Қаһарман Қалибек

Қашан, қайда болмасын бодан елдің тарихын отаршылдар жазып, ұлттық құндылықтарын да отаршылдар безбендеп отырды. Патшалы Ресей мен кеңестік кезең тұсында қазақ халқының тарихы мен рухани құндылықтары да солай болды. Соның кесірінен ата тарихымыз бен ана мәдениетіміз теріс түсініктердің, ақтаңдақ тақырыптардың қоймасына айналғаны жасырын емес. Тек азаттықтың ақыр айдынына шығып, екі тізгін, бір шылбыр өз қолымызға тиген күннен бастап, тоталитарлық жүйе санамызға сіңіріп кеткен теріс түсініктерді жөнге келтіріп, тарихымызды түгендеудің қамына кірісе бастадық.
Иә, азат елің, өз отаның болғанға не жетсін?! Бүгінде жер бетінде өмір сүріп жатқан күллі қазақтың болашағына, тағдыр-талайына қатысты бір-ақ жер бар. Ол – өлі аруақ, тірі ағайынның қара шаңырағы, ортақ Отаны – Қазақстан! Сөздің осы тұсында академик С.Сартаевтың: “Қазақ мемлекеті тек Қа­зақстанда тұратын қазақтардың ғана мемлекеті емес, ол сонымен қатар дүниежүзіндегі қазақтардың ұлттық мемлекеті. Сондықтан да ол бүкіл дүниежүзін­дегі қазақтардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуі және қорғауы қажет”, – деген парасатты пайымы ойға оралады. Демек, исі қазақтың жоғы осында түгенделіп, бары осында базарланбақ. Солай болып та жатыр.
Ертең республика көлемінде аталып өткелі отырған Қалибек хакім Райымбекұлының 100 жылдық мерейтойы осы сөзіміздің жарқын дәлелі.
Мейлі қандай ұлы тұлға, ірі ойшыл, ел бастаған көсем, сөз бастаған шешен болмасын, ол – қалай дегенде де белгілі бір дәуірдің перзенті, белгілі бір әлеу­меттік ортаның өкілі. Сондықтан кейіпкеріміз туралы әңгімеге көшпес бұрын, ол өмір сүрген елдің арғы-бергісіне, ол басынан өткерген дауылды кезеңдердің сыр-сипатына қысқаша болса да шолу жасап алуға тура келеді. Әсіресе, біз сөз еткелі отырған Қалибек сынды саналы ғұмырын өзге елде өткізген, ұлтының азаттығы мен бостандығы үшін қол бастап ата жауымен майдандасқан алаштың ардагер перзентінің өмір жолы мен ерлігі туралы бүгінгі ұрпаққа сыр шерту үшін әңгімені әріден қозғау парыз. Онсыз Қалибек хакімнің азаматтық болмысын ашу, ерлігі мен парасатын безбендеу мүмкін емес.
        
        ҚАҺАРМАН ҚАЛИБЕК
Қашан, қайда болмасын бодан елдің тарихын ... ... ... да отаршылдар безбендеп отырды. Патшалы Ресей мен кеңестік
кезең тұсында қазақ халқының тарихы мен рухани құндылықтары да ... ... ... ата ... бен ана ... ... түсініктердің,
ақтаңдақ тақырыптардың қоймасына айналғаны жасырын ... Тек ... ... ... екі ... бір ... өз қолымызға тиген күннен
бастап, ... жүйе ... ... ... ... ... жөнге
келтіріп, тарихымызды түгендеудің қамына кірісе бастадық.
Иә, азат елің, өз отаның болғанға не жетсін?! Бүгінде жер ... ... ... ... ... ... тағдыр-талайына қатысты бір-ақ жер
бар. Ол – өлі аруақ, тірі ағайынның қара ... ... ...... осы тұсында академик С.Сартаевтың: “Қазақ мемлекеті тек Қа­зақстанда
тұратын қазақтардың ғана мемлекеті емес, ол ... ... ... ... мемлекеті. Сондықтан да ол бүкіл дүниежүзін­дегі
қазақтардың құқықтары мен бостандықтарын ... және ... ... ... парасатты пайымы ойға оралады. Демек, исі ... жоғы ... бары ... ... ... ... та жатыр.
Ертең республика көлемінде аталып өткелі отырған Қалибек ... 100 ... ... осы ... жарқын дәлелі.
Мейлі қандай ұлы тұлға, ірі ойшыл, ел ... ... сөз ... ... ол – ... дегенде де белгілі бір дәуірдің перзенті,
белгілі бір ... ... ... Сондықтан кейіпкеріміз туралы
әңгімеге көшпес бұрын, ол өмір сүрген елдің ... ол ... ... ... ... қысқаша болса да шолу жасап алуға
тура келеді. Әсіресе, біз сөз ... ... ... сынды саналы ғұмырын
өзге елде өткізген, ұлтының азаттығы мен бостандығы үшін қол ... ... ... ... ардагер перзентінің өмір жолы мен ... ... ... сыр ... үшін әңгімені әріден қозғау парыз. Онсыз
Қалибек хакімнің азаматтық болмысын ашу, ... мен ... ... ... ... өзінде, Қытайдағы қазақтар деген кімдер? Олардың
ұлт-азаттығына ұмтылуының себебі не? Азат ел құруға ... бар ма? ... ... ... ... Республикасы деген не? Гоминдаң, Қытай
компартиясы деген кімдер? Оспан батыр мен Қалибек ... ... ... ... неге қолдады? Кейін неге Гоминдаңмен ымыраласып, Шығыс
Түркістанға қарсы шықты? Соңында неге елін, жерін тастап шетел асуға ... ... ... ... ... ... ... ашып алмайынша Қалибек
хакімнің ерлік істері мен азаматтық болмысы туралы сөзді бірден бастап кету
мүмкін емес.
XІX ... ... ... патшалы Ресей мен Қытайдың Цинь
патшалығы қазақ ... ... ... ... салып, қызыл сызықпен қақ
бөліп алды да, “жері кімге тән болса, ... ... да ... емес! –
Д.М.) сол елге тән бо­лады” деп кесіп-пішіп тастады. “Қазақ деген халық ... бұл ... жері ... деп ... ... кісі ... жоқ.
Баяғы “айттым бітті, кестім үзілді” дейтін ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің Қытайға қосылуы, сол
өлке мен ... ... екі ... ... ... ... ... елді
көгертпегені өз алдына, көп өтпей әке баладан, шеше қыздан, аға ініден, бас
денеден, әруақ ... ... ... ... ... бір халық екі
империяның қанжығасында жылай-жылай бөлініп кете барды. Сонымен сан ... ... ... шапқан, “бірге өліп, бірге тірілген” қазақ деген халық
“Ресей қазағы, Қытай қазағы” деп ... ... де ... ... ... ... ... даласына (Жоңғар, Шағатай жұртына)
иелік етіп, ел мен жерге қожа бола ... Цинь ... ... ... ... Xіn - жаңа, jіang – шекара, өлке, өңір) ... ... ... ... мен ... алып ... бай
да байтақ мекенге ішкі Қытайдан мыңдаған-миллиондаған ... ... ... ... Цинь патшалығы жалпы армиясының бестен төрт
бөлігін Шығыс Түркістанға кіргізген болса, бір ... осы ... ... қоныстанған Іле, Тарбағатай, Алтай өңірлеріне шоғырландырды.
Бұдан тыс, Цинь үкіметі бұл аймақтың әкімшілік-басқару жүйесін ... ... ... Бұл ... Цинь билеушілері жергілікті халықтың
бек-төрелерінің аузын майлап, құлқынын жемдеумен ... ... ... деген
желеумен ішкі Қытайдан Шығыс Түркістанға мыңдаған-миллиондаған ... алып ... Бұл ... өзін Цинь ... үш салаға бөліп
жүргізді. Яғни, ... тың ... ... ... ... ... тың ... деген айдарлармен Шығыс Түркістанға
қыруар әскер, есепсіз қарапайым шаруа, сансыз ... ... ... 1760 жылдары Іле өңіріне (Құлжа атырабы) оңтүстіктегі Қашқар, Хотан,
Құмыл, Тұрпан аймақтарынан неше мыңдаған ұйғыр ... ... ... ... арқылы жаңа өлкеге қожа бола бастаған Цинь
патшалығы, ... ... ... ... ... салт-дәстүрінен
айырудың қамына кірісті. Атап айтқанда, Цинь билеушілері XІX ғасырдын
басына келгенде, отаршылардың ... ... ... ... діндарларды жаппай қуғындай бастады. Сондай-ақ “ислам дінінің
саясатқа арала­суына тиым салу”, “дінбасыларды үкімет ісіне ... ... ... ... ... десе, онда олар діни нанымнан
бас тартуы керек” деген сияқты қитұрқы заңдар шығарды. Міне, ... ... ... ... ... мініп алған Цинь үкіметі, енді ... ... да ... ... ... орта шенінен кейін, Цинь үкіметі Шыңжаңдағы алым-салықты
шексіз ... ... ... қана ... ... ... салықтарынан
тыс, 1850 жылдары мақта, тұз, шай, жан, мал, жол ... ... ... ... ... ... су, ет, сүт, ... алынудың сыртында,
жергілікті қытай билеушілері әр түрлі сылтаумен мыңдаған малды өз қорасына
жинатып алып отырды. Сөйтіп, халық еркіндігінен, дін, ... ... ... ішер ас, киер киімнен де жұтай бастады. Қысқасын айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... жағдайда өмір кешіп
жатты...
1881 жылы Қытай мен Ресей Іле келісіміне қол ... ... ... ... ... ... өлке етіп ... (1884 ж.) кейін Цинь
патшалығы жергілікті халықты қанау мен ... одан ... ... ... жантүршігерлік езгі мен қанауға төзбеген халық өлкенің әр тұсынан
көтеріліске шығып жатты. Бұлардың ішіндегі аса ... 1912 ... ... еді. ... о ... ... ... дүнген қатарлы мұсылман
халықтар бастап, жеңіске жете бергенде билікті тағы да ... ... ... Олар Іледе жарты жылдай тәуелсіз үкімет бола тұрып, қайта
құлады. Бұдан кейін ... ... ... ... Яң-Зыңшин келді. Ол билік
құрған 17 жылда (1912-1928) ... ... езіп ... ... ... ... ... Одан кейін тақта бес жыл
(1928-1933) отырған Жин-Шурын да, он бір жыл (1933-1944) отырған Шың-Шицай
да ... ... ... бірі асып ... ... ... Мәскеумен
астаса отырып, 1937 ... ... ... ... ... ... ... исламшыл, ұлтшыл зиялы қауымды) қырып-
жоюға келгенде Шың-Шицай Кремльдегі “мұртты көкесінен” еш кем ... ... ... ... деп айдар тағып, “мойындатып”, атып өлтірген болса, Шың-
Шицай қазақ-ұйғырдың сорпа бетіне шығар ел ағаларын ... ... бас ... ... қырып салып отырды. 1937-1942 жылдар аралығында
қандықол Шың-Шицайдың бейкүнә өлтірген адамы 4000-нан асып жығылған.
Осы көрсетілген санның дені ел ... ... ... ... ... мен молда-қожалар екенін ескерсек, КСРО-дағы сталиндік зұлматтың
Шынжаңда айна-қатесіз қайталанғанын аңғару қиын емес. ... ... ... ... ... ... Көгедайұлы, ақын Ақыт
қажы Үлімжіұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Әбеу ... ... ... ... ел ... Шың-Шицай үкіметі тарапынан
тұтқындалып, олардың дені Үрімжі түрмесінде айуандықпен өлтірілді...
Міне, осылайша өз ... өз ... ... адам ... қорлық пен
зорлықтың астында қалғанына, “елім” деп еңіреген игі жақсыларынан ... ... ... өмір сүре ... ... қаны ... тағы да азаттық үшін атқа қонуға мәжбүр болды. ... 1940 ... ... ... ... көтерілген болса, 1941 жылы ... ... үн ... Одан ... ... ... Дөрбілжін,
Шағантоғай, Сауан қазақтары да атқа қонды. Бұл ... ... ... жеткілікті дайындықтан өтіп жүрген Іле қазақтары 1944 жылы аса ... ... ... ... ... Осы ... алдыңғы шебінде, қанды майданның өтінде Оспан батыр,
Шәріпхан Көгедайұлы, Қалибек хакім ... ... мен ... ... ... Әлімғазыұлы (Бапин) бастаған қазақ халқының қаһарман
ұлдары, Алаштың ардагер ... ... ... ... ... ... жылдарға созылып, ақыр аяғында Іле, ... ... ... ... азат ... қанды шайқас – 1944-
1949 жылдары аралығында өмір ... ... ... ... ... болды.
Біздің кейіпкеріміз тарих сахнасына осындай тарихи жағдайда келген.
Олай болса, ендігі сөз Қалибек хакімнің қысқаша өмір жолы ... ... 1908 жылы ... тауының бір сілемі болып
есептелетін Жайыр тауының бөктеріндегі Алтын-Еміл деген жерде ... ... ... ... ... ... ... Орта жүзіндегі Абақ
керейден тарайтын Жәнтекей. Оның ішінде Барқы.
1933 жылы ата-анасымен бірге жергілікті ... ... ... ... Тарбағатайдан Еренқабырға-Сауан өңіріне қоныс аударған. Мұнда
келгеннен ... ... ... жас ... ұлт азаттығы жолындағы
күресін бастайды. Бастапқыда осы өңірдегі көрнекті алашшыл азаматтар,
белгілі ел ... ... қажы мен ... ... ... қызметін
атқара жүріп, олармен бірге “Ұлтты қорғау ұйымын” құрады. Аталған ұйымның
нығаюы мен өңірдегі ықпалының тез ... жас ... ... үлес ... ... ... ... осы бағытта белсенді қимылдап жүргенін байқап
қалған жергілікті ... ... оған ... мөлшерде айыппұл төлетеді.
Онымен де тынбай қытайлар 1940 жылы Қалибекті ... ... ... молда-қожа, ел ағаларымен бірге Үрімжіге жиналысқа шақырып апарып
тұтқындайды. Онда бір жарым жыл бойы түрмедегі ... ... ... пен ... сан ... көріп ауылына аман-есен оралады. Түрмеден
“ойы тазарып, идеясы дұрысталып ... деп ... ... ... ... ... ... екі мың түтіннің бастығы) мансап
береді. Бұл ... ... үшін ... ... ... ... ...
ұлт-азаттық ісін тереңдетуге, халықты осы бағытқа жұ­мылдыруға ... ... ... оның бұл әрекеті де ұзаққа бармайды. Оны Үрімжідегі ... ... ... тағы бір жыл ... Одан 1944 жылы босатылады.
Сол жылдың күзінен бастап Қалибек өз ... ... ... отаршылдарына
қарсы жаппай қарулы көтеріліске дайындалады. Еренқабыр­ғаның Сауан, Манас
өңіріндегі ... ... ... көтеріліс Құлжада құрылған Шығыс
Түркістан ұлттық армиясымен селбесе отырып, Гоминдаң ... ... ... ... көп ... ... қосыны Сауан ауданы өңірін
толығымен азат етеді. Шығыс Түркістан үкіметі Қалибектің бұл ерлігі мен ... ... ... ... өте ... ... Яғни, 1946 жылы
маусымның 8 ... ... ... бас ... ... ... ... азат болғандығының бір жылдығына ... той ... ... ... ... үкіметінің ресми өкілі, генерал-
майор Палинов сөз сөйлеп, ... ... ... ... азат етудегі
ерен еңбегін ерекше жоғары бағалайды. Әрі Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... ... мен Қашқынбайға І дәрежелі
азаттық ... ... ІІ ... азаттық орденін, Қалибек пен
Тәкіманға ... ... ... ... ... осы жолғы
жиналыста Қалибек Сауан ауданының ... ... ... ... сақшы
мекемесінің бастығы қызметтеріне тағайындалады. Міне, осы күннен бастап
Қалибектің есіміне “әкім” (хакім) сөзін қосып айтуды ... ... ... де, ... бұл сөз ... ... ... кетті. Біз
бұл мақаламызда қазақы дәстүрмен “Қалибек Райымбекұлы” деп ... ол ... және өзге де ... ... “Alіbeg hakіm”
немесе “Qalіbek hakіm” деген атпен танымал. Демек, әкім Қалибектің “Қалибек
хакімге” айналуына халқының оған деген шексіз сүйіспеншілігі әсер ... ... сөз ... ... жылдарында ішкі Қытайда Гоминдаң (Сунь-
Ятсен негізін ... ... ... ... ұстанатын саяси партия,
ол кездегі басшысы – Жияң-Жиеши, мұндағы оқырманға Чан-Кайши деген атпен
белгілі) мен Компартия ...... ... ... ...... ... жүріп жатыр еді. Қайсы тарапының жеңіс тұғырына
көтеріліп, қытай елінің билік басына келетіндігін ... ала ... ... ... екі жағының әскер саны да, қару-жарақ деңгейі де ... ... арқа ... тірегі мен тілектестері де осал ... ... ... тірегі – АҚШ болса, Қытай компартиясының қолдаушысы –
КСРО еді. 1945 жылы ... ... ... ... ... түсіп, жан-жағына
байыптай қараған Кремль Шынжаңда Гоминдаңның ырықты ... шыға ... ... ... ... ... ... жедел түрде “коммунистік”
көмек көрсетіп, жанұшыра жәрдем жасаумен бірге, Шынжаң жөнінде жымысқы
есепке де көше ... Ол ... ... сол ... қауырт өрлеуге бет алып,
күшейіп тұрған Іле, ... ... ... ... көтерілісін
пайдаланып, Шынжаңдағы Гоминдаң билігін аластау. Ондағы ...... ішкі ... ... соғыста Гоминдаң жеңсе, Шынжаңды одан
арашалап алып, ... ... бір ... ... ... оны ... ... ғып ұстау. Ал компартия жеңсе, гоминдаңнан тазарып ... ... ... Маоға сыйлай салу болатын. Себебі, Қытайда
коммунистер жеңіске жеткеннен кейінгі жерде, Мәскеу үшін ... ... ... ... ... ... ... тұрудың еш қажеті жоқ-
тұғын. Міне, осындай жымысқы пиғылдағы Сталин, Шығыс Түркістанның ... ... ... көтерілісіне басшылық етуге өз “кадрларын”
жіберумен бірге, жеткілікті деңгейде әскери қолбасшы және ... ... ... ... аталған үш аймақта жиналған неше жүз ... ... ... ... ... ғып ... ... оларды
ішер ас, киер киіммен де қамтамасыз етуді өз мойнына ... ... ... бір ... бола қалған жоқ. Алғашында Мәскеудің жіберген “кадрлары”
Құлжа, Шәуешек, Сарсүмбе, Үрімжі ... ... ... ... ... ... “жас ұшқын ұйымы”, “ұлт-азаттық ұйымы” деген
секілді ұйымдар құрып, оған сол ... көзі ... ... ояу, ... сонымен бірге көтеріліс жетекшілерін қатыстырып отырды. Әрине,
жіберілген “кадрлар” коммунистер болғанымен, ... дені ... ... ... еді. ... да олар ... ... жан
аямай күрес жасады. Керісінше, коммунистік Қытаймен ... ... ... 1944 жылы ... ... ... Әкбар мен Сейіт қолбасшылық еткен
қазақ шаруаларының қарулы көтерілісі күн санап, тіпті ... ... ... айға ... уақытта Нылқы ауданын азат етеді. Аталған ауданнан
атқа қонған қалың қолға Іленің өзге ... ... ... Бұл ... тұтас Іледегі қытай билеушілерінің құтын қашыра
бастайды. Қытайлардың құты ... ... ... ... өсіп, қатары да
көбейе береді. Тура осы кезде, Құлжадағы “марксизмшілдер ... ... ... басшылары (Сталиннің жіберген кадрлары) көтерілісшілерге
“дем беріп”, “қолдау көрсетіп”, “одақтасып” “го­миндаңшыл қытайларды тып-
типыл етуге” үндейді. ... ... ... ... ... аудан,
ауылдарындағы қытай әскерлерін жойып болғаннан кейін, 1944 жылы ... ... ... азат ... ... 12 ... күні ... ұйымы” мен көтерілісшілер бірігіп, қаладағы “Қазақ-қырғыз-ұйғыр
мәдениет-ағарту клубында” салтанатты ... ... ... ... уақытша
үкіметінің” құрылғандығын жариялайды. Сол жиналыста Әлихан төре ... ... ... қожа төрағаның орынбасары болып сайланады.
Көп өтпей уақытша үкімет әлем халқына және ... ... ... ... ... ... билігін
толығымен жою; 2. Шығыс Түркістанда жасайтын әр ұлт халқының ... ... ... тәуелсіз республика құру; 3. Шығыс Түркістанның
экономикасын ... ... ... ... 4. Шығыс
Түркістандағы халықтардың дені мұсылман болғандықтан, ислам дініне ... ... өзге ... де ... ... 5. Мәдениет, білім беру,
денсаулық сақтау салаларын ... 6. ... ... ... КСРО, Қытай секілді көрші елдермен ... ... ... 7. ... ... қорғау, бейбітшілікті сақтау
үшін республикадағы әр ұлт халқынан қуатты армия ұйымдастыру; 8. ... ... жер және оның ... ... ... алу; 9. Жеке ... ... бюрократизмді, жікшілдікті және
парақорлықты болғызбау” деген тоғыз баптан тұратын үндеуін ... ... ... “Азат Шығыс Түркістан” газетін шығарады. Осылайша
Шығыс Түркістанды толығымен азат етудің жоспары жасалып, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... төре мен Әкімбек қожаның ұлттық бағыттағы ... ... ... ұнатпаған Мәскеу 1946 жылдың мамырында оларды
төра­ғалықтан бір-ақ түнде алып ... да, ... ... ... ... ... ... Апбасов секілді “кеңестік ... ... ... Олар ... отырысымен, яғни 1946 жылдың
маусым айында Құлжадағы “Шығыс ... ... ... ... ... ... деп ... Ал шілде айында “Шығыс Түркістан ... аты “үш ... ... деп өзгертіледі. Сонымен А.Қасыми мен
А.Апбасовтың қатары Дәлелхан Сүгірбаев (қазақ), Ысқақбек Мононов ... ... ... ... ... ... ... Әлихан
төре секілді ұлтжанды азаматты тақтан тай­дырып, оның орнына өз ... ... ... ... мен Қытай үкіметі өзара келісе отырып Шынжаңда
жаңа өлкелік өкімет ... ... ... ... ... оның орынбасары Ахметжан Қасыми болып тағайындалады. Азаттық үшін
ағызған қан, ... жан ... ... жұрт қайтадан гоминдаң
билеушілерінің езгісіне ұшырап, тағдырлары тәлкекке түсе бастайды.
Көрнекті қазақ қаламгері, ... ... ... қос ... ... ... ... Жақсылық Сәмитұлы осы кезеңдегі тарихи жағдай туралы:
“Шынжаң тарихына көз ... дәл осы ... ... ... ... ел-жұрттың болашағын ойлап, сол үшін өздерінің басын бәйгеге
тігуге батылдық ... ... ... ... адам ... Оның бірі ... атап ... әйгілі халық батыры – Оспан Сіләмұлы, енді бірі
– Қалибек Райымбекұлы”, – ... ... ... ... ... не ... ... мен А.Апбасовтың қатары неше жүздеген,
мыңдаған боздақтардың қанымен келген ... ... ... ... ... ... ... батыр мен Қалибек хакім бастаған Алаштың
ардагер ұлдары енді ... ... ... ... “кеңестің қуыршағы”
Шығыс Түр­кістанға қарсы шабуылдарын бастайды. Алайда алғашында Шығыс
Түркістан үкіметі әр ... ... ... ... бері ... бағады. Бұл туралы Хасен Оралтай: “Сол 1947 жылдың жазында Үш аймақ
жағы әкемнің көңілін алып ... ... үшін ... да ... ... ... жіберіп, бірнеше алтын медаль да тақты. Сол жаздағы екі
медальмен ... ... ... ... ... саны ... ... – деп еске алады өз естелігінде. Бұдан кейін ... ... ... ... бет ... Мәскеу де белсене араласады. Мәселен, сол
жылдың (1947) ... ... ... ... деген жерінде отырған Қалибек
ауылына Шәуешек қаласындағы Кеңес одағының консулы келеді. Консул Қалибекке
өзінің Кеңес үкіметінің тапсырмасымен арнайы ... ашық айта ... ... ... ... бас тартып, Шығыс Түркістан
үкіметіне адал болуын, Шәуешекке тез ... ... ... ... ... талап етеді. Алайда Қалибек хакім қазіргі “Үш аймақ
үкіметі” дегеннің бұрынғы ... ... емес ... ол қазір мүлде КСРО-
ның қуыршағы екендігін айта келіп, Тарбағатай ... ... ... бас тартады.
Осыдан кейін Үрімжідегі Гоминдаңның өлкелік өкіметі мен Қалибек хакім
арасында бірнеше мәрте келіссөз өткізіліп, ең ... ... ... қол ... 1). ... батыр мен Қалибек хакімнің қол астындағы қазақ
сарбаздарын қытай үкіметі (Гоминдаң – Д.М.) ... 2). ... ... – Д.М.) ... қазақтар молырақ тартылатын болады.3).
Шығыс Түркістан үкіметі КСРО ықпалынан құтқарылады.
Міне, осы келісімнен кейін Гоминдаң ... ... ... ... ... ... ... Осы қарумен және өздеріндегі бұрыннан
бар қарумен, оқ-дәрімен толық қаруланған Қалибек ... ... ... ... ел ... ... ... үш аймақ әскерімен қиян-
кескі соғысты бас­тауға ... ... ... ... ... күннен күнге ұлғайып, қару-жарақтарының
толықтанып бара жатқанын байқап ... үш ... ... енді оларды одан
әрмен күшейіп кетпей ... ... ғып ... ... ... ... ... жаңа жоспар жасайды. Яғни, олар Шихуда алдыңғы шеп ... ... ... ... ... үш ... қоршап жоюға шындап
кіріседі. Кеңес одағында жасалған озық қару-жарақпен мұздай қаруланған, ... ... ... ... ... ... ... жетілген кеңестік
тісқаққан офицерлер қолбасшылық ... үш ... ... саны ... сәл ғана асатын), арнайы әскери дайындығы жоқ, ... ... ... да қарапайым Қалибек қосынының төтеп бере алмасы
екібастан ... еді. ... үш ... ... ... 20
күн шайқасқан Қалибек сарбаздары 11 желтоқсан күні (1947ж.) қатты қырғынға
ұшырап, Манас өзенінің батысынан жол ... ... ... ... ... ауа көшеді. 1948 жылды мал-жанын тынықтырып, сарбаздарын
шынықтырып, алдағы жоспарларын тиянақтап сол өңірде өткізген Қалибек ... ... ... бастап шұғыл іске кіріседі. Өйткені, бұл кезде ішкі
Қытайда коммунистік қытайдың жеңісінің төбесі ... ... ... бет алып келе ... ... ... бәрін жіті қадағалап, мүлт
жібермей безбендеп отырған ... сол жылы ... ... ... ... Қошты деген жердегі қыстауында Үрімжі мен
Еренқабырға өңіріндегі қазақтардың ел ағаларын ... ... ... Бұл жиналысқа Оспан батырдың, қаржы министрі Жанымханның, дүңген
генералы Ма-жүнжаңның ... ... ... ... ... қабылдайды:
Оңтүстік Шығыс Түркістандағы ұйғырлармен селбесу; ... ... ... Ма-Буфаңмен сөйлесу; АҚШ-тың Үрімжідегі ... АҚШ ... ... сұрау; Гоминдаңның Шығыс Түркістандағы
қарулы күштерімен тізе қосу; Қалибек хакім ауылы ... ... ... ... ... ... ... коммунистік қытайға қарсы жаңа соғыс
шебін ашу; бұл қаулыны Оспан батырға жеткізіп, оған ... ... ... ... ... АҚШ елшісімен сөйлесу, Оспан батырға
жағдайды түсіндіру міндеті Қалибек хакімге жүктеледі. Ұзамай ... ... ... ... ... АҚШ ... барып жолығып, сөйлесіп
қайтады. Осы сапардан оралған соң ... ... ... ... ... ... ... Өри деген жерге барып қоныстанады.
“Қошты қаулысына” сай Оңтүстік-Шығыс Түркістанда коммунистік ... ... ... кең ... ... ... ... қалды. Оған
Үрімжідегі ұйғыр жетекшілері мен дүңген генералдарының аяқ астынан шетелге
қашып кетуі себеп ... Енді ... ... ... ... ... қыл көпіріндей қиын, тозақтай азапты бір ғана шығар жол бар еді.
Ол жол – атамекенмен, туған ... ... ... ... ... ... хакімнің 1949 жылдың соңынан басталған босқындық өмірі 1954
жылы шіл­денің 29-ы күні ... ... ... ... ... Бұл бес жылда Қалибек хакім өзіне ілескен елмен бірге Такламакан
шөлін басып, Гималайдың мұзарт шыңдарынан асып, жол-жөнекей әр ... ... ... ... көре ... ... аяулы жандарды жер қойнына тапсырды.
Олардың ішінде Қалибек хакімнің туған ... ... ... ... ... ... ... Нұркамал, Қапан, Шәрбан, Мәриямдар бар еді...
1954 жылдың қыркүйек ... ... ... ... күннен бастап
Түркияның Салихлы деген қаласы көптеген шетелдік журналистер мен ғалымдар,
дипломаттар жиі келетін әйгілі мекенге ... ... ... ... ... соң да ... ... бала-шағасын асыраудың қамынан тыс,
өзінің өмірлік мұраты Шығыс ... ... ... азаттығы мен
бостандығы мәселесін күн ... бір күн де ... ... ... барған жылдың күзінде ... ... ... сол ... ... Баярдың қабылдауында болып, оған қазақ босқындарын
қабылдап, туысқандық көмек көрсеткеніне рахмет ... ... ... ... ... ұйғыр халықтарының азаттық ісіне атсалысуын өтінеді.
Қалибек хакім бала ... өте ... адам ... ... сонау
Сауандағы қызыл қырғын шайқас күндерінде де, Такламакан шөлінен өтіп,
Гималайдың мұзды ... ... да ... мен ... қаза ... ... де қым-қуыт тірлікпен айналыса жүріп жеті мәрте қажыға
барып қайтады. ... Алаш ... ... ақ ... ... ... ... ұлы жүрек 1985 жылы қараша айының 16-сы күні Түркияның Салихлы
қаласында соғуын тоқтатты.
Бір ауыз сөзбен айтқанда, Қалибек хакім ... – азат ... ... де лайық, ХХ ғасырда ғұмыр кешкен Алаш жұртының ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу54 бет
Т. Ахтанов прозасындағы қаһарманның адамгершілік әлемі58 бет
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру моделі15 бет
Ғажап ғұмыр13 бет
Мағжан Жұмабаев9 бет
Мағжан жұмабаевтың тәрбие туралы көзқарасы4 бет
Фолклористикадағы миф, ондағы фетишизм мен анимизм табу наным-сенім мәселелері5 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен барысы13 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Желтоқсан ызғары» ұрған бәйшешектер11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь