Фразеологизм мен сөз және фразеологизмнің мақал-мәтелдерден айырмашылығы

Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

I.Тарау
I.1 Ұлы ғалым Ісмет Кеңесбаевтың өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.7
I.2 Ісмет Кеңесбаев қазақ фразеологиясының теориялық негізін салушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.23
I.3 Фразеологиялық түйдек пен фразеологиялық тіркес ... ... ... ... ... 24.26

II.Тарау
II.1 Фразеологизм мен сөз және фразеологизмнің мақал.мәтелдерден айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27.33
II.2 Фразеологизмнің жасалуы мен кейбір стильдік ерекшеліктері ... 34.47
II.3 Фразеологизмнің кейбір грамматикалық көрнісі
II.4 І.Кеңесбаев ― «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігін» түзуші
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Қазақ тіл білімінің қалыптасып, даму жолында, оны бір жүйеге түсіруде
еңбек еткен санаулы ғана ғалымдардың бірі – Ісмет Кеңесбайұлы ... жылы ... ... 1944 жылы ... ... дисертациясын
қорғап, ал, 1945 жылы профессор атағын алған ғалым 1946 жылы ... ... ССР ... ... ... академиктерінің бірі
болды.
І.Кеңесбаев қоғамдық ғылымдардың, әсіресе, филология ғылымының дамуына
көп еңбек сіңіріп, сан-салалы ғылыми ... ... ... Ол екі
жүз отызға тарта ғылыми еңбек жариялады. Ол еңбектерінде ... ... ... тіл ... ... лингвистика мәселелерімен ғана
айналысып қойған жоқ, сондай-ақ туыстас тілдердің өзара қарым-қатынасы мен
аударма проблемасын да назардан тыс қалдырмады.
І.Кеңесбаевтың жұмыстарының недәуір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің дамуына, жетіліп шыңдала
түсуіне ұйытқы болған негізгі құбылыстар барынша кең көлемде сөз ... ... ... дәуіріндегі әдеби тілге көбірек көңіл бөледі
Ғалымның қазақ тілінің лексикасын, семасиологиясын зерттеуге арналған
еңбектері де қыруар. Ол ... бар ... ... өн бойында
әсіресе ана ... ... ... ... да ... ... ... жемісті еңбек етті. І.Кеңесбаев қазақ тілі фонетикалық
құбылыстарының заңдылығы жайында бірінші рет дәлелді қағидалар ... ... ... ... орфографиясын әрдайым жетілдіріп отыру ісінде де
көп еңбек сіңірді.
Орыстың П.М.Мелиоранский, И.И.Мещанинов, ... ... тіл ... ... қазақтың ... ... ... ... ... ғұламаларының
өмірі мен қызметі туралы жазғандары қоғамтану, жалпы түркологиялық, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Мақалаларында ғалым осы оқымыстылар туралы маңызды мәліметтер ... ... ... ... ... бел-белестері» дейтін мақаласы мен
кейбір еңбектері лингвистика тарихына ... ... ... ... ... еңбектер 40-жылдардан кейін
жарық көрді. 50-жылдан кейін түркітануда фразеологияның тіл білімінде жеке
пән ретінде қалыптасу жолында көптеген мәселелерді
ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... фразеологиясын
(әзербайжан, башқұрт, қазақ, қырғыз, татар, өзбек, т.б.) зерттеуде алғаш
ат салысқан қазақ ғалымы І.Кеңесбаев болатын.
І.К.Кеңесбаевтың қазақ тіл ... ... ... ... көңіл аударарлық. Фразеологияны қазақ тіл білімінің
өз алдына дербес саласы ретінде қалыптастырып оның негізін салды. Ол ... бері ... ... ... фразеологиялық байлығын жинаумен,
жүйелеумен, ғылыми тұрғыда жан-жақты алып зерттеумен ... ... ... ... ... ... туралы» деп аталатын көлемді мақаласы фразеология мәселесіне
арналған.
Ғалымның ... ... ... ... ... ... өткен, стильдік жағынан да әбден ... ... ... ... ... Олардың оқушы қауымға (мұғалімдерге,
студенттерге, аспирант-филологтарға, журналистерге, т.б.) тигізер пайдасы
мол деп ойлаймын. Әлі ... ... ... ... ... ... тиюі ... Ұлы ғалым Ісмет Кеңесбаевтың өмірбаяны
І.Кеңесбаев – қазақ кеңес тіл білімінің негізін қалағандардың бірі. Ол
1907 жылдың 15 ақпанында ... ... ... жері ... ... Созақ ауданы Жаныс ата ауылы. Бала кезінде мұсылман мектебінде,
ал кейін 1921 жылдан бастап Түркістан қаласындағы ... ... ... Кейінірек Ташкентте Қазақтың оқу-ағарту институында, одан
соң Қазақтың жоғары педагогикалық институында оқыған. Пединституттың ... ... ... ... ... оқушылар қатарында 1928 жылы
Ленинградқа, ... ... ... ... ... Оны ... бітіріп шығады. Осы институтта оқып, алған білімі оның бұдан былайғы
өмір, еңбек жолын ... ... ... атақты кеңес ғалымдары
И.И.Мещанинов, И.Ю.Крачковский, А.Н.Самойлович, В.В.Бартольд, С.Е.Малов,
Л.В.Щерба, Н.Я.Марр тәрізді профессорлардың ... ... ... білім алды. І.Кеңесбаев 1931 жылдан бастап оқу орындарында, ғылыми-
зерттеу ... ... ... Ол ... ... ... ағарту
комисариатында методист бола жүріп, қазақ пединститутында қазақ ... ... ... соң Қазақтың мемелекеттік медицина институтында тіл
кафедрасының меңгерушісі, СССР Ғылым академиясының Қазақ филиалында (1936-
1940) аға ... ... ... істейді. Бұл жылдары ол Абай атындағы
Қазақ пединститутында, Қазақтың С.М. Киров атындағы ( қазіргі Әл ... ... ... әуелі доцент, кейін профессор
қызметін атқарады. 1938 жылы 8-10 ... ... ... және ... да тың ... тілі ... жазды. 1939 жылы І.К.Кеңесбаевқа
филология ғылымының кандидаты деген ... атақ ... Ал, 1944 ... ... ... сөз тіркесі» (фразеологиясы) деген тақырыпта
докторлық диссертация қорғайды. 1945 жылы оған ... ... ... 1946 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының толық мүшесі
болып ... Осы ... ... 1951 ... дейін Қазақ ССР Ғылым
академиясының вице-президенті болып істейді. Б.Әбілқасымов өз естелігінде
былай дейді: «Ісекең тым саясатшыл адам еді. Бір ... сол ... ... болу ... ... ... тым сақ ... Жас
кезінде «молданың баласы» деп қудаланса, 1950 ... ... ... дүрбелеңде «ұлтшыл» деп вице-президенттік қызметінен
алынып Қызылордаға жер аударылды».
1956-1978 жылдары алдымен Қазақ ССР ... ... ... 8 жыл, ... Тіл білімі институтында 17 жыл директорлық
қызмет атқарады. Бірнеше жыл бойы Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... партия мен үкімет жоғары бағалады. 1944
жылы ... оқу ... ... ... педагогтық қызметі үшін
«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен, 1945 жылы ... ... ... ... ... Қызыл Ту орденімен, 1970 жылы «Владимир Ильич Лениннің туғанына
100 жыл толу құрметіне» арналған медалімен, 1977 жылы ... ... ... ССР ... ... Президиумының бірнеше грамоталарымен
наградталады. 1945 жылы «Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген ... ... ... атақ ... ... орта және жоғарғы мектептерге үздіксіз үлкен
көмек көрсетіп келген. ... ... ... ... 1930 ... бастауыш
және орта мектептер үшін оқулықтар, программалар жасаудан бастайды. Ол –
мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған ... ... ... Оның
бұл саладағы жазған тұңғыш мектеп оқулығы 1934 жылы басылып шықты.
Оқулықтарының көпшілігі ... рет ... ... шықты. Ол бірсыпыра ірі
проблемалар бойынша көлемді де, күрделі де зерттеу еңбектер ... ...... ... ... ... Бұл ... кесек жұмыс –
түркі тілдерінің лексикографиялық ғылымына қосылған аса ірі үлес болып
табылады. Осы еңбегі үшін ... 1978 жылы ... ... ... ие ... Бұл ... – автордың талай жылдар бойы ерінбей істеген
еңбегінің жемісі.
Ғалым – республикамыздағы, сондай-ақ басқа түрколог ғалымдардың жаңа
легінің өркен жайып ... ... ... етіп ... тәлімгер ұстаз.
Оның шәкірттері арасында бірнеше ғылым докторы мен кандидаттары тіл ... ... ... ... Оған ... ... ... сіңірген ғылым қайраткері» атағы туысқан республикадағы ғалымға
деген ілтипатының айғағы.
І.К.Кеңесбаев – ... ... ... «Орал – Алтай
қоғамының» құрметті мүшесі, Түркиядағы ... тілі ... ... ... ... ... редакция алқасының
мүшесі. Шетелдердегі отандастармен мәдени байланыс жасайтын қазақ «Отан»
қоғамына басшылық та ... 1995 жылы ... ... 88 ... қараған шағында
дүниеден қайтты. Ғалымның туған ... өзі ... ... ... ... І.Кеңесбаев атымен атау, Астанадағы ол тұрған ... ... ... ... ... ... бір көше атын беру
ғалымға үлкен құрмет, аруағына ізет болып ... ... ... ... ... ... ... көп жыл бойы қазақ тілінің лексика, фразеологиялық
байлығын жинаумен, ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ тіл білімі туралы зерттеулері» еңбегінде
қазақ тілінің фразеологиясына жеке ... ... ... ... ... ... ... деген бөлімде былай дейді:
«Фразеологизмдер―тіліміздің бөлінбес бір бөлшегі. ... ... ... ... ... ... ... да, стиль жағынан да оларға тән
ерекшеліктері бар.
Тілімізде көкейге қонымды, көркем ... ... ... ... ... ... Тіл ... жататын қат-қабат тіркес, тізбектерді
халық орынды пайдаланды. мақал-мәтелдермен барабар жоғары бағалап, оларды
қастерлей сақтап келеді. Сол сан-салалы, тізбек, қалыптасқан сөз ... бір ізге ... мәні ... ... ... лайық ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан
(ярустарынан) байқалатыны мәлім. Сол ... ... ... сөз
тіркестерінен де анық көрінеді. Тіл байлығын сөз еткенде сөз байлығы
(лексикалық қор) ... ... осы ... қамтылған алуан түрлі
фразеологизмдерді жай, жалпылай жатқыза салуға болмайды. ... ... ... тексеретін тіл білімі саласын лексикология дейтін болсақ,
фразеологизм байлығын тексеретін саланы фразеология деп атау ... ... ... ... ... 1944 жылы ... болатынбыз». (1, 202)
Атақты ориенталист ғалымдар ― М. О. Әуезов, С. В. Юшманов кезінде осы
мәселе ... өте ... ... ... ... тілдің заңдары, өзіне лайық ерекшеліктері бар; оларды зерттейтін
фонетика, морфология, синтаксис, лексика, симасилогия тәрізді ... ... бар. ... ... ... көбіне, осы
лексика тұрғысынан зерттеліп келгенін, соның өзінде екі ... ... ... сөз ... ... ... ... ұсынып отырған
«Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» атты еңбектегі қыруар фактілердің
кейбірі оқулықтарда т.б. мысал ретінде ғана ... ... ... ... Революциядан бұрынғы, революциядан кейінгі қырқыншы
жылдарға ... ... сөз ... ... ... көлемінде де
зерттеушілердің арнаулы теориялық обьектісі болмағанын да ескертеді..
І.Кеңесбаев фразеологизмдердің зерттелуі туралы қысқаша ... ... ... 10-15 жыл ... ... ... фразеология проблемалары жан-
жақты тексеріліп, тың ойлар ғылыми жұртшылық ... ... ... құрлымы бөлек өзге тілдер жайында келелі концепциялар кездеседі.
Әсіресе славян (ең ... ... ... ... ... бойынша бұл
саладан Отан ғалымдарының бағалы теориялық пайымдаулары, айтыс пікірлері
көптеп кездеседі. Шетел зерттеушілерінің де ... ... бар. ... ... ... совет ғалымдарына тән екенін арнайы атағанымыз
жөн. Дегенмен, барлық мәселе әбден үзілді-кесілді шешілді деу ... ... ... ... ... ... нақ қазір қажеті жоқ. Бұл ... ... ... салып, қазақ тілінің бай фактілерін негізге алып,
өзге де ғұламалардың ... ... ... ... ... ... ФЕ ... өз алдына терезесі тең лингвистика
саласы екенін баса атағанымыз мақұл»-дейді. (1,203)
Ғалым қазақ ... ... пән ... ... ... ... оның тіл ярустарына, тілдің құранды
бөлшектеріне мүлде қатысы жоқ деп ... ... сол ... ... бас белгілерін (релеванттық қасиетін) бір-ақ ... ... 1) ... тұтастығы мұнда ― белгілі бір ФЕ-нің ішіндегі
сөздер бастапқы мағынасынан түгел немесе ішінара ... ... ... ... ... бір ... мағына береді; 2) тіркес тиянақтылығы мұнда ―
белгілі бір ФЕ-нің ішіндегі сөздер бір-бірімен ... ... орын ... нық ... ... ... дерлік бір шоқ тіркесу өз
қалпын сақтайды; 3) қолдану тиянақтылығы мұнда ― ... бір ФЕ ... ... ... тәрізді бұлжымай қайталана қолданылады. Сонымен
өзіне дейінгі барлық зерттеулерді және өзінің бұрын- ... ... ... әрі ... ... ... ... негізгі үш принципін (үш критерийін) қолдайды.
Әдетте зерттеушілер тарапынан бұл аталған ... ... ... не қосымша, үшінші біреуін―қосалқы, не шешуші
емес деген тәрізді саралау, ... ... ... Алайда бұл
тәрізді, пайымдауларымыздың ... атап ... ... ... ... ... принцип аталған үш критерийдің
тұтастығын ... Осы үш ... ... ... ... тұтасымен
басты арқау еткенде ғана ФЕ-нің ерекше белгілерін тани аламыз. Яғни үш
тұрғыны жүйелі түрге ... ... басы ... дербес обьектісін
анықтаймыз. Сонда ғана ФЕ-нің ... ... тани ... ... тіл ... саласындағы дербес пән деп тани білудің өзі осы
аталған заңдылықты қаншалықты мойындауға байланысты болмақ.
Тұтастық, тұрақтылық пен тиянақтылық ... ... ... ... бұл ... өз дәрежесінде, өзге күйде ... ... де ... ... ... ... ең ... бөлшек
фонема, буын болсын, немесе морфема мен түбір, оның негізгі, туынды
түрлері ... ... ... ... тұрақтылығын сақтайды.
Сөйлемнің әр алуан типтерін алсақ, олар да өз ... ... мен ... ... тұрақтылығы мен тұтастығына қарай бір-бірінен
дараланып тұрады. Бұл тұрғыдан қарағанда тұтастық, тұрақтылық ... ФЕ ... ... ... ... ... тәрізді, яки тұтастық,
тұрақтылық, тиянақтылық сипат ... ... бәрі ... ФЕ ... ФЕ үшін сол ... ... міндетті. Әйтсе де бұл жерде
сөз етіп отырған ... өз ... бар. ... ... үш
критерийді түгел қамтитын тұтастық пен тұрақтылық ... ... ... ... ... ... Ал, ... белгілердің екеуі
болып бірі болмаса, ... ... ғана ... ... ... ешбір
лексикалық-грамматикалық тұлға ФЕ дәрежесіне көтеріле ... Ал, ... ... болсақ, ол аталмыш үш белгінің, яғни ... ... ... бірдей ие, үш қасиеттің үшеуі бір-бірінен ажырамай,
іштей өзектесіп жатады. Міне, ... орай ФЕ де ... ... ... ... ... тіл ішінде өмір
сүреді, өз заңдылықтарын берік ... ... үш ... яки үш ... ... ... ... қазақ
тілінің құрамындағы ФЕ құбылыстарын ең негізгі екі арнаға бөледі. Оның
біріншісі фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ( ... деп аталады. Бұл топтарды дәстүрлі
термин атауларына сай ... ... ... ... ... жатқызады.
Сонымен, ф.түйдекке (идиом) мына тәрізді фразеологизмдер жатады: ... ит ... ... ... биті бар, ... түгі бар, ... т.б. бұл ... ФЕ компоненттері әуел бастағы негізгі лексикалық
мағынасынан айрылып, бәрі жиылып бір ұғымды түйдегімен бір-ақ білдіреді.
Осы ... ... ... мен ... ... ... тоқталып өткенді жөн көрдім. Онда: « Идиом да, фраза да ... бір сөз ... ... тобындағы сөздер өзінің жеке тұрғандағы
негізгі мағынасынан айырылып қалады да, ... ... бір ... ... мен ... ... да, грамматикалық формасын
сақтайды; бұлар – негізгі бір кесек күрделі ... ... ... ... есептеледі. Идиомның беретін мағынасы оның
жеке сыңарларынан шығатын мағынамен байланысты: Мәселен, «қабырғаңмен
кеңес», «қас пен көздің арасында», ... ... ... ... ... ішкі бауындай» дегендердің әр қайсысы бір-бір идиом; «қабырғаңмен
кеңес» дегеннің мағынасы «қабырға, ... ... ... ... туып ... жоқ, ... ... ұғымы «ойлан, асықпай, саспай
ойлан»... әрбір идиомның сыңарлары бір тегіс, басы бірігіп тұрып қана жаңа
мағына туғызып тұр... жеке ... ... ... барып
жасалған тізбек идиом болмайды, ол фраза болады. ... ... ... «ата ... қуу», «егіліп жылау», «асқар тау», «шалқар ... ... ... ... Бұл ... ... компоненттер
өзінің негізгі мағынасынан айырылып қалып тұрған жоқ, бастапқы тікелей
мағынасын ... тұр. ... мен ... ... қолданылу ыңғайына қарай,
бірінің орнына бірі жүріп, ауысып отырады: бұл ... кей ... ... ... білу қиын ... ... ... көкке ұшыру», «жермен
жексен болды», «жерден жеті қоян тауып алғандай», «салы суға кетіп отыр»,
«санын ... ... ... шашы тік ... ... тізбектердің бәрі де
бейнелі мағынаға ие болып тұр. ... да – ... ... ... ... ... ... мүлдем өзінің негізгі мағынасынан айырылып қалды
деуге болмайды. Мұндағы «жермен жексен қылды» дегендегі ... сөзі ... ... ... ... ... білдіреді екен; «жер бетімен бірдей
ету –көзін жоғалту, құрту» деген метафоралық ұғымды беріп тұр... ... ... бұл ... ... ... метафоралық ұғымды бергендіктен,
олар өзінің лексикалық мағынасынан айырылып қалып тұр. Сол сықылды ... ... ... ... де ... ... ... отырмыз. Егер де бұл
сөздерді салының суға кетуі мағынасында тікелей түсінсек, идиом ...... ... ... өз ішінен екіге бөледі:
а) түйін тіркес ... ... ... ... ... ауыс
мағынада қолданудан туған фразеологизм. Басқаша айтқанда ФЕ сыңарларының
о бастағы мағынасы мүлде жойылмағанмен, көмескіленген. ... ... ... ... ене сүті ... ... кескендей
тыйылды, өкшесін (табанын) жалтыратты т.б.
ә) түйіс тіркес (түйіс.т.). Бұл да әуел бастағы ... ... ... ... ... Бірақ ФЕ сыңарларының бастапқы мағынасы мұнда
көмескіленбей, әнтек солғындап айтылады. Түйіс т. ... ... ... ... ... көзді ашып-жұмғанша, асқар тау,
қыпша бел ... ... ... ... ... ... ... ішінде өз заңдылықтарына сәйкес өмір сүретін айрықша категория.
Олардың әр алуан ірілі-ұсақты ... мен ... ... ... дербес пән―фразеология.
ФЕ-нің варианты мен синонимі мәселесі туралы да айта ... ... ... екі ... а) ... ... ұнжырғасы
түсті―енжорғасы, өнжорғасы түсті т.б; ә) лексикалық вариант: көз ... ... кек ... алды т.б. ... ... ерекшелігі үлкен
түсінікті керек етпейді: мағыналық, сөз қолдану тәсілі, стилистика жағынан
мұның сөйлеу процесіне ... ... ... жоқ. Ал, ... ... ... ... ерекшелігі байқалады: осы іспеттес
құдай иіп дегенді алла (тәңірі) иіп деп айту дағдылы емес. Бұл ... ... ... ... ... да сыр бар, бірақ айтарлықтай семантикалық
алшақтық ... Бұл ... ... ... ... ... деп
те атауға болады.
Ал, белгілі бір фразеологиялық синонимдер ... ... ... ... ... ... қалайда ең кемі бір ... ... ... ... ... ... алмайды: ФЕ-лердің (синонимдердің) мағыналық жуықтығы
болғанымен, ... ... ... ... ... оң ... өнері тамған
⁄⁄ бит қабығынан (терісінен) биялай тоқыған ⁄⁄ ағаштан түйін түйген т.б.
Осындағы синонимдердің бірде-бір ... ... жоқ. ... , ... ... фразеологизмдер.
Ғалым фразеологизмдердің семантикалық жүйесі жайында мынаны айтады.
«Тіл иесі ― халықтың басынан өткен, өмір ... сай ... ... ФЕ-
лер әлеуметтік, шаруашылық, діни, т.б. факторлар ... ... ... ... ... қалыптасуында, компоненттерінің тіркесу
амалдарында нақтылы бір заңдылығы болатыны ... ... ... ... да ... ... жүйе бар. Бұлай болудың
себептері өзінен-өзі түсінікті. Өйткені олар ... ... ... заманының талабына лайық туып жатады. Бұл тақылеттес талай дәуірден
елес беретін фразеологизмдер тіл ... ... орын ... ... кәдесін өтеп отырады. Сөздікте сол фразеологизмдер ... мол ... ... ... ... әр қилы
экстралингвистикалық, яғни сыртқы ... ... діни т.б.) ... ... ... барабар жынысқа,
мекен-мезгілге, өлшемге, көңіл-күйіне, адамдардың өзара ... ... ... салт-санаға, т.б. байланысты
топтастырылатын да ... бар. ... ... заманның талай талай
нышанын байқататын тіл фактілері аз ... ... бірі ... ... қатысты. Ескі салт-сана бойынша ерге шыққан әйел өзінің қайын
жұрты адамдарын өз атымен тура атай алмағаны белгілі. ... ... ... ... қамыстың, бөрінің, қайрақтың, пышақтың―бәрі де күйеуінің
жақындарына, ... ... ... өз ныспымен атауға тиым
салынған. Ескі салттың осы тәрізді көріністерін озат ойлы орыс ғалымдары
ерте ... атап ... ... көне заманның бір куәгері
тәрізді мына мысал талайдан бері ауыздан ауызға тарап келеді:«Салдыраманың
(сарқыраманың) ар ... ... бер ... ... ... ... Жаныманы білемеге білеп, алып келе қойыңыз». Әрі ... ... ... осы ... ... еске ... қайын жұртының атын
атай алмаған әйел затының тапқырлығына ... ... ... ... ... айдар, жылқы-туар, ақ (түс)- шаңқан, қара (түс)-
баран, сары(түс)- шикіл, көш-жөнеу, қоян-қалқан құлақ, ... ... бірі ... ... ... ... ... буалдыр
тірлігінде атын атауға хақы жоқ, сыйлас, «аруақты» саналатын адамдарды аты
теріс, атам ... ... ... ... деп қана атайтын болған.
Фразеологизмдердің түп-төркіні тым әріге кетеді. Адам баласы ... ... көп ... ... шағында-ақ талай-талай заттарды киелі
санап, оларға өздерінше лақап ат қойған. ... сол ... ... жатқан қамбар ата (жылқышы ата), шек-шек ата, зеңгі баба, ойсыл қара,
шопан ата тәрізді тіркестер бар. Олар ескі ... ... төрт ... ... ... мифологиялық «иесі» болыпты-мыс. Күні бүгінгі
дейін сақталып ... отқа май құю; от ана, май ана, ... ... ... діні ... көп бұрын қалыптасқан, шаманизм
түсінігінен туған тіркестер.
Қазақ халқы өзінің ... ... ... ... ... ... экономикалық әрі мәдени қарым-қатынасты басынан ... ... ... орай ... ... жатқан тіркестер бар. Олардың
бірқыдыру жазба әдебиет, хиссалар арқылы, ... ... ... тағы ... екі ... күн
көріс тіршілігіндегі ортақ ... ... ... ... сай туып орнығады. Мәселен, қазақ арасына таралған Атымтайдай
жомарт бол; Наушаруандай әділ бол; Аплатондай ақылды; ... ... ... ... ... тау болмас; Барар жерің Балқан тау, о да ... тау; Ұлың ... ... қырымға т.б. фразаларда өңге жұрттардың
өткендегі мәшһүр адамдары, шетелдің ... ... ... сақталып
қалған. Сол бөгде жұрттардың салт-сана, әдет-ғұрпын, ел ... ... ... ... енген толып жатқан фразеологизмдер бар.
Мәселен, кейбір зерттеушілердің еңбектерінде қазақ арасындағы ... ... ... ... ... көбі ... ... тіршілігінен ауысқан делінген. Осыдан келіп тілімізде бір
тоғыз, үш ... бас ... аяқ ... ... ... ... ... (1, 206, 207)
Көп мағыналық (полисемия) пен ... ... ... ... ... көзге айқын байқалады. Ал, фразеологизмдерге
келгенде бұл құбылыстар өзгеше ... ... ... ... ... ... байқалып қалады. Ф.түйдектеріне келсек, олар омонимия
құбылыстарын мүлдем бойына дарытпайды, тіпті, полисемия құбылыстарының
өзі де ф.түйдектері ... ... ... ... ... түрлі көзқарастар бар. Зерттеушілердің басым
көпшілігі мағына алшақтығын ... ... да, сөз ... ... ... екінші орынға қояды. І.Кеңесбаевтың ойынша, омоним болу
үшін тек айтылуы бірдей келген тұлғалар ғана ... жеке ... ... да түп ... ... болуы қажет. Мәселен, аузын ашты
тіркесінің «сөйлей ... «таң ... ... мағыналарынан басқа, ораза
күні «кешкі ас алдынан дәм тартты» деген діни мағынасы да бар. Ол ... ... ... ... Осы ... ... ф.тіркестер
ішінде омонимия табылмайды емес. Көптеген авторлардың омонимия ... ... өзі ... ... ... екі ... ең ... Бірақ жоғарыда айтқандай, бұл тіркестердің түп-төркіні біреу-ақ.
Сондықтан осы ... ... ... деп ... полисемия деп білген
жөн тәрізді. Әйтсе де, бұның өзі әлі де ойлана, зерттей ... ... ... ... ... өзін де бір текті құбылыс деп қарайды.
Белгілі бір фразаға тән көп мағыналылық екі ... ... ... Оның ... ... ... да, екіншісі―жарыса туатын
мағына. Мысалы, Ақ иық ... «мұз ... ... ... ... ... ... «ер жігіт» мағынасы жалғаса туады. Ал, енді ... ... ... ... ... ... ... сонымен жарыса, «ашу қысты», «тас түйін болды» деген де ... ... ... ... ... ... мен ... белгілі бір сәттерде тоғысып, одан қиылысқан тағы бір туынды мағына
пайда болуы ... ФЕ ... зат пен ... ат ... ... ... ... мәлім. Өйткені белгілі бір ФЕ –ні қолданғанда сөйлеуші
тек өз көзқарасын білдіруді мақсат ... ол бір ... ... ... да, қорықса да, т.б ерекше жағдайға да, өз ... ... ... ойды ... да дәл айту ... ... ... ф. түйдек, мағыналық ... ... ұшты ... ... сіріленеді. Осыдан келіп омонимия мен ... жол, өріс ... ... бұл жердегі әңгімелеп отырғаны
мәселенің теориялық жағы.
Фразеология ерекшеліктерінен тілдің бойында ... ... ф. ... ... ... ... сөздерге де тән ереже қағидаларды шет
пұшпақтап болса да ескеретініміз хақ.
Соның бірі – плеоназм құбылысы. Бұл тұрғыдағы сөз ... ...... бір ұғымды әр алуан мәндес атаулармен қайталап ... ... ... деген фразадағы «бет» пен «жүз» бір –біріне
дублет, мәндес сөздер. ФЕ аясында бұл тәрізді ... ... ... да ... ... сол ... эллипсистік тұжырымдар да болады.
Бұл құбылыс бойынша тіркес құрамында қайталанып ... ... ... ... қалып отырады. Мысалы, ай десе аузы бар, күн
десе көзі бар - ай ... күн ... көзі ... қай түрде болса да белгілі бір грамматикалық тұлғада неше саққа
жүгіртіп, құбылта қолдана береміз. Арнаулы модель түрінде ... ... ... ФЕ – ден ... білеміз. Ал, ФЕ – ні қалай
болса, солай еркін тіркес ... ... ... ... ... мағыналық варианттарды тоғыстыру тым қиын. Тек ф.
тіркес ... ... бір ... ... мүмкін. Рас, көркем әдебиетте,
оның ... ... ... халық тіліндегі ... ... сәл ... ... ... өлең ... не ... ұластыра өріп қолдану сәттері болып тұрады. Теория саласында бұл
типтегі ... ... ... деп ... ... ... ... әрекет жолымен болған өзгерістер арасына бөгде сөздер енсе,
дистант құбылыс деп аталады. Мысалы: Шай ... ... ... кигенменен,
бес батпан десең болар беттің кірі. (С. Торайғыров); Шіркін – ай, Еманалы
екеуіңнің жұлдыздарың қай жерде шақырайысып қарсы ... ... ... едім бір (Ғ. ... Сонымен бірге ФЕ үлгілерін контактылы, ... ... ... да зерттеу обьектісі бола алады.
ФЕ – лер өзінің сыртқы тұрпаты жағынан еркін тіркестерге ұқсайды;
мәселен, атрибутты тіркестердегі ... - ... ... ... ... ... ... тиянақты келетін болса, анықтауыш
компонент ауыспалы мағынада жұмсалады: асқар тау, сүмбіл шаш, қынай ... бел; ... ... тіркестердің (сын есімді, сан есімді, сан
есім мен сынға айналған зат есімді, немесе сын есім сан ... ... ... өзге ... ... ... компоненті осы ізбен
жасалатындығы күмән тудырмайды: сасық бай, егіз ... екі ... ... ... т.б.
Шілде түскенде, түн баласына, таң сыз бергенде тәрізді адвервиалды
(үстеу) тіркестер де ... бір ... ... негізгі мағынада
жұмсалып, кейінгі компоненті (компоненттері) тунды мағынада тұрады.
Есім + етістік тіркестері де осы ... яғни есім ... ... тұрса, етістік компонент туынды мағынада жұмсалады: көзі
ілінді, табаны ... ... ... ... ф. ... бәрі де осы ... жасалады деуге болады.
Бағзы бір уақытта стильдік қызметіне орай, мақал - мәтел ішіндегі кемінде
екі компонентті ФЕ ... не ... не ... тіркес үлгісімен жасалады. Бұл
тәрізді тіркестердің өзге синтаксистік тәсілдермен жұмсалатын типтері де
жоқ емес.
Мақал-мәтелдер бір ұғымды тікелей емес, тұспалдап ... ... жер ... туған елдей ел болмас», «Туған елдің қадірін шетте
жүрсең білерсің» ... ... ... ... тұр. ... ... жеке сөздің берер мағынасы сөз болып отырған жоқ, түгел бір
мақалдың тұтас мәні сөз ... тұр. ... ... ... ... ... ... ие бола алмайды дегенді айтады. Керісінше,
мақал компоненттері референттік касиетке ие бола алады ... де ... ... ... ... ... фразеология обьектісіне жатпайды. Себебі,
біріншіден, ... бір ... ... ... ... ... түйіс тіркеске) сай келеді. Мәселен, жүргенге
(жүрген аяққа) жөргем ілінеді дегеннің соңғы екі ... ... заңы ... ... тұр. ... тар мағынадағы фразеология
шеңберінен шеттеу тұрса да, оқырмандар үшін қажет болар деген ниетпен
мағынасы ... ... ...... Сөздікке енгіген.
Фразеология пәнінде ФЕ-нің варианттары мен синонимдері жөнінде түрлі
түсініктер бар. ... тілі ... ... бұл екі ... ... ашық, біріне бірі соқпайтын тәрізді. Ф.тіркесінің варианттары өзара
жақын, іштей ... ... ... ... ... бір ... ... өзге сөздермен алма – кезек ауысып жатады. Мысалы,
өш алды – кек алды; тыныс алды - дем ... ығыр етті – ығыр ... ... ... тиді – ... тиді, намысына тиді,т.б. бұл жерде Ф.
варианттарды тек лексика тұрғысынан ғана сөз етіп отыр.
ФЕ-нің синонимдерінде, ... ... ... ... белгіні
байқаймыз: синонимдер арасында жалпы мағына жуықтығы болғанымен, бірінде
бар компонент екіншісінде ұшыраспайды. Яғни, синонимдес фразеологизмдердің
компоненттері еш уақыт екі рет ... (оң ... ... ... ... түйін түйеді – бит қабығынан биялай тоқиды).
Фразеологизмдер ішкі мән – ... ... ... ... ... өңін ... отырады. Яғни, фразеологизмнен тыс ... ... ... ... ... ... қол көтерді; (өз) табағын
тартты; басы айналды ... ... өзге ... ... ... ... ... мұндай мағынасын тәуелді мағына
дейді. ... ... ... ... ... бір тиянақты мағынаны білдіре
алмайды. «Мен жиналыста Досжанды қолдап қол көтердім» деген ... ... ... қол ... деп ... ... Сол ... басы ... де ситуацияға қарай әр контексте әр түрлі мағынада ... ... ... ... шалқар көл; жолың болсын; бос белбеу; үптеп кетті;
жеті (қараңғы) түн сияқты ФЕ – лер ... дара ... та ... ... ... Тіркестердің осындай мағынасын тәуелсіз мағына
деуге болады.
Фразеологизмдер өз мағынасында қолданыла келе, өзін көмкеріп тұрған әр
қилы субьективтік ... ... ...... ... ... ... Фразеологизмдерді осылайша орнын тауып ... ... ғана ... келеді. Фольклор мен қазіргі бай, көп ... ... ... ... ... ... ... осы кең тынысты шығармашылық қолданысқа ... ... ... ... фразеологизмдерді де, өз орайы, өз қыбын тауып,
ақтан тигізе сөйлеуде үлкен мән ... Ауыз ... ... жыр, ... ... ... сөз тіркестері қыспақта қалады, шектеулі бір
қоршауда ғана жұмсалады, немесе ... ... ... ... қалады. Осы алуан түрлі ... ... ... кең өріс ... стиль жағынан ширатыла түседі. Бұл ретте көркем
қара сөз саласында ... ... ... ... Ғ.Мұстафин, С.Бегалин, Т.Ахтанов , Ә.Нұрпейісов,
І.Есенберлин, т.б ... ... ... І.Жансүгіров,
А.Тоқақмағамбетов, С.Сейітов, Қ.Аманжолов, И.Байзақов, Т.Жароков,
Х.Ерғалиев, ... ... ... т.б ... ... Көркем сөз шеберлерінің, жалпы алғанда қалам ... ... ... ... ... ... ... әлемінде бой көрсетіп жүрген
жас жазушылардың өзіміз ... ... ... ... ... – Абай ... біз үшін ... сөз тіркестерін күреп алатын
кеннің көзіндей болды. Сол жазушы көрігінен қортылып, сындарланып шыққан
фразеологизмдерді өз ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланды. Шынайы көркем шығарма тілдің обьективтік
заңдарын тану үшін де, жазушының ... тән жеке қол ... білу үшін ... қажет екенін есте тұттық.
Осы зерттеу үстінде ана тіліміздің ұзақ уақыт бойы ... бай да ... ... ... мен ... ... ... ішінде жарық көрген ғылыми еңбектерде назардан тыс қалған жоқ.
Фразеологияның ... ... ... ... бұл
күндері тілшілер қауымы мықтап ... алып ... Бұл ... әсіресе,
Москва, Ленинград ғалымдары елеулі де нәтижелі табыстарға жетті десек,
артық емес. Түркі ... ... ... ... ... ... талабының өзі бір төбе. Бұлай ... ... ... деп ... ... ... тобының алымды еңбегін,
өнімді істерін ерекше атамақпыз. ... ... ... Л.И.
Ройзензонның т.б. басқаруымен «Фразеология мәселелері» атты көп сериялы
жинақ ... ... ... ... тілінің лексикасын зерттеу ісі
белгілі ғалым К.К.Юдахин еңбектері арқылы көзге ... ... ... ... ... Ш.Рахматуллаев, түркімен ғалымы К.Бабаев, татар
ғалымдары Г.Х. ... ... ... тілі ... ... тілі ... ... жариялаған еңбектердің
құндылығын да арнайы атаған жөн. Фразеологияның жалпы ... ... ... ізденістері де ғылымға соны пікір, тың топшылаулар
әкелді. Башқұрт тілі фразеологизмдерін ДЖ.Ғ.Киекбаев, Х.Г.Юсупов, ... ... ... 1975 жылы орыс ... ... көрген
«Башқұрт тілінің фразеологиясы» атты кітабы өзге түрік ... үшін ... мол ... мәселелерге байланысты фразеология тарауынан пайдалы пікір
айтушылар тобына Ә.Нәжіп, ... ... ... ... ... ғалыдар жатады. Тиянақты тіркес категориясын тікелей
зерттеп, құнды еңбек шығарғандар бар. Бұл ретте ең ... ... соң ... Е.Жұбанов, Ө.Айтбаев, Р.Сәрсенбаев, Ә.Ибатов және
С.Төлекова, К.Дүйсетаева, т.б. ... ... ... ... ... ... ... тіліміздегі алғыс, қарғыс, эвфемизм ... ... ... ... ... ... де ілтипатпен
атай кеткен жөн.
Бұл жерде фразеологияға ... ... ... ... ... Өз ... ... обьектісі боларлық, басы ашылмаған,
әлі де тереңірек тексеріп, тәптіштей түсетін нәрселер бір ... ... ... бірі – ... ... ... ... кезеңдегі шарықтаған мәдени қарым – қатынастарға ғылыми ... ... ... аударма проблемасы өріс алып ... ... ... осындай тілдік байланыстардың нәтижесінде
фразеологизмдер де сөзбе – сөз немесе калька жолымен аударылып, бір тілден
екінші тілге ену ... Жаңа ... ... ... ... ... фразеология ғана емес, фразеография тұрғысынан да ... ... Бұл істі ... ... күттірмейтін зерттеу тақырыбы
деп білетіндігін баса айтады.
ФЕ саласында әрі практикалық, әрі теориялық мақсаттарды ... ... ... ... да зәру ...... болмақ. Бұның
мәнісі мынада. Тиянақты сөз тізбектері мен еркін тіркестердің әлі де ... ... жан – ... қарастырудың стилистика үшін де маңызы зор.
Ғалымның сөз етіп отырған пән мен стилистикасының ... ... ... ... былай қойғанның өзінде фразема, лексема ұғымдарының ара
қатынасын ажырата білуде де мән ... Көп ... ... ... ... ... мағынасынан гөрі бейнелі мәндеріне басым көңіл
бөледі. Сондықтан осы екеуінің ... ... ... ... ... тура
немесе негізгі мағынасы фразеологизмнің семантикасын ашып бере алмайды.
Мәселен, ФЕ – ні зерттеуші үшін ат үсті ... ... ... ... негізгі мағынасы емес, «қалай?» деген сұраққа жауап болатын туынды
мағынасы керек. Осы тұрғыдан келгенде біздің ... ... ... әрі ... (қазіргі қалпында) ,әрі диахронды (тарихи
қалыпта) зерттеу мақсаттары ... ... Сол ... ... ... өз ... табуға тиісті міндеттер қатарына
фразеологизм ішіндегі сөздердің өзара ... ... ... сөйлем жүйесіндегі үйлесімі, нақты бір контексте фразеологизмнің
бір орамды, екі орамды болып, не одан да көп орам ... ... ... ФЕ – нің ... тәсілдері, контекст ыңғайына сәйкес фразеологизмнің
стильдік реңкінде болатын нәзік құбылыстар жатады.
ФЕ стилистикасына қатысты тағы бір ... жайт – ... ... тең
қолданылатын белгілі бір тіркестің мағыналық бірлігі мен даралығы. Мысалы,
қазақ, қырғыз тілдерінде ... түр ... ... ... ... ... деген тіркес қазақ ұғымында «ірі, таңдаулы» деген ... ... көп, мол» ... ... ... ... бір тіл аумағындағы стилистика мақсаты үшін қажет те болмас, бірақ
жалпы түркология аспектісінен қарасақ, тіл тарихынан талай – ... ... ... бір топ ... ... фразеологияда ұштасады. Көптеген
тіркестер теориясын тарихқа ... ... ... туу ... ... біле ... Ол ... де. Тіркес
этималогиясын ашу үстінде өзге тілдерге де ... ... ... ... ... бір ... құрлымы бөлек тілдердің ортақ және айырма
қасиеттеріне ұластыра, жүйелі талдау фразеологизм үшін де ... ... ... ... ... ... ортақ, мағынасы бөлек, енді
бірде керісінше болып келетін реттерін ескере отырған мақұл. Фразеология
саласында басы ... ... күн ... қойылысының өзі принциптік
тұрғыдан шешілмеген мәселе – антонимия. Жеке сөз, ... ... ... ... осы ... тиянақты сөз тіркесі аясында көмескіленіп айқын
аңғарылмайды. Әйтсе де, фразеологизмдер табиғатында сырт тұрпаты жағынан
да, ... ... ... да ... ... ... ... бары анық. Мысалы : 1) күні туды – басына күн туды. 2) ... ...... ... жау ... 3) ... ашылды (жадырады) –
қабағы жабылды (түсті). 4) ақ жүрек – қара жүрек, т.б.
Алайда, бұл да - танылып жетпеген ... ... ... ... ... ... сыңарлардың бары анық болса да, олардың типтері
әліде тереңірек зерттеуді, тексеруді қажет етеді.
Фольклор, жазба әдебиет, ауызекі сөйлеу тіліндегі діни, ... т.б. ... туу ... ... тіл ... ... ... эволюцияға душар болуын, соның ішінде
мағына жағынан ... ... ... болып келуін, тіркес
компоненттерінің дыбыс үйлесімін сыпайы, ... ... ... ФЕ – ... ... ... түрде қолдануды, фразеологизмдер сөздігін
жасаудың принциптерін, т.б. ... ... ... ... ... ... ... баса айтады.
Фразеологизмдерді көңілдегідей тексеру үшін түрлі ... ... т.б.) ... ... ... ФЕ
– лердің сөйлеу процесінде жиі ... ... ... ... ... сырын ашуда бұл тәсілдер әбден қажет.
Фразеологизмдерді мағына жағынан классификациялау – ең ... ... ... ... бір ... сөз ... тәсілдердің бірі
болып табылатын осы категорияның өзіндік ерекшелігінен келіп шығады. Не
қилы нәзік ... ... әр ... ... белгілі бір
тізбекпен білдіре алатынын жоғарыда атап ... Осы ... ... ... ... ... ... біте қайнасып, берік табиғи бірлікте
тұрады. Мысалы, ұзын арқау, кең тұсау деген тұрақты тізбек «әуре- ... да, ... ... көп адам» мағынасында да
(әсіресе, деривация жолымен, сөз тудырушы –лы аффиксі жалғанып: ... кең ... ... ... қолданыла береді. Тілі байланды деген
фразеологизм «ауру сырқаудың салдарынан тілі сөйлеуге ... ... ... қатар, басқаша мән беріп айтатын болсақ, ... ... құм ... ... ... ... ... тонның ішкі бакындай, арасынан қыл өтпейді сияқты ФЕ – лердің
«өте жақын» мағынада, бірінің қызметін бірі ... ... де ... ол ма, тіпті тұлғасы мен құрамы жағынан бір – біріне ... ФЕ ... өзі де ... бір ғана ... білдіре алады. Мысалы: мылжың «бос
сөзді» деген ұғымды аузымен орақ ору, тілі мен ... ... тілі ... аламыз; «бейпіл ауыз», «кекесін сөзді» деген ... ... ... ... ... ... бар, тілінің бұдыры бар, қара тілді, көк
езу деуге болады. Ф. түйдек және басқа ... ... ... ... топтастыру тым қиын мәселе болғанмен, ол шешуге ... ... ... ... ... ... ... ескі әдет-ғұрып, төрт
түлік мал, мінез-құлық, т.б. өмір ... ой ... ... ... ... ... ... жақтарынан бажайлап
талдау жасау – барлық филологтардың бас парызы.
I.3 Фразеологиялық тіркес пен ... ... ... ... ... ... сияқты ф.түйдек емес ... ... ... көп. ... да идиом секілді орын тәртібі
жағынан тұрақты. Бірақ, ... ... ... яғни құрамындағы
сөздері өзінің тура мағынасын сақтауы, сақтамауы жағынан ф.түйдектің
ф.тіркестен елеулі айырмасы ... ... де ... сөз ... ... тобындағы сөздер өзінің
жеке тұрғандағы негізгі мағынасынан айырылып қалады да, өзара жымдасып,
бір ғана негізгі фразалық ... ... ... ... ... ... өзінің бастапқы лексикалық сипаты мен семантикалық
қасиетін жоғалтады да, сырт ... ғана ... ... оның
компоненттері ширала келе, ... бір ... ... ... ... ... қызметі де - біртұтас: көбіне дерлік,
сөйлемнің нақтылы бір ғана ... ... ... ... ... оның жеке ... шығатын мағына мен байланыспауына
бірер мысал: қабырғаңмен кеңес; жүрек жалғады; қырғи қабақ болды; тонның
ішкі ... ... ... ... мағынасы «қабырға», «кеңес»
деген сөздердің тікелей мағынасынан туып отырған жоқ ... ... ... ... ... ... не болмаса жүрек жалғады (мағынасы «азын
– аулақ ас ауыз тию», «жеңіл – ... ... ішіп ... қырғи қабақ болды
(мұның мағынасы «араздасу», «өкпелесу», «қырын ... ... ... («өте тату», «жең ұшынан ... ... ... ... ... тұтасып барып ғана, өзара бір шоқ жаңа ... тұр. ... ... ... ... ... ... жасап
бірін екіншісінен жырып алуға болмайды.
Ал, ф.тіркес ішіндегі сөздер негізгі мағынасынан жарым-жартылай ... ... ... ... ... ... ата ... қуды, егіліп
жылады, шалқар көл, жосадай қан, мидай дала.
Сөздердің ф.түйдек тобы болсын, ф.тіркес тобы ... ... ... ...... Бұл ... де компоненттері өзара бекем
орынға, белгілі тәртіпке ие болу шарт; компоненттер ... ... ... ... ... салып, өзінің арнаулы сөзімен үйірлес
келеді. Демек, «егіліп» дегенді ... ... ... ... ... ... сөз ... деген сөзбен жанаса алады. Сол сықылды қырғи
қабақ болды, қырық пышақ болды, ақ түйенің ... ... ... ... ... ... ... деген тізбектердегі компонентер де осы сипаттас.
Әсіресе, соңғы екі ФЕ-нің компоненттері өзара тығыз байланысты: ... ... тек осы ... сөздермен ғана («жауырды жаба тоқыды»)
жанаса алады; сағым сынды ... ... сөзі де ... ... ... алады.
Ф.түйдек пен ф.тіркестер тілдегі қолданылу сәтіне қарай бағзы уақыт
бірінің орнына бірі жүріп, ауысып ... Бұл ... кей ... ... ажыратып алудың өзі қиын. Мәселен: күлін көкке ұшырды, жермен
жексен болды, жерден жеті қоян ... ... ... салы суға ... санын соғып қалды, бармағын шайнап қалды, төбе шашы тік тұрды деген
тізбектердің бәрі де ... ... ... ... мағынаға ие болып
тұр. Мұндағы жермен жексен болды дегендегі «жексен» сөзі ... ... ... ... мағынаны білдіреді, яғни «жер бетімен бірдей ... ... ... ... ... беріп тұр. Санын соғып қалды
деген тізбектің мағынасы да метафоралық мағына (« ... ... ... жерден жеті қоян тауып алғандай қуанды деген ... ... ... ... ... тұр. Сол ... салы суға кетіп отыр дегенді
де басқа мағынада қолданылған. Егерде бұл сөздерді «салының суға ... ... ... ФЕ бола алмайды.
ФЕ-лерді сөздердің қалыс лексикада жеке тұрғандағы ... ... ... ... қарапайым сөз болып кетеді, не мағынасыз, мәнсіз,
бірдеңе болып шығады. Айталық, қол көтерді деген ... ... ... ... ... тікелей мағынасында да, туынды мағынасында
да айтуға болады. «Біз жол – ... өтіп бара ... ... ... ... мұндағы қол көтердік өзінің тікелей мағынасында айтылып
тұр; «біз оны жақтап қол ... ... ... ... ... ... тұр. Ал, ... жалғап алайық, мойнына су құйылып отыр, бетіне ... ... бит ... қан құйып отыр, бір ... ... ... су ... сары ... шөп ... отыр деген
тізбектерді сөздердің тура мағынасымен айтып отырғанымыз жоқ. Сол себептен
бұл тізбектерді ... ... жеке ... ... осы ... ... референттік мағына бола алмайды. Сондықтан екі немесе
бірнеше сөздің түйісіп келіп, ... ... ... ол ... байланысынан туатын мағынадан мүлдем басқа айтылуы керек. ... пен ... ... айырмасы бұл екеуінің құрамындағы
компоненттердің дара ... ... ... ... айрылу,
айрылмау дәрежесінен көрінеді.
Егер де ф.түйдек, ф.тіркес сөздер «трансформация» өзгерістері
нәтижесінде пайда ... ... ... туар тағы бір ерекшелікті
байқаймыз. Ол – ФЕ-лерді өзге ... ... ... ... ... ... ... белгілі сөйлем ішіндегі сөздің алдымен лексикалық
мағынасын есте тұтамыз. Осы ... ... ... ... ... ... (адекват) дегеннің ара салмағын ажырата қарау дұрыс. Мәселен,
«палец о палец не ударить» сияқтыны екі ... ... ... деп ... ... болар. Осы ізбен «слона-то не приметили» дегенді көрмес
пілді де ... ... ... түйені де көрмес деген анағұрлым ұтымды емес
пе? Олай болса, «делать из мухи слона» ... ... ... ... кім ... ... қысқасы, бұл жайлы проблемалар қыруар. Филологтардың назарынан
тыс қалдырмайтын мәселе - осы аудару принциптері мен ... ... ... ... ... ... бола ... Ал,
фразеологизм тиянақты тізбек болмасқа шарасы жоқ.
II-Тарау
II.1 Фразеологизм мен сөз және фразеологизмнің мақал-мәтелдерден
айырмашылығы
Фразеологимдерге тән белгілердің сөзге ... жағы да, одан ... жағы да бар. ... әр ... ... ... өзара бұндай
жалпылық айырма жақтарын қысқаша жоғарыда атап ... ... осы ... ... екі түрлі пайымдау бар: а) ... ФЕ мен сөз ... ... бір – ... ... (эквивалент)
бола алады дегенді айтады; б) ФЕ мен сөздің екеуі – екі бөлек дүние, ... ... ... ... ... ... теңдестік белгісін қоюға
болмайтынын ескертеді. ФЕ – ге тиісті белгілердің ешқайсысы да ... ... ... ұшырамайды; керісінше, сөз бойындағы
қасиеттердің ешбірі де ... ФЕ ... ... ... мағына тұтастығы, тіркес тиянақтылығы қолдану ...... ... ... Олай ... «лезде» деген көзді
ашып- жұмғанша, «қорықты» деген жүрегі ұшты ... ФЕ мен сөз ... ... түсінеміз? Көп жағдайда осы іспеттес мағына «сәйкестігі»
байқалып отырады. Солай бола тұра бұл ... ... ... ... ... ... ... ФЕ-лерге тән экспрессив өң жоқ.
Сол сияқты сырттай, жай тіркес іспеттес болып көрінген сүмбіл шаш дегенді
«қара ... ... тау ... ... ... ... бел дегенді «жіңішке бел»
деп, теңдей түсер құбылыс екен деуге ... ... ... ... еркін тіркеске жатады, демек «қара», «биік», «жіңішке»,
дегендер сүмбіл, асқар, қыпшаларға толық балама (эквивалент) болып тұрған
жоқ. Сондықтан ... ... ... фразеологизмдер деп
есептеу керек. Екіншіден бұл ФЕ ішіне енген компоненттерде өзара ... ... анық ... ... ... ... ... кез келген
сөзге жанаса бермейді. Ал бұларға «сәйкестерді» өзге қыруар сөздердің
көгеніне байлай беруге ... ... – нің әр қилы ... (үш, одан да көп ... ... ... да жеке сөз табиғатынан тыс тұрады. Келтірілген мысалдан
да, ұлан– ғайыр өзге фактілерден де туар ... ... ... ... ... ... ... бөлек бітімді деп есептейді. ... ... тілі ... де ... сөз өздігінен барлық жағдайда ауыс, бейнелі мағынада ... емес ... ... ... бұл ... факультатив қабілеті
бар да, бірақ оның әрдайым ... ... ... шарт ... ... бейнелі (дәлітек айтқанда, туынды) мағынада жұмсалуы – ... ... ... ФЕ (ф. ... ... те) ... мағына білдіреді
де, сөз түбір мағынаны білдіреді. Осыдан шығатын тағы бір түйін: ФЕ ... бір- ... ... ... ... ... қатыста болады деген
топшылауды қолдайды. Яғни белгілі бір ФЕ – нің ... ... ... ... ... ... ... бола алмайды. Басқаша айтқанда, ФЕ
құрамындағы белгілі бір компонент ... ... ... ... ... сөз өзінің референттік қасиетін сақтамауы мүмкін емес. Осыдан келіп
біраз ғалымдар ФЕ –нің мағынасын фразеологиялық ... деп, сөз, ... ... ... мағына деп атауды лайық көреді. Бұған келтірер
үлкен дәлел: ФЕ тікелей ... ... ... мағынада ғана жұмсалады. Сөз
бен ФЕ –нің, ФЕ мен ...... ФЕ мен ... ... қызметі» дегеніміз тәрізді олардың өзара ... деп те ... ... ... ... Сондықтан терминді дәл осы
тұста құбылтқаннан ұтарымыз аз.
ФЕ кей жағдайда анда – санда қос сөзге, біріккен сөзге айналып кетуі
мүмкін. ... ... екі ... бар: ... ... ... ұшырайды (мысалы: қара+пайым=қарапайым, кеш ... баса ... ... ... ... акцентуацияға ие болады (мысалы: ара ... бір ... ... арқа ... ... ... баз уақыт кей ФЕ универбация жолымен ... ... да ... ... ... алла разы болсын дегенді өзгертіп,
алдыразы болсын тұлғасында айта ... ... ... ... ... ... «ала кет» дегендер «қыстыгүні», ... ... ... бөле ... ... бөліп тастау деп түсінбесек керек. Өйткені
кей фразеологизмдердің ішіндегі сөздер өз лексикалық ... ... ... ... әнтек айрылып қалады дедік. Түрлі ярус құбылыстары
бір – біріне жанамалы ... ... ... ... Демек,
изоморфизмді құбылыс фразеологизмдердің өз ішінен емес, бөлек ... ... ... етпеген күнде сөз бен фразеологизмнің релеванттық,
бас белгісін жоққа шығарады. ... ... ... қатысты баламалы
байланыспен шатыстырып аламыз. Бұл ... ... мен ... да, ... ... ... да (сырт тұлға
жағындағы айырма екі бастан түсінікті) елеулі ерекшеліктер бар.
Мынаған тағы бір көңіл бөлейікші: аузын ашпады ... ... ... ... ... ... мал «көп мал» ғана емес. «мейілінше көп
мал»; қас дұшпан «үлкен жау» ғана емес, «қан құйлы ... ... ... ... дала жай ғана ... ... ... қу дала» мәнініде айтылып
тұр. Сол сияқты мына мысалға да ... ... ұлың ... ... ... көзінен өтер сұлу; ай десе аузы, күн десе көзі бар; ... ... ... құй ... ба; тоғыз (тоқсан) жолдың торабы;көсегең
көгеріп, өркенің өссін; алалы жылқы, ақтылы қой, т.б. Осы ... ... ... «сұлу», «мерген», «азап бердім бе», ... ... ... ... ... ФЕ – ... ... ұғымына
түгел сәйкес деуге болмайды. Олай болса, барлығын (сөзді де, сөз ... да) үйіп – ... бір ... ... бір ... ... ... ФЕ лерді алып келіп сөзге телу, ... ... ... ... ... ... құрылыс материалы деп тануға да болмайды.
Қазақ т.б. түркі тілдерінде етістіктің аналитикалық түрлері өте көп.
Бұлардың едәуірі есім сөз бен көмекші ... ... ... басы ... егер есім - етістік. Үлгісінде келген тіркес ... ... ... ... фразеологизм болады да, тікелей мәнде келсе, ФЕ
шеңберінен тыс тұрады. «Елін ... ... ... ... ... ... ... тобына жатады да, «ел биледі», «көзі тиді», «жүрегі
қыжынады» сияқтылар тиянақты тіркеске енеді. Сол сияқты ... ... ... ... – тікелей, «адам болды», «паш етті» деген туынды ... тұр. ... ... ... ... өз ... дербес
пәннің (фразеологияның) қарауына ... де, сөз ... ... мен ... ... болады.
Еркін тіркес сыңарлары өзара меңгеру, қабысу қиысу, т.б. ... ... ... ФЕ ... ... жолы ... да
осыны айтуға болады. Синтаксистік амал – тәсілдер тұрақты, ... ... ... ... – мәтелдер де тұрақты сөз ... ... ... тар ... алынатын ФЕ – лер мен мақал – ... ... ... бар. ... мен мәтел ФЕ – ден өзінің сөз қолданыс, мағыналық
жағынан ерекшеленіп тұрады. Ішкі ... ... түрі ... ... ... ... ... жағынан да мақал – мәтелдің
ФЕ – ден ... ... бар. ФЕ – ге ... ... бола ... ... –мәтел сөз саптаудың дербес түрі ... ... ... ... тән ...... ... – стильдік ерекше
(релеванттық) белгілер бар. Сол ФЕ – лердің бір саласы - ф.түдекке ... ... ... ... ф.түйдек, жоғарыда айтқандай,
құрамындағы элементтері ... жеке ... ... қатысы
жоқ , тұтасқан бір шоқ мағына береді; ф.түйдектің едәуір бөлегі, көбіне,
екі – үш элементтен ... ... ... ... ... ... ... ФЕ – лердің басым ... ... екі ... ... ... да, ... екпінге бағынады.
Белгілі бір фразеологизмнің (көбіне, ф.тіркестің) ... ... ... ... ... болмайды. ФЕ мен мақал – мәтел бір – ... ... ... да, ... ... ... да сараланып тұрады.
Мазмұны жағынан мақал мен мәтел атаулының дені игі ... ...... ... ... мәлім. Мақал – мәтел нақылға жөн сілтеуге
ойысса, ФЕ ... тек ...... ... ... Осы себепті де, мақал
мен мәтел синтаксистік ... ... ... ... ... ... ауыс мағынада қолданылғанмен, құрамындағы сөздері
өзінің негізгі лексикалық мағыналарынан айырылып қалу қасиеті бөлек. Осы
ерекшелігіне ... тіл ... ФЕ мен ... – мәтел әр түрлі
тәсілде ... ... ... «өте тез, шапшаңдықты» білдіретін
қас пен көздің арасында деген ФЕ ... ... екі ... ... ... қас пен ... // ... немесе қас пен //
көздің арасында.
Құрамындағы жеке бөлшектері өзгеше бір лексика – ... ... ... ФЕ де осы ... ... ... ... сіңген деген тіркесте мағынасын бұзбайтын жарыспалы екі топ бар:
а) сүтпен еніп, ә) сүйекке сіңген. Параллель топтар өз ... тағы ... ... ... ... ... екі топ компоненттерінің
грамматикалық тұлғалары біркелкі келіп, ... ... ... ритикалық дербестігі сақталған.
ФЕ құрамындағы сөздердің санына келетін болсақ, олардың бұл ретте тым
шектеулі екенін (мақал-мәтелмен салыстырғанда) екекше атап өту ... ішкі ... ... ... ауыз ... «ниеттес», бос
белбеу «тоғышар немесе икемсіз ... ашық ауыз ... ... ашық ... жомарт», жұлдызы қарсы «өш, араз», санын соғып қалу немесе
бармағын тістеу «өкіну», салы суға кету ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бұдан фразеологизмдер екі немесе үш
компоненттен құралатындығын көріп отырмыз. Ал мақал мен ... ... бұл ... ... келе ... ...... құрамы жағынан
мақалдан гөрі ФЕ – ге жуық ... ... бұл ... ... ... ... болу керек. Едәуір зерттеушілердің пікірінше, мәтел
белгілі бір ұғымды ... ... ... сол ... өзін ... Орыс ... ... – гүл, мақал – жеміс» деп, ... ...... ұғымнан гөрі кесек ой басым жатады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... деген концепцияны қолдау орынды.
Мақал – мәтелдің ішінара ортақ, айырым ... ... ... ... ... оларда кездесетін қайсыбір сөздердің
төркінін, өзге тілдер әсерімен жасалғандарын, әдеби тіл жүйесіндегі орнын,
т.б. зерттеу де – ... ... ... ФЕ – лер мен ... ... ... ... мыналарды айтуға болар еді.
Фразеологизмдердің (ең алдымен ... ... ... ... ... бар ... ... керек. Бірнеше сөздің
тобы ФЕ болу үшін өзгеше бір тілдік ... ... ... Бір ... ... ... ... алынуға тиісті (лингвистикалық калька)
сөздерді еске алмағанда, ФЕ ... ... ...... ... ... тез жасала қоятын құбылыс емес. ... ... ... ... енген сөз десемантизацияға ұшырап, өзінің тікелей
мағынасынан айырылу үшін белгілі бір мерзімдік, әрі тіл ... ... шарт ... ... Әр ... ... тән ... болу үшін бұдан
басқа сол тілге ие халықтың салт-сана, әдет-ғұрып, тұрмыс-күйі, мәдени
дәрежесі де ... орын тебе ... ... ... ... қат-
қабат өзге салаларына ортақ осы факторлардың сөйлеу процесінде әр қырынан
аңғарылуы – қызық мәселе.
Кейбір ... ... ... қарай өзгертіп айту, я тыңнан
жаңа мақал шығару сөздердің идиом болуынан анағұрлым ... ... бір ... сай ... ... толып жатыр. Бұған мысал ретінде
қазақ әдебиетінің кемеңгері Абайдың, тағы басқа сөз иелерінің мақал болып
кеткен нақыл сөздерінен көптеп ... ... ... Бұл – ... ... ... Тек ... атап кетейік: әдет – әдет емес, жөн әдет деген
мақал түркі тілдерінде араб жазуынан жаңа ... ... ... ... бастады. Бұдан келіп, біз ФЕ-лер заманнан тыс, ... тыс, ... ... ... ... ... тәрізді тізбектер –
«кешегі» күннің жемісі, бұлар түгелімен бертінде шыққан мұра дегіміз ... ... жоқ. ... тілі өз ... ... тіл ... бері ... жатқан мақал-мәтел өте көп. Мақал – мәтелдер сан жағынан да ... ... ... да бір ... ... екені әркімге аян.
Біздің айтайық дегеніміз: сөздер белгілі бір лингвистикалық ... ... ... ... жету ... ол сөздер сол белгілі
фразеологизмге тән қасиетке ие болу керек. Белгілі ... ... ... қарағанда, басынан көп уақыт біраз дәуірді өткізіп барып ... ... келе ... Мекен, мезгіл факторы көп құбылысқа ортақ екені
рас. Сол ортақ қасиет тілдің ерекше бір ішкі заңдарына ... ... ... ... ... хақ.
ФЕ-нің кей типтері үшін сөздің туынды мағынада қолданылуы ғана ... ... ... ... шарт. Бірақ, ол
(компонент сөз) формант (қосымша) дәрежесінен, ... ... ... ... ... ... қайда кетіп қалды» дегендегі қас пен көздің арасында
деген – ... Ал, «сен ... ... ... ... жұрт ... ... қалды» дегендегі көзіңді ашып, жұмып ... дәл ... ... бола ... ... ... сөзінің басы таудай
болса да, аяғы сиыр құймышақтанып келіп, қылдай болып ... ... ... ... сиыр құймышақтанып деген де – фразеологизм.
Түйе үстінен сирақ үйітті; түлен түртіп отыр; қара қылды қақ ... ... ... ... сыр суы ... (сыр суы ... сияқты сөз
тізбектері де ФЕ болып есептеледі.
Бұл фразеологизмдердің қай-қайсысы болса да ертеден келе ... бойы осы ... ... ... ... ... келе ... (жалпы жазба әдебиетке) де еніп, ұрпақтан ұрпаққа көшкен, туынды
мағынада қолданылатын айрықша сөз топтары деп ... ... ... ... топтастыру қандай қиын болса, қолма-қол ФЕ жасай салу,
тыңнан мұндай жаңа сөз тізбектерін ... да ... ... ... «мына
фразеологизм XV не XIX ғасырда шыққан, пәлен идиомдарды ана ... мына ... – осы ... ... - деп ... тіпті де
болмайды.
Мақал – мәтел мен ФЕ-лерді сырттай жақындастыратын ... де ... ... ... ФЕ –ге ұқсастығы ең ... ... ... ... ... де ... ... болмайды. Едәуір зерттеушілер осы жағдайды еске ала отырып, мақал ... ... ... ... ... жөн ... ... бұл
концепцияны қостамайды.
Бір көңіл аударарлық нәрсе – мақал мен мәтел синтаксистік ... ... ... ... сол баз ... бір ... құбылмай,
өзгеріссіз қолданылады. Айталық, есім, етістік тұлғасындағы: көп ... ... ... ... ... ... ... жақсы жолдасың болсын
тәріздес мақалдар айтылудағы синтаксистік, стилистикалық, түс – таңбасына
(атап айтқанда «де» ... ... ... ... ешбір
өзгеріссіз, штамп түрінде қолданылады. Тар мағынадағы фразеологиялық
единицалар бұл ... ... ... ... есім мен етістіктен
жасалған ФЕ- лердегі жеке ... ... ... болады. Мұндайда
тіркестегі сөздер контекстің әуенімен морфологиялық өзгерістерге ұшырайды.
Демек, оларға әр алуан қосымшалар (жалғау, ... ... ... ... Мысалы, беті қайтып қалды, жүрек жалғап алды деген ФЕ-
лерге түрлі тәуелдік, жіктік жалғауларын жалғап, тұлғаларын ... ... ... қайтып қалды, жүрегін жалғап алды.т.б.).
II.2 Фразеологизмнің жасалуы мен кейбір стильдік ерекшеліктері
Қазақ тіліндегі сан ... ... ... ... ... қарай бірде
фразеологизм, бірде еркін тіркес ретінде келе береді. Мысалы, көз қырын
салды деген тіркесті сөз ішінде ауық-ауық көз ... ... ... ... ... еркін тіркес болады да, балама көз қырыңды сала жүр десек,
тұрақты тіркес ... ... Сол ... бармағын тістеді дегеннің тура
мағынасы «бармақ саусағын ауызға салып тістеді» болса, ауыс ... ... ... ... ... отырып қалды» дегендердің де беретін
негізгі, тура мағыналарынан басқа «алданып қалды», «құр ... ... ... ауыс мағыналары бар.
Еркін тіркестер үнемі экспрессив мағына бере бермейді. Белгілі бір
тізбектің әрбір мүшесі кез-келген басқа бір ... ... ... әр ... ... тұлғаларға ие болады. Басқаша
айтқанда еркін тіркес сөйлеу процесінде қатаң меже дегенді білмейді. ... ... ... ... ... ... және
стилистикалық тұрғыдан жаңғырып отырады. Тұрақты тіркес ішіндегі сөздер
бұлайша «еркін» қимылдай алмайды; сөздің ... ... ... тіркеске тәуелді болады. Сөз тізбектері өзгеше бір
лексика-грамматикалық ... ... осы ... ... ғана белгілі бір
семантика-стилистикалық қызмет атқарады. Алайда ... ... ... басы» екен деп тұжырым жасауға болмайды. Тұрақты сөз
тіркесінің грамматикалық тұлғасы мен дыбысталу жағына мән бермеу ... еді. ... бәрі де ... ... байланысқан, бірінсіз
екіншісі өмір сүре алмайтын құбылыстар.
«Қоғам, тіл иесі – ... ... өмір ... ... тіл арқылы біледі.
Ана тілінің тағдырына, өткен-кеткеніне, болашағына немқұрайды қарамайды.
Халық ... ... ... ... ... ... ... орынды
қолдануды ұнатады. Сөз мағынасын, сөйлем сазын, қат –қабат еркін, тиянақты
сөз тіркестерін, мақал – мәтелдерді халық сұрыптап, өз ой ... ... ... отырады. Мол тіл қазынасының бір ... ... ... тіл ... ... сөз ... ең ... стилистикалық қызметі көзге түседі. Бұл түсінікті де. Некен – саяқ
кездесер бірді-екілі ... ... ... бәрі ... өзгеше стиль қызметін атқарады десек,
қателеспейміз». (1, 224)
Біз сөз етіп отырған ... ... тіл ... ... ... ... қызметі көп жағдайда осы стилге ойысып
отырады. Осының нәтижесінде сөз, сөз ... ... ... ... ... ... болған ойы айқындалып отырады. Тыңдаушы мен
оқырман қауымға жатық та ... болу үшін ... ... ... ... ... әр саққа жүгіртіп шебер қолдануға тырысады.
ФЕ-лердің сан салалы типтерін орынды қолданғанда ғана сөйлем сазына,
тіл жүйесіне, сөйлеу практикасына нұқсан келмейтін ... ... ... ... ... т.б. ... – бәрі ... шебер қолданудан келіп шығатын құбылыстар. Әзіл-оспақ,
ойнақы қалжың тұсында кей фразеологизмді тұспалдап, екі ұшты мән беру ... ... ... ... (пәленшенің) құлағына алтын сырға
тіркесін оңтайына қарай олай да, былай да ... ... ... ... ... ... қойсын» деген мағынасына қайшы ... та ... ... ... ... «Мен саған бір әңгіме айтпақ
болып келдім, келіншегіңнің ... ... ... ... ... ретінде
керісінше де қолдана береді.
Стильдік функцияда аса ойнақы мәнде қолданылатын үлкен бір арна ол –
синонимдер. Бұл ... ... де жиі ... ... астыңғы ернін жер тіреп, үстіңгі ерні көк тіреп (аяғымен жер
тіреп, маңдайымен көк ... ... ... ... ... Сол ... жауған қардай, шөккен нардай немесе ақылы ... ашуы ... ... ... жер, қиыр шет» ұғымын ит өлген жер, ит арқасы қиян, ит
жеккен (жер), көз көрмес, құлақ ... жер; ... ... аяқты
аяғымен, шанақты шанағымен жалмады немесе ... ... ... ... ... ... ... қыл өтпейді) немесе тонның ішкі
бауындай; «өр көкірек адамды» деміне (кеудесіне) нан ... ... ... ... алшаң басып деп айта береміз. Ой жүгіртіп қарасаңыз, әр
синонимді фразеологизмнің аздап болса да өз ... сыры бар. ... бұл ... басы ... түгелімен бір – біріне жүз процент
сәйкес келер синонимдер жоқтың ... ... ... ... ... ... еш ... де болмас еді.
Фразеологизмді стильдік тұрғыдан пайдаланудың бір ұшығы ... ... ... ... ... сирек кездесетін, көнерген
сөздің өзін де баз ... ... ... таба ... да осы ... ... соғады. Ауызын айға білеген деген әсірелеудің, атау-кереңді
іш деген ... ұлық ... ... бол ... нақылдың, жұмыртқадан
жүн қырыққан (қу бастан қуырдақ ет ... ... ... де бір ... ... ... сыр-сипаты стильдік функцияда жатыр. Стиль
өлгенді тірілтіп, өшкенді ... ... десе де ... Бір ... ... көркем шығарма (соның ішінде фельетонда) жиі қолдану
кездейсоқ емес. Тура мағыналы ғылыми әдебиетте мұндай сөз қолданыс ... жоқ десе де ... ... ... бар ... стильдік әдіс әмпей-
жәмпей үйлесе кетеді. Аналогия, сырт пішінді де өз орнында стильдік тәсіл
мән-мәнісімен икемдеп те ... ... ... күйінде» дегенді
жағымды мән бере қаз қалпында десе, күйкі, жағымсыз мән бергісі келсе, таз
қалпында деп, оп- оңай антоним жасау ... да жоқ ... ... айта ... тағы бір жайт бар. Сөз тізбегіндегі ... орын ... ... ... үшін ... зияны жоқ деген
пікір – жаңсақ пікір. Неге ... тіл ... ... ... ... ... табу тым-ақ қиын. Қиын емес-ау, мүмкін
емес. Дегенмен, біраз фразеологизмдерде инверсия құбылысы қолданылады, ФЕ
компоненттерінің орын ... ... ... Бұл ... неден келіп
шыққан? Мұның лингвистикалық себебі де жоқ емес, ол – десемантизация деп
ойлаймыз. Сөз ... ... ... басқа мағынаға көшіп кетсе,
орын ... ... ... ... неге ... ... ой ... әдеби тілінің орфографиясы, стилі, аударма принципі,
терминология, тіл ... ... ... ... ... ... шығып тұрады. Бұл жақсы ... ... ... кей
фразеологизмдер де әредік сөз болып тұрады. Бұл да теріс емес.
Логикалық екпін табиғаты ... ... ... мақал-
мәтелге зейін қоялықшы: арқа еті арша, борбай еті борша; мойны ырғайдай,
биті торғайдай; ай десе аузы бар, күн десе көзі ... ... ... жұтады, т. б. Әр тіркестің жарыспалы сыңарларын бұрын қой, соң
қой,- одан ... ... ... ... ... ... ... ауыстырғанда өгіз өлмегенмен арба сынуы кәдік. Ғасырлар бойы
қалыптасқан қатаң тәртіпке қол сұққанда табар пайдамыз жоқ. Жұтқан жұтамас
деп, ... ... не, ... ... не деп, ... ұтарымыз
жоқ. Сол сияқты барар жер, басар тауы қалмады ... ... ... жоқ) деген тіркестің жайы да солай. Дағдылы тіл құбылысын (біз ... ... ... мәселе айтып отырмыз) қажет-мұқтажсыз
тайғанақтатпау керек. Мұндағы бір қауіп: ... кісі өз ... ... тіл ... ... ... ... ұрса да, жапалақпен тасты
ұрса да жапалақ өлері» хақ. Солай екен деп, аузы-мұрны қисаймай ... ... еді. ... ... қусақ, «жата қалып төбелесті» дегенге де ... ... ... кейін қалай төбелеспек, ал төбелесетін болса, ... Осы ... кете ... ... ұл тапқандай қуанды дегенді «қыз
тапқандай...» деп неге айтпаймыз деген де ой туады, құлаққа ұрған ... ... ... жерін атай «тұмсыққа ұрған танадай» демейміз. Бір ... ... ... ма, оны ... ... ... ... дегенді
қырғидай қорыды депті. Қырғидың кәсібі - қыру. Мұндай бойлауық мінезге,
әрине, тиым салу ... ... ... ... кең ... ана тіліміздің әдебиет,
мәдениетіміздің тағдыры туралы келелі ... ... ... ... ... ... әдіске түсу орынсыз. Тек фразеологияның бір «уақ» мәселесіне ат
үсті болса да жолай соғып ... ... ... оның ... да ... ... өн бойы тілдегі, сөйлеудегі өз еншісіне тиер
меншік қасиеті – стильдік ерекшелік деп ... рет ... ... ... ... ... стильдік қызметтерін толық
документация негізінде сипаттап шығу – ... ... ... ... ... ... көздеген мақсат жалғыз-
ақ: стилистика тіл салаларының баршасын орынды пайдалануды ... ... сөз ... ... ... арқылы екшейленіп отырады, көп ... ... ... тіліміздің жан-жақты өрбуіне көркем ... ... көп. ... ... сыры да көп ... ... ... жатады. Әрбір әдеби тілдің икемді қабілеті, көркемдік
қасиетін білудің бас белгісі – осы ... ... ... ... т. б. ... ... ... фразеология, грамматика,
фонетика нормалары орнығуына, ұлт ... ... шын ... ... ... ... ... жол ашады. Сондықтан да жазба
әдебиетіміздің, оның ... ... неше қилы ... құлақ түре отыру үңіле зерттеу баршамыздың ... ... бұл ... ... ... бар. Бұл ... лексикалық қорға жатқызамыз ба, жоқ лексикалық құрамға жатқызамыз
ба деген схоластикалық айтыс-тартыстан гөрі нақтылы ... ... ... теориялық талдау жасау анағұрлым ұтымды. Бірақ, бұған
қарап, фразеологизмдер негізгі ... ... ... әрі ... бірі ... тіліміздің грамматикалық ережелеріне дәл ... ... ... Бұл ... ... түйдек, тіркестердің тілде қаншалықты
жиі, сирек қолданылуына, өмірлік маңызына, жалпы халықтық сипатына, т.б.
қарай жеке-жеке анықтала шешілуі тиіс.
Нақты бір ... сөз ... ... ... ... томаға-
тұйық бөліне қаралмай, өзара байланысты зерттелгені ... ... ... ... жөн.
Қазіргі тіліміздің нормасы тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... ... ... ... ата, ойсыл қара, т.б. төрт түлік малдың жоғарыда көрсетілген
мифтік лақаптары; сол сияқты ... жан ... ... ... жан ... тілде қатеріңіз жанбасын) деген фразеологизм – «алаң болмаңыз,
көңіліңізге еш ... ... ... кейін тартты – «тыңдамады,
қырсықты, мойны жар бермеді»; ... ... ... – күйі жоқ ... ... Осы ... ... «шопан», «ойсыл», «жан болсын»
немесе «жанбасын», «кежеге», ... ...... ... ... ... ... айналып бара жатыр.
Ал, бұл тәрізді ерекшелік грамматикадан да кездеседі. Мысалы: береген
қолым алаған; обыр олжа үшін өледі, күншіл ... ... ... қазақ
тілінде кездесетін (көреген кісі, сүзеген бұқа, тебеген ат, қашаған бие,
т.б. салыстырыңыз); -а+ған ... ... -е+ді ... бір жерде атқарып тұрған қызметі грамматиканың ... ... ... ... ... ... тұлғасы – есімшенің
көнеленген көрсеткіші екені ... ал, -е+ді ... ... ... – үшінші
жақтың жіктік жалғауы. Соңғы тұлға қазақ ... осы ... ... әбден
сай келе тұра, «бұл» деген өлі лексемаға ерекше тәсілмен тіркелген. Әдетте
«бұл» сөзі етіс жұрнақтарының бірін ... ... ... ... ... ... т.б.). Бұл сияқты еркешелік М.Қашқаридың ... ... ол ... түзді – «ол жерін түзуледі»; ол атығ кішäді – «ол
атын кісендеді» т.б. Демек, жоғарғы фразеологизмдегі «бүледі» көне ... шүба ... ... ... ... өзге ... ... бар
құбылыстарға қарап түсіне алудың қажеттігін көп авторлар атап кеткен.
Демек, архаизмдерді ... бір ... деп ... ... ... ... ... етсек, басқа еркін тіркестерде кездесетін
архаизмдер туралы не айтуға болар еді? ... да өлі, ... ... ... ... өзге де көне ... ... назар аударайық: сөз тудырушы өнімсіз – ман (мен) ... ... аз, ... бесеу көп деген мақалда да өлермен кісі
дейтін еркін тіркесте де көрініп тұр. Әйтсе де ... ... ... ... ... көп ... ... сөздерді немесе түсінігі кем сөздерді архаизм ... ... ... ... шығып қалғандарды ғана архаизм деу
керек. ... ... ... ... сөздер алынып, жалпыға түсінікті,
жатық сөздер қолданылып отырады. Мәселен, «қоран» ... ... ... ... сөз ... ... «Ұры» мағынасындағы қары қазақ
тілінде: ... ... қос ... де, ... қардан туады, салпы ерін
нардан туады сияқты тізбекте де кездеседі. Сол ... ... адам ... ... ... ... да, ... адам жаман болмас қанша тұрып ... ... қары ... де ... болып есептеледі. Ал, «кіші» деген
сөздің мәтелде келетін «кішік» түрін де (ұлық болсаң, кішік бол) ... ... ... ... ... Архаизм сөздер мен тізбектердің
орнына үнемі жаңа сөз алынуы да шарт емес.
Мақал, ... ... ... ... ... ... кейде
грамматикалық форма жағынан да көнеленген, осы ... ... ... келетін сөздер де ұшырайды. (мұндайда түбір сөздің өзі ... оның ... ... көне ... ... ... ... немесе «қарт» деген сөз осы күнгі тілде бар сөз,
бұл әрине, ... ... Ал, ... ... ... ... ... немесе ат жақсысы қартады, негізіне тартады дегендегі «қариды»,
«қартады» формалары – көне ... Осы ... ... ... ... ... ... айтылуға керек еді.
Ал, бұл сияқты қолдану тәсілі ерекшелеу құбылысқа тағы бір ... ... ... басын жұлмақ керек;ителгі етік боқтайды,
қаршыға қазан қайнатады; бір сиыр ... ... ... оны ... ... ... ... дегендер тілімізде бір форма бола
тұрып, өзгеше қолданысқа кезігіп тұр.
Өз бетімен жеке қолданылмайтын, фразеологиялық тізбек ішінде ғана
кездесетін ... сөз, ... ... ... өттік. Бұл жерде «жеке
қолданылмайды» дегенді шартты түрде түсіну қажет. Өйткені олар ... ... ... тіл ... бола ... да, ... жағдайда
белгілі бір тіркесте ғана ұшырауын ескертіп отырмыз. Бұндай құбылысты
тиянақты тізбектің өзге тарауларынан да ... Қос ... де, ... де бұл бой ... ... ... ... үрім- бұтақ,
қарақат, т.б. Осындағы «шаға», «некен», «үрім», «қат» ... ... ... ... ... ... ... келіп
«қызыл шақа», едәуір түркі тілдерінде бұл «бала» мағынасында), ... ... ... ... (бұл ... ... «қат» (кей түркі
тілдерінде осы қалпында тұрып-ақ «қарақат ... ... ... мына ... ... ... ... жаба тоқыды («біреудің мінін
елемеді»); сағы сынды, ... ... ... ... ... ... көз шырымын алды (біраз ұйықтап алды»); ол түн баласына ұйқы
көрмеді («ол түні бойы ұйқы ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілде басқа сөз тізбектері ішінде айтылмайды
десе де болады. Бұлармен бара-бар қазіргі тілде мағынасы өзге ... ... ... көз ... алу – ... іліндіріп алу», «ұйықтап
алу», осындағы «шырым» көне қыпшақ ... ... ... орнына жүрген.
Фразеологизмдердің ерекшелігіне байланысты мынадай тағы бір сұрақ
туады: ФЕ-лерге тән семантикалық ерекшеліктің ... ... Бұл ... ... ... ... ... фактілерін қамтудан келіп шығады.
Жалпылай айтқанда, ФЕ-лердің (соның ішінде идиом) ... ... ... өз ... компоненттерге апарары даусыз. Бұл тұжырым тосын
көрінуі мүмкін, бірақ басқаша түсінік, топшылауға жол жоқ. ... тіл ... саяқ ... ... емес. Оның сырын, жасалу төркінін
сол әрігіректегі тіл құбылыстарының өзінен іздеу лазым. Айталық, қас ... ... ... ... ит терісін басына қаптады («дымын
қалдырмай сөкті»), аузынан ақ ит кіріп, қара ит ... ... ... ... ... сөз ... жүрек жалғады (өзек талмастай ғана болып
тамақтанды»), жұлдызы қарсы болды («өшікті, араз болды»), ақ түйенің қарны
жарылды ... ... ... ... ... сөз қолданыстардың туу себебін
тілдің өз ішкі заңдарынан, қала берді экстралингвистикалық ... ... ... сыры ... ... ... мағынасының төркінін
тану анағұрлым қиын. Жоғарыдағы ... ... ... ... ... немесе қас пен көздің ара қашықтығымен салыстырылып
отыр. Басқа тізбектер де осы ... ... ... «ит» сөзі ... өзгелерді тұтастыра ұстап тұр; «жүрек» сөзі жүрек жалғау деген
тізбектің ұйытқысы болып тұр. Жұлдызы қарсы ... ... ... «аспан
әлемінде әр адамның меншікті жұлдызы болмақ ... ... ескі ... жетектеуі ықтимал. Күн көрсетпеу мағынасы бүкіл тіршіліктің
тетігі «күнмен» заңды ассоциацияланған; ал ақ ... ... ... дейтін
ФЕ халықтың тұрмыс-салт ерекшелігіне сәйкесіп жатыр. Өйткені, түйе
(әсіресе ақ ... өте ... ... мал, оның ... ... ... ... орасан молшылықтың, «ырыстың» белгісі тәрізді сыр жатыр.
ФЕ-лердің (демек идиомдардың да) бірден ... ... ... сайын бірте-бірте барып қалыптасқаны, еркін тіркестердің негізінде
жасалғаны сөзсіз. Қоғамдық факторларға, тілдің ішкі ... ... бір сөз ... ... тікелей мағынасы мен туынды, бейнелі
мағынасы ... ... ... ... ... ... туынды мағына яғни ф.мағына екінші кезекте бертін келе өрбіген.
Осыдан келіп идиомдардың және ... да ... ... ... ...... экспрессив қызмет атқаруына тікелей ... ... ... ... ... тағы бір жайт бар. ... ... негізгі ұғымнан
келіп шығуының түрлі жолы бар. Бірде ... ... ... семантикасы
өзге қолданысқа еніп, тасалана өзгерсе, бірде сол нақтылы ФЕ-нің өзінде
тұрып-ақ қосымша арқылы ... ... ... отырады: ал кей уақыт
белгілі бір ... ... бір ... ... келуінен барып
туындайды.
Осыларға мысал келтірейік. ... ... мен ... ... ... ... ... қолданыста тұрып, бөлек мәнге ие болып тұр; іші
тар ... іші ... ... адъектив тұлға субстантив түрге енеді;
сәуегей адам дегендегі алғашқы сөзді сәуегейлік десек, өзге компонент ... ... ... т.б.); ақ ... ... ... ... қара
жүрек ұғымына қайшы келіп тұр (мұны, бір есептен, аналитикалық жол десе де
болады); абыройын көтерді – абыройын төкті деген де ... ... тобы жуық ... ... ... ... өрістейтіні белгілі. Ф.мағына мен жеке сөздің ... ... ... ... осы тұста да (варианттас және синонимдес
фразеологизмдерден) анық аңғарамыз. Арасына от жақты- ... ... кере ... алты ... иманы кәміл болды-иманы жолдас болды;
сабасына келді-сабасына түсті; өшін алды ... ... ... жүрек
жалғады-өзек жалғады; байтақ дала-ен дала, т. б. ... ... ... ... бет ... ... ... айтқанда, еркін тіркес
пен тиянақты тізбек әлмисақтан, ежелден іргесі бөлек емес, қат-қабаттасып
жатқан тіл даму процесінде олар бертінде ... ... ... ... жалынып – жалбарынып, тізе бүгіп, ...... ... ... болмаған соң халық қу құдай, сығыр құдай, шұнақ құдай
эпитетін табуы да ... ... ... ол құдайдың құлағынан да ұстап
алады.
Ал ФЕ-дегі синонимия торабы да атам ... ... ... ... ... Оған да ... ... келтірейік: тайға таңба басқандай –
соқырға таяқ ұстатқандай, аузын аңқитып кетті – ... ... ... сипатып кетті (мұндағы «кетті» деген көмекші етістігі синонимика
жүйесіне нұқсан келтірмейді). Осы жердегі әр ... зат ... ... жеке ... ... әсте ... немесе диахроникалық
қатысы жоқ деуге болмайды.
Жоғарыда айтылған жайттан туар тағы бір түйін бар: ... ... ... пен ... ... те ... бар. ... байланысу жолдарын, айырма жігін әлі де толық
тану керек. Фразеолог, лексикологтар бірлесе ынтымақты жұмыс істесе ... ... келе ... ... ... ... отырғанымыз:
фразеологиялық мағына тарихы төркіні ретінен ... ... ... ... ... ... Солай бола тұра, фразеология обьектісі
басы ашық мәселе, лексикологияның да ен ... ... ... ... ... фразеологизмдердің, одан басқа да,
толып жатқан тізбектердің фактілерін молынан келтіруге болады. Тек «түйе»
малына, соның ішінде ... ... ... көз ... ... ... нар ... десе, күштілік, мықтылықты айтқысы келсе, нар
жолында жүк қалмас дейді немесе нардай ... жүк ... нар ... ... ер көтерер дейді. Ерлік, қайсарлық, батылдықты да кейде осыған
байланыстырып, нар тәуекел; жар басында жантақты жаннан ... нар ... ... ... ... ... ... білдіргіміз келсе: ердің
құны, нардың пұлы; қара нар, қалы ... деп ... ... қара ... ... бақ ... деген мақал шыдамдылық, төзімділікті білдірсе,
ашуы жауған қардай, шөккен нардай деген тізбек үлкен ашу, қаһарлану ұғымын
білдіреді. Түйе жисаң, ... жи, сиыр ... ... жи; ... ... ... жоқ; жүк тартпаған түйенің нарлығы жоқ деген мақалдар
нардың асыл, бағалы мал екендігінен туған ... ... ... ... ерін ... ... нар ... қырымға, ит баласы жырымға деген
мақалдар адамның сыпайы, маңғаздығын нарға балаудан ... ... ... ... ... ... ... теңеп айту да бар. Қамыстың ең
ірі, ең биігін нар қамыс деп айтуы осыдан шықса ... Нар ... ... ... ... ауысқан болу керек деген де пікір бар. Бірақ бұл ... ... ... ... Қазақ өз тіршілігінің ауанымен бұл
сөзді нарға бағыштап, бұрып қолданған болу керек.
Метафоралық ... ... ... ... мақал-
мәтелдердің, тізбектердің қай-қайсысы болса да өмірде кездесетін
жайттардың бір ... Осы ... төрт ... малдың басқа түріне
байланысты жасалған сөз тізбектері жөнінде де көп мысал келтіруге болады.
Бақытты өмір, молшылықты ... де, ... де ... қой ... ... ... ақ ... қарны жарылды сияқты идиоматикалық
тізбектер жасалған. Қойдан жуас мал болмайды. ... ... жуас ... қой ... шөп ... ... ... қасиеттерін, бойында бар өзгешеліктерін ала бөтен бөліп
алып, бірде сөзі түйеден түскендей немесе түйе ... ... ... ... ... ... сөлекет епсіздігімен салыстырып, бірде
сиырдың бүйрегіндей бытырады деп, жан-жаққа тарап, ... ... ... ... Сол ... ... тән қылық-мінезді жылқы
малымен, не жылқыға жуық нәрсемен үйлестіреміз. Қанжығадан қан, тебінгіден
тер ... ... ... ... ... ... ... біріне-бірі
үйірсектікті, жуықтастықты білдіреді (бұл тізбек басқа мағыналарда да
айтыла беретін сықылды); ал ер жетіп, адам бола ... ... ат ... ... деуге де болады. Шығаннан шыққан ұрыны қазақ сары тоқым ұры
немесе бау кеспе ұры, т.б. дейді. Кежегесі кері ... ... ... ... өрен ... ат үсті қарады; бірде бие, бірде түйе; ... ... ... жаба ... ерін ... алып ... ... да – жылқы малымен байланысты шыққан тізбектер.
Халықтың ескі әдетін, бұрынғы салтын ... де ... ... бар. ... ... қоштау мағынасында айтылатын
шашбауын көтерді, ... ... ... ... сияқты тізбектердегі
«шашбау», «жыртыс», «сойыл» дегендер қазақтың ескі дәстүрінде болған дүние
екені белгілі.
Фразеологиялық тізбектерді тұрақтандыра ... ... бірі ... ... құрылуы. Мысалы, ақай жоқ, тақай жоқ; ай дер ажа, қой ... жоқ; үлде мен ... ... сияқтылар негізінде жасалған.
Фразеологизмдердің ішінде, әсіресе, аллитерация тәсілі жиі ... ... ... сан соқты; соры сорпадай қайнады; сойылын
соқты; табан тіреді; тайба таңба ... ... ... т.б.
Ассонанс жолымен келетін тізбектер де баршылық: ... ... ... ... ... не ... жіңішке сөздерден, не біркелкі жуан
сөздерден келіп тұр.
Әдеби тілде де, ... ... де бір ... ... ... ... келіп отырады. Мысалы, «Балуан Шолақта» С.Мұханов: «...Бір
бейнетке шыдамай, осынша ұнжырғасы түсіп, осы ... ... - ... ... «Қос шалқарында»: - «Балалар, қабақтарың салбырамасын,
өн ... ... - ... ... «ең ... ... Газет-
журналдарда «он жорғасы түсіп...» деген де кездеседі.
Ауызекі тілде «өн жорғасы түсіп» деген вариация да ұшырайды. Бұлар –
фонетикалық ... е, о, ө, ә, ұ, ү ... ... ... ... ... сөздің мағынасы ойсырамайды. Сол сияқты өлмесең ... не ... ... қап ... ... тағы алты ... келтіруге
болады. Өлмесең өрем қап; өлмесең үрем қап; өлмесең өрең қап; өлмесең
омыра қап; ... ... қап; ... өме қап деген сияқты айтыла береді.
Мұндай дыбыс өзгешеліктері фразеологизм саласынан ... тіл ... да ... ... т.б. ... ... ... болса, бір тіл екінші
тілден сөз ауысуға сондай мұқтаж. Өзге ... ... ... ... ... тіл болмайды. Сол сияқты өзге тілден сөз ... ... ... ... ... ... өмір ... сай орыс тілінен келген қат-
қабат сөздер, ... ... ... бір ... калька ізімен
алынғандар. Кальканың кірме сөзден басты айырмасы – оның сырт ... ішкі ... - ... ... ... сөз ... оның
лексикалық формасына емес, лексикалық мағынасына көңіл қоямыз. Демек,
лексикалық ... ... ... ... бел алып ... ... ... еңбектері болсын, көптеген орыс, т.б. тілдердегі ... ... ... ... алынған фразеологизмдер жиі ... ... ... ... да ... кейбір сәтсіз қабылданғандары
да бар.
Тіліміздегі дәл баламаны іздеудің орнына, бағзы ... ... ... түсу ... да бой ... ... Бұған мысал, «слона-то не
приметили» дегенді кейбіреулер көрмес пілді де ... ... ... түйені
де көрмес десек анағұрлым жатық емес пе? Лингвистикалық калька түрінде
алынған кей ... ... ... ... аяң немесе тасбақа
жүріс – орыс тіліндегі «черепаший шаг» дегеннен ... ... ... ... ... сөз ... мысқылдаған жасанды тіркесті, әрине,
бұл топқа қоспау керек. Орыс тілі ... ... бұл ... ... номер не пройдет) деп сөйлеген, өзі орысшаны жақсы білетін, ... ... ... аса ... ... ... сөз ... үшін
өзінің бір шығармасында барынша ажуа еткен екен. Бір тілдің өзіне ғана
тән, басқа тлге аударылуға ... кей ... ... ... ... лаж жоқ. Ал, ... ... эквивалент тізбекті үнемі
лингвистикалық калька жолымен ала берудің әдеби тіл үшін ... аз. ... ... ни рыба, ни мясо дегеннің қырғыз тілінде чала өлтүрген
жыландай деп, ал, молодец против овец, а против молодца – и сам ... үйдө ... ... жоқ деп ... ... гөрі тиімдірек сияқты.
Өйткені қырғыз тіліндегі балама халыққа түсінікті, жатық. Үйде батыр,
жауға жоқ, үйде ... ... жоқ ... мақал қазақта да бар. Ал,
фразеологизмдерді аудару, не оларға балама іздеу мәселесі – аударма тіліне
қатысты өз ... ... ... ... ... күрделі де қажет
мәселе.
Осында аталған орысша мысалдардың аудармасын калька ... кей ... ... деп ... күннің өзінде, ауызекі тілде
(көркем әдебиетте) халық тілі баламасына да ... ... ... ... ... – в лес не ... дегенді қасқырдан қорыққан
тоғайға бармас түрінде де, басқа ретте шегірткеден қорыққан егін ... де ... ... ... ... плеоназм (синонимдер тіркесуінің
лексика-стильдік тәсілдік) ... ... ... тіркестердің
мағынасы күшейіп, бүкіл тұрқын эксприссивтендіреді. Ол кезде синоним
компоненттерінің бірі ... ... ... негізгі мәні
көмескіленіп кетеді. ... ... ... араб ... ... жел» деген мағына беретін «самал» сөзі өзінің ... ... ... бірігіп, «самал жел» болып айтылады.
Тілдің өсіп көркеюі ... бай ... тіл ... ... үшін ... маңызы зор. Тілдегі мақал-мәтелдер, жұмбақ идиомдар ойды
бейнелеп, меңзеп айтудан, астарлап айтудан туады. Сол ... ... ... ... ... де негізгі бір ойды құбылтып айтудан
пайда болған. Синонимді ФЕ-лер мен жеке синоним сөздер ... ... бір ... бар. ... ... ... жақындығы ФЕ-дегі мағына
жуықтығынан әлдеқайда күштірек. Өзара мағына ... ... кез ... жерде бірінің орнына бірін қойып айтуға бола
бермейді. Мысалы, ас иесімен тәтті ... «ас» ... ... ... ... дегенді қойып айтуға болмайды.
Кейбір синонимді о бастағы мағынасы толық сақталмау салдарынан,
тілдегі «үйренішті» ... ... ... ... Асыл ... ... қазақ құмай тазы дейді; тазыны «құмай» деп атаудың сыры да
түсінікті. Сол сияқты ... ... ... ... ая да өзге ... мағынасында бола тұрса да, қазақтың қазіргі ұғымында «алқанның
аумағы» мағынасында қолданылады. Сонымен, жеке ... ... ... ... ... ... ортақ қасиет те, айырма
белгілері де бар.
І. Кеңесбаев бірнеше ФЕ-де қайталанып отыратын сөздерді «ұйытқы ... ... Тіл, ... көз, ... ... қол, бас, ақ, ... тас, ат, ... жеті т. б. сөздер осындай ұйытқы сөздер ... ... ... ... тілі ... сыймады, тілі күрмелді тіліңді тарт, тіл мен ... ит ... жер, ит ... ... ... ... дауаламайды
жүрегі қарайды, жүрегінің түгі бар; көрінгенге көз сүзген көздің ... орақ ... ... ... ауыз ... сөз ... ... бөлігі жеті, үш, тоғыз сияқты сан
есімдердің төңірегіне топталып жұмсалады. Бұл ... ... ... ... түп ... болу ... ... ежелгі дәуірдегі ұғым –
түсінігімен, салт–санасымен ұштасып жатыр. Фразеологизм ... бұл ... сан ... ... шарт ... Мысалы, жеті ғылым тілін
біледі ... ... ... біледі), қырық ру дегендерде нақты саннан гөрі
«көп» деген ұғым бар.
Жеті, қырық, үш, ... ... ... тіліміздің қазіргі
сатысындағы қолданылу тәртібін, осы ... ... ... ... өзі де ол ... этимологиясын білуге жол ашады.
II.3 Фразеологизмнің кейбір грамматикалық көрнісі
Грамматика тұрғысынан қарағанда, жалпы фразеологизмдер синтаксистік
тұтастығын сақтап, басқа ... ... ... да, ... ... де бөлектеніп тұрады.
Фразеологизмнің грамматикалық ерекшеліктері қазақ тілінің жалғамалы
сипатымен астасып жатыр. Яғни грамматикалық өзгерістер фразеологизмдердің
синтетикалық ... де, ... ... де ... ... Қолы ... ерні ... қол созым, жеті түнде, т. б. тізбектер
барлық контекст аясында дәл осы қалпында ... Ал, ала аяқ қу ... ... ала ... ала ... өзі, ала аяқ қолы деп те айтуға болады.
Фразеологизмдерді синтаксистік қатынасына қарай мына топтарға ... пен ... ... «сипатты» фразеологизмдер: үрейі
ұшты, жаны ашыды, күні ... тауы ... т. б. ... ... бірінші
сыңары үнемі тәуелдіктің III-жағында тұрады да, етістік сыңары ашық райда
келеді. Ал морфологиялық жағынан бұлар зат есім - ... ... пен ... ... ... ... ... шал, еңбектеген бала, сұқ көз, ақ жүрек, т. б.
3.Пысықтауыш пен ... ... ... ... күле қарады; күле кіріп, күңірене шықты, т. б.
4.Тура және жанама толықтауышпен толықталатын (не баяндауыш) «сипатты»
фразеологизмдер: апшысын қуырды, сазайын ... ... ... ... т. ... осы ... екі ... немесе екі мүшелі ғана болып
келмейді, күрделі, яғни тұтас сөйлем болып та келеді; аспан айналып ... сөз ... ... классификациялау да ең негізгі
мәселелердің бірі деп ... ... ... ... ... сөз ... бар деп, үзілді – кесілді тұжырым жасауға
болмайды деп ескертеді. Олар зат ... ... т. б. сөз ... ... емес. Себебі, фразеологизмдердің тұлғасы мен семантикасы жеке сөз
табына барабар келмейді. Белгілі бір сөз ... ... ... ... бар, ал ... ... ол ... бір сөз табының
қызметінен мүлдем алшақ жатады. Мысалы, көк өрім, бау ... без ... ми, (зат ... ... ... ... қалды, ала жіп аттамады,
ала көз болды, бармағын тістеді, (етістікке жуықтайтындар); көзге ... қас пен ... ... (үстеуге жуықтайтындар); бармағынан бал
тамған, екеуінің жұлдызы ... ит ... (сын ... ... ... ... өзінің құрамы жағынан қаншалықты әр
алуан болып келсе, компоненттерінің байланыс сипаты ... да ... ... ... ... қандай болсын, қазіргі күйінде грамматикалық жағынан
да, лексикалық жағынан да біртұтас қолданылады. Оларды синтаксистік,
семантикалық ... жеке сөз ... ... ... тек ... ... ... тұрғысынан қарайды. Өйткені
фразеологизмдер жеке тұрғанда сөйлем сипатында болып (сол себепті ... де ... ... де, ... ... бір ғана сөйлем мүшесінің
қызметін атқарады. Мысалы, жанын қармады, жанын жеді тіркестеріндегі
«жанын» тұлғасы осы ... ... пен ... ... ... ... ... ал, қайғы жанын жеді десек, бұлар қайғы – ... ... екі мүше ... ... ... форма көрінісі ғана емес,
мағына бірлігі де ... ... ... ... ... тән ерекшелігімен көзге түсер бір шоғыр
тізбектерді – ... ... ... – өзгеше бір ... ... ... ... Бұл ... тізбектерде, әсіресе олардың ішіндегі ай дер
ажа жоқ, қой дер қожа жоқ типтес тіркестердің ... ... тең ... ... ... жұп ... Бұл ... жағынан да, семантикалық жағынан да терезесі тең тұр. Ақай
жоқ, ... жоқ; ... ... ... ... (күптеп) секілді параллельдер
де, сондай-ақ осы соңғы мағынаны ... ақ ... ... қара ... ... келетін фразалар да ұзын арқан, кең ... ... ... ... ... алалы жылқы, ақтылы қой немесе қоралаған қой, қостаған
жылқы; апы ... күпі ... ... ... бәрі ... екі ... жарыса қолданылады.
Қос сөз бір –бірімен жымдасып, бірінен-бірі ажыратуға ... сөз ... Ол ... алғашқы, не соңғы компонентімен қатар тұрса
ғана қос сөз болады; ... ... ... ... ... Бірақ қазақ тілі фактілерін толығырақ қамтып,
пайымдап қарасақ, ... ... ... ... тиянақты
сөздердің неше алуан түрлері бар. Олар мағына, тұлға жағынан нағыз қос сөз
сипатты бола тұра, мағыналық бірлік ... ... ... өзге қос ... ... ... ... қырғыз тілдерінде
үлде, бүлде деген сөздер әрдайым қатар жүреді, бірін екіншісінен бөліп
алып айтуға ... Сол ... ... ... ... ... ... жөнекей деген компоненттері де өзінің сыңарынан
бөліп айтуға болмайды.
Бірақ, бұлардың арасына «мен» жалғаулығын қойып, «некен мен ... ... ... Ал, қос сөзді фразаларда осы тәрізді дәнекер
жалғаулық болады. Айталық, ақай жоқ, тоқай жоқ деген ... ... ... ... ... сөз; жоқ екі рет ... ФЕ-ге стильдік өң
беріп тұр. Үн жоқ, түн жоқ; қан жоқ, сөл жоқ дегендер де ... ... ... ... ... фразеологизмдер, көбінесе метафоралық
мағынада айтылады. Бұларды ауызекі тілімізден, ... бай ... ... ... ... кездестіруге болады. Мысалы, «Еңілік-
Кебек» пьесасында: «Әулиеге ат айтып, қорасанға қой айтып, бала ... бірі ... ... ... тіркес көп ұшырайды. Осындағы
әулиеге ат айтып, қорасанға қой айтып деген де параллельді фразеологизм.
Бұндағы ... ... ... да ... келіп отырады.
Бұлардың қос сөз болу себебі тек форма жағынан ... ... ... ... шарт – ... екі сөздің бірінен-бірінің жігі
ажырамауы.
Дағдылы қос сөзбен (дефис арқылы жасалатын) параллельді ... ... ... келетін) аралығында мағыналық жуықтық жоқ емес. Алайда бұл
екеуі ― ... ... екі ... ... ... ... белгісі: а) Сызықша (дефис): тәлім-тәрбие, бала-шаға, үйме-
жүйме, т.б.; ә) Үтір: ұзын ... кең ... ... тер ... қар ... т.б.
Үтірмен жазылатын параллельді ФЕ-лер грамматикалық жағынан төрт салаға
бөлінеді (бұл ... ... ... ... сөзі еске ... Зат есім ... келетіндері: алалы жылқы, ақтылы қой; ұзын арқан,
кең тұсау; ақ дегені алғыс, қара ... ... ... «Жоқ» сөзімен келетін параллель ФЕ-лер: ақай жоқ, тоқай жоқ; қан жоқ,
сөл жоқ; әй дер ажа жоқ, қой дер қожа жоқ, ... Есім ... ... ... ұзында өшті, қысқада кекті; бір
сырлы, сегіз ... ... ... ... ... ... ... күбідей пісіп; басы
ауырып, балтыры ... апы ... күпі ... ... ат ... қой ... ... әулиеге ат айттым, қорасанға қой айттым);
тебінгіден тер жауып, қабырғадан қар жауып ... ... ... ... қан ... ... фразеологизм сөйлеу процесінде, белгілі бір ... ... ... Өз ... ... ... ... ФЕ-де белгілі
бір ситуацияға байланысады да, өзінен бұрін немесе соң ... ... ... ... ... икемделіп, ыңғайланып тұрады.
II.4 І.Кеңесбаев ― «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігін» түзуші
Ғалым І.Кеңесбаев фразеологизмдер туралы бүкіл ... ... ... ... ... қазақ тілінің керемет бай қазынасы
болып табылатын тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдерді, идиома ... ... ... ... ... көп ... ізденістің
нәтижесі, қорытындысы ретінде 1977 жылы «Қазақ тілінің ... деп ... ... ... баспасынан жарық көрді. Сөздікте
тіліміздегі фразеологизм ... мол ... ... ... ... ... ... қолданылу аясы
көрсетілген. Фразеологизмнің синоним әрі ... ... Кей ... ... ... ... сөз болады. Текст-
мысалдар халқымыздың бай ауыз ... көне ... ... ... ... ... ... көрнекті және жаңа талап
жас жазушылары шығармаларынан, газет журналдар мен ... ... ... алынған.
Сөздікке ана тілімізде жиі ұшырасатын сан-салалы тұрақты сөз
тіркестері ... Атап ... ... ... ... ... салтын,
ғұрпын, сыр ғып шертетін, өлсе де өшпес қалып тапқан батырлық, ... мен ... ... ... мен аңыздарда, айтыстарда,
қазақтың өткен ғасырлардағы көркем тіл ... ... бар ... ... Сол сияқты XIX ғасырдың екінші жартысындағы жаңа жазба
әдебиетіміздің негізін қалаған, қазақ халқы ақыл – ... ... ... ... ... ... сөз ... ілгері-кейінді
тасқа басылып тараған қиса-дастандарда бар фразалар, XX ... ... ... мен ... кеңес әдебиетіндегі фраза тіркестері мол қамтылған.
Сонымен қатар, кезінде жазба бетіне түсіп ... ... ... ұшырап жүрген тиянақты тіркестер де біршама енгізілген. Бұл
фразеологизмдер – ұзақ жылдар ішінде, қарт-қария ... ... ... ... ... ... ... есіткен,
құлаққа сіңген тіркестер.
Қазақ елінің маңдайына біткен дарабоз ұлы академик Ісмет ... және ... ... жөнінде жазылған қаншама пікірлер бар.
«Фразеологиялық сөздік» туралы айтылған пікірлер туралы ... ... ... «« ... ... ... сөздігі» бойында
тоқталып өтерлік көптеген қасиеттер бар. ... ... ең ... әсем, ажарлы, бейнелі мол бір бөлігінің ... ... ... ... үлкен ыждағатпен, зерек білгірлік пен талғанып тізілуі,
олардың орнықты түсініктемесінің берілуі. Дәл осы сипаты өз ... ... ... ... ұмыт болмаған, уақыт сынына төтеп
берген, тіл жүйесіндегі орны беки түскен тиянақты тіркестер ... ... ... ... пен ... ... ... кәміл.
Жалпы алғанда, академик І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілі ... - ... ... бастап тіл қазынасына ойы сергек саналы
жұртшылығымыздың бәрінің де ... ... орын ... ... ... бұл ...... тілтану ғылымының биік деңгейін, зор мәдениетін
әйгілейді» деп пікір жазған еді.
Филология ғылымдарының кандидаты Нұргелді ... «Сөз ... ... мақаласы «Жетісу» газетінің 1977 жылығы 9 желтоқсандағы
санында ... ... ... ... ... ... ... 1977
жылы «Ғылым» баспасынан шыққан құнды бір кітап тиді. Авторы – қазақ совет
тіл білімінің ... ... ... ... ... ССР ... ... профессор Ісмет Кеңесбаев. «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігі» атты бұл ... ... ... ... тілге
ажар, сөзге нәр беретін тіл байлығының мақал-мәтел ... бір ... сөз ... сөз ... сөздігі жеке еңбек болып,
түркология ... ... рет ... ... Кітапқа ... ... ... ғана ... сұрыпталған, жүйеге
түсірілген, мағынасы ... сан ... ... сөз тіркестері бар. Халық
ауыз әдебиетінің мол мұралары – ертегі, дастан, ... ... ... шешендік сөздер, қазақ ... озық ... ...... ... ... ... Ғабит, Ғабиден сынды майталман
сөз зергерлерімен, тағы басқа ақын – жазушылар шығармаларынан ... ... ... ... ... ... алынған микромәтіндер
автордың жан-жақты білімдарлығын, теориялық тереңдігін ...... ... ... ... фразеологиялық сөздік еді.
Сөздікке он мыңдай ... ... ... ... ... ... тіркестердің варианттары да сыйыстыру әдісімен
көрсетіліп, ... ... ... ... ... эпикалық
шығармалар тілінен дерек сөздермен дәйектелген. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... мазмұндағы
сөздік мақалалар, танымдық мәні бар байырғы түркілік ай аттары , ... ... ... т.б. материалдар қосымша түрде берілген. «Қазақ
тілінің фразеологизмдер ... ... ... ... екенін
және қалың оқырманнан гөрі зиялы қауымға арналғанын байқауға болады. ... үш жыл ... ... өз ... ... ... ... лайық
деп танылған, шет жұрттарға да таралған бұл сөздік қазір сирек кездесетін
кітапқа айналды.
Ал, ... ... ... сөздігі» Қазақстан
Республикасы Мәдениет және ақпарат ... Тіл ... ... ... «Арыс» баспасынан басылып шықты. Бұл сөздіктің алдыңғы
(«Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі»1977 жылы) басылымнан айырмашылығы:
Сөздік қалың жұртшылыққа ... ... ... ... ғалымның
көлемді теориялық зерттеуі, этнолингвистикалық мазмұндағы ... ... мәні бар ... ... ай аттары, жыл қайыру, ру-
тайпа таңбалары, қосымша ... ... ... ... ... ... 2007 жыл) бұлар берілмеген. Сөздікте қазақ
тілінің ... сөз ... ... ... ... әліпби
тәртібіне түсірілген. 1977 жылғы сөздікте он мыңға жуық ... ... ал, 2007 ... ... ... ... әліпби бойынша статистикалық мәлімет келтіріп өтсем:
А – 952, Ә – 95, Б – 774, Г – 4, Ғ – 23, Д - 236 , Е – 291, Ж ... З – 84, И – 119, К – 815, Қ – 1290, Л – 27, М – 284, Н ... О – 256, Ө – 203, П -80, Р – 17, С - 539, Т – 770, У – ... – 78, Ү – 85, Ф – 4, Х – 39, Ш – 304, Ы – 63, І – 92, Я – ... 8420 ... тіркес.
«Жалпақ жұртқа арналған Сөздік қалың оқырман қауымның сөзтанымдық
түйсігін тереңдетеді, олардың тілдік һәм ... емес ... ... ... ... Олай болса, қалың оқырманның бұл ... ... ... Осы ... тіліміздің асыл қазынасы, мәдени ... ... ... ... ... төрт құбыласы түгелденді деуге
болмайды, өйткені халықтың сөз байлығының нәрлі ... еш ... ... жатқан, жиналғанмен сөздік түрінде жүйеленбей жатқан
фразеологизмдер ондап, жүздеп саналады. Олай дейтініміз көркем, ... ... ... жыл бойы тоталитарлық темір тордың ар
жағында жатқан Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан ... ... ... ... т.б. арыстардың, сондай-ақ тыйым
салынған «Сал-сал», «Зақұм», т.б. діни қисса, дастандардың, ... т.б. ... ... жырлардың тіліндегі тұрақты сөз өрнектері
ұлттық сөздік қорға еліміз тәуелсіздік алғаннан ... ғана ... Ал ... ... ... жаңаша түрде сөздік жасауға,
я болмаса фразеологизмдердің көптомдық сөздігін құрастыруға, ... ... ... ... сөз ... ... сөздігін
дайындауға қадірменді ғалым, академик І. ... ... ... ... фразеологиялық сөздігінің» әрқашан да мұрындық ... - ... ... ... ... Ғарифолла Әнес
«Фразеологиялық сөздіктің» (2007) алғы сөзінде. (3,11,12)
Қорытынды
Академик Ісмет ... ... ... өмір ... ... ... ... ұстанған адам. Ғалымның ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тілінің орфографиясы мен
емлесі, лексикология, морфология, ... ... тіл, тіл ... аударма тәрізді мәселелер.
Лексикалық бірліктердің бір саласы болып саналатын фразеологиялық
тіркестерді жан-жақты зерттеп, түркологияда ... ... ... ашып, қазақ тіл біліміне тіпті түркология ғылымына үлкен үлес
қосты.
1946 жылы ... ... ... ... көтеріскен 14
құрылтайшы академиктердің бірі Ісмет Кеңесбаев қазақ тілінің керемет ... сөз ... ұзақ ... бойы жинап «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігі» атты аса құнды еңбекті дүниеге ... ... ... ауыз ... ... жазушыларымыздың туындыларындағы,
тіпті ауызекі тілдегі фразеологиялық тіркестерді ... ... ... ... сөз ... ... жинақтаған, қазір сирек
кездесетін еңбек болып табылады. Дегенмен, қазақ тілінің ... ... тіл ... ... ... алынып жатқан қазіргі
кезде, қазақ тілінің қамын жеген ғалым, академик ағаларымыздың арқасында
сөздіктің қалың жұртшылыққа арналып, ... ... ... жұртшылыққа ұсынылды.
Көрнекті ғалым, ұлағатты ұстаз, ірі оқымысты, қазақ тіл ... ... ... ана ... ... көркеюіне, басқа тілдермен
тең дәрежеде зерттелуіне ерекше зор ... ... ... ... Кеңесбаевтың есімі халқының есінде мәңгі сақталады деп
ойлаймын.
«Ғалымның хаты өлмейді» ... ... ... әлі ... жойған жоқ, жоймайды да, өзінен кейінгі ғалымдарға ... ... ... ... ұрпақтан ұрпққа жете бермек.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. І.Кеңесбаев «Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер» Алматы, 1987 жыл.
2. ... ... ... ... ... ... ... 1975 жыл.
3. І.Кеңесбаев «Фразеологиялық сөздік» Алматы, «Арыс» баспасы, 2007 жыл,
797 бет.
4. І.Кеңесбаев «Қазақ тілінің фразеологиялық ... ... ... 1977 жыл. 712 ... Ғ.Мұсабаев, І.Кеңесбаев «Қазіргі қазақ тілі» Алматы, ОҚБ 1962 жыл, ... ... ... төркіні» //сөз өнері// Алматы, 1978, 56-67бет.
7. І.Кеңесбаев және т.б. ... тілі ... (5-6 ... ... ... ... энциклопедиясы» Алматы, 1998 жыл 352 бет.
9. К.Сыздықов «Біз білетін Кеңесбаев»// Оңтүстік Қазақстан, 2007 жыл ... ... ... ... тіл ... үш ... // Ана тілі 2007 ... (№18-19) 19-бет.
11. Н.Дүйсенбек. «Тіл ғылымының атасы» (І.Кеңесбаевтың туғанына ... // Жас ... үні 2007 жыл 6- ... (№14) ... І.Кеңесбаев ««Жеті», «Үш», «Тоғыз», «Қырықпен» байлансты ұғымдар»
(Қазақ тіл білімінің мәселелері) Алматы, ... 2008 жыл ... ... ... ... ... ... туралы) //
Егемен Қазақстан 1996 жыл 24-сәуір.
14. І.Кеңесбаев «Қазақ тіл білімі қырық жылда» ... тіл ... ... ... 2008 ... ... ... Кеңесбаев» // Ана тілі 2007 жыл ... ... ... ... ... докторы,
профессор. Қазанама) // Егемен Қазақстан 1995 жыл 19-қаңтар.
17. «Үлкен ... ... ... ... // Ана тілі 2008 жыл ... ... (№19) 1,4,5-бет.
18.Ө.Айтбаев «Туған күн» (Қазақ тіл ... ... ... ... туралы) // Ана тілі 1997 жыл 13-ақпан (№6) 7-бет.
19 .Ө.Айтбаев «Білім мен ... ... // ... ... 2009 жыл ... (№292) ... Ө.Айтбаев «Тау алыстаған сайын биіктейді» // Егемен Қазақстан
2007жыл 13-наурыз (№65) 5-бет.
21. «Қазақ тілі ... ... ... және орта ... ... 1944 жыл 168 бет ... бірге).
22. «Тіл байлығы үшін» // Қазақ әдебиеті 1995 жыл 14-бет.
Жоспар
Кіріспе....................................................................
....................................3-4
I-Тарау
I.1 Ұлы ... ... ... ... Кеңесбаев қазақ фразеологиясының теориялық негізін
салушы.....................................................................
................................8-23
I.3 Фразеологиялық түйдек пен фразеологиялық тіркес....................24-
26
II-Тарау
II.1 Фразеологизм мен сөз және ... ... ... жасалуы мен кейбір стильдік ерекшеліктері....34-47
II.3 Фразеологизмдердің кейбір грамматикалық ... ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет
Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілі28 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет
Газет мақала тақырыптарын зерттеу145 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь