Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры: ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі

Түркі әдебиетінде мінәжат жанрының қалыптасуы
Әдебиеттану ғылымындағы күрделі де көп анықтамалы ұғымдардың бірі – «жанр» термині. «Жанр» ұғымы аясында әдебиеттің эпос, лирика, драма секілді ірі тектерінің де, олардың ішкі құрамдас бөліктері болып табылатын жанрлық түрлердің де қамтылатыны белгілі. Шығыс әдебиетіндегі жанрлар теориясын зерттеген белгілі әдебиеттанушы И.В.Стеблеваның пайымдауынша, «жанр» ұғымы белгілі бір дәуірдегі белгілі бір мазмұн мен тұрақты түр белгілерін қамтитын, поэтикалық біртұтас жүйесі бар мәтіндер тобын біріктіреді . Өзгермелі тарихи категория ретіндегі «әдеби жанр» ұғымының ерекшелігін айқындай түсетін кезекті анықтаманы татар ғалымы А.М.Шариповтың «Зарождение системы стихотворных жанров» атты еңбегінен кездестіреміз: «Жанр складывается веками, непрерывно изменяется, трансформируется согласно художественно-эстетическим требованиям каждой эпохи и каждой отдельно взятой национальной литературы, и, прожив долгую жизнь, если нет в нем потребности, он может и угаснуть» . Аталған ерекшеліктердің барлығын дерлік қамтитын төл әдебиетіміздегі бірегей құбылыстардың бірі түркі халықтарының әдебиет тарихында елеулі із қалдырған мінәжат жанры болатын.
Адам баласының өзін жаратушы Құдіретке, тылсым күш иелеріне жалынып-жалбарынуы, жәрдем тілеуі – оның болмысында бар қасиет. Сондықтан мінәжат сөздері мен жырларының адамзат қоғамының алғашқы дәуірінде-ақ пайда болғаны күмән тудырмайды. Қазақ фольклорының ең көне үлгілерінде кездесетін Тәңіріге жалбарыну, рухтардың желеп-жебеуін, тылсым күш иелерінің жарылқауын тілеу мәніндегі шумақтарды мінәжат жырларының ауыз әдебиетіндегі алғашқы нұсқалары ретінде қабылдауға болады. Белгілі жазушы, әдебиет зерттеушісі М.Әуезов «Әдебиет тарихы» еңбегінде алғашқы діни наным-сенімдердің туындауы туралы айта келіп: «Табиғат басшысын қадірлеу, құдайға дұға оқып, жалбарыну әдеті туады. Сонымен жалғас ең әуелгі әдебиет жұрнақтары шығады. Құдайға дұға айтып шұбыртқан тақпақ өлеңдер шығады» деп жазады . Өз заманының ыңғайымен
        
        Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры:
ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі
Түркі әдебиетінде мінәжат жанрының қалыптасуы
Әдебиеттану ғылымындағы күрделі де көп анықтамалы ... бірі ... ... ... ... ... ... эпос, лирика, драма секілді
ірі тектерінің де, олардың ішкі құрамдас бөліктері болып табылатын жанрлық
түрлердің де қамтылатыны белгілі. ... ... ... ... ... ... И.В.Стеблеваның пайымдауынша, «жанр» ұғымы
белгілі бір дәуірдегі белгілі бір ... мен ... түр ... поэтикалық біртұтас жүйесі бар мәтіндер тобын біріктіреді .
Өзгермелі ... ... ... «әдеби жанр» ұғымының ерекшелігін
айқындай түсетін кезекті анықтаманы татар ғалымы ... ... ... ... атты еңбегінен кездестіреміз: «Жанр
складывается ... ... ... ... ... ... ... эпохи и каждой отдельно
взятой национальной литературы, и, ... ... ... если нет в нем
потребности, он может и угаснуть» . Аталған ерекшеліктердің ... ... төл ... бірегей құбылыстардың бірі түркі халықтарының
әдебиет тарихында елеулі із қалдырған мінәжат жанры болатын.
Адам ... өзін ... ... ... күш ... ... ... тілеуі – оның болмысында бар қасиет. Сондықтан ... мен ... ... ... ... дәуірінде-ақ пайда болғаны
күмән тудырмайды. ... ... ең көне ... ... ... ... желеп-жебеуін, тылсым күш ... ... ... шумақтарды мінәжат жырларының ауыз әдебиетіндегі
алғашқы нұсқалары ... ... ... Белгілі жазушы, әдебиет
зерттеушісі М.Әуезов «Әдебиет тарихы» еңбегінде ... діни ... ... ... айта ... ... ... қадірлеу, құдайға
дұға оқып, жалбарыну әдеті туады. Сонымен ... ең ... ... ... ... дұға ... шұбыртқан тақпақ өлеңдер шығады» деп
жазады . Өз заманының ыңғайымен терістеу және ... ... ... осы ... ... ... жырларының тамыры қаншалықты тереңге
кететінін меңзеп, әдебиетіміздегі алғашқы сүрлеуді ... Ал ... ... ... әдебиетінің бір түрі ретінде өсиет ... ... ... ... тән ... ... теліген .
Ислам дінінің енуімен бірге төл әдебиетіміздегі сыйыну мәнді ... ... ие ... ... ... ұғымының аясына топтасты. Әлем
әдебиетінің ежелгі нұсқаларында жиі ... ... де ... ... біріккен түрі әрі алғашқы бастау-көрінісі болып табылады.
Сондықтан кез келген ұлт ... ... даму жолы сол ... ... ... ... бүкіл өн бойына созылып жатқан құбылыс
десек, қателеспейміз. Ал жазба әдебиеттің ... ... ... ... шығу ... исламдық араб поэзиясынан бастау алады.
Басқа да бірқатар ... ... ... ... мазмұндағы мінәжат
түркі жазба әдебиетіне парсы поэзиясы арқылы ... ... ... ... ... ... сөзінің бес түрлі мағынасы ... ... 1. ... ... ... 2. ... ... 3.
Біреудің ішкі ойын ұғыну. 4. Сырласу. 5. Алладан тілеу.
Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы қаламына тиесілі: «Діни
дәуір мұңды-зарлы ... ... деп ат ... ... ... ... ... айтқан зары, арызы, наласы айтылған. Бара-бара зарлық,
мұңлық мағынасына ... ... өлең ... ... де ... ... ... . Осы тұжырымнан кейін ғалым өз өлеңін ... ... ... ... ... ... келтіреді:
Құдай-ау мен не жаздым бұл заманға?
Қадірі болмайды екен жұрт аманда.
Ел-жұрттың қасиетін қоян алып,
Болмайды еш қадірім бір адамға [5,268].
«Басын алып ... ... ... ... ... ... деп ... келіспейтінін аңдатып, мінәжаттың ... ... ғана ... болмайтынын, жырдың біртұтас сыйыну, жалбарыну,
медет тілеу мазмұнына құрылуы қажеттігін айта ... ... осы ... нағыз мінәжат үлгілерінен мысалдар келтірген.
Айта кету керек, қазіргі татар әдебиетінде халықтық мұң-шер өлеңдерінің
үлкен ... ... ... ... да, Алла атына айтылмаса да мінәжат
жанрының туындылары ретінде қарастырылады. Мұндай өлеңдер қатарына дүниенің
өткіншілігі мен алдамшылығын, ... ащы ... өзек ... ... ... және салауаттар мен хикаяттарды қамтитын діни ... ... ... ... ... ... әдісін негіз ете
отырып, бірқатар зерттеулерді дүниеге келтірді.
Әдебиеттанушы А.Байтұрсынұлының жоғарыдағы ... ... ... ... бермейді. Татар әдебиетіндегі жанрлар табиғаты ұлт
әдебиетінің жанрларымен үнемі сәйкес келе бермейтіндіктен, ... ... ... ... Дей ... та, ... жанрына қатысты бірқатар
толымды теориялық ... ... ... ... ... да
атап айтуға тиіспіз. «В основе жанра мунаджата ... ... ... ... ... ... в мотиве разлуки: разлуки с Родиной,
разлука матери со своим ребенком, предстоящая ... ... с ... ... ... ... ... А.Шарипов. Екінші бір татар ғалымы
Х.Ю.Миннегулов: «Суть ... ... или ... к богу
повествования о горестях человека, или изложение чувств и ... в ... ... ... ... ... айтады.
Классикалық араб поэзиясын зерттеген көрнекті шығыстанушы ... ... ... бір ... ... ... оларды
«жоғарғы жанр», «орта жанр», «төменгі жанр» аталатын ... ... Осы ... ... ... ... әдебиеттанушы А.Шарипов
ХІІІ-ХІV ғасырлардағы түркі-татар поэзиясы ... ... орта ... ... ... анықтама беріп, саралап көрсетеді. Зерттеуші
мінәжатты жоғары рангалы жанрға жатқызады: ... ... ...... ... т.е. ... ... на самые высокие
идеалы и на высокие цели. К этим ... ... ... ... ... ... пророку Мухаммеду), мунаджат (где поэт обращается
к Богу, просит у Всевышнего помилования), мадхия и марсия» .
Қазақ әдебиеттануындағы ... ... ... ... ... ... ... Ол тұста тиым салынған тақырыптардың
бірі болып табылатын ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы
еңбегінен кейін дербес зерттеу нысанына айнала алмады. Осының салдарынан
ортағасырлық туындылар ... ... ... ... құрылымдық
бірлігі ретінде ғана аталып өткенімен, оның жанр ретіндегі сын-сипаты, ... ... ... жоқ. Аталмыш тақырыптағы зерттеулердің ... ... ғана ... бастады. Бұл орайда әдебиеттанушы ғалымдар
арасынан осы тақырыпқа арнайы қалам тартқан А.Ахметбек пен ... ... ... ... ... түркі сопылық поэзиясының негізін
салушы Қожа Ахмет Йасауидің «Мінәжатын» талдап-таразылауға ... ... ... нысаны – «Тарихи-Рашиди» еңбегіндегі мінәжат
мәтіндеріне тоқтала ... ұлт ... ... ... жанрының көріністерін біршама зерттеп-зерделеген. Ендігі кезекте
аталған зерттеулер нәтижесін негізге ала ... ... ... ... қалыптасу және даму кезеңдерін, өзіндік ерекшеліктерін,
сын-сипатын айқындап, біртұтас жанр ... ... ... ... туындап отыр.
Төл әдебиетіміздегі мінәжат жанрының қалыптасу, даму жолдарын ... ... ... ... ... нұсқаларынан бастаған
жөн. Түркі халықтары әдебиетінің ежелгі дәуіріне тән ... ... ... «Қорқыт ата кітабы» секілді шығармаларда
Тәңіріні ... ... ... ... ... тілек тілеу сынды эпизодтар
біршама көрініс тапқан.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде ... ... ... күш
беруші, ұлықтаушы, қолдаушы, қаһарға ұшыратушы құдірет ретінде сипатталады.
Әрбір оқиғаны суреттеу ... ... күш ... ... ... ... ... Тәңірдің құдіретімен», «ұлықтаған Тәңірі», «ел
берген Тәңірі» деп Жаратушының қайырым-шарапаты үнемі еске алынып отырады.
Дегенмен бұл ... ... ... ... ... Мұны екі ... себеппен түсіндіруге болады. Біріншіден, ерлік
шежіресі іспетті Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк жазбалары негізінен ... ... ... ... құрылған, кейіпкерлердің жан сезімдері
көріне ... ... ... ... ... болып табылады; екіншіден
«Тәңірі текті, тәңірі жаратқан» түрік қағандарының атынан айтылған сөзде
Тәңірге ... гөрі тең тұту және ... ... басым болуы да
заңды. Орхон жазбаларында Жаратушыдан ... ... ... ... ... ... Жайы ... Тәңірде болсын» деген жалқы жолдан ғана аңғарылады.
ХІІІ ғасырдың аяғында хатқа түскен деп есептелетін «Оғызнама» жырының
жазылу ... ... ... біршама өңделгені,
жетілдірілгені байқалғанымен, шығарманың ... ... ... ... ... ... түпнұсқадағы қалпын сақтаған деуге
болады. Бұған жырдағы сюжеттік құрылымның ... ... ... көркемдік жүйенің түркілік төл дүниетанымнан туындаған
табиғилығы себеп болуы мүмкін. Аталған ерекшеліктермен қатар ... ... ... да оны ... ата ... ... ... қағанаттары дәуіріне дейін дүниеге ... ... ... ... «Оғызнама» жыры ел арасында ертегі іспетті
кеңінен таралып, ... ... ... ... түскен болса керек. Аңыздық
сипаты басым «Оғызнаманың» тақырып аясы, баяндау-суреттеу әдісі, көркемдік
ерекшелігі мүлде ... ... ... ... ... қамтылуына қолайлы емес. Жырда Оғыздың Тәңіріге ... ... ... ... ғана ... ... ата ... ауызша тарала бастағаннан хатқа түсіп болғанға
дейінгі аралықта бірнеше ... ... ... көп ... ... сенімнің де, ислам дінінің де ... ... ... Дегенмен жырлаушылар мен көшірушілердің өзіндік өңдеулері мәтін
мазмұнын ... ... оның ... реңкін күшейткен. «Көңіліне
Тәңірім нұр құйған әулие» Қорқыттың алғашқы нақыл сөздерінің өзі мінәжатқа
меңзейтін: ... Алла ... іс ... ... ... ... ... жолдардан басталады. Қорқыттың нақыл сөздері де, Аллаға
мадағы да, ... ... да ... дұға ... ... ... ... сақалды бабаңның жатқан жері ұжмақ болсын!
Ақ шашты анаңның жатқан жері жәннат болсын!
Ақыр соңы ... ... ... ... ... ... ... бес ауыз сөзбен дұға қылдық, қабыл болсын!
Алланың берген үміті кесілмесін!
Барша күнәңызды аты қасиетті Мұхаммед Мұстафаның нұрлы ... ... ей, хан ... қазақ әдебиетінде өзімен мазмұндас, бірақ түркілік тілек
салтымен біте қайнасқан ... ... өмір ... келе жатыр… «Бата» қазақ
арасында кеңінен тараған қария-даналардың ұрпағына тілейтін ақ тілегі. ... ... ... ... ... ... ... мінәжаттың
исламдық мазмұны мен қазақтың «бата» салты әдемі үйлесім тапқанын көреміз»
деген И.Жеменей пікірі орынды пайымдаудан туғанын осы ... атап ... ата ... ... ... Икенек бек әңгімесінің баяны»
жырында бас кейіпкердің «жаратқан Аллаға сиынып, құлшылықпен мадақтауы»
былай беріледі:
Биіктердің биігісің!
Ешкім ... ... әзіз ... ... ... ... тумадың!
…Із-түзін білдіртпес білгір Тәңірім!
Зорлығың жоқ ешкімге, ұлы Тәңірім!
Қаһарлансаң қақыратқан Тәңірім!
Бірлігіңе сиындым, Ұлы ... ... ... көр, ... ... ... ... баламалармен берілген аталмыш
мінәжаттың толық мәтінінде Құран персонаждары аталып, ондағы ... ... ... өзі ... бек ... айтылатын жалбарыну жырының
тұтастай ислами сүзгіден ... ... ... ... ... ... ... дүдәмал мұндай мәтіндер мінәжат жанрының
қалыптасуы мен дамуын зерттеуде біршама қиындық туғызады.
Жүсіп Баласағұнның ... ... ...... тілінде туындаған
тұңғыш толымды ... ... ... ... түркі дастандарына төмендегідей құрылымдық ерекшелік тән:
1.Тәухид (Алланы ұлықтау)
2. Мінәжат (Аллаға сыйыну, жалбарыну)
3. Нағыт (Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабаларына мадақ)
4. Мәдхия ... ... ... ... ... ... тәлиф немесе сәбәб-и китаб (шығарманың жазылу себебін баяндау)
6. Ағаз-и дастан (негізгі бөлім)
7. ... ... ... бұл құрылымдық ерекшелік барлық дастандарда бірізді қалыпта
сақтала ... ... ... ... ... ... ішінара мінәжат жырының дастанның соңына қарай ... ... ... пен ... ... ... астас тақырыптық
бөліктер көбіне қатар келіп, ара-жігі білінбей жымдасып та жатады. «Құтты
білік» дастанынан да осы ... ... ... ... ... біршама орнығып, Қарахан мемлекетінің бас дініне айналған тұсына
сәйкес ... ... ... ... ... ... жыры кездеспейді. Мұнда Аллаға мадақ айтылғаннан кейін нағытқа
кірісер тұста екі ... ... ... сөз ... ... ием, бұл ... құлыңды
Жарылқап, күнәсін кешкін бұрынғы.
Үмітім тек сенде, сиындым саған,
Мұңайған сәтімде қолың соз маған .
Баласағұн ... ... ... ... тән ... ... ... бір себебі аталмыш дәуірде жанрдың
толығымен ... ... ... ... болмағандығында
жатса керек. Қалыптасу кезеңіндегі жанрларда мұндай ауытқулардың кездесуі
заңды.
Сонымен қатар жоғарыда аталғандай, мемлекеттік діні ... ... ... бұл ... өн ... өзге ... ... мінәжат мәнді
бәйіттер де кездесіп отырады. Баласағұн дастанының бір ерекшелігі – ондағы
тұтастай тарауларды қамтып ... ... пен ... ... сопылық
сыр-сұхбатқа құрылған жырлар болып табылады. ... ... ... ... кейде бес-алты бәйіт көлемінде (3703-3708 бәйіттер, 577
б.) мінәжат мәнді жырлар көрініс тауып отырады.
Махмұт ... ... ... («Түркі тілінің сөздігі»)
еңбегіндегі өлең мәтіндері көне түркі тайпалары ... ... ... ... «Диуандағы» өлең жолдарының жекелеген
сөздердің қолданыс ерекшелігін айқындайтын мысал ретінде беріліп, ... ... ... орналасқаны белгілі. Олардың арасында махаббат және
табиғат лирикасы, жорық ... ... ... ... өлеңдермен қатар
таза мінәжат жырлары болып ... ... ... ... жуықтайтын
Тәңіріні ұлықтау, оған табыну мәніндегі бірқатар жолдар кездеседі: ... ... біз» , ... ... ... ... ... , «Құт берсе Құдайым
құлына, Күн санап ісі алға басады» , ... ... ... ... Одан ... ... .
Төл әдебиетіміздің жазбаша туындыларында мінәжаттың дербес жанр ретінде
алғаш көрініс беруі ислами ... ... ... ...... Қожа ... ... шығармашылығынан бастау алады. ... ... ... ... ... ... ... дейін
хикметтердің жанрлық сипаты арнайы ізденіске арқау ... ... ... ... мұрасын әр қырынан қарастырған зерттеушілер жанр мәселесіне
жанама түрде тоқтала отырып, біршама ... ... ... ... А.И.Пылев сынды зерттеуші ғалымдар ... ... және ... эпос ... хикметтерін бөліп
қарастырған. «Диуани хикметте» түркі фольклорынан ауысқан айтыс ... ... ... ... ... зерттеулерден бастап
белгілі. Бұл мәселеге айтыс жанрының тегі мен ... ... ... ... ... ... назар аударған. Йасауи хикметтерінде өлең
түрі ретіндегі ... ... ... ... ... сөз
болғанымен, оның жанрлық ерекшеліктерінің қаншалықты ... ... ... ... айтыла қойған жоқ. Ал ... ... ... ... ... назар аударған татар зерттеушісі А.Шарипов:
«А.Ясеви можно ... в ... ... ... ... на ... ... деп жазған болатын. Отандық ғалым И.Жеменей де
өз еңбегінде : «Түркі әдебиетіне мінәжат Қожа Ахмет ... ... ... . ... ... ... ұғымы аясында бірнеше
жанрлық түрдің топтасқанын аңғару қиын емес. Солардың ішінде мінәжат ... ... әрі ... түр, әрі дербес жанр ретінде тұлғалануымен
ерекшеленеді.
Әдебиеттанушы А.Шарипов ... ... ... ғазал, қытға, мадақ,
мінәжат, муназара, мураббағ сынды бірнеше ... түр мен ... ... ... ... оларға біршама түсінік беріп өтеді .
Іргелі ізденістерге арқау болар соны идея ... ... ... ... талдауда және түсіндіруде араб-парсы поэтикасы заңдылықтарына
біржақты бейімделген тәрізді. Біздің пайымдауымызша, Йасауи шығармашылығы
арқылы ... ... ... ... ... – аса ... симбиоз жанр. Оның
қалыптасуы мен қабылдануын жеңілдеткен басты ...... ... ... поэзиясында ежелден бар болуы дер едік. Әдебиеттанушы
ғалым А.Ісімақованың орынды тұжырымдағанындай: ... ... не ... ... ... если в ... национальной среде не
шел процесс накопления художественно-эстетических средств, которые могли бы
быть первопричиной ... ... ... ... лишь то, что так
или иначе было уже знакомо по ... ... ... . ... ... жат жанр ... ... берік орнығып, терең
тамырласып кете ... ... ... ... ... ... шығыстық жанрлардың бірі мінәжат
болып табылатынын жоғарыда айтып өттік. Түркі ... ... ... ... ... өн бойы ... мәнді хикметтерге
толы. Йасауи хикметтерінің негізгі тіні, өзегі – ... ... ... ... мінәжаттары негізінен Аллаға жалбарыну, одан тілек
тілеу, баз бір тұстарда Алламен сырласу ... ... ... ... ... ... жеке ... бар. Сонымен қатар ақын
шығармаларының қатарында «мінәжат» ... да ... ... ... ... ... ... құрылған көптеген хикметтер кездеседі.
Мұндай ... ... ... ... ... ... ... сипатқа ие болған:
Иә Иләһи, хамдың бірлә хикмет айтдым,
Заты ұлық хожам, ... ... ... ... ... қорқыб қайтдым,
Заты ұлық хожам, сығныб келдім сәңа.
Қырық бірімдә ыхлас қылдым йол тапай деб,
Йаранлардан һәр сыр көрсәм мән йапай ... изін алып мән өпәй ... ұлық ... ... ... сәңа ... ... уирд әйләсәм,
Бір уа Барым, дидарыңны көрәрмін му?
Башдын аяқ хасратыңда дәрд әйләсәм,
Бір уа Барым, дидарыңны көрәрмін му?
Елик бірдә чөлләр кезіб, киаһ ... ... ... ... ... ойдым.
Дидарыңны көрә алмадым, жаннан тойдым,
Бір уа Барым, дидарыңны көрәрмін му? .
Негізгі мазмұны басқа ... ... ... ... ... да ... ... молынан кездесіп жатады. Бұл әсіресе хикметтің қорытындысы
іспетті соңғы шумаққа тән ... ... ... ... Йасауидің «Мінәжат» атты жеке хикметіне тоқталайық.
Мунажат әйләді міскін Қожа ... ... ... рахмат , –
деп, «Мінәжатты» арнайы атап бастауының өзі Йасауидің біртұтас көлемді
туынды жазбаққа ниеттенгенін аңғартады. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... көкейдегі уағыз-насихаттық
дастандарды қоса хатқа түсірмекке ниеттенген болса керек. «Бұрын жазылған»
дейтініміз – Йасауи «Мінәжатында» хикметтердің ... ... анық ... ... ... ... келіп үлгерген туындыға ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан онда түйіндеулер мен қорытындылар, бағалаулар қамтылады.
Көптеген ... ... ... ... ... ... ... емес. Ал Йасауи хикметтерінің 1903 жылғы ... ... ... мен ... жыры ... басында беріліп, олар
аяқталғаннан кейін «Тәммәтул-китаб» («Кітап тәмамдалды») деп жазылған . Бұл
да ... ... ... ... ... ... кейін
жазылғандығы туралы пікірімізді қуаттайды. Йасауи дәуірінен кейін туындаған
бірқатар әдеби ... ... ... аяқталар тұста жазылып,
соңынан орын алуы кездеседі. Бұл да табиғи ... ... ... Йасауи «Мінәжаты» – әмбебап мазмұнды мәтін. «Мінәжатта» жалбарыну
негізінен алғашқы шумақта ғана бар, ал ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Йасауи «Мінәжатының» идеялық-мазмұндық қыры М,Жармұхамедұлы,
С.Дәуітұлы, А.Ахметбек секілді ... ... ... ... біз ... назарды «Мінәжаттың» құрылымына аудармақпыз. 11
буынды Йасауи ... ... ең ...... ... А.Ахметбек түрік әдебиет зерттеушісі К.Ерасланның «Мінәжат»
аруз өлшемінде жазылған» деген тұжырымға келгенін айта отырып: ... ... оның ... да шығармалары сияқты түркі тілінде дүниеге
келгендіктен, өлең құрылысын ... ... ... ... ... ... . ... «Мінәжатты» 11 буынды, егіз ұйқасты түркілік өлең
ретінде тануды ... ... ... ... бұл ... ... жөн ... аруз өлшемдерін пайдалана отырып, бірқатар хикметтер жазғаны
белгілі. Олардың негізін 11 ... ... ... Өзіне дейінгі түркі
поэзиясы үлгілерін жетік біліп, өлшем ... ... ... Йасауидің
өлең құрылысындағы жаңашыл тәжірибелерінен байқалады. Ақынның тек дәстүрлі
өлең өлшемдерімен ғана емес, өзінің алдындағы оқшау ... ... де ... ... ... жоқ. Бұл орайда ... ... өз ... ... ... ие ... «Құтты білік»
дастанын ерекше атаған жөн. Бұл Йасауидің «Мінәжаты» Баласағұн ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық
тұлғаның танымында өзі оқыған туындылар, ... ... ... із ... кезі ... ... мақсатты, бірде стихиялы түрде өз
шығармаларынан көрініс тауып отырары сөзсіз. Бұған қоса Йасауи тәлім алған
сопылық-ақындық мектептің ... ... ... ... ... ... аруз ... де қолдануы белгілі бір дәрежеде заңды да.
Араб-парсы поэзиясының аса бай ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін түрлерді таңдап алуының себептерін жоғарыда
айтып ... ... Сырт ... ... ... дағдылы
түркілік 11 буынды өлеңдерден көп ажыратылмайды. Бірақ зерделей үңілсек,
бұл ... да ... ... ... ... көре ... ... бунақ
буындарының ауытқуы 6+5, 5+6, 7+4, 4+7, 3+4+4, 4+3+4 ... ... ... ... жүзеге асқан. «Мінәжатты» ерікті ұйқасты өлеңге
жатқызудың да реті жоқ. Мұнда егіз ... ... ... ал ... ... ... де бунақтардың реттелуінде белгілі бір ... ... 11 ... ... ... ... әр ... құбылуды
буындық жүйеге тән түрлердің ешбірі қабылдай алмайтыны белгілі болады.
Йасауиге ... ... ... ... бірыңғай және аттамалы
ұйқаспен жазылған өлең-жыр үлгілері едәуір десек те, бунақ ырғағы қостармақ
сайын құбылып ... егіз ... ... көлемді жыр тұрмақ, бас-аяғы
бүтін бір өлең де кездесе қоймайды. ... ... ... ... кіші ... ... егіз ... үзік-үзік үлгілер
аталған ұйқас түрінің көлемді жыр-дастанға емес, шағын да шымыр ... ... ... ... Бұл ... ... «бір тақырып
айналасына құрылған нақыл сөздердің жиынтығы» [17,85] деп ... ... ... әрі ... ... ... ... бұл
тұжырым «Мінәжаттың» мазмұнына, ұйқас ерекшелігіне қатысты болғанымен, ішкі
құрылымын қамти алмайды. Мақал-мәтел, нақыл ... де ... ... ішкі ... ... ... белгілі. Білікті ақын Йасауидің мұны
ескермей немесе білмей, бір қостармақтың шегінде ... ... ... ... ... ... келмейді. Мысал келтірелік:
7. Оқығанға / қылурмын / анда шафқат, 4+3+4
8. Қиямат / күнідә // қылғум / шафа’ат. 6+5 немесе 3+3+3+3
11.Тіләгі / ... ... / ... ... ... ... / шауқыны // көксігә // салғай. 6+5 немесе 3+3+3+2 .
Дәл осы жолдарды аруздағы хажаз ... ... ... көрелік (мұндағы сызықша – созылыңқы буынның, нүкте қысқа
буынның белгісі):
7. . . ./ . . . / . . .
8. . . ./ . . . / . . ... . . ./ . . . / . . ... . . ./ . . . / . . ... ... ... ... қарастырылған «Мінәжат» жолдары
хажаздың таңдалған өлшеміне толық үйлеседі. Созылыңқы, ... ... ... жүйе үшін аруз ... ... ... болса да, жазба әдебиет
өкілдері түркі арузын ... ... бір ... ... ... ... – қысқа буынның, жабық ... ... ... ... ... ... енген араб-парсы сөздерді ... ... ... ... ... ... ... басқа түрік тіліне
енуі жылдам және мінсіз атқарылуы мүмкін үдеріс емес-ті. Тіл ерекшеліктерін
ескере отырып, түрік ақындары арузға қатысты ережелерге ... ... ... ... ... ... ... саналатын Йасауи
заманында бұл секілді сұрыпталған ... ... ... ... ... ... қоса ... қалыпта
тәжірибе жүзінде жүріп жатты. Арузға бейімделген Йасауи хикметтері де сол
тәжірибенің ащылы-тұщылы бір ... ... ... ... да бір
тұста нұқсан байқалады: 7-тармақта қысқа буын ретінде қолданылған ... ... ... буын орнына жұмсалған. Түркі өлеңін аруз
қалпына салуда мұндай ымыраға келушіліктер Йасауи дәуірінде ғана емес, ... және одан ... ... ... сан ғасырлық тәжірибесі ... өн ... ... ... ... ... ... үлгіде емес, аруздық өлшемде жүйелі, жатық қалыпқа түсіп отырғаны
келтірілген мысалдан аңғарылады. ... ... ... ... ... емес, метрикалық өлшемге негізделгенін қабылдаған жөн.
Осы тұжырымға қарсы мәнді секілді көрінсе де тағы бір болжам-пікірді
ұсынбақпыз. Йасауидің өзге ... тап ... ... ... ... өтпеген: әр нұсқада «Мінәжат» жолдарының саны түрліше болуы, ... ... ... жат ... көрініс табуы, лексикалық құрамда
бірнеше ғасырдың ізі ... ... ... ... бойғы өзгерту,
толықтыру, жоғалтулардың «Мінәжат» үшін де ... ... ... ... ... ең көлемдісі саналатын «Мінәжатта» мұндай
олқылықтардың өзге хикметтерден гөрі көбірек кездесуі заңды да. Сондықтан
Йасауидің ... ... ... ... ... мен өңдеулердің негізгі мәтіннен ажыратылуы, түпнұсқаға жуық мәтін
үлгісінің жасалуы немесе қалпына ... ... ... ... жағдайда
«Мінәжаттың» ішкі құрылымының буындық жүйеге негізделген өлшемі ... ... ... сәті ... Ал ... біз ... көз
алдымыздағы көрініс-қалыбына сәйкес талдаулар жасап, мазмұн тұрғысынан да,
пішіні ... ... де ... «Мінәжаты» араб-парсылық қалыбын көбірек
сақтаған деген тұжырымға келіп отырмыз.
Сонымен, кез келген ұлт әдебиетіндегі ... ... ... шумақтар мен арнаулар төл әдебиетімізге де ежелден етене
екендігін жоғарыдағы ... ... ... ... ... ауыз ... ... эпостық жырлар мінәжатсыз келмейді десек, қателеспейміз.
Дегенмен жазба әдебиетіміздегі мінәжат ... ... жанр ... тұлғалануы Йасауи хикметтерінен басталды деуге негіз бар. ... ... ... ... жанры бертінгі түркі әдебиетінде
қастерлі дәстүр ретінде орнықты. Мұның ... ауыз ... де, ... де ... кездестіруге болады. Полистадиялық құбылысына
негіздеп, ... ... ... реңктегі мінәжат жырларын
кейіннен қосылған деп қарастырғанның өзінде оларда «Диуани хикметпен» өзара
әсерлесу құбылысы бар ... ... ... ... емес. Хикмет дәстүрімен
жырлаған ақындар мен барлық діндар ақындар өлеңдері ... ... ... түсі түстеліп тұрмағанымен, жалпы мінәжат мәнді жырлар
ортағасырлық түркі ... өн ... ... ... ... үмбеті санатына енген түркі халықтарының әдебиетінде мінәжат
міндетті жанр ... ... ... ... ... төл
әдебиетімізде берік орныққанын мінәжат жанрының сан ғасырлық даму кезеңдері
дәлелдейді.
Мінәжат жанрының ортағасырлық әдебиеттегі даму ерекшеліктері
Ортағасырлық әдебиеттегі ... ... даму ... ... ... өтпеуге болмайтын бір жайт бар. Бұл – ... ... ... жанрының негізін салушы ретінде шығармалары толығырақ
талданған Қожа ... ... ... ... ... ... «Түркі тілді діни поэзия» дегеніміздің өзі негізінен сопылық
поэзия болып табылады. Діни ... ... ... ... ... болғаны, ал «түркі халықтарының лирикалық позэиясы сопылық поэзия
негізінде туындағаны» (А.Бомбачи) белгілі. Әлішер ... ... ... ... мектеп – Қожа Ахмет Ясауи мектебі болғанын өз кезегінде
көрнекті ғалым Ә.Қоңыратбаев атап көрсеткен болатын .
Қожа ... ... ... ... даму үдерісінде екі сала құбылыс
байқалады. Біріншісі – төл ... ... ... ... өн ... ... тапқан сопылық сарын. Ислам өркениетімен
біте қайнасқалы бері туындаған ... ... ... дерлік осы тақырып орын алған. Жыраулар поэзиясын, кітаби
ақындар шығармашылығын, зар ... ... мен ... ... ... ... ... көктей өтіп жатыр. Бұл үдеріс төл әдебиеттануымызда
біршама зерттелген. Екінші сала – Қожа Ахмет Ясауи негізін салған ... ... ... ақын ... ... ... шығармашылығынан
құралатын хикметші ақындар мектебі. Бұл мектеп өкілдеріне белгілі бір
дәрежеде кәсіби біліктілік тән. ... ... ... әдебиетіне, кейі
шағатай әдебиетіне телініп, жүйелі зерттелуін таппаған шығармашылық иелері
де осы хикмет ... ... ... ... табылады. Осы екі саланы
біріктіретін «сопылық сарын» ... өз ... ... ... ... ... ... белгілі. Әсіресе Йасауи ұстаз дәстүрлеріне деген
адалдықтан айнымай келген хикметші ақындар шығармашылығы – мінәжат ... ... ... болып табылады. Сондықтан осы мектептің бірқатар
көрнекті өкілдерінің шығармашылығындағы ... ... ... ... ... етеді.
Йасауи ақындық мектебінің ең көрнекті өкілі – Сүлеймен Бақырғани (Хакім
ата). Едәуір бөлігі С.Бақырғани қаламына тиесілі хикметтер ... ... ... – «Диуани хикмет» секілді ... ... ... ... толықтырылумен келген, хикмет ... ... ... ... ... Құл ... хикметтері мазмұны
жағынан да, өлең құрылысы ... де көп ... ... ... ұқсас
болып келеді. Белгілі бір ... ... ... ... ... жанрда
насихаттап отырғандықтан, Бақырғани шығармаларында Йасауи хикметтерімен
мазмұндық ұқсастықтардың көп ... ... да. ... ... көп
жағдайда Йасауи хикметтеріне стильдік еліктеу немесе оларды қайта жырлаудан
гөрі нәзирагөйлік үрдіспен жалғастыру, жауаптасу секілді әсер ... ... ... шығармаларының негізгі мазмұндық желісі сәйкес келеді,
өзара мәндес сөздермен арнайы қайта ... әсер ... ... бірі екі ақында да «Рахмат атлығ рахматыңдын» деп ... жыры ... ... Құл ... ... ол төмендегіше
жалғасады:
Рахмат атлығ рахматыңдын үмідлікмән иләһім,
Қаһһар атлығ қаһрыңдан қорқынчлықмән иләһім.
Қылауызсыз керуендек, из етургән ... ... ... ... ... ... ... азғанны, йолға салғыл йазғанны,
Мендәк йолсыз кезгәнні йолға салғыл иләһім.
Бұлдым қадір түніні, салдым ғафләт тоныны,
Білдім құллық йолыны, ... ... ... ... Сүлейменнің өзіндік мәнер-машығын толығырақ аңдататын мінәжат жыры
ретінде «Йә Раббана» хикметін атауға болады. Мұнда ақын ... ... өзі ... ... ... ... күнәсін санамалай отырып,
Жаратқаннан кешу (истиғфар) сұрайды, тәубаға келіп, ақыретте ... ... Сен ... мән ... ... ... мәңа ... панаһыны.
Нә іш қылдым, йаман қылдым, алимсұндым, харам алдым,
Дәргаһыңа сығнуб келдім йығлайуб қан фирақымны.
Йаманлығым хаддын ашты, мағсиятым толды, ташды,
Міскінлігім мәндін қачды, ... ... ... ... міндім өзім, нәмәһрамға бақты көзім,
Дәргәһыңгә отлұғ йүзім, өчріб иман чырағыны .
Йасауи заманынан төрт ғасыр ... өмір ... ... ... ... лақаптарымен танылған хикмет дәстүрін жалғастырушылардың бірі
Шәмсатдин Өзгенди (ХVІ ғ.) ... да ... және ... ... ... тән. Бұл ортақтықтар бірінші кезекте
сопылық ұғымдарға, тариқат үрдісіне тән ... ... ... мен сөз тіркестеріне қатысты болып келеді. Шәмсатдин мінәжаты ... ... бай, ... де ... ... ... Раббана, иғфирләнә,
Асий мән-а, ғафир сән-а,
Мұңлұғ мән-а, эрлік сән-а,
Ажиз мән-а, қадир сән-а.
Сәндін – кәрәм, мәндін – хата,
Мәндін – ситәм, сәндін – ... асий ... ... ... .
Шәмсатдин мінәжатындағы тосын әрі ұтымды қолданыстар аталмыш жанрдағы
көркемдік-стильдік ізденістердің арта түскенін ... ... ... ... көне ... ... де біршама сақталған. Ал араб-парсы
сөздері ... Аси ... ... мен ... ... ... ... Өлең құрылысы жөнінен де ақынның кейбір мінәжаттары Йасауи
хикметтерінің құрылымын қайталайды:
Ходая, тұтты ... ... ... ... ... ва ахыр гүн ... ... астағфируллаҺ!
Сәңә хазыр көрубән йандым имди,
Ни кем қылмышдарымдын тандым имди,
Сығынып хәзрәтіңә келдім емді,
Кечіргіл язықым, астағфируллаҺ!
Шәмсатдин хикметтері мінәжат жырларына ерекше бай. ... өзі ... ... ... ... ... өзгә кімім бар?», «Сен
кечіргіл, Иләһім!», ... ... ей, ... ... ... ей, ... хикметтер толығымен мінәжат мазмұнына құрылған. Алғашқы үш ... ... ... ... буынды өлшеммен жазылған. Ұйқас құрылымы ... ...... ... абаб әәәб вввб гггб болып келеді.
ХVІІ ғасыр туындыгері Шайх Худайдад хикметтерінде қарапайым ... ... ... ... ... ... ... автопсихологиялық типтегі лирикалық кейіпкер көрініс береді. Ақын
шығармашылығы сопылық махаббат лирикасының ... ... ... ... Соған орай Шайх Худайдад мінәжаттары ғашық ... ... ... ... мұң ... ... дәрмен болуын сұрап,
жалбарыну сарынындағы жан сыры ретінде өрнектелген:
Мән жамалың көрмәк үчін зари ... не ... ... бизар болдым не қылай?
Сенсизене бир дәм мәнің жисмимда жаным болмас,
Фирағат отыға күйіп, әхкәр болдым, не қылай?
Ақынның 89-хикмет-мінәжатындағы бір ...... ... «маһруй» («ай жүзді») деген ... ... ... сопылық
поэзиясында сүйген жар ретіндегі Алланың портреттік нышандары жоққа тән
екенін ескерсек, осы ... ... өзі ... соны ... сад пәрә ... ... илә, ей, ... бигәнә мәндін, мән тақый зарым сәңа.
Көрмәсәм зәррә ... ... ... бу ... бәләлығ вақыт иді, мұнча гирифтарым сәңа .
Шайх ... ... ... ... ... үлгілермен
жазылған Жаратушының құдіретін ұлықтай отырып, сыйынып, ... ... Хақ ... ... ... ... ... ақырғы
демінде Алла есімін жадына алып, иманмен дүниеден өтуді тілеу мазмұнындағы
мінәжаттар да («Йә Иләһім, нечік сәні тапғаймын-а», ... өзгә ... йә ... ... ... біршама қалыптасқан кезеңінде дүниеге келген Құл
Убайди (ХVІІғ.) ... ... ... мен ... ... ... ... ақындармен салыстырғанда едәуір өзгерістер
байқалады. Автордың парсы ... ... ... «бағ ара ... «гөзал сұлтан», «жан зарым», «ғамги-зарым», «ишқ ... ... ... ... «фаш ... ... «нигарәм», «нув
бәһәр» сынды қолданыстары бертінгі шағатай әдебиетінде ... ... ... де ... ажырай қоймаған Убайди хикметтерінде сондай-ақ
жыраулық поэзия ықпалы біршама сезіледі. ... ... ... мен ... ... және ... ... поэзиясының күрделі синтезі
байқалады. Мұнда «қамуғ», «Тәңірі», «тамуғ» сынды көне түркілік түбірлер
де, «сұм ... «хан мен бек» ... ... ... парсылық
изафетке айналдырылған нұсқалары да («нафсе-шум», «хану-бек») кездеседі.
Убайдиде 7-8 буынды өлшемнің ұйқассыз түрі жиі ... ... ... ... ... 12 ... абвб гггб дддб ... және ғазал жанры мен өлең түрі де белсенді ... да ... ... ... ... ... да тұтастай
сопылық мазмұнмен көмкерілген. «Ғашық ... ... ... – дидар-
ғашық сопының Жаратқан-жардың рақымын тілеп, жолға салуын сұрап жалбарынған
құлшылық жыры:
Жандын артық жаным сен-а, ничек қылай йар ... ... ... ... ... ... қайда-дыр білмәсмән-а, салғучы йолға сен-а,
Рахм әйләгіл мұңлығ мәңа, ғашық қылғыл ... ... ... тән бір ... ... ... жалбарына
отырып, жаратылғандарға уағыз насихат, ғибрат сөз қалдыру болып табылады.
Мұның өзі лиризм мен дидактизмнің бір ... ... бір ... ... ... ... Құл ... дәстүрлі тәубаға келу, кешу
сұрау мәнінде жазылған екінші бір ... осы ... ... сәңа ... тақсирігә тәубә.
Ки нәмәһрәм сари баққан
Көзім тақсирігә тәубә.
Сәһа ва хайр үчүн ол Хақ
Сәңа емді елік ... ... һауа ... тақсирігә тәубә .
Ақынның «Хұдауәндә кәриман падишаһ-а» деп басталатын мінәжат-ғазалының
әрбір қостармақ-бәйітінде жеке бір ой айтылып, ... ... ... ... ... ... ... өз күнәларына
өкініп, кешу сұрауы, барлық ... ... ... ... ... сарындар аталмыш мінәжатта да көрініс ... ... ... ... өн ... ... бір өзек – сопылық мазмұн
көмкеріп тұратын ... ... ... ... ... жеке композициялық бірлік ретінде қолданылған.
Құл Убайдидің ендігі бір ... ... ... жолында автор атын
–тахаллусты айтудан басталады. Әдетте шығыстық сарындағы барлық ... ... ... ең ... ... немесе шумағында
келтіріліп, қорытындылаушы роль атқарады. Ол әрі ... ... әрі ... ... айқындап қалдыруға мүмкіндік ... сөз ... ... ... ... сөз ... ... лиризмін күшейте түскен:
Мән Убайди гүнәһкәры
Айыбымлә қабул әйлә.
Мән асийа-әфкәрі
Айыбымлә ... ... етті мәні ... ... ... ... чок ... қабул әйлә .
Өз атын атап бастап, тікелей Жаратушыға қаратып мінәжат айтуы ақынның
жан сырын бүкпесіз ақтарып, арыла сөйлеуіне ... ... ... ... ... ... әрі сезіне білген ақындар
шығармашылығында ол катарсистік-медитациялық роль ... ... ... ... ... талданған авторлармен
қатар Шаһа Шаһуди («Тұттым йүзім дәргәһыңа») мен Кәрім ... ... кім ... мінәжаттарын да атап айтуға болады. Шаһа Шаһуди
мінәжатында араб-парсы сөздерінің үлес ... ... ... мен
тіркестер, ұйқасушы компоненттер негізінен кірме сөздер арқылы өрнектелген.
Парсы идафасын (матаса ... ... сөз ... көбірек
қолдануы шағын мәтінде (алты шумақ) буын санының жиі ауытқуына әсер ... ... ...... ... ... түрі – абаб әәәб вввб гггб. Кәрім
Хубби ... да ... ... ... ... жазылып, абаб әәәб вввб
гггб ұйқасына құрылған. Хикмет шымыр пішінімен, жатық та ... ... ... өмір ... ... көңлі һәмһанасы», «Өтті
йігітлік қуаты, Йетті ... ... ... өлім жам-и шарап, Ханиманны
қылғай харап» секілді қарапайым да ... ... ... ... ... ақындық қуатының қарымдылығын аңғартады.
Дәуірі жағынан Йасауи хикметтерінің ізін ала ... ... ... ... ... туындысы да дәстүрлі сарынмен – Аллаға мадақ
айтып, ұлықтаумен басталады. Осы ... ... ... ... үміт
етемін», «Саған күшім жеткенше мадақ айтуға жәрдем бер» ... ... ... ... ... ... бөлік ретіндегі мінәжат бұл
шығармада қамтылмаған. Жүсіп Баласағұн мен ... ... бір ... өкілі екенін ескерсек, ұйғыр-қарлұқ диалектісіндегі әдебиетте
мінәжатты жеке жанр ретінде қабылдау қалыптаспағаны ... ... ... ... ... Құл ... «Қисса Жүсібінде» тәухид ... пен ... ... пайғамбар мен оның сахабаларына мадақ)
кейін Хасан мен Хусейнге, сахабалармен ... ... ... ... ислам ғұламаларына, соның ішінде Ханафи мазхабының негізін салушы
Нұғман ибн Сабитке (Имам ... ... ... ... ... тіленеді.
Осыдан кейін жеті шумақ көлемінде Аллаға ... ... Ақын ... мақсатқа жеткізуші жалғыз құдірет – Алладан медет тілей отырып,
«ғибратты-хикметті сөз айтып, естілердің ақыл-жадын байыту үшін» «ғылымын ... ... түзу ... күшті шабыт беруін» сұрайды:
Синнән йардәм-үмүт етәм мин зағиф құл,
Сине дәлил етучіләр таба(р) түз йол.
Әгәр йәрдәм берим десәң құдрәтің мол,
Бұ бәндәңә ... бол өзең ... ... син ... таба ... сөйләттіріп, син қуандыр.
Көкрәгімдә йәрдәміңнің шамын йандыр,
Хәтерімні йақты нұрға балқыт инде.
…Хәтерімнән шек-хатаны чачратып бер,
Жаңа хикмәт орлықларын син чачып бер.
Меңә йәрдәм ... син ачып ... ... ... ... йаша инде ... жазылу себебі мінәжаттан кейінгі төрт шумақта баяндалады.
Дастанның құрылымдық бөліктерінің орын тәртібі қатаң ... ... ... орай ... ... Құл Ғали ... да дәлелдейді.
Құл Ғали мінәжаты мазмұнының толымдылығы, тілінің көркемдігі және жанрлық
ерекшелігінің айқындығы жөнінен ортағасырлық өзге ... ... ... озық ... ... ... композициялық бірлік ретінде көрініс тапқан
ортағасырлық туындылардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... автордың әдеби сауаты
жоғары болғаны дастанның тілінен, құрылымынан, ... ... ... сегіз хат («нама») түркіше, үш хат ... ... ... құрылымында намадан өзге ғазал, мәснәуи, қытға,
фард секілді жанрлық түрлермен жазылған бәйіттер ... ... ... тән ... ... ... толық көрініс тапқан
«Мұхаббатнамада» мінәжат жыры намалардың ... ... ... ... ақту ... жанымызны,
Халалдын сақлағыл иманымызны.
Тікәндін құдрәтің пайда қылур гүл,
Хата көп келді мән ... ... ... талиғ талъати күн,
Сені теңрі мұрадыңа тегүрсүн .
Жеті бәйіттен тұратын Хорезми мінәжаты ... ... ... ... автор тарапынан «мінәжат» деп дербес атаумен берілген
бұл бөлікте де ... ... ... келтірілген алғашқы үш
бәйіттен кейін мадақ секілді ... ... сөз ... ... ... ... ... бөлік ретінде оқшаулаудың шарттылық іспетті
қабылдануы ортағасырлық әдебиетке де тән екендігін аңғартады.
Құтыптың ...... ... ... ... атпен
мінәжатты дербес жанрлық түр ретінде қамтыған туындылардың бірі. Дастан
құрылымын арнайы зерттеген Қ.Сейтжановтың ... ... ... атына
мінәжатты Хорезми секілді шығарманың соңына таман емес, басында тәуһид
бөлімінен кейін айтады» . ... ... бір ақын – ... Ахмадтың
«Таашшуқнамасында» (1435-1436 жылдары жазылған) 6 бәйіттен түратын мінәжат
бар . Лутфийдің «Гүл мен Наурыз» дастанында (ХІV- ХV ғғ.) да ... ... түр ... ... ... әдебиетімізде сонымен қатар мінәжаттың біршама прозалық үлгілері де
бар. Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... «Бабырнамасы», т.б. бірқатар ортағасырлық прозалық туындылар сөз
басында қасиетті дәстүрлі тақырып ретінде мінәжатты да қамтыған. ... ... ... ... ... ... бұл орайда осы хабарламамен шектелмекпіз.
Ұлт әдебиетінің дамуындағы маңызды бір кезең жыраулар ... ... ... ... сөз бастамайтын жыраулар поэзиясы да мінәжат
мәнді жырларды көптеп қамтыған. Дегенмен бұл кезең ... ... ... екі ... ... ... талап етеді. Біріншіден,
жыраулар поэзиясының жинақталуы мен ... ... ... көп ... ... жоқ. Отандық ғылыми айналымдағы жыраулық поэзия ... көп ... ... ... ... мәтіндерінің санатынан таза
мінәжат жырларын кездестіре қою қиын. Екіншіден жыраулар поэзиясының бірден-
бір антологиясы іспетті ... ... 1971) «Бес ... ... 1989) тәрізді жинақтар әлі кеңестік атеизмнің мұз көбесі сөгілмей
тұрған жылдары құрастырылғаны белгілі. Жорық жырлары ... ... ... сол ... ... да ықпалы тимей қалған жоқ.
Бертіндегі «Ай ... ... ... ... ... ... нұсқада қайталап келеді. Осы себептер аталмыш кезеңдегі мінәжат
жанрының ... ... ... қоса ... ... ... ... ауызша сақталып
жетуінің өзі мінәжат мәнді өлеңдер тағдырына тікелей әсер еткен. Өйткені
ауызша ... жеке ... ... ... шертетін мінәжат жырлары емес,
көшпенділер қоғамында үнемі ... ие, ... ... ... рухтандырушы жорық жырлары анағұрлым бейім. ... ... ... ... ... қоғамның аңсар-идеалы тылсым күштерден гөрі
шынайы өмірге көбірек негізделді. Сондықтан жыраулар поэзиясы ... ... ... және ... ... ... Алланы бір, пайғамбарды хақ деп білген ... ... басы мен ... ... ... ішкі ... ... өз
дәуірінің, өз қоғамының өзекті ... ... Осы ... ... аты ... ... ... дерлік туындысынан көре аламыз.
Дегенмен осы кезеңдегі қай ... иесі ... ... ... ... сәттерін дін-ислам құндылықтарымен ... ... ... ... ... мадақ жырының соңғы сөзінде
«Мұсылман мен кәуірдің Арасын бұзып, дінді ... ... ... «Тәңірінің өзі берген күнінде, Хан ... ... еді ... деп төгілткен Доспамбет жыраудың ақырғы айтары: «Ер Мамайдың
алдында Шәһид кештім, ... ... ... «Мен ... ... әр ... деп ... толғаған Шалкиіз жыраудың туындылары
Тәңірі ісінің тағылымы жайлы термелеулерге толы: «Еділден ... ... ... ... етсе, Тәңірі етті», «Жапырағын жайқалтып ... ... ... ... ... етсе, Тәңірі етті» , ... ... ... ... ер жігіт Кісіден тартып алып жарымас»,
«Салмақтасаң ... ... ... ... ».
Сонымен, жыраулар поэзиясында мінәжат өлеңдері тұтастай жанрлық түр ретінде
емес, толғау жырлар құрамындағы негізгі сарындардың бірі ... ... ... ... ... ... ... мысалы бола алады:
…Бастап келген өзге емес,
Жиембет сынды биің ді.
Малын салып алдына
Әр саладан құйылды.
Он екі ата ... ... ... . ... ... көрген қорлығым
Сары су болды жүрекке.
Он жетіде құрсанып,
Қылыш ілдім білекке.
Жауға қарай аттандым
Жеткіз деп құдай тілекке! (Ақтамберді жырау)
Осы тектес сыйыну ... ... ... ... ... аңсар тұтып, Жаратушыдан сол тілекке жеткізуді сұраған ... ... ... ... ... ... ... зары, Тәңірі алдында тәубаға келіп, сан қайтара кешу сұрауы,
ақырет азабынан ... ... ... ... ... ... қазақ
жырауларының шығармаларында жоққа тән. ... ... ... ... ... жыраулар поэзиясы өздеріне дейінгі сопылық
әдебиеттің басты идеяларының бәрін ... ... ... өнеге
тұтқаны толғаулардың өн ... ... ... ... Күреңді мінер ме екенбіз? Күдеріден бау тағып, Қамқапты киер ме
екенбіз?» деп ... ... ... ... тән ... аңсар атаулыны
тебірене термелеген Ақтамберді жыраудың ... соңы ... ... ... дәулетті Көтеріп тұра алар ма екенбіз?» деп пенделік
әлсіздігін мойындаумен түйінделеді. «Бар ... ... ... ... ... қайтейін!» деген бір арман көңілінде қалса да жырау:
«Ел аман болсын ылайым, ... ... ... де, ... ... ... ... үлгімен шүкірлік ете отырып айтар сөзін аяқтайды. Үмбетей
жыраудың хан Абылай тұсында өткен игі ... ... ... ... кейі ... ... ... сый…
Сондай ерлер көп тусын
Деп тілей бер, а құдай! –
деп жырлауы да сол кезеңдегі қазақ қоғамының қадір тұтқан ... ... ... ... сол ... ... тілекті бейнелейді.
«Мінәжат» сөзінің «тілек» сөзімен түбірлес, мәндес ... ... ... иеге ... арман-лебіз болып табылатынын ескерсек, жыраулар
поэзиясындағы мінәжаттың типтік үлгісі ретінде Бұқар жыраудың «Тілек» атты
толғауын келтіруге болады:
Бірінші тілек ... ... ... ... тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске,
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес ... бес ... қаза ... ... ... дәстүрлі мінәжаттарға тән бірқатар сарындарды
қамтитын бұл толғау да ары қарай ... ... ... ... сыны бұзылмай сақталуын Тәңірден тілеуді насихат етеді. ... ... ... ... ... ... ... болсаң, Алланы
айт», «Алла деген ар болмас, Ақтың жолы тар ... деп ... да тән ... ... ... ... терең лиризмге құрылған жанр отты, ойлы
жыраулар жырының өршіл рухымен сәйкес келе ... ... ... жанрға деген сұраныстың төмендеп, біршама байсалдана түскенін аңғаруға
болады. Дегенмен, келтірілген ... ... ... ... де мінәжат жырларының елеулі орны бар. Әр ақынның – ... ... әр ... өз ... үні ... ... әдебиетінің
асыл арнасы – ... ... ... ... ... де ... ... поэзиясындағы мінәжат сарынының көріністері
Жыраулар поэзиясынан кейінгі кезеңдегі ұлт әдебиеті «ХІХ ғасыр
әдебиеті», «ХХ ... ... ... ... ... ... «Тәуелсіздік тұсындағы әдебиет» деген кезеңдерге ... ... ... ұғым ... ... тұсындағы әдебиетті
қарастырғанымызбен, оған дейінгі үш кезеңнің басын біріктіретін ... ... ... жоқ. Зерттеу жұмысындағы негізгі мақсатымыз қазіргі
тәуелсіз қазақ ... ... ... ... ХІХ-ХХ ғасыр
әдебиетіндегі мінәжат жанрының көріністеріне жалпы шолу ... ... мен ... ... ... ... ... көпір
іспетті айрықша шығармашылық иесі – Шал ақын (Тілеуке Құлекеұлы) поэзиясы
тақырыптық тұрғыдан ерекше ... ... ... ... Ақын ... аса бай, оларда бір ғана мінәжат тақырыбындағы жырлардың бірнеше
сарында өрнектелуі байқалады:
Құдая, құдіретіңмен сақтағайсың,
Хақ деген пендең ... ... ... төгілмейтін боз жорғаның
Аяғын аңдаусызда қақпағайсың.
Құдая, жаманменен теңді қылма,
Құрбымнан өзім теңді кемді қылма.
Жаратқан барша жанды пәруардігер,
Өзімдей пенделерге пенде қылма .
Бұл мінәжат Шал ... ... ... ... ... ... мен ... көрінісі іспетті. Мұнда сөз киесін ... тіл ... өнер ... ... ... «Тіземнен сүріндірсең,
сүріндір, тілімнен сүріндірме» деген ұстанымға ұйыған ұлттың құндылықтары
қасиеттелген. Кешегі өткен жыраулардың: «Жаманға ... деп сөз ... күні ... Сол ... өз ... айғақ-ты» деген өсиеті мен
«Жаным – арымның садағасы» деген халықтық нақылдың сілемі осы сыйыну сөзде
қайта ... Ал ... ... ... ... ... ... жараттың
Желкілдеген бозымен.
Қой түрлентіп жараттың
Бауырынан емген қозымен.
…Көлдерді де түрленттің
Жағалай біткен құрақпен.
Бір жаратқан пендеңмін,
Перзент үшін жылаттың .
Адам ұлының базбірінің ... ... ... жоқ ... бірі ... зары Шал ақынды да айналып өтпеген. Ақын мінәжаты ... ... ... ... ... ... ... алғашқы үлгілерінен бастап
өнімді қолданылған егіздеу – ... ... адам ... етене
сезімдерді табиғи қалпында жеткізуге қабілетті екенін Шал ақын ... бір ... ... ... ... жайнап тұруы тек өніп-
өрбуімен, өсімталдығымен ғана мүмкін болатынын күйзеле түйсінген ақын ... ... ... ... ... ... ... дерт беруші де,
дауагер де өзі болған жалғыз Хаққа сыйынып, жәрдем сұраған.
Шал ақынның ендігі бір мінәжаты мәңгілік ... ... ... ... діни ... ойысқан:
Жарлығы екі болмас хақ құдайым,
Жанында серігі жоқ тақ құдайым.
Жанымды алсаң, құдая, иманмен ал,
Шайтанның қазасынан қақ, құдайым ... ... ... ... сарындағы өлеңдерінде де алғашқы
орында тұрады. Жаратылыстың ғибраты, тірліктің мәні ... ... ... ... өзек ... ... иесінің мінәжат
мәніндегі жырларының мазмұны бай болуы заңды ... ... ... ... жаңа ... қатынастардың тереңдеп, ғасырлар
бойы қадір тұтылған құндылықтарын құнсыздануға мәжбүр еткен алмағайып кезең
болды. Руханият жұтаңдап, бодандық тереңдеп, ... елді ... ... ... ... ... жасаған ақындардың – заманының дегдар,
сезгір жандарының «Зар заман ақындары» атанбасқа амалы жоқ еді. Зар ... ... да мәні ... сала ... ... ... ... кезең ақындарының Аллаға арнау сөзінде жалбарынудан гөрі назалану
басым:
Қайғысы тар заманның өзінен зор,
Бұл ... адам бар ма ... ... ... күз кигені басында жоқ,
Қоршап тұр кедейлерді жоқшылық тор.
Бар болсаң, құдайеке, көрмеймісің,
Кедейге бір жақсылық бермеймісің?
Өмірін мехнатпен өткізгенді
Тағы да о ... ... ... ... ... ... ... ел-жұртымды азып-тозған
Көп қайғы бір-біріне кезігеді .
(Қобылан Бәрібайұлы)
Құдаймен құрдасындай ... ... ... ... ... ... ... қайта сыйынып отыратын қазақы менталитеттің бір ұшығы «Тәңірі
текті» болмысына күмән келтіріп көрмеген көне ... ... ... ... ұласып жатқаны даусыз. Қобылан ақынның өлеңінде де ... ... ... ... көрініс береді.
Адамға ашынудың, заманға амалсыздықтың ақыры тағы да әлемнің әуелі де,
ақыры да ... ... алып ... мәлім. Ар-иманнан өзге адамзатты
құтқарар ақиқат жолы жоқтығын әлімсақтан терең түсінетін ... ... ... ... сыннан өткен сүйікті тақырыптарының бірі дін-иман
тақырыбы болды. Олардың Аллаға айтар мінәжаты да, ... ... ... ... ... ... Жеке-дара мінәжат жырлары көп кездеспегенімен,
аталмыш кезең жырларының өн бойы түгел мінәжат мәнді ... ... Бір ғана ... Асан ... шығармашылығынан мұның мысалын
көптеп кездестіреміз:
Кем қылмасын құдайым,
Қайтарғай келген пәлені.
…Таупық беріп жақсыға
Түзегей Алла сананы .
…Жамандықтан тыйылсаң,
Бір құдайға сыйынсаң,
Рахметі көп ... ... ... . («Өскенбай байға рахмет»)
…Таупық бергей залымға,
Әділет бергей жақсыға,
Түзіктік бергей ілімге,
Ашық қол бергей сақыға,
Қанағат бергей ... ... ... Алла жақынға.
Амандық бергей құдайым
Алыс, жуық халқыма. («Аспананың ... ... ... жартысы – ел өмірінде болып жатқан әлеуметтік-
экономикалық өзгерістерге көз көніп, құлақ үйреніп, ... ... ... ... ... ... Бұл ... азаттық аңсап,
арпалысқан ерлік күресі де біршама ... ... ... ... ... ... да ... көрініске айналды.
Тіршілік ағымы ерікті-еріксіз біршама қалыптана бастаған тұста ұлттық салт-
сана да өзінің ғасырлар бойғы қалыбын қайта ... ... ... ... Хан ... қалмақтарға айтқанындай «ежелден мал баққан,
ешкімге тиіспей жай жатқан» халықтың елдік ... ең ...... ... ... ... бейбіт заман еді. Адамға тілер
жақсылығы мен ... ... ... ... өрнектеген Базар жыраудың
мінәжат-бата-тілегі исі қазақтың ... ... бір ... ... жүрек толғауы іспетті:
«Ақ жарылқап, күн туып,
Күнде қызық болсын!» дер.
«Келін түсіп, ұл ... бала ... ... ... аман боп,
Басына бақыт қонсын!» дер.
«Жамандық тілек тілейтін
Жауыздық гүлі солсын!» дер.
«Ойын ойнап, жыр ... той ... ... ... дер.
Бұл – жыраулар тілегі.
Сол тілекті тілейтін,
Мен – солардың біреуі!
Заманының ерен ... ... ... ... сөз бастамаған ақын
Мәшһүр Жүсіп мінәжаты сергелдең сәт, талайлы тұста ¬− бір үміт, бір ... ... Алла ... ... ... ... жазылған. Тәуекелге
бел буып, соңы беймәлім сапарға шыққан ақын сол ... ... ... ... ... ... мен жолдастан үздім күдер, Я, Құдай,
жаратушы, ... ... деп ... ... ... ... ұласып келе
жатқан үрдіспен кемшілік-білместіктеріне тәуба ете отырып, ... ... ... таба болып, Құдай-ау, көз сүздірме жапан түзде» деп
жалбарынады.
Бұл кезең туындыларынан Тәңірге сыйынудан ғана ... ... ... ... ... ... Замананың күрделенуі, тақырыптардың
түрленуі, нақты өмірлік мәселелердің ... ... ... ... ... ақындар шығармаларынан да көрініс тауып, көп қабатты құрылымға көп
тақырыпты мазмұнды үстеді. Осыған орай аталмыш кезеңде мінәжатты ... ... гөрі жан ... жан сыры деп ... ... байқалады.
Өз тарапынан «мінәжат» аталған өлеңдерінде ақындар заманын, жұртын, ... ... ... ... соның алдында ағылып шер
тарқатып, арманынан арылады. Нұржан Наушабайұлының осы ... ... ... ... ... ... мақсат тұтуы да бекер болмаса
керек:
Ниет һәм құлқы бөлек әр ... ... ... ... жоқ ... һәр нақылдан жазып қара,
Қалпына лайық етіп замананың, –
деп басталған өлең ары ... өзге ... ... ... ... ... қуса да,
Жеткізбеген заман-ай.
Еш пенденің мұратын
Біткізбеген заман-ай.
Болдың ба деп уақытын
Күткізбеген заман-ай.
Ұмтылса да көңілі
Ойлағанын еш уақыт
Еткізбеген заман-ай .
Осы тұста біз ... ... ... ... «Басын алып тастаса, басқасы мұң-толғау болатын өлеңдер» ... ... ... ... ... ... алғанда мінәжат
жанрының туындысына жатқызылмағанымен, мұндай жырларды да ... ... сол ... ... мен ... ... жазушы мен оқушы тарапынан
қалыптасқаны байқалады. А.Байтұрсынұлы пікірі – ... таза ... ... оның ... ... ... ... еткен сыншыл
ойдың жемісі. Мұның негізінде қазақы ... ... тән ... ... болуы да мүмкін.
Зар заман ақындарының бірі Әбубәкір Кердерінің «Өткен еміншілік заманды
жоқтап айтқан толғауы» ... ... ... ... тән
ерекшеліктердің бәрін дерлік қамтиды. Мұнда бастапқы бір ... ... ... сөз ... Жаратушыға мадақ айту, оған сыйынып, ... ... ... ... ... ... әлсіз пенде ретінде құдіретті
күштен медет тілеу сарындары түгел тоғысқан:
Бисмилда деп ... ... бере ... ... ... жәрдем бере гөр,
Жан жаратқан жәләлім.
Қаным қайғы бейбәкір
Қайғылы болды заманым.
Заманым бұлай болған соң,
Тайғақ болды табаным.
Патшадан жәрдем ... ... ... ... көп ... ... төл ... ауызекі және жазбаша
туындаған ... ... тән. ... ... ... мен ... ... бір шумақ немесе қос тармақ көлемінде
Алланы ұлықтау мен оған мінәжат ету ... ... ... ... ... Жаратушыға сыйынып барып сөз бастау тек ... ... ... ... қана емес. Бұл – адам баласының ... ... істі ... ... ... пен ... сезімінің құдіретті
күшке бір кезек мойынсұндырмай қоймайтын психологиялық ... ... «Сөз – ... ... деп ... ... ... да осы
сыйыну сезімінің бояуын қоюлата түскені анық.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басы – ... ... ... ... ... ... лирикалық мені барынша айқындалған
тұс. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деп ... елді ... ... ... сөз ... ... ауыз жол емес» деп рухани бағдар сілтеген
Абай ... ... ... ... жеке ... – әкелік зарына ... ... де сол ... ... ... бере ... тілекті.
Қорқытпай орнықтыр,
Шошыған жүректі.
Шын жүрек елжіреп,
Алладан тілеймін.
Шын қалқам осы ... тұр ... ... ... тілеймін
Құпия сыбырлап.
Зар етсе бендесі,
Бермей ме Алласы
Тән саулық қалқама,
Қабыл боп көз жасы?
Нағыз мінәжат үлгісі деуге тұрарлық осы өлеңдегі мұң мен зар, ... ... ... ... да бірқатар жырларына арқау болып, тұтас цикл құраған.
Абайдың Әбдірахманға арнаған өлеңдері мен ... ... ... ... ... ... ... ғибратын ақылмен
таныған, сезіммен түйсінген кемеңгер ақын күйзеле, күңірене ... ... зар ... ... – это монолог, построенный на
разговоре человека с самим ... но ... к ... силе. В них
как правила бог и святые ... с ... ... ... в ... как преклоняющий перед ними и ... ... у них ... ... умаляется и порицается. Божество ... ... в ... ... ... ... силы, т.е.
абсолютный идеал, а поклонение же к богу ... в ... ...... ... ... ... Абайдың мінәжат мәнді өлеңдерінің табиғатын тереңірек ашады.
Діни-ағартушылық ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер назарын жиі аудартып
келеді. Танылған әрбір құбылыстың танымда із ... хақ ... ... ... өз ... озық ойлы рухани тұлғасы болған Шәкәрім қажының
әдеби мұрасынан иман-ислам ... ... орын алуы ... ... ... ... ... қайғы Болыпты не біреуден не өзімнен» деп,
тірліктің ... ... ... ақын ... ... ... ... ғибраты мен хикметін сезінгендіктен заманға шағынбау, таза ақылмен
тапқан ... ... ... ... көнбістік, ғапылдықтың салдарын
терең ұғынып, уағыз-насихат пен ақылгөйлік сарынға бейімделу тән. ... ... ... діндарлық дарыған ... ... ... ... ... ... махаббат алмастырған. Сопылықтың
жоғарғы мақамы «Фәна филлаһ» – «Аллада еріп, ... ... ... махаббат тақырыбы ақын шығармаларының ауанын мүлде өзгерткен.
Сондықтан Шәкәрім мінәжатының мәні бөлек, мазмұны ... ... шын ... ... ... ынтық қыламын зар,
Бұл әлемде бармысың шын-ақ?
Көріп көз нұрыңа қанса,
Барып жан ләззатын алса,
Тәнім құрбан бола қалса,
Мұнан артық болар ма бақ?
ХХ ... ... ... ... сипатты шығармашылық иесі ¬¬¬¬−
Мағжан Жұмабаевтың ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Санасында сан түрлі таным тоғысқан, арғы-бергі
әдебиеттегі ағым-бағыт атаулыны сын ... ... ... поэтикалық
біліктілігі мен ақындық қуаты сай қосылған ақынның аталмыш ... соны ... ... ой, ... теңеулер жеткілікті. Мағжанның
«Тәңірі» атты өлеңін талдай отырып, әдебиеттанушы А.Жақсылықов: «Это ... к ... ... ... по ... выстроенное в
стиле размышлений, анализа, воспоминаний об ... ... ... ... ... по ... в ней нет и тени ... что не
оставляет сомнений в теизме мировоззрения поэта. Как принята у восточных
поэтов, автор восхваляет Аллаха, ... свою ... и ... с тем он и ... ... в чем вина ... что они ... и лишены многого, что есть у других народов… Историзм в мышлении
поэта тесно переплетается с теистическим фактором» деп ... ... жан» ... ... ... ... айтылған сөздер
шынайы мінәжат табиғатын танытады:
Ойпырым-ай, Алла-ай, жасаған,
Қысылды ғой шыбын жан!
Қуат кеміп барады,
Көп болды мынау аққан қан.
Тәңірі, өзіңе ... жоқ, ... ... жара жеп барад,
Жасаған-ау, қалай шыдайын?!
…Түсті қысым жаныма,
Тұншықтым ғой қаныма!
Ием болсаң, жаратқан,
Салсайшы ... ... ... ... де ... ... құба жонда кім зарлаған?
Қансырап, қанын жұтып, кім сарнаған?» деген ақын сұрағының жауабы: «Бұл ... ... зар ... ... ... ... ... азаптан құтқарар деп,
оқыған азаматын күткен» ұлтының соңғы тұяқ серпуі іспетті ... ... ... ащы ... ... ақын ... бағышталған мінәжат
үлгісін лайық көрген. Мұндай ... ... ... ... ... аса ... жанрының ғана мүмкіндігіне сыярын автор тап басып таныған. Жанрдың
осы тектес ... ... ... ... ... ... ... арнасы күрт өзгеріп, діл мен рухқа қатер ... ... ... ... ... өзге өлеңдерінен де күрделі таным көріністерін көптеп
кездестіруге болады. ...... ... ... ... − Құран,
бағынамын сөзіме» секілді мағжандық өлең ... ... ... ... мұнда рухтың өлмейтініне, жанның жасампаздығына деген ... ... де, өзі ... ... ... ... ... жаңғырығы да, ұлт топырағында ғасырлар бойы тамыр жайып, «Адам-
Құдай бір-ақ ... ... ... ... ... ... дүниетаным
көріністері де, Тәңірлік діннен тамыр ... ... ... ... ... сәтіндегі ақындық арынның асау серпіні де тоғысып ... да, ... де ... ... ... келдің өлер кезіңе!» деген
соңғы қостармақтан ... ... ... ... де қиын ... ... дендемей тұрған алғашқы кезеңде туындаған шығармаларда
Алланың аты азды-көпті ауызға алынғанымен, бертініректе бұл ... ... ... ... ... айтылған келеңсіз әңгімелерден
өзге тұста діни ұғымға ... ... ... ... мүмкін болмады.
«Жеке басқа табыну кезеңі» деген теңеуден-ақ аңғарылатындай, Кеңестік дәуір
мінәжаттары – «күн ... ... ... ... болды. Табиғатты –
адамға, адамды жеке тұлғаға табындырып, тіршілік дүниесінен тысқары қасиет-
кие атаулыны ... ... ... ... ... шығармалардың
жазылмауы, жазылғанының жарияланбауы заңды да. Мұнымен қоса ғарышқа қол
жеткізіп, айға аяқ ... адам ұлы: ... ... жер ... деп ... ... ұғымын адам-пендеге теңесуге дейін
төмендетті.
Кеңестік кезеңде жарияланбай қалған жырлардың бір бөлігімен тәуелсіздіктен
кейін қауышқанымыз ... 1976 жылы ... ... Мақатаевтың діни
өлеңдер топтамасы да оқырман назарына соңғы жылдары ғана ... ... ... ... рухымен, соны көркемдігімен, ақындық қуатымен
ерекшеленетін бір өлең бар. Төменде ... ... осы ... замана заңына, қоғам құрсауына деген ашынған үні, сүтпен сіңіп,
сүйекпен кететін ... ... ... қалтқысыз құрметі, Жаратушы иесіне
айтар жүрек түкпіріндегі арман-зары, дін-мұсылман бауырына айтар алғаусыз
ақ тілегі – бәрі ... ... ... сатқан емен дінімді мен,
Өлмейтін, өшпейтұғын күнім, білем.
Таппайтын күнде тыным, түнде тыным,
Мұсылман Мұхаммедтің үмбетімін.
Бәрі рас айтқанының ақ ... ... ... ... ... мен, ... ... жоқ арам қанның,
Ақиқатын аңсаймын ақ арманның!
Мекенім – Ніл дария – Меккем менің,
Келеді мәңгілікке мекендегім.
Шіркін-ай, Зұлпықарды ерттеп мініп,
Көрмеген мекеніме ... ме ... ... Әлі ескек жасап,
Жерорта теңізінен өтер ме едім!
Қаны аққан қайран менің мұсылманым!
Осы ма шыбын жаның қысылған күн?
Пейіштің ақ ... ақ ... ... ... әлемнің мұсылманы,
Құрбан болсын құдайым үшін жаның!
Кеңес үкіметі ыдырағаннан кейін қол жеткізілген ... ... ... берілген тәуелсіздік іспетті болды. Бұл кезеңде қазақ
әдебиетінің бағыты күрт өзгеріп, аңсарлы ... ... ... ... мәселесіне арналған туындылар өртеңге ... ... ... атын ... ... ... қатарында Е.Раушановтың
«Ғайша-бибі» жинағына енген өлеңі болды:
Есік алды беткей-ді,
Беткей ... ... әнін ... ... неге еріп кетпейді,
Мұң-қайғым?!
Артта қалды ақ қыс емес,
Қара қыс.
Шыныменен көктем келді жайнап қыр.
Тереземнің дәл ... бала ... ... ... қатыгез жел,
Сірі қар,
Кешіп өттік біз бәрін.
Шүкір, әлі таусылмаған түрім бар
Тұз-дәмім .
Бұл мінәжаттың атынан өзге затынан сыйыну сарыны ... ... ... ... мұң басқан көңілдің жадау күйін суреттеген жыр
арқылы ақын қара боран, қатыгез желді қаһарлы ...... ... бара ... ... дәуірді тұспалдайды. Замана аласапыраны, ... ... құр ... ... рухымен сырласқан автор
мінәжатының мәні мұң мен сырдан құралған. Өткенмен өзектестіретін ... да сол ... ... ... Өлең ... өз ... ... да мінәжатына арқау болғаны анық. ... неге ... ... Жылдарым?», «Бала құсым, ұшып кетпе пыр етіп, басымнан» деп
мөлдір мұңды ... ... ... ақын.
Құрылымдық тұрғыдан келгенде де ақын мінәжатында елеулі өзгерістер бар.
Жоғарыдағы талдаулардан аңғарылатындай, қазақ ... ... ... ... болып келеді: төл поэзиямыздың тарихын
жасаған, ғасырлар ... ... ... ... де ... 7-8 және ... өлшем мінәжат өлеңдердің де ... ... ... ... ... ... ... жиі бас тартатын Е.Раушанов ... ... ... дәстүрлі 7-8 және 11 буынға құрғанымен,
тармақтарды үзу, ... ... ... ... айналдыру
әдісімен жыр пішінінің ширақтығын, мазмұнының ... ... ... ... ... мінәжат жырларында құрылымдық өзгерістердің
жиілеуі өзіндік үрдіске айналуда. Мінәжат иелері ерен мазмұнға ерекше ... ... тыс ... ... ... ... жаңа буын ... жырлаған мінәжат жырлары
мүлгіген жұрттың санасын сілкіп оятқандай екпінді, отты, арынды сипат алды.
Иә, Алла!
Жалбарына тілейін ... ... бере гөр, ... жебей гөр, жырды мына,
Сезім тұнған ашайын бұлақ көзін.
… Иә, Алла!
Жан беремін ақиқат шындық үшін,
Тіл бере гөр алмастай жарқылдаған.
Туылғам жоқ ... ... ... бергін күресте тартынбаған.
Иә, Алла!
Жүрегіме жылу бер жалындаған,
Қазағымды арылтам қайғы-мұңнан.
Ала көрме шабытты арындаған,
Қалдырсаң да бар бақыт ... ... ... ғана ... осындай отты мінәжат жыры жас ақын Дархан
Қыдырәлидің қаламынан туындады. Замана шамырқанысын ... ... ... бұл ... ... бойы ... келген сезімдерді буырқана төгіп,
айтылмай келген армандарды алғаусыз ақтарған ... әні ... ... ... ... жан ... ... сілкінісі, өзінің нәпсісіне
тоқтау салу баспалдағы деп ... ... ... ... ... ... ... ішкі тегеурінін тап басып ... ... ... ... ... жаны тылсым әлемге тоқтаусыз жетелеген ақын
өмір өрлерінен асып, тәжірибесі толысқан сайын оның өлеңдеріндегі ... да ... ... ... тұста Дархан жырларынан саф сезімге
суарылған жүйелі ой, парасатты мазмұн көбірек ... ... ... ... ... ... ... үшін қайтадан бәрін
Жарата көрші топырақ қылып!
Тас жүректердің қуануы үшін,
Имансыздардың нұр алуы ... ... ... ... ... құралуы үшін…
Арманшыл адам болмысы, әсіресе сезгір ақынның сұңғыла жан дүниесі
бастау-бұлағына ... ... ... Өз ... осы ... ерте ... ақынның өмірлік ізденістерін ... ... ... ... ... ... ... ілімді танып-білуге, сопылық поэзияның
тұнығынан сусындауға ден қоюы заңды болатын. ... ... ... ... ... да ... дарытып, бір кездегі арынды, бертіндегі
пайымды мінәжаттары ... сопы ... тән ... ... ұласты:
Апақ-сапақта уыздай уылжып ақ айдын,
Ағарып атқанда арай күн,
Құдіретіңнен шапағат тілеп ... ... ... ... ... жүрегім армандап, аңсап тек Сені,
Тек Саған құл боп өтсе еді.
Көгершін көңілім махаббат жырын мұңлық бір
Қанымен жазуды көкседі…
Туған топырақта ... ... бар ... ... ... ... үзік жыр өзінің барынша табиғи, еркін түзілімімен ерекшеленеді. Буын
саны жиі ауытқып (14+9+13+13, 13+8+13+9), ... ... ... ... да ... өн ... үйлесімсіздік байқалмайды: оларды сезім
тұтастығы, сезім шынайылығы біріктіреді. Ақынның алдыңғы мінәжат жыры ... ... ... ... 10 ... ... ... тосын
бітімге ие болған. Поэзиялық жинақтары ғылыми еңбектерінен анағұрлым ... ... ... ... қазақ поэзиясындағы мінәжат мәнді
жырлардың үздік бір шоғырын құрайды.
Әдебиет әлеміне қараңғылық пен ... ... ... ... ... ... ... келген Керім Елеместің «Жетінші аспан» жинағы
автордың рухани ізденістерін паш етерлік жандауа жырларын қамтыған. ... ... мәні мол: ... ... дүнияуи ұғымдармен өрнектеген
алғашқы бөлімді ақын «Алагеуім» атаса, рухани ... ... ... ... көңілге тоқытатын екінші бөлім туындылары «Жарық» деген
атпен біріктірілген. «Жетінші ... ... ... ... ... ақылмен самғап өтетін» ақынның «Жарықтағы» жырлары мінәжат мәнді
тұтас бір цикл ... ... қия ... ... Өзіңе!
Жүрегіме иман құя гөр,
Алла?
Нұр сіңірейін өзіме! –
деп, алқына, аптыға мінәжат бастайды ... ... ...... ... ... экспрессивтік қуаты күшті сөздерді таңдап ала біледі
әрі үзік-үзік өлең жолдары арқылы сезімдік ... ... ... ақындар тәрізді «төмендердің төменінде» тұрып, ... да ... ... үн қату ... туындыларына тән емес. Оның
мінәжаттарының өзі ... ерік ... ... молдығымен
ерекшеленеді. Бұл − сопылардың парасатты көнбістігінен де өзгерек, махаббат
пен парасаттың ... ... бір ... Бұл − аласапыран арпалыстардан
өтіп тапқан аңсаулы ...... ... ... ... ... қуатты санасының бір сәттік әрі болжаусыз көңіл-күйі:
Жаратқан ием!
Қуат бер?
Қуаттанайын!
Нұр сәулеленген шуақ бер?
Шуақтанайын!
Қараңғыларды қана ішіп,
Суаттанайын…
Ғасырларыма жана ұшып,
Ту-у аттанайын…
…Әмин!
Мінәжаттың жоғары ... жанр ... ... ... ... ... назарына алынып отырған ақын ... ... ең ... ... ие ... ... жеткізуге
мүлтіксіз, мінсіз, үздік лексиканың таңдалуы, құрылымда да қарабайырлыққа
жол берілмеуі Құл-Кәрім ... ... ... ... ... Өлең құрылымында автор буындық тармақтардан гөрі мағыналық
тармақтарға басымдық беруге бейім. ... ... ... 7 ... ... ... өлең ... ырғақтық өзгерісі көзбен қабылдауда
ғана аңғарылады:
Сан шүкір,
АЛЛА,
Ақ нұрым!
Жыр етіп жырдың жекейін,
Кетіріп жанның дақ-кірін,
Құзырыңа құлдық етейін!
Қабыл ал,
Самғап жетейін!
Әмин!
Қазіргі ... ... ... ... ... ... бірі
ақын Дәулетбек Байтұрсынұлы қаламына тиесілі. Оралман ақын мінәжатының
өзіндік өрнегі бар. Өлеңнен ең алдымен жыраулық ... тән ... ... ... ... ... ұлықтау), мадақ мен мінәжаттың мазмұндық
ерекшеліктері қамтылған ... ... ... тән ... ... ... оқиғаларды тізбектей айту арқылы Жаратушының
ұлылығын ұқтыру талпынысы да көрініс тапқан. Бірыңғай ұйқасқа құрылған ... ... ... біртұтас әсер қалдырады:
Қол жаямын Аллаһқа,
Қос тіземді бүктіріп.
Шебер ... ... да ... ... ... жүкті ғып.
Тамсанттың да таныттың
Жарық дүниені ұқтырып.
Топан судан кейінгі
Бабамызды Нұх қылып.
…Қаһарлансаң бәрін де
Жібересің ықтырып.
Неткен ұлы Раббым,
Сендегі бұл мықтылық ... ... ... ... ... ... «Күнәсіз
мекен» жинағының имани тақырыптағы жырлар бөлімін ақын «Нұр» деп ... ... ... ... Кетсем бе екен күнәсіз мекен іздеп?» деп
шынайы ... ... ... орынсыз күрделіліктен аулақ.
Қарапайым қазақы таным, орнықты ой, ... ... ... Аласапыран
буырқаныстарға құлшынысы кем ақын өзінің тыныш та әдемі әлемінде дүние
құбылыстарын, пенделер ... ... ... ой ... ... ... иман ... тең ұстауға тырысып отыратын тәрізді.
Мінәжат мәнді жырларында автордың ... ең ... ... де ...... ... ... айғай, дабыр көп.
Жүгенсіз мынау жалғанда,
Сабырлы ет, Аллаһ, сабырлы ет!
Сабырлы ет, Аллаһ, сарқылмас,
Нәжіске баттым, салтым лас.
Жүрекке иман, пәктік ... әрі шаң ... ... ... ет,
Иманның асыл дәнін ек.
Анадан туған сәбидей,
Күнәсіз етіп қабыл ет!!!
Қазақта рухы биік, жаны таза, ... ... ... ... ... ... Солардың санатына енуге хақылы Дәулетбек ақынның ... ... көп. Өзі ... ... өзгеге де жеткізуді Ар-Алла алдындағы
адамдық борышына балаған ақын мінәжаттарында насихатшылдық-ақылгөйлік ... ... ... ... ... ... өзі де ... ала отыратын автор
жалаулаған ұраншылдықпен емес, сабырлы сарапшылдықпен ой ... ... күн ... ... өте шығар бұл бес күнің.
Қоздаған өсек, өтірік, күндестігің,
Аллаһтың ақиқатын білместігің!
Батқанша надандықтың құйына мың,
Жұртыма ұрттам су боп ... ... ... ... бір ... ... кезеңіндегі қазақ әдебиетінде мінәжат ... ... ... туындатқан шоқтығы биік бір тұлға − Гүлнәр Шәмшиева. ... ... ... ... ... ... «Рахман нұры» сынды
соқталы дүниелер ұсынған ақын шығармалары, ... ... ... бір
ғана тақырыпқа − имани құндылықтарға бағытталған. Гүлнәр мінәжаттары өзге
ақындар туындыларына қарағанда діни ұғымдарға, ... ... өте ... ... ие, ... ... ... ілімі») мен сопылық тәжірибеден
(«Хәл ілімі») хабардар ақын мінәжаттары рухани ізденіс үстіндегі дидар-
ғашық дәруіштің үміт пен ... ... уа ... ... пен ... ... түрінде көрініс тапқан:
Саған кетсем, бір дауа болар ма екен?
Жүрегім шербет үнге толар ма ... ... ... жаным дүниеден
Жамал көрсе, есінен танар ма екен?!
Көкке кетсем, ... ... ма ... гүл ем, ... солар ма екен?!
Пәк сезімім жәудіреп жауһардайын,
Жәннат бағы жырыммен толар ма ... күй ... ... ма ... ... таңымды атырар ма ем?!
Періштеге Пырақты қосып беріп,
Жаббар ием, жаныңа шақырар ма ең?!
Келтірілген шумақтағы ... ... ... «жамал», «нұр»,
«жауһар», «жәннат», «періште», «пырақ» ... ... ... ... ... бар. Бұл ... − бар болмысымен түйсініп болмаған
ақынға алдыра қоймайтын, бір түйдектің бойында қиюласуы қиын талғампаз,
текті ұғымдар. ... ... сан ... ... белгілі бір дәрежеде
байырқалаған жан ғана бұл тектес ұғымдарды ақаусыз меңгеріп, ... ... ... орналастыра алады. Осы ерекшелік ... ... ... пен ... ... тән екенін аңдатады.
Сопылық мінәжаттарға тән дәстүрлі сарынның бірі − тариқат ерлерінің
тақуалық өнегесін ғибрат ... ... ... ... гөрі ... мақсатты көбірек көздегенімен, бұл әдіс те ақынның айтпақ ой,
аңдатпақ сезімдерінің әсер күшін ... ... ... ... ... шашу ... ... бұл.
Зекет боп кетейін өзіңе,
Мансұр Халлаждай құрбан қыл!
Жер сынды жаралы сұр ... қыл, адал қыл, ... ... Алла үшін тәрк еткен
Ибрәһим Әдһәмдай сұлтан қыл!
Жамалға жете ... ... ... ... ... ... жыр жазған қанымен,
Қожа Ахмет Яссауидей ғаріп қыл .
Гүлнәр поэзиясының тосын өрнектерінің бірі ортағасырлық ақындарға тән
тахаллус ... ... ... танылады. Шығарманың аяқталғанын, ойдың
қорытындыланғанын білдіріп, соңғы шумақта туынды иесінің өз атын келтіруі
–шығыстық әдебиетте қалыптасқан ... ... ... да осы ... ... ... ... тереңдете түсетін, даралық
бояуын қанықтыратын бұл әдіс ... ақын ... да ... қолданысқа
енген:
Сені іздейді, жүрегім, жарық алаң,
Боздаған ботадайын ғаріп болам.
Гүлнәр құлды қасыңа шақырсаңшы,
Қияметке жетер бұл ... ... ... ... ... пішіндік алуан түрлілік
көбірек көзге түседі. Гүлнәр жырларына тән ... бір ... ... аңдалады. Ақын мінәжаттарында қолданылмаған буындық өлшем
түрлері жоқ деуге ... ... ең ... 7-8 және 11 ... өлшемдермен
қатар салыстырмалы түрде алғанда сиректеу кездесетін 13, 14, 15 ... мен ... ... ... ... ... бірдей тән. Төл
поэзиямызда Қожа ... ... ... ... ... ... 12 ... өлшем мысалдары да кездеседі:
Сәждеде құладым, Жаратқан алдыңа,
Егіліп жыладым, ... ... ... ... сен үшін ... ... қызықты, тойды да шектедім .
Өмірді көркем қабылдау сөз болып отырған автордың болмысына, ... ... ... ... Сопылық ілім жолындағы ізденістер ақынды
классикалық парсы-тәжік поэзиясымен тоғыстырғаны анық. Гүлнәр өлеңдеріндегі
сопылық ғашықтық ... ... ... ... қорындағы кірме
сөздердің үлес салмағының ... ... ... ... ... ... − осы таныстықтың заңды жемісі. Дегенмен тілі мен ділі өзге
ұлт әдебиетінің ақын шығармашылығына басқа да әсер ... ... ... ... ... ... ... да) жалт-жұлт жарқырауығы
көп. Бұрыннан өмірді бейнелі, көркем қабылдайтын ақын ... ... ... соң өлеңдерінің осы сипаты басымдық ала
түскен тәрізді. Мұңды мазмұнға жарқыраған ... ... ... еріксіз күмән тудырады. Шынайылық – мұң тілі. Ақынның жасанды
секілді көрінетін жарқырауық мұңын қазақы таныммен қабылдау қиын.
Бертініректе туындаған ... ... ... әсер ... Бір ... жекелеген шумақтарында ой, образ, сурет тұтастығы, ... әсер ... бар ... сол тұтастық келесі ... кілт ... өлең ... ... сарынға ауытқып жатады. Осы ... ... өн бойы ... ... әсер ... Экстаз −
Аллаға ұласу хәліндегі дәруіштің лықсып төгілген, ығысып шегінген ... ... дәл ... ... ... ... бас-аяғы жиылмай
қалған секілді. Сопылық поэзиядан хабары жоқ адам мұндай жырлардан тұтастық
таба алмайды. Өлең ... ... ... ... ... ... ол да бұзады. Төселген ақындық машықтың әсерімен ұйқас қана толық
сақталған.
Гүлнәр ... ... ... ... аударылған мінәжат өлеңдерінде
қарапайым оқырманға түсініксіз ақпараттар, символдар, образдар мен ұғымдар
өте көп. Өлеңнің тілін ... ... ... қабылдануын
қиындатқан да осы жайттар. Бұл айтылғандарды Гүлнәр ... ... ... ... ... өз ... тосын өрнегі ретінде
қарастыруға болады. Ақын әлемін игеруге өзіндік ... ... ... ... өзгеріске ұшыраған менталитеттің, жаттана бастаған сананың
көріністері байқалатынын да атап ... жөн. ... ... да ... ... ... ... діни-сопылық поэзиясын бір белеске
көтергенін сеніммен ... ... ... ... жанрының дамуы – әдебиет тарихының өн
бойына созылып жатқан құбылыс. Алғашқы ауызекі әдебиет үлгілерінен ... жаңа ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің
қалыптасқан болмыс-бітімі, мәнер-машығы, көркемдік әдістері бар. Қоғамдық
өзгерістерге, әлеуметтік көзқарастарға сәйкес аталмыш ... ... ... ... ... жанр ... тұлғалана көрінген кезеңдері де,
нақты өмірлік тақырыптардың көбірек ... ... ... ... ... да ... Дегенмен адамның жан дүниесіндегі алғаусыз
сезімдермен астасып жататын аса ... ... ... ... әдебиет
әлемінен ысырылып қалған емес. Қандай қилы ... ... ... ... ... қалпын сақтап, тұтастай буын өкілдерін өнегесіне
ұйыта білді. Қазақ әдебиетінің алтын қорын ... ... ...... жырлары ескірмейтін, жоғалмайтын, әдебиет барда бірге
жасайтын мәңгілік тақырыптардың бірі ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдың басындағы діни-ағартушылық бағыт34 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь