... ... ... ... байланыс арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруға, танымдық белсенділігін арттыруға ... оқу ... ... ... тақыраптардың мазмұнын
белгілейді.
Ал процессуалдық компоненттің құрамына төменднгідей элементтер кіреді:
- экологиялық–оқу-теориялық ... - ... ... ... ...... экологиялық
тәрбиелі тұлғаға қажетті іскеліктер мен дағдыны игеруі;
- экологиялық ойын іс-әрекеті – оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыруға ... ... ... ойын ... ... ... коммуникативтік іс-әрекет - оқушылардың табиғатпен және
оның обьектілермен қарым-қатынасы;
- экологиялық дербес іс-әрекеті - ... ... ... ... ... экологиялық бағалау-сын іс-әрекеті - оқушылардың шығармашылық
жұмыстарының көрмесін ұйымдастыру, табиғат құбылыстарын талдау және
бағалау әрекеттері;
- экологиялық ... ... ... -
экологиялық оқушылардың жеке және ұжымдық
жұмыстарын ұйымдастыру.
Бұл жүйе негізінде ... ... ... нәтижелері оның
мақсатқа сәйкестілігімен, практикалық маңызын айқындап көрсетеді, пәнаралық
байланыс арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру процесінде
іс-әрекеттің мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... эксперименттік-тәжірибе
жұмыстарын Алматы облысының Іле ауданындағы №26 орта ... және ... екі ... ... экспериментке 125 оқушы қатысты.
Бастауыш сынып оқушыларының мәдениет, экологиялық мәдениет туралы
түсініктерін, ой-өрістерін айқындау ... ... ... сауал-сұрақтар беріліп, жауаптар алынды.
Сауалдамаға талдау жасағанда оқушылардың ой-пікрлері төмендегідей
болды:
1. «Мәдениет», «экологиялық ... ... ... ... ... сұраққа оқушылар: «Мәдениет – халқымыздың салт-дәстүрлері, әдебиеті
деп, ал экологиялық мәдениет – қоршаған ... ... оған ... - деп ... ... Өзіңнің таныс адамдарының ішінен кімдерді «экологиялық ... деп ...... ... ... 32 % ... мен
тустарын, 14 % мұғалімдерді, ал 22 % экологиялық мәселемен шұғылданып
жүрген зиялы ... ... ... 15 % ... ... ... қорытындысы оқушылардың экологиялық мәдениетінің
төмен дәрежеде екендігін көрсетті. Оқушылардың 36,6% мәдениет экологиялық
мәдениет туралы нақты түсінігі бар, 43,2 % ... анық ... ал ... % ... жоқ.
Бұл зерттеуге алынған 125 оқушының 33,6% ғана мәдениетті, экологиялық
мәдениетті ... ... ... сауалдама жүргізу, әңгімелесу нәтижесінде алынған
мәліметтер жеткіншектердің ... ... ... ... қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін түсінетіндігін
анықтадық, бірақ әлі де ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің төмен екендігі көрінді.
Экологиялық білімдері мен ... ... ... Біз ... ... ... ... экологиялық мәдениеттің
қалыптасуының алғашқы деңгейін анықтадық.
Сонымен зерттеу жұмысымыздың мақсаты, ... пәні ... бірі – ... мен Ана тілі ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру болып табылады.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудегі алғашқы қарапайым
түсініктер Ана тілі мен ... ... ... алады. Сондықтан біз
оқыту процесінде экологиялық мәдениетті тұлғағ тән сапаларды қалыптастыруда
Ана тілі мен ... ... ... ... ... ... пәндер арасында ортақ ұғымдық байланыс құруға баса назар
аудардық.
Мысалы, «Күзгі ... ... өту ... Ана тілі (күз ... ... ... География («Табиғат компоненттерінің өзара
байланысы »), сурет, еңбек пәедері байланыстырылады.
Ежелден ... ... өмір бойы ... жүріп оның құпия
сырларын игерген халқымыздың табиғат қорғау дәстүрлерін Дүниетану ... ... ... ... «Өсімдіктердің табиғаттағы, адам
өмірндегі, халық шаруашылығындағы маңызы» тақырыбын өткенде ... ... кисе ... ... ... ... қару жарағы, малыңа өріс, өзіңн
қоныс» деген халық даналығын негізге алу ... ... ... және
халықтық медицинаның жетістіктері, дәрілік өсімдіктер және олардың ... ... ... ... ... ... меңгеру мақсатында оқу-тәрбие
процесінде өсімдік атауларының қазақ тіліндегі баламасын табуда ... ... ... ... ... ... адамды жеке тұлға етіп
тәрбиелеуде пәндер арасындағы байланыстың алатын орны ... ... ... ... ... ... іскерлік пен дағдыны меңгеруі, әсіресе
экологиялық мәдениетке тәрбиелеу жүзеге асады. Сондықтан біздер ... ... ... ... ... ... деңгейін
анықтадық, осы тұрғыдан Ана тілі мен ... ... ... ... сабақтар жүйесін бақыладық.
Қорыта айтқанда, жоғарыда көрсеткендей Ана тілі мен ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
білімдерін жинақтап, дамытып, оның негізіндн экологиялық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мәселесінің
қандай деңгейде жүзеге асырылып жатқандығын ... ... ... ... ... сынып мұғалімдерінің Ана
тілі мен Дүниетануды оқытудағы ең басты міндеттерінің бірі – экологиялық
мәдениетті ... (69,9 %) деп ... ал 27,4 %, бұл ... мән ... ... ... нәтижелері төмендегі №2 кестеде көрсетілген.
№2 кесте
Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... мақсатында мұғалімдерге берілген сауал-
сұрақтардың нәтижелері
|Реттік|Мұғалімдер берген жауаптардың мазмұны ... саны ... | ... ... |
|1 ... ... бұл ... маңызды |69,70 |
| ... бірі деп ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | |
|2 |Бұл ... ... ... ... |27,40 |
| |мән ... | |
|3 ... ... беру ... ... жүзеге |89 |
| ... ... деп | |
| ... | |
|4 ... ... ... ... ... |5,57 |
| ... ... | |
|5 ... және ... ... ... |19,54 |
| ... оқу материалы жеткілікті | |
| |деп ... | |
|6 ... ... ... ... мен |4,5 |
| ... қалыптастыруға жүйелі бағытталған | |
| ... ... | ... ... ... мәдениетті қалыптастыруда қазіргі
бағдарламалар мен оқулықтарды оқу ... ... өз ... ... ... оқушылардың экологиялық
мәдениетн анықтаудың бастапқы кезеңі анықталды.
Қорытынды
Қазіргі ... ... ... ... ... ... жағдайында «адам-қоғам-табиғат» қарым-
қатынасы жүйесіндегі ... ... ... мәдениеттің жаңа
түрі – экологиялық мәдениетті қалыптастыру міндеті ерекше мәнге ие болды.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасының тұжырымдамаларында көрсетілген
білім мен ... беру ... ... ... оның ... айқындай түсті.
Қазіргі ғылымдар жүйесінің бір арнаға тоғысуы және өзара байланысы,
ғылымның, жеке ... ... ... ... байланыс адамның
интеллектілік өрісін байытумен бірге бүкіл азаматтық ... ... ... ... ... ... адам мен әлемнің өзара ажырамас
бірлігі мен біртұтастығы принциптерінің негізінде пәнаралық ... ... ... ... ... ... болу ... Экологиялық мәдениет «Адам-қоғам-табиғат» жүйесінде жалпы
адамзаттық мәдениеттің құрамды бөлігі ретінде ... аша ... ... негізін көрсетеді.
Экологиялық мәдениетке тәрбиелеу проблемасы ... ... оқу ... ... және ... ... мен
психологтардың назарын аударды.
Педагогикалық, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... маңызы айқындалды.
Сонымен зерттеу проблемасын шешуде оның теориялық негізін анықтау
нәтижесінде ... ... ... ... ... экологиялық өзгерістер қоғамында өмір шындығын
өзгертуге, ... ... ... жеке ... ішкі байлығына
айналдыруға бағытталған мәдениеттің жаңа ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыруда Абай, Шоқан,
Ыбырай шығармаларын, ғұлама ойшылдардың педагогикалық мұраларын, сонымен
қатар ... ... мен ұлы ... ... ... ... танып-білу үлкен көмегін тигізеді.
Біздің зерттеуіміздің нәтижесінде бастауыш сынып ... ... ... ... ... жас ... әр ... өзіндік дара
ерекшелігіне сай биология пәнінің оқу ... ... ... ... және ... ... әр ... экологиялық іс-әректтерге
қарастырылды.
Экологиялық мәдениет өзіндік ерекшелігімен сипатталады. Сондықтан оның
анықтамасын барлық ... өмір мен істе ... ... ... ... ... және ... құндылығын түсінетін,
экологиялық білім жүйесімен, экологиялық іс-әрекетпен, қоршаған ... ... ... ерекше қасиеті-деп тұжырымдауға
мүмкіндік береді.
Педогргикалық ізденіс ... ... ... ... ... мәдениетін қалаптастыру» атты үлгі дайындалды.
Зерттеу барысында экологиялық мәдениеттің ... ... ... экологиялық білім:
- экологиялық сана:
- экологиялық іс-әрекет:
- экологиялық қарым-қатынас.
Жүргізілген жұмыстың маңызды нәтижелері оқушылардың ... ... ... экологиялық іс-әрекет жасауда өзінің
шешімі, ішкі ... ... ... ... мен ... ... көрінеді.
Біз зерттеу барысында экологиялық мәдениетті тәрбиелеудің төрт
аспектісін бөлдік:
- танымдық аспектісі. ... ... ... ... ... енгізілген табиғат жөніндегі кіріктелінген
білімдердің жүиесі. Сондықтан, оқушылар экологиялық ғылымының
негізгі ... оның ... ... және ... ... табиғатқа адам ықпалының зардаптарын жоюдың әдістері
туралы білімдерді меңгеру қажет:
- Іс-әрекет аспектісі ... ... ... қарым-
қатынасына бағытталған іскерліктері мен ісінде көрінеді, сондықтан
бұл аспектігіне ерекше көңіл бөлу қажет:
- эстетикалық сезімдік ... ... ... көріп сүйе
білетін адам оның қорғаудың қажеттігін сезініп, түсінеді де табиғи
ортаны қорғауға белсене қатысады, сондықтан ... пен ... ... эстетикалық жағынан дамыған тұлғаны
қалыптастыруға көңіл бөлу керек:
- құндылық аспектісі. Қоғамның материалдық және рухани ... ... ... ... табиғат пен адамның іс-
әрекетіне құндылық қарым-қатынасын қалыптастыру қажет.
Зерттеу барысында Ана тілі мен ... ... ... ... ... ... ... келгенде, оқыту процесіне пәнаралық байланыс ... ... ... әрбір оқушының жан-жақты жетілуіне,
табиғат байлықтарын қорғауды ... ... ... ... ... тұлғалық сапаларда: экологиялық білімділік, экологиялық саналық,
табиғатқа жауапкершілік қарым-қатынасын меңгеруіне бағыт-бағдар беретініне
көзіміз ... ... ... ... ... – Об ... Қазақстан Республикасының Заңы.
А.: «Литера», 2000-96 б.
2. Қазақстан Республикасында жалпы білім беретін мектептер білім мазмұнының
тұжырымдамасы //Қазақстан мұғалімі. 1993.-9 ... ... ... ... білім беру тұжырымдамасы.//
Егеменді Қазақстан: 1994 жыл:25 тамыз.
4. Ақназаров Б.З., ... Э.И. ... ... ... А., ... Абдильдин Ж.М., Абишев К.А. Формирование строя ... в ... ... Шалабаева Г.К. Этнос. Культура. Самасознание.-А. Атамұра, 1995.-240 с.
7. Құнанбаев А. Шығармаларының жинағы. І-ІІ том. –А: Жазушылар, ... ... ... ... ... Р.Н. Нұрғалиев, Г.Г. Ақмамбетов,
Ж.М.Әбділдин.-Алматы: ) «Қазақ энциклопедиясы», 1996-525 ... ... ... ... ... ... 1989.-с. 581-582.
10. Словарь по этике Под ред. И.С.Кона.- М.: Политиздат, 1993.-445с.
11. Қалиев С., Майғаранова Ш., Бейсенбаев З., ... ... ... Б., ... А. ... тәрбие жұмысының теориясы мен
әдістемесі. Оқу құралы.-А., 1999. –153 б.
12. Каган ... ... опыт ... ... –М.:
Политиздат, 1975.-328с.
13. Вернадский В.И. Философские мысли натуралиста: / СБ.: К 125-летию ... ... / ... А.Л. ... и др., ... И.И. ... ... АН СССР.-М.: Наука, 1988. –19с.
14. Гирусов Э.В. Природные основы ... ... ... ... М-лы к конф./ / Редкол.: Мамндов Н.М./ отв.
Ред/.-М .: ... ... ... ... образования в школе: Пособ.Для раб- в ... Шк. ... ... по ... Обр. АПН ... Суравегиной.- Пермь
:Б.И.,1990.-148с.
16. Лихачев Б.Т. Экология личности. // Педагогика. –1993. С. ... ... Ф.Я., ... Г.В. ... отношения, срзнание
дятельности // Вест. Моск. Ун-та. ... 7. ... ... ... В.И. ... ... и ... отношений./ Проблемы
общей психологии.-М.: Педагогика, 1965.-С. 270-280.
19. Ананьев Б.Г. Человек как предмет воспитания. –Сов. ... ... ... ... Д.Б: Психология игры.- М.: Педагогика,1978.-304с.
21. Божович Л.И. Личность и ее формирование в ... ... ... –М.: ... ... Б.Т. ... ... обучения. –М.: Просвещение, 1982.-
1191с.
23. Самари Ю.А. Очерки психологии ума.- М.: ... АПН ... ... ... С., ... Ш., ... З., Нысанбаев Г., Иманбаева С.,
Айтмамбетова Б., ... А. ... и ... ... школьников
(1-1Х классы).-А., 1999.-138с.
25. Бейсенбаева А.А. ... ... ... резерв повышения
эффективности ... ... ... ... ... в ... воспитании учащихся: тезисы докладов.-
А.,1990.-С.20-25.
26. ... Қ.Б. ... –А.: ... ... ... ... ... политической культуры
старшеклассников в ... ... ... ... ... Лемберг Р.Г. Дидактические очерки. Изд. 2-е перераб. –А.: Мектеп, 1964.-
144с.
29. Мұқанов М.Педагогикалық психология очерктері.-А.:1962.
30. Мұқанов Б.Ы. Жеткіншектердің ... ... ... ... ... мен оқушының өзара қатынасының педагогикалық негізі.-
А.,1992.-267б.
31. Сабыров Т.С. ... оқу ... ... ... ... ... Т.Жалпы психология.-А.: Қазақ университеті,1993.-240 б.
33. Узакбаева С.А. Эстетическое воспитание ... ... ... ... ... ... –М.: ... Советская энциклопедия, 1964.-
831с.
35. Жұмабаев М.Б. Педагогика.-А.: Ана тілі,1992.-256 б.
36. Фельдштейн Д.И. ... ... ... ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет
Delphi программасы11 бет
Бастауыш сыныпта оқыту процесінде мұғалімнің дидактикалық қағидаларды қолдану теориясы58 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
Мектепке дейінгі балалық шақтағы баланың дамуының психологиялық ерекшеліктері5 бет
Мектептің оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрдің пайдаланудағы тәрбиелік мүмкіндіктері53 бет
Оқыту мен тәрбиелеу процесінде балалардың псиикалық дамуының негізгі жолдары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь