Күріш дақылының ботаникалық сипаттамасы және агробиологиялық ерекшеліктері

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1 тарау. Күріш дақылының ботаникалық сипаттамасы және агробиологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Күріштің өсіп дамуының морфозиологиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Күріштік агроэкологиялық факторларға талабы ... ... ... .
2 тарау. Арал өңіріндегі суармалы жерлердің экологиялық .агромелиоративтік жағдайы және күріш өсіру перспективалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3 тарау. Күріш өсіру аймақтарының агроэкологиялық және топырақ . мелиоративтік сипаттамалары ... ... ... ... ... ...
4 тарау. Өзгерген агроэкологиялық жағдайда күріш өсіру технологиясын жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.1 Күріш дақылының өсу дәуіріндегі күрделі (шешуші) кезеңдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.2 Сорт ерекшеліктеріне сәйкес тыңайтқыштардың мөлшері мен енгізу әдістерін оптимизациялау ... ... ... ...
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
ДИПЛОМ ... ... ... 2007
Мазмұны
|Кіріспе | ... ... | |
|1 ... ... ... сипаттамасы және | |
| ... | |
| ... | ... ... өсіп дамуының морфозиологиялық сипаттамасы | |
| ... |
| ... | ... |Күріштік агроэкологиялық факторларға | |
| ... | |
|2 ... ... ... ... экологиялық | |
| ... ... және ... ... | |
| ... |
| ... | |
|3 ... ... ... агроэкологиялық және топырақ| |
| |– ... ... |
|4 ... ... ... күріш өсіру | |
| ... | |
| ... |
| |....... | ... ... ... өсу дәуіріндегі күрделі (шешуші) | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... тыңайтқыштардың мөлшері | |
| |мен ... ... ... | |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... әдебиеттер тізімі | |
| ... | ... ... ХХ ... ... әрі ... ... жүйелері
орнына шөлді және шөлейт аймақтарды үлкен масштабта суландыру жүйесі ... ... ... мақта және күріш өсіру, олардың егіс көлемін
ұлғайту шаралары Арал теңізіне құятын ... мен ... ... ... ... ... етті.
Сонымен қатар бұл өзендердің бойында гидротехникалық құрылыстардың
салынуы да Арал теңізіне және оған ... ... кері ... ... әр ... ... мен Сырдария өзендерінің бойында
Әндіжан, Тоқтағұл, Қайраққұн, Шардара су қоймалары салынды. ... ... 70-75% -ы осы ... су ... ... ... ... Нәтижесінде
еліміздің Оңтүстік –батысындағы ұлан-ғайыр Сыр өңірі бүгінде экологиялық
проблемалары шиеленіскен апатты аймақтың бірі болып отыр.
Күріш – суда ... ... ... суды және ... ... ... ... мен озат тәжірибе жаңалықтарын өндіріске
енгізу арқылы егіншілік ... ... ... ... ... ... күріш егісі өнімі баяу өсуде, ал кейінгі жылдар
тіпті төмендеп ... 1990 ... ... ... ... ... 1,6 есе қысқартылды, ал гектер өнімділігі Қытай,
Жапония мемлекетеріндегі өнімділік пен ... 1,5 ... ... ... бірі – ... сорттарының биологиялық морфофизиологиялық
және агроэкологиялық ... ... ... ... ... ... ... қолдануда. Сондықтан, экологиялық дағдарысты
Арал ... ... ... азот ... беру ... оптмизациялау
аталған тыңайтқышты қолданудың агроэкологиялық және морфофизиологиялық
негіздемесін жасау – практикалық маңызы ... ... ... ... мен ... 1965-1966 жылдардан бастап ... ... ... бұл дақыл егісі үлкен көлемде (жыл сайын 90-110 мың
гектар) егілді. ... ... ... ... ... егістігі
күріштің үлесі 62,5% және оданда жоғары болды. Нәтижесінде, бұл ... ... зор ... ... т.б. ... әкелді. Соның
ішінде аса қауіпті, зиянды құбылыстардың бірі- ... ... жер асты ... жаппай көтерілуі және минерализациялануы.
Осыған сәйкес жұмыстың мақсаты ауыспалы егіс танаптарындағы топырақ
түзілу процесінің өзгеруіне және ... ... ... ... ... технологиясын дайындап, азот ... ... және ... ... ... міндеті. Күріш өсірудің сорттық технологиясын зерттеп
дайындау ... орта ... ... тік жапырақты Кубань сорты мен орта
бойлы ірі жапырақты Маржан ... ... азот ... ... агроэкологиялық және морфофизиологиялық негіздемесін анықтап
белгілеу.
Жұмыстың практикалық маңыздылығы. Күріш сорттарын өсіру агротехникасын
биологизациялау – бұл нақты ... ... ірі ... ... ... ... ... 3) өсіріп баптау технологиясы мен әрбір агротехника
шараларын ... ... және ... ... Бұл ... ... әрі ... өнім алу жолы және сорттардың
өсіру технологиясын жетілдіруде практикалық маңызы үлкен.
1 тарау. Күріш дақылының ... ... және ... ... ... немесе екпе күріш (Оrуzа sativa L.) - бір ... злак ... ... ... ... ... ... (Оrуzeae) жатады. Күріш (Оrуzа) туыстығын ... ... ... ... ... ... (классификациялау) бойынша
Оrуzа (күріш) туыстығында 28 түр бар. ... ... түр ... әліде
зерттеліп анықталуда. Күріштің егіліп жүрген түрлері Оrуzа sativa L. ... және Оrуzа ... Steud ... ... - ... ... ... таралу ареалы өте кең, үлкен. Климаттық, маусымдық
өзгерістерге, топырақ жағдайына, ... ... ... ... ... ... ... сұрыпталу және селекция нәтижесінде 0.sativa
туыстығы дифференцияланып, жіктеліп, әртүрлі сорттар тобына бөлінген. Олар
географиялық расаларға (экорасаларға), яғни indica ... ... ... (явандық) түр тамақтарына бөлінеді. Екпе күріш түр
тамақтарының сипаттамасы 1 - ... ... - ... ... түр тамақтарының сипаттамасы
(Е.П.Алешин, ІІ.Е.Алешин, 1993)
| |Түр ... ... | |
| | |
| |indica ... ... (жапондық)|jаvаnіса |
| | | ... ... ... ... ... тік |
| | ... ... |
| | | ... - ... ... ... өте үзын, |Орташа және кысқа, |Орташа және |
| ... әрі ... ... ... ... |
| ... жалпақ |жалпақ және домалақ|дәнді, жалпақ |
| | | ... ... ... ... ... |Нашар ... ... өте ұзын ... ... және ... ... ... және қысқа|Ұзын әрі калың ... ... | | ... | | | ... | | | ... ... ... ... ... | | | ... | | | ... ... ... ... кремний көп |Қатты, кремний |
|ұлпалары, |орташа және аз ... ... |көп және ... ... ... |мөлшерде ... ... | | | ... | | | ... ... ... ... ... | ... ... |
| | ... ... | |
| | ... дейін | ... ... ... ... ... ... (тамағына
жататын: var.italica, var.zeravschanica, ... ... ... ... ... ... егісін ластаушы, арамшөп қатарына жататын қызыл дәнді ... ... Gust., var., ... ... Gust., ... – Murza bicolota Kanevck ... ... Күріштің өсіп дамуының морфофизиологиялық сипаттамасы
1. Күріштің өсу дәуірі төмендегідей фазаларға бөлінеді: тұқымның өнуі,
көктеп (тебендеп) шығуы, түптенуі, сабақтануы, масақтануы, ... ... ... Өсу дәуірінің әрбір фазаларында күріш дақылы әртүрлі
морфофизиологиялық сипатта болып, ... ... ... бұл дақылдың қоршаған ортаға ... және ... ... өсу ... ... Күріш онтонегенезінде басқа злак дақылдары сияқты органогенездің
12 этапы анықталып сипатталған. ... ... ... Н.Е. ... (1993) пікірлері бойынша, органогенездің 8-ші
және 9-шы этаптары біріккен, сондықтан олар күріште он бір этап бар ... ... ... ... 1981; Ф.М.Куперман, С.Б.Рамазанова және
1986) зерттеу нәтижелері бойынша, ... өсіп даму ... ... ... ... І ... ... тұқымы ылғал жеткілікті жағдайда
(яғни, суға бастырылған атыздарда) өне ... Бұл ... ... ... ал ең ... ... температура 12-14°С. Анаэробты
жағдайда колеоптиле өседі, оның өсуі клеткалардың ... ... Егер ... ... ... ... ... болса, тамырша өспейді, ал
колеоптиле анаэробты зоңадан өткенше өсе береді, ... ... ұрық ... ... ... (1-сурет). Колеоптиле ішінде екінші жапырақ (катафилл)
өсіп, тебен ... ... Бұл ... ... ... ... үлес ... Органогенездің I этапы нағыз
бірінші, ... ... болу ... ... ... өсіп шығуымен
аяқталады. Этап ұзақтығы 10-12 күн, ауа райы ... ... ... ... ... ... II ... конус түбі алғашқы буын мен сабақтың
буынаралық бөлігіне ... ... буын және ... осы 1-11 ... анықталады, ал бұл көрсеткіштер (сандар) ... ... ... және ... ... ... ... II этапы күріштің көктеп шығу фазасымен сәйкес және
түптену фазасының ... ... ... Бұл ... болашақ 5-7
жапырақтар метамерлері дифференцияланады. Этап ұзақтығына ... ... ... де ... Арал ... ... күріш сорттарының осы
этап ұзақтығы 28-32 күн. Сабақтың ... ... ... ... ... ... ... өзгешеленіп анықталады. Бұлар
өсу конусындағы өзгерістерге байланысты. II этап ... өсу ... 8-10 және ... жапырақтардың метамерлік ұлпалары түзіліп пайда
болады.
7. Сонымен, органогенездің І, ІІ ... ... ... ... көгі
шығады, жанама сабақтар саны, жапырақтар көлемі мен ... ұрық ... ... ... саны ... болады.
8. Органогенездің III этапында өсу конусы жылдам өседі де, ... ... ... (өсі) ... болып, болашақ жанама бұтақшалар
болатын төмпешіктер пайда болады. Осы кезең басында өсу конусы көлемі ... ал этап ... ... ... ... Сыр өңіріндегі
аудандастырылған ерте ... ... ... 5-ші ... толық
шығып, 6-шы жапырақ пайда болғанда, ал орта мерзімде пісетін сорттар - 6-шы
жапырақ толық шығып, 7-ші ... ... ... ... ІІІ-этапта болашақ өнімнің негізі қаланады, яғни ... ... ... Бұл этап ... ұзарған сайын, әрбір масақ ұзын болып,
онда бірінші және ... ... ... ... көп ... ең көп дән байланады да, өнім артады. ... ... ... ең ... ... температурасы 19-24°С. Су температурасын осы
деңгейге жеткізу үшін органогенездің ІІІ-этапының басында, яғни күріштің 6-
7 жапырақты кезіңде атыздағы суды ... ... ... ... ... егісіне берілген азот тыңайтқышы
масақтың ұзындығын арттырып, дән ... ... ... ... берілген фосфор және ІІ, ІІІ этаптарда енгізілген калий тыңайтқышы
осыңдай ... ... ... ... ... азот және ... ... қоректендіру дән өнімін күрт арттырады. ... ... ... ... ... ... ұзақтығы 8-10
күн, ерте пісетін сорттарда - 6-8 ... ... ... ... алғашқы ұлпалар
тобы күрт өседі де, бұтақтануы жүреді және ... ... ... ... ... Масақша төмпешіктері қаншалықты көп ... дән саны ... Бұл ... өсу ... ... -0,36-0,85
мм. Масақтағы алғашқы бұтақшалар мен масақша төмпешіктерінің көп ... ... ... ... ... қоректік заттардың
жеткілікті болуы, атыздағы судың тереңдігі қолайлы деңгейде ... ... ... ... ... болуы нәтижесінде фотосинтездің күрт
артуы. ІV-этап ұзақтығы - 2-3 күн.
12. Органогенездің V - этапында масақша ... ... ... ... ... Этап ұзақтығы 13-15 күн.
Дифференциялану барысында алдымен масақша ... ... ... ... гүл кауыздары ерекшеленеді. Қауыздар ... ... яғни ... ... ... бөлігінде, ең соңында төменгі бөлігінде түзіледі.
Бүтақшаларда да қауыздардың пайда болуы осы тәртіппен бір мезгілде ... ... ... ... пісуінде де осы заңдылық сақталады. Гүл
қауызының ішінде алты ... ... ... ... ... ... V-этаптағы алғашқы гүлшоғы көлемі мен XІІ этаптағы (толық піскен
кезінде) масақ көлемі ... ... ... бар және бұл ... ... Бұл кезенде коректік заттар жеткілікті болып, су және
температура режимінің қолайлы ... ... ... өсіп ... Осы ... ... болған гүлдер, саны мен масақтағы ... ... ... ... бар.
14. Органогенездің VІ-этапында микро - және мегаспоралар қалыптасады.
Тозандықтың даму барысыңда 4 үя пайда болып, онда аталық ... ... ... ... одан ... ... ... жетіледі. Аналықта тұқым бастамасы
(тұқым бүршігі) қалыптасады. VІ - этапта сабақтың орта буынаралықтары өсуін
жалғастырады және жоғарғы буынаралықтар өсуін бастайды. Этап ... ... ... ... және аналық гаметофиттер
қалыптасады. VІІ-этап басында гүл қауыздары жұмсақ, түксіз, ал ... ... тері ... ... түк пайда болып, масақ әрбір
сортқа тән өзінің үлкен көлеміне жетеді. Масақтың ұзын болып
қалыптасуына жоғары агротехниканың ... зор. Этап ... ... ... ... бас ... яғни масақтанады
(масақ толық сыртқа шығады), ... ... ... ... ... ... ұрықтанып, зигота пайда болады. VІІІ -этапта жақсы дамыған
гүлдер қаншалықты болса, XІІ-этапта толық ... ... ... ... этап ұзақтығы 1-2 күн.
17. Органогенездің Х-этапында -алғашқы ұрық пайда болып, ... ... ... Бастапкы ұрықтың дифференциялануы аналық
ұрықтанғаннан 4 күннен кейін басталады. Бүл ... дән ... есе ... ... дән ... сортқа тән ұзындыққа жетеді. Х-этаптың үзақтығы 4-5
күн.
ХІ-этапта -күріш дәнінде коректік заттар жинақталады. Дән ... ені мен ... ... ... ... ... Бұл этап ... сүттену фазасымен сәйкес. Сонымен, ХІ-этап жаңа организмнің алғашкы
стадиясы. Бұл этапта дәндегі құрғақ заттар ... ... ... ... азая ... эндоспермның қалыптасуы аяқталады. Алейрон
клеткаларының қалыптасуы тездетіліп, ... және ... ... ... Этап ұзақтығы 6-8 күн.
ХП-этапта - қоректік заттар қорлық (запастық) заттарға ... ... ... ... фазаларымен сәйкес және дәннің толық пісуімен
аяқталады.
1.2 Күріштің агроэкологиялық факторларға талабы
Жарық режимі. Күріш - ... ... ... күн ... ... талап етеді. Дақылға қолайлы жарық деңгейі - 40-60 мың люкс (лк).
Күріштің өсу ... ... - ... ... ... Сыр ... ауаның
салыстырмалы ылғалдығы төмен -29-37%, ал ең аз мөлшері 8-10 %-ға ... Жаз ... ... ... ... бұлтсыз болып, ауа кұрғақ
әрі таза болады. Сондықтан да, күн сәулесі энергиясы ауа ... ... ... ... ... шашырап Ғарышқа кетпейді. Нәтижесінде
күріш егісіне кеп мөлшерде фотосинтетикалық белсенді ... (ФБР) ... күн ... ... қабылдап бойына сіңіруі жапырақ
көлеміне байланысты. Сыр өңірінде ... ... 3 ... жапырағы
көлемі 55-75 мың м2/га, ал жапырақ алаңы индексі (ЖАИ)-5,5-7,5 м2/м2
болғанда ең ... өнім ... ... ... ... ... ... түсетін радиацияның 60-90%-ын сіңіреді, 10-30%-ы ауаға кетеді, ал тек
5-10%-ы ғана егіс ... ... су мен ... ... ... (сіңірілген) күн сәулесі радиациясының 80-90%-ы жапырақ ... ал ... ... ... ... және өсімдіктің басқа
да мүшелері ... ... ... ... ... күн сәулесі
энергиясын көп мөлшерде ... ... ... ... ... ... үшін 55-75 мың ... Бүл деңгейге күріш дакылының егістегі қалыңдығы
бір шаршы метр жерде 250-380 өсімдік, немесе 520-650 ... ... ... Егіс сирек болып, жапырақ ... аз ... ... белсенді радиацияны (ФБР) қабылдау мөлшері төмендейді,
өйткені күріш дақылының сирек егісі арасынан күн ... ... ... топыраққа сіңеді. Егістік өте ... ... ... ... ... көлеңкелеу және басқа да зиянды ценотикалық ... ... ... аталған жағдайлардың бәрінде егістің дән өнімі
төмендейді.
Температура режимі. ... - жылу ... ... Арал ... ... қосындысы (3200-4200°) ерте және орташа мерзімде пісетін
сорттар өсіруге жеткілікті. ... ... өніп ... ... және ... температураға сезімтал, - 0,5-1°С-та дақыл зақымданады.
Топырақтың үстіңгі қабатында температура +13-14°С ... ... ... Осы ... төмен болса, тұқым баяу өніп өседі,
көпшілігі шетінейді, немесе шықпай қалады, егіс сирек ... (2 ... өніп ... ең ... температура 22-26°С. Осы температура
жағдайында күріш көгі атыз суға ... ... 10-12 ... ... ... және ... ең жоғары деңгейде болады.
2 - кесте. Арал өңірі жағдайында күріштің өсіп дамуына керекті төменгі
(минимум), ... ... және ... ... ... + °С ... даму фазалары | |
| | |
| ... ... ... |
| ... ... |(максимум) |
|Тұқымның өнуі |13-14 |22-26 |34-36 ... ... |15-16 |24-26 |34-36 ... |15-17 |24-28 |34-36 ... |16-18 |19-24 |34-36 ...... |18-20 |24-28 |34-36 ... сүттену және қамырлану |18-20 |26-28 |34-36 ... |15-17 |22-26 |32-34 ... ... | | | ... өсіп ... ... дақылдың температураға талабы және
сезімталдығы өзгереді (2 ... ... ... ... ... ... керекті ең төменгі биологиялық минимум +15-17°С, ... ... ... ... ... дән саны ... және бүл
кезенде күріш температураға өте ... Осы ... ... ... ... ... ... Ол үшін атыздағы деңгейін 12-15 см-ге
дейін уақытша көтеру керек, сонда жоғары ... ... ... метр ... ... ... бар ... тсмператураның (атыздағы су мен топыраққа)
қолайлы мөлшері 19-24°С-қа жетеді. ... және орта ... ... ... 15-17 ... дейін уақытша көтеру керек.
Күріш масақтанып, гүлдену кезінде салқын ... өте ... ... ол ... зиянды әсерін тигізіп, ұшық (семік) дәндер ... ал ен ... ... ... Сүттеніп қамырлану кезінде
дән дұрыс толысып пісуі үшін оптимальды температура 26-28°С.
Қазақстан - күріш өсіруші аудандардың ішіндегі ең ... ... Арал ... ... дақылдың өсу дәуірінің ұзақтығы күріш
өнімділігін шектеуші факторлардың бірі. Республикамыздағы ... ... ... - ... күн ... радиациясы мен жылу ресурстарына
бейімделіп, ... ... ... өнім құрау мерзімі
төмендегідей (3- кесте).
Қазақстанның күріш өсіруші ... ауа ... ... ... ... ... Мысалы, Алматы облысы Балқаш ауданындағы күріш
өсіретін аймақта +10°С-тен жоғары жылы ... ... ... ... ... -Шиеліде (бірінші аймақ) -3800-4200°С, Қызылорда
массивінде (екінші аймақ) -3700-4100°С, Қазалыда (үшінші аймақ) ... ал ... ... ... ... - ... Яғни, Іле
өзені алқабында өте ерте, ерте және ... ... ... Сыр өңірінде
ерте және орташа мерзімде пісетін сорттар, ал ... ... ... ... ... (121-125 ... ... күріш сорттарын өсіруге
болады.
3-кесте. Күріш сорттарын пісу мерзімдеріне байланысты топтастыру
| | | | |
| ... өніп |Өсу ... ... өсіп |
| ... |күн есебімен |жетілуіне ... ... тобы ... ... ... ... ... күндер | | |
| ... | | ... ерте |>60 |>І00 |>2500 ... |61-70 |101-110 ... ... пісетіндері |71-80 |111-120 ... ... ... | | | ... |81-85 |121-125 ... |
|Кеш пісетіндері |86-90 |126-130 ... ... кеш ... | | ... ... талабы. Күріш суға бастырылған атыздарда ... ... ... су ... ... талабын
орындаумен қатар егістегі микроклиматты ... ... ... ауа ... ... ... ал бұл ... өсімдігінің
транспирациясын азайтады. Сонымен бірге, тамыр жүйесінің ... өсіп ... ... ... элементтермен қоректенуін жақсартады. Топырақтың
үстіңгі (0-15 см) қабатында жинақталған тұздар суға еріп, ... ... ... ... сосын дренаж арықтарына өтіп, күріш
ауыспалы егісі танаптарынан сырт ... ... ... Яғни ... ... ... ... және де арамшөптермен күресуге колайлы
жағдай туындайды.
Күріш егісінің суару режимі себу ... ... ... ... ... және ... ... егістіктің
арамшөптермен ластануына байланысты белгіленеді. Қазақстаннның ... ... ... ... суға ... ... ал топырағы
тұзданбаған атыздарда - қысқартылған суару режимі әдісі қолданылады.
Күріш дақылынан мол өнім алу үшін ... ... ... ... (бір ... метр ... 320-380) ... көгін өсіру керек.
Бұл өте жауапты кезең. Сырдария өзені суының құрамында минералды ... және ... ... ... ... күшеюіне
байланысты күріш көгі тек су бастырылған атыздарда ... жүр. ... ... ... ... ... ... нығаюына жағдай жасай
отырып, егістікте ... пен шиін ... ... ... жол ... күріш ғылыми зерттеу институтының зерттеулері бойынша Қызылорда
облысы жағдайында күріш егісінің мелиоративтік ... ... ... ... мың м3. Нақты жұмсалынып жүрген суару мөлшері облыс бойынша ... ... м3, ... шаруашылықтарда бұл көрсеткіш 26-30 мың м3-ге жетеді.
Топыраққа және коректену элементтеріне ... Арал ... ... ... ... ... шөл ... (сұр топырақты тақыр
және тақыр тәріздес) және ... ... ... ... ... ... Олардың ішіндегі құнарлысы
-аллювиальды-шалғынды, шалғынды-батпақты топырақтар. Түздану типі- ... бір метр ... ... ... ... ... ... 0,882-1,816% және оданда жоғары. Жер асты суы ... ... суды ... ... ... ... өте төмен. Атыз
топырағына сумен көп мөлшерде ерітінді тұздар келеді.
Әрбір күріш ... ... ... ... ... бәріде
кездеседі және олардың табиғи құнарлығы төмен, құрылымы нашар, қара ... аз, ... ... ... көп, ал азот аз, ... орташа
немесе одан төмен мөлшерде бар. Сондықтан азот және фосфор ... және Р 90-120 ... ... зат (ә.з.) есебімен бірге беру күріш
өнімін 2,3-2,5 есе, ал аталған тыңайтқыштар жеке-жеке берілгенде - ... тек ... ... ... -15-20% ... өнім ... үшін ... топырақтан көп мөлшерде коректік заттар
(макро және микроэлементтер) алып бойына сіңіреді.
Азот - белоктар, нуклейн қышқылы, ферменттер, оның ... НАД ... ... ... және ... органикалық заттар құрамының
негізгі компоненті. Сондықтан, азоттың жеткілікті мөлшерде болуы фотосинтез
процесін күшейтіп, дақылдың ... ... және ... ... ... жасайды.
Күріш егісін азот тыңайтқышымен оптимальды мөлшерде қамтамасыз еткенде
дакылдың сабақтары мен жапырақтары жаксы ... ... ... артып,
масақты сабақтар саны көбейеді. ... азот ... ... ... ... ... масақты сабақтар қалындығын және ... ... ... ... ... ... ... сәйкес өнім
компоненттеріне әсер ету үшін азот тыңайтқышын себу алдыңда.және ... ... беру ... ... заттар алмасу процесінде орталық роль атқарушы
нуклейн ... (ДНК және РНК), ... ... ... ... органикалық заттар құрамына кіреді. Фосфордың топырақта аз
болуы күріш дақылының жас ... ... пен ... ... ... ... ... Бұл тыңайткыштың оптимальды мөлшерде ... ... ... ... дән ... ... ... кұрамының ылғалдылығын арттырып, қоюлану процесін
тежейді. Калийдің көп белігі (70%) ... бос ион ... ... ... ... (30%) ... ... болады. Калий өсімдіктегі
көмірсулар қозғалысына және көмірсу - белок алмасу процесіне ... ... ... ... ... калийден басқа макро және
микроэлементтерде ... олар ... ... ... ... ... марганец т.б. Бұлардың барлығы организмдегі ферменттер ... ... ... ... ... Микротыңайтқыштарды
топыраққа енгізу немесе себу алдында тұқымды аталған микроэлементтер
тұздары ерітіндісімен ... ... ... ... ... кегінің
(ескінінің) қолайсыз жағдайларға төзімділігін арттырады, нәтижесінде өнім
артады және сапасы жақсарады
2-тарау. Арал өңіріндегі ... ... ... ... және күріш өсіру перспективалары
Қазақстанда бидай өте көне заманнан бері (біздің эрамыздан бұрынғы ІІ-
І мыңжылдық) Сырдария, ... Арыс ... ... ... ... ... ... өзенінің жайылма аңғарларында
өсірілген [19].
Қазіргі ... Арал ... ... ... ... дақылдарды
өсіріп, астық өндіру (күрішті есептемегенде) түрғын ... ... ... ... ... көп төмен. Атап
айтқанда, облыстың әрбір ... нан ... ... ... жылына 151,2 кг. Бұл мөлшерді қамтамасыз ету үшін жылына 91,6
мың тонна үн өндіру керек, ал жыл ... ... ... 17,5 ... үн ... ... тасымалданады [2]. Сондықтан
егіншілікті диверсификациялау (әртараптандыру) ... ... ... ... ... егіс ... үлғайтып, бүл дақылдың
өсіру технологиясын жетілдіру арқылы сапалы астық мөлшерін арттыру ... ... Арал ... ... ... ... мелиоративтік және агроэкологиялық жағдайы. Сыр
өңірінің ... ... ... зерттелген ... ... ... ... ... жарамды 8млн.гектар
жер бар. Олар Шардара су қоймасынан бастап Сырдария өзенінің екі ... ... ... ... Территория бойынша Шымкент және Қызылорда
облыстарына жатады. ... ... ... ... ... олар - ... Түгіскен, Жаңақорған-Шиелі, Қызылорда және
Қазалы алқаптары [19-20].
Қазақстан Республикасының Қызылорда облысы - 226,0 мың км2 ... ... ... мен ... ... облысымен, солтүстігінде -
Қарағанды (Жезқазған), ... - ... - ... ... - ... ... шектеседі (1-сурет).
1- сурет. Күріш өсіруші аймақтар схемасы
Облыс Сырдария өзенінің ... ... ... Азия ... ... Туран ойпатының жазықтау келген кең байтақ алқабын
алып жатыр. ... - Арал ... оның ... және ... бөлігі
жиегіндегі аралдармен қоса облыс құрамына енеді. Жазықтың абсолюттік
деңгейі ... 200 м, Арал ... ... - 53 м. ... мен ... ... ... төбе-төбе құмдар алқабы бар
[19-21].
Негізгі климаттық және агроклиматтық ерекшеліктері. Облыстың климаты
шұғыл континентті: жазы ыстық, қысы суық, қар ... ... ... бойынша
ауаның орташа жылдық температурасы +7-11°С. Орталық Азияға тән атмосфералық
процесстер, ауа массаларының, соның ішінде ... ... ... ... ... ... Батыстық ылғалды және
солтүстіктен келетін суық ауа ... ... ... ... ... ... ... [22].
Жылдың жылы кезеңі үшінші аймақта (Арал, Қазалы аудандары) ... 8-15 ... ... екінші аймақта (Қармақшы, Жалағаш, Сырдария
аудандарында) 14-18 наурыздан 11-16 ... ... ... ... ... ... 3-6 наурыздан 20-23 қарашаға дейін. Ең
суық ай -қаңтар, ең жылы ай - ... ... ... жаз ... ... болады. Ең жылы айда (шілдеде) ауаның орташа ... ... ... [20, ... ... ... құрғауына байланысты Қазақстандық Арал
өңірінде климат өзгере бастады: соңғы жылдары (2000-2003 жж.) ... ... жел ... ... ... ... ... созылуда, ал күз
жылы болып, күзгі салқын ... ... ауа райы өте ... ... ... ... ... жылына
132-159 мм, екінші аймақта - 129-144 мм, үшінші аймақта 128-135 мм. Бірінші
аймақтағы аудандарда жауынның көпшілік бөлігі суық ... ... ... аймақтарда жылы кезеңге (сәуір, қазан) тұстас келеді (4-кесте). Жылма-
жылғы жауынның мөлшері жиі ... ... Ауа райы өте ... ... ... 30-80 мм, ал ... мол ... 200-215 мм жауын
жаууы мүмкін. Келіп түсетін ... ... ... 116-127 ... ... ... ерте ... дақылдарды өсіруте жеткілікті
[24,31].
4-кесте. Егіншілік аймақтарындағы ауа-райының негізгі көрсеткіштері
| ... ... және ... ... |
| ... ... |Қазалы |
| ... ... | | ... ... +100С – тан| | | | ... | | | | ... |3,04 |5,04 |9,04 |14,04 ... |13,09 |14,10 |9,10 |10,10 ... – тан ... | | | | ... бар ... ... |191 |182 |176 ... ... +100С – тан | | | | ... ... ... |4176 |3929 |3724 |3650 ... температурасы +150С – тан| | | | ... | | | | ... |21,04 |22,04 |26,04 |30,04 ... |26,09 |26,10 |21,10 |21,09 ... – тан ... | | | | ... бар ... ... |156 |147 |143 ... ... +150С – тан | | | | ... ... қосындысы |3782 |3482 |3281 |3217 ... ... ... | | | | ... ... |178 |177 |176 |167 ... айындағы орташа | | | | ... 0С |29,2 |26,0 |25,8 |26,1 ... ... | | | | ... ... |159 |119 |109 |124 ... ... |29 |24 |31 |40 ... ... ... жылы температураның жиынтығы бірінші аймақта -
3800-4200°С, екінші аймақта - 3700-4100°С, үшінші ... - ... ... ... мол қоры ... ... дәнді дақылдар,
көкөніс (овощ), бақша, ... ... ... ... ... ... ... аймақтарының агроэкологиялық және топырақ-
мелиоративтік ... ... ... - шөл ... жусанды-
эфемерлі даласын алып жатыр. ... ... ... ... ... (41%) ... ... жақындаған сайын шөлге айналған шалғынды
топырақ (20%), шөлейттенген (12%) және ... ... ... Су ... ... 55 м куб/сек Келінтөбе магистральды каналы
арқылы аймақ суландырылады [14,21].
Аймақтың ... ... ... жөне ерте дәнді дақылдар өсіруге
қолайлы, өйткені топырағы құнарлы, жазда күн ... мол, ... ауа ... және сумен жақсы қамтамасыз етілген. Дақылдарды өсіруге ... ... ... -192-226 ... ... ... суық ... сәуірдің екінші он күндігінде
аяқталады, ал күздегі суық қазанның ... он ... ... ... ... ұзақтығы 157-178 күн. Көктемдегі ең соңғы суық наурыздың
екінші-үшінші он күндігінде, кейде сәуірдің ... ... ... ал ... ... ... ... да болуы мүмкін.
Тұрақты қар жамылғысы қарашаның аяғында пайда болып, наурыздың екінші-
үшінші он ... ... еріп ... Қар ... жұқа 8-10 см, ... аз. Қар жамылғысының ерімей жату ұзақтығы 50-70 күн.
Аймақтағы топырақ негізінен екі ... ... ... ... және дәнді дақылдар) орналасқан бөлігінде шалғынды-батпақты
топырақтар, ал ... ... ... тәрізді түзданбаған, немесе ... ... ... ... аймағы - облыстың ... ... оң ... ... және ... жарамды жерлер көлемі
үлкен. Аймақ Жаңашиелі және Сунақата ирригациялық жүйелері ... ... ... ... 89 км, су ... ... 102
м куб/сек. Сунақата суару жүйесі 1943 жылы ... ... ... 25 км,
су өткізу мүмкіндігі 12 м куб/сек. Суармалы жерлердің мелиоративтік жағдайы
нашар, ... жер асты суы ... ... суару жүйесі - Сырдарияның екі бетіндегі ... ... ... ... үлкен территорияны қамтиды.
Бүған үш аудан – Сырдария, ... ... ... аудандары
кіреді.
Аймақтың топырақ жамылғысы әртүрлі, бірақ негізінен шалғынды-батпақты,
аллювиальді шалғынды-батпақты топырақтар. Мұнда күріш өсіру тиімді. Тұздану
типі-хлорлы-сульфатты. ... ... ... ... ... топырақтың бір қалыпты еместігіне және ... ... Оның ... ... ... бірге көп мөлшерде (22-28
т/га) түз қосындылары келіп түседі. Жер асты суы 1-5 м ... ... ... 1-13 г/л, ... ... жағдайда 10 г/л болады
[21, 24, 25].
Ауа райы ... және ... ... ... ... ... әрі қүрғақ, шілдеде температура 38-42°С-қа дейін жетеді, маусым-
қыркүйек айларында жауын-шашын болмайды. Дақылдардың өсуіне ... ... - 191-208 ... ... ... мөлшері 50-120 мм, олардың көпшілігі қыс
және көктем айларында жауады. ... бұл ... ... ... ... ... Көп ... мәлімет бойынша жылы кезең сәуірдің
екінші он күндігінде келіп, ... ... он ... суық ... ... уақыт ұзақтығы 176-182 күн. Кейбір жылдары суық наурыздың ... ... ... ... ... қайтадан түседі.
Осындай жылдары жылы кезең 200-215 күнге созылады. Қысы ... ... ... жылы күндер жиі болады. Тұрақты қар жамылғысы желтоқсанның
үшінші онкүндігінде ... ал қары бар ... ... 50-70 күн
Қазалы суару аймағы. Сырдарияның екі бетінде орналасқан, 60 мың га
жерді алып жатыр. Қазалы су ... ... ... ... бүл ... ... ... дами бастады. 1965 жылы мүнда күріш егісі
көлемі 3,8 мың га болса, 1979 жылы Д0,8 мың ... ... ал ... мың га ... және ... ... ... жоғарыда аталған аймақтармен ұқсас.
Дегенмен Сырдарияның төменгі сағасында топырақтың механикалық ... ... ... әрі ... ... ... қар жамылғысы желтоқсанның екінші-үшінші онкүндігінде пайда
болады және ұзақтығы 85-90 күн. ... жылы ... ... ... ... 10-15 күн, ал ... 5-7 күн ... келеді.
Сонымен, Қызылорда облысының топырақ жамылғысы әртүрлі, дегенмен
негізінен екі түрі бар: егіншілік зонасында ... ... ... ... (субареальды) жағдайда қалыптасқан, көне суару жүйелері
іздері бар шөл дала топырақтары. Осындай ... ... ... ... ауа ... ... жерлердегі топырақтардың
кейбір ортақ қасиеттері бар [14].
1.Жоғары карбонаттылығы (көмір қышқыл әк 10-25%). Тұзданған жерлерді
сумен шайғанда карбонаттылық ... ... ... ... ... ... көп ... фосфор тыңайтқыштарының ерімейтін,
бірақ өсімдіктер сіңіре алатын ... ... ... ... ... топырақтар түрлеріне сәйкес қатпарлы шөгінділер.
Мүндай топырақтарда шаң ... ... 40-75%, ... ... өт аз, 1 ... ірі ... жоқ.
3.Макроструктуралар жоқ, су өткізбейтін микроқұрылымдар көп.
4.Топырақтың жоғарғы қабаты (0-15 см), ал шөл дала ... ... (20-150 см) өте ... ... ... ... натрий, магний, кальций тұздары басым. Суармалы аймақтар ... ... ... ... аймағының топырағы және жер асты
суы аз ... ... ... ... топырағы орташа мөлшерде, ал
Қазалы аймағы топырағы өте ... ... ... ... ... өте ... интенсивті өтеді. Бұл
органикалық заттардың жылдам шіріп ... ... ... ... ... ... көп, жылжымалы фосфор түрлері орташа, немесе одан
төменгі деңгейде, ал азот өте аз. ... ... және ... ... азотты көбірек беру [14, 20, 21].
3 – тарау. ... ... ... ... және топырақ –
мелиоративтік сипаттамалары
Дағдарысты Арал өңіріндегі суармалы жерлердін өзгеру сипаты, ... ... ... ... ... ... ... дақылдарын өсіру перспективалары.
Жерді мелиорациялау нәтижесінде Қазақстан, соның ішінде Арал ... ... ... ... ... айналды. Күріш пен дәнді дақылдарды
(бидай) өсіріп жинаудың ... ... ... ... ... ... ... жасалынады. Осы
жүйелер негізінде күріш және ... ... ... жаңа аймақтары
игерілді. Олар: Алматы облысында - Ақдала, Шарын, ... ... ... ... - ... ... Орталық
(Қызылорда) және Қазалы алқаптары; Оңтүстік Қазақстан облысында - Қызылқүм
алқабы [19, 20].
Қазақстандық Арал өңірінде күріш ... ... ... ... ... ал ... ... бұл бағалы дақыл 90-100,3 мың гектар
көлемінде өсірілді, дән өнімі Қызылорда облысы бойынша орташа 49-52 ... ... 12-15 ц/га ... ... ... ... және бидай егісінен
мұндай жоғары өнім алынған жағдайда бұл дақылдар негізгі
қоректік элементтерді (NPK) көп ... ... алып ... ауыспалы егіс танаптарының топырақтарындағы минеральды қоректік
элементтерінің айналымы ажыратылып, олар дәнмен, сабанмен әкетіледі. Ұзақ
уақыт суға ... ... ... ... оттегінің ауамен келуі
тоқтатылады, топырақтың минерологиялық құрамы және қоректік ... ... ... ... ... Мұндай өзгерістер жер асты
суы ... ... және ... ... күштірек болады [7,
29,27].
Аталған қолайсыз жағдайларды өзгертіп ... және ... ... үшін ... ... және ... оптимальды мөлшерде беріп, көп жылдық шөптердің (жоңышқа,
түйежоңышқаның) егіс көлемін ұлғайту керек. Өйткені көпжылдық ... ... ... ... ... ... қалдықтармен көп молшерде
байытып қамтамасыз етеді [7, 28]. Бұл күріштің және бидайдың ... (дән, ... ... ... ... "Қайтару зандылығын"
сақтауға мүмкіндіктер туғызады.
Қызылорда облысындағы суармалы жерлер ... 277,6 мың ... ... 206,0 мың ... - инженерлі дайындалған жерлер. Мұнда 382 ауыспалы
егіс, оның ішінде 285 ... ... ... 165,6 мың ... ... 2001-2002 жылдары ауыспалы егіс 70,7 %, яғни 117 мың гектар
көлеміне күріш, бидай және басқа ... ... ... ... ... гектар колемінде 73 жемшөптік ауыспалы егіс, 4,5 мың ... 24 ... - ... ... егістері бар [26, 27, 29].
Суармалы жерлердің мелиоративтік ... ... және жер асты ... ... ... мен ... бойынша анықталды (3-кесте).
Қазіргі кезенде (01.01.2003 жылғы мәлімет бойынша) жағдайы жақсы ... ... ... ... 39,8 мың ... қанағаттанарлық - 104,8
мың га, жағдайы қанағаттанарлық емес -70,1 мың га, оның ... ... ... - 32,0 мың га, жер асты ... деңгейінің тым котерілуі
және тұздануы нәтижесінде қүнарсызданған жерлер - 38,0 мың гектардан асады
[26, ... ... ... ... жер асты ... режиміне әсер
етуші негізгі факторлардың бірі егістікті суару тәртіптемесі. Жер ... ... ... ... ... ... судың фильтрацияланып,
төменге сіңуі және жер асты суларымен қосылуы нәтижесінде болады.
Жер асты суларының ... ... ... ... ... ... ағыс және жер асты ... ағысы арқылы басқа жаққа
әкетілуі немесе дарияға қайтадан құйылуы арқылы болады. Сондықтан, жер ... ... ... жыл ... екі ... бөлінеді:
а) Өсу дәуірінде (мамыр-тамыз айлары) күріш атыздары мен ... су ... жер асты суы ... ... ... кезеңде каналдар мен күріш ... ... ... жер асты суы ... ... өңірінде күріш ұзақ жылдар бойы ... ... ... аймақтағы жер асты суларының деңгейі күріш егілген
суармалы жерлерде және де ... ... ... табиғи агрофитоценоздар
астындағы сулар деңгейінің жалпы ... ... ... ... күріш жыл сайын 90-100,3 мың гектар жерлерге егіліп өсірілді (2-
кесте). Бұл өз кезегінде жер асты суы ... ... ... ... ... жер асты суы ... 2-3 м ... суармалы
жерлер сөлемі артып, 199,5-221,3 мың гектарга ... ... ... ... ... минерализациялануы күшейіп, 1-3 г/л және одан да жоғары
(5г/л) болды (4 ... ... ... ... - ... ... Қазалы
алқаптарын игергенге дейін (ягни 1965-1966 жылдарға ... жер ... ... ... ... ... болатын және де
гидрогеологиялық тип бойынша қалыптасатын. Жер асты суларын толықтырушы көз
- ... ... еді, ал ... ... ... жоқ. ... яғни 1965-1974 жылға дейін суармалы жерлердің мелиоративтік
жағдайы қалыпты әрі тұрақты болатын. Жер асты ... 4-6м одан да ... және ... ... (немесе маусымдық) ауытқуы 0,4 -0,6 м
аралығында еді.
Сырдария өзенінің суы ... ... ... ... ... ... және ылайлы бөлшектердің орнына зиянды қоспалар
жылдан ... ... ... Өзен арнасына минерализацияланған ... және улы ... ... ... сулары, өндіріс
орындары мен елді мекендерден шыққан лас сулардың қосылуы ... ... ... ... ... ... ... өзенінің
жоғарғы (бас) жағындағы суының минерализациялануы 0,3-0,5 г/л ... ал ... ... ... өзен ... минерализациялануы 1,6-2,0
г/л.
Қызылорда облысының ауыл шаруашылығы сү ресурстарының жылдан жылға
азайған қолайсыз ... ... ... ... ... ... және ... нашарлауы коллекторлы - дренажды ағын суларда тұзды қоспалардың
көбеюіне және жер асты ... ... ... Бұл ... күшейе түсуде, ал соңғы 10 жыл ... 60 ... ... ... суару және жер асты ... ... ... ... ... қашыртқы - дренажды жүйелердің нашар, бұрынғы
проектілік қуатынан көп төмен жұмыс ... ...... ... су ... ... суару
нормасы және күріш өнімділігі [76,77]
|Жылдар |Суарылған |Алынған су |Орташа суару ... |
| ... ... |нормасы, м3/га|өнімділігі, |
| |мың га ... | |ц/га ... |139,9 |7292,6 |31,4 |34,7 ... |145,4 |3057,6 |21,0 |42,5 ... |224,8 |6880,0 |30,6 |49,4 ... |151,7 |4987,4 |19,8 |47,2 ... |258,3 |4869,2 |18,1 |52,0 ... |231,4 |4308,1 |19,6 |49,0 ... |150,0 |3168,0 |21,1 |40,0 ... |145,9 |2729,0 |18,7 |37,5 ... |146,3 |2760,9 |19,1 | 33,5 ... ... ... ... ... ... айналымнан шығып ... Атап ... ... ... ... ... ... [26,
27], облыс территориясында тұзданбаған суармалы жерлер көлемі - 353 га, аз
түзданған ... ... - 113,6 мың га, ... ... ... - ... га, күшті тұзданып сорланған жерлер көлемі - 55,1 мың га. ... типі ... - ... -сульфатты және сульфатты.
Осыған сәйкес, күріш шаруашылығын одан әрі ... ... ... ... ... ... т.б.) өнімділігін арттыру
үшін ... ... шешу ... су ... тиімді пайдалану, күріш, ... ... ... арттыра отырып, су пайдалануды үнемдеп
азайту;
➢ коллекторлы - дренажды жүйелер параметрлерін бұрынғы ... ... ... ... және ... суларын азайту, оның
құрамындағы улы компоненттерден тазарту;
➢ инженерлі дайындалған суармалы жерлердің агромелиоративтік жағдайын
жақсарту мақсатында кешенді ... іс ... ... суару және
қашыртқы-дренаж жүйелерін тазалап реконструкциялау, гидротехникалық
құрылыстарды жөндеу;
➢ күріш, ... және ... ... өсірудің агроэкологиялық
тұрғыдан негізделген сорттық технологиясын өндіріске ... ... ... ... егіс ... ... ... тыңайтқыштарды енгізу (қолдану) мөлшерін,
мерзімін және ... ... ... ... ... ... доңызқоға т.б.) күресу үшін
агротехникалық және ... ... ... ... ... ... жоғары өнімді егісін
қалыптастыру арқылы арамшөптерді жою) тұжырымдап өндіріске енгізу
және экологиялық ... ... ... ... ... ... ... танаптары топырағының құнарлығын арттыру және
агромелиоративтік жағдайын жақсарту шараларын үздіксіз жүргізу.
4. - ... ... ... жағдайда күріш өсіру
технологиясын жетілдіру
Күріш егісінің жоғары әрі тұрақты өнім алу үшін сорттардың ролі үлкен.
Күріш өсіруші аймақтардағы ... ... ... өнімді (Краснодар
424, Кубань 3, ... ... ... т.б.) ... ... ... нәтижесінде алынды.
Күріш сорттарын өсіру агротехникасын биологизациялау - бұл нақты
сортты өсіріп ... ... мен ... агротехника шараларын олардың
биологиялық және морфофизиологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... және ... өнім ... жағдай
жасайды.
4.1 Күріш дақылының өсу дәуіріндегі күрделі (шешуші) кезеңдер
Күріш өсіруші ... ... ... солтүстік аймаққа. жатады.
Сондықтан өсу ... ... ... факторларының бірі. Күріш
сорттарының фотосинтетикалық әрекеті мен өнімнің құралу ... ... ... бұл ... өсу ... үш кезеңге бөлген жөн
(К.Н.Жайлыбай, 2001):
Бірінші кезең - күріш ... ... - ... өніп шығып,
нығаюы кезінен - өте ерте пісетін ... үшін 5-6 ... орта ... ... үшін - 6-7 ... ... ... органогенездің ІІІ-
этапы басталуына) дейін. Жоғары өнім алу үшін ... ... ... ... ... ... ... Өйткені дән өнімінің 50%-дай
мөлшері ... ... саны мен ... ... ... дән ... 25%-ы 1000 дән салмағына, яғни дәннің жақсы толысып
пісуіне байланысты. Сондықтан, осы ... ... ... ... ... ... ... алып, оның нығаюына бағытталуы тиіс. Бұл
болашақ мол дән ... ... егіс ... және ... ... ... ... берілген тыңайтқыштардың тиімділігін арттырады.
Екінші кезең - фотосинтетикалық ... яғни ... ... ... - ... ... (5-6 және ... кез) масақтану фазасына дейін. Оптимальды тығыз күріш ... ... дән ... ... кезең. Осы кезендегі негізгі мақсат -
масақтағы дән санын көбейту (К.Н.Жайлыбай, 2001). Сондықтан оргагенездің
ІІІ-этапы басталған кезде азот ... ... ... ... ... көбейтеді (С.Б.Рамазанова, 1982). Мүндай сабақтар саны, ал екінші
жартысында масақтағы дән ... ... ... 1982;
К.Н.Жайлыбай, 1985, 2001).
Үшінші кезең - дәннің толысып пісуі - масақтану кезеңінен - дән ... ... ... - ұшық ... ... аз ... 1000 дән
салмағы артып, дұрыс толысып пісуіне байланысты. Бұл үшін ... ... ... қатаң қадағалау керек. Егер атыздағы су температурасы 26°С-
тан асса, суды ... ... ... ... жібереді.
4.2 Сорт ерекшеліктеріне сәйкес тыңайтқыштардың мөлшері мен ... ... ... интенсивті сорттық технологиясын жүргізу үшін дақылдың
және оның сорттарының биологиялық ... ... ... ... ... және көптеген факторларды есепке алуды
талап етеді. Мысалы, тыңайтқыштарды топырақтағы қоректік заттар ... ... ... ... ... ... дамуының шешуі (күрделі)
кезеңдерінде, минералдық қорек элементтерін өсімдік өте ... ... ... ... бірге, технологиялық жүйені егіс ... ... бір ... қалыптасуына бағыттау, атап
айтқанда егістегі өнімді ... ... ... ... ... өсімдік өнімділігі элементтерінің жетілуін басқару т.б.
Күріш егісі - өздігінен реттелетін динамикалық агроценоз. Жоғары
агрофонда ... ... және ... ... ... күріш
өсімдігінің бір-біріне әсері өзгереді. Бұл ... ... ... фотосинтез интенсивтілігі мен өнімділігіне және
басқа да физиологиялық, генетикалық ... ... ... ... қалыңдығына байланысты фотосинтетикалық қызметі мен
есу процестері өзгереді, бұл дән өнімі мөлшеріне және ... әсер ... ... ... егісі (агроценозы) мынадай түрлерге бөлінеді: сирек,
орта енімді, жоғары өнімді (оптимальды ... және өте ... ... Бұл агроценоздардың дән өнімі әртүрлі (3-кесте).
3-кесте. Қолайлы агрофон жағдайындағы күріш сорттарының ... ... ... ... ... ... ... |
|көрсеткіштері | |
| ... ... ... |Өте ... ... |өнімді |өнімді |егіс |
| | ... ... | ... ... ... тік ... сорттар (Кубань 3) ... ... ... | | | | ... |60-110 ... |430-480 ... ... |50-80 ... |395-450 ... кезінде |300-360 ... |680-750 ... ... ... |3,0-3,6 ... |6,8-7,5 |
|дана/м2: |6-12 ... |1,1-1,7 ... ... млн., дана/га | | | | ... бір ... ... |40-71 |22-30 |20 одан ... |125-192 |55-83 |25-38 |аз ... ... қоректену | | | |24 одан ... см2 |30-50 |60-80 |100-125 |аз ... ... |25-35 |40-45 |55-60 | ... ... | | | |50-80 ... ... ц/ға | | | |40-45 ... өнім | | | | ... алуға болатын өнім | | | | ... ... ... жапырақты сорттар (Маржан) ... ... ... | | | | ... |70-120 ... |350-430 ... ... |60-90 ... |280-350 ... кезінде |300-350 |380-480|520-580 |600-650 ... ... ... |3,0-3,5 ... |6,0-6,5 ... |4,8-5,8 ... |1,2-1,8 |
|Масақтар саны, млн., дана/га | | | | ... бір ... ... |42-71 |31-36 |28 одан |
|саны |110-165 |55-83 |40-45 |аз ... ... ... | | | |35 одан ... см2 |45-55 |70-80 |100-125 |аз ... ... |35-40 |45-50 |55-60 | ... ... | | | |50-70 ... ... ц/ға | | | |35-40 ... өнім | | | | ... ... ... өнім | | | | ... жағдайда сирек, орта өнімді және ... ... ... ... ... атыздар мен қарталар бойында кездесе береді.
Сондықтан, агротехникалық шаралар комплексі ... ... ... және ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес
жүргізіледі.
Күріштің жоғары өнімді егістерінің (агроценозының) ... мен ... ... ... ... ... ... ғылыми негізделген идеялармен қаруландырады, - ал оны
өндірісте колдану адам факторы жұмысының ... ... Сорт ... сәйкес тыңайтқыштардың мөлшері мен енгізу
әдістерін оптимизациялау
Зерттеу нәтижелері бойынша орта ... тік ... ... 3, Краснодарский 424) ең жоғары өнім беретін егісіндегі масақты
сабақтар саны - 550-650 ... ... ... 5,5-6,5 млн. масақ.
Сабақтардың мүңдай үйлесімді тығыздылығы күріш когі өніп шыққан кезде 320-
400 дана/м2, ору ... 250-350 ... ... ... ... ... 3 сорты егісі гектарына 250 кг (7,5 млн. ... ... әсер ... зат есебімен. N180 Р90-120 кг/га ә.з. ... ең ... өнім ... және Лиман сорттарының ең жоғары өнімді егісі көктеп шыққан
кезде 280-300 дана/м2, ору ... 220-250 ... түп ... ... ... ... масақты сабақтарының үйлесімді тығыздылығы 550-
600 дана/м2, немесе гектарына 5,5-6,0 млн. масақты сабақ, ал Маржан сорты
бойынша 520-580 ... ... ... 5,2-5,8 млн. масақты сабақ.
Өндірістік жағдайда мұндай мол өнімді егіс Лиман сорты ... ... кг (7,5 млн. ... тұқым себіліп, әсерлі зат есебімен N150 Р90-120 , ал
Маржан - 280 кг/га (7,5 млн. дана) дән ... және N150-180 ... ә.з. ... ... қалыптасады.
Орта бойлы үлкен жапырақты (Маржан) және аласа бойлы, жалпақ жапыракты
Лиман сорттары егісіне азот тыңайтқышының ... (N180 ... ... ... себу ... 30-40%-ын күріштің 6-7 және 5-6
жапырақты кезінде (органогенездің ... ... бір рет ... ... ... ең ... дән өнімі алынады (2-сурет).
Азот тыңайтқышының барлық ... ... себу ... ... ... ... егісінен авиациямен үстеп қоректендіру бермей-ақ мол
өнім (45-50,5 ц/га) алуға болады.
Орта бойлы, жіңішке, тік ... ... 3 ... ... ... ... (N180 ... ә.з.) нормасының 25-33%-ын себу алдында,
67-75%-ын дақыл 5-6 және 8-9 жапырақты кезенде екі рет ... ... ... ... ең ... өнім береді (3-сурет).
Сорт ерекшеліктеріне-сәйкес тыңайтқыштардың оптимизацияланған
(оңтайландырылған) мөлшері, ... мен ... ... ... және көшеттеп егу технологиясы бойынша өсірілген күріш
егістерінде де ... ... және ... ... ұсынылған.
Суға бастырылған атыз топырағында жүретін тотықсыздану процесі
нәтижесінде ... әрі ... ... ... ... ... түрге (формаға) айналады. Топырақтағы
жылжымалы фосфор мөлшері күріштің өсу дәуірі ... ... де, ең ... ... дақылдың гүлдену кезінде байқалады,
сосын біртіндеп төмендейді (И.А.Таутенов, К.Н.Жайлыбай,2003). Сондықтан,
фосфор ... ... ... ... себу ... ... ... дозасын дифференциялап беру гопырақтағы ... ... ... (X. ... 2002). ... топырақта жылжымалы
фосфор деңгейі орташа болған жағдайда күріш егісіне әсер етуші зат есебімен
Р90 ... ә.з., ал ... ... Р120 ... ә.з. ... керек (К.Н.
Жайлыбай, 2001).
2 – сурет. Күріштің Маржан сортты өсімдігінің азотпен қоректенуі
Казіргі ... ... ... ... ... әдістемелері
бар, олар: фермерлер, жеке кіші кәсіпорьш, үжымдык шаруашылық, акционерлік
қоғамдар, бірлестіктер, ассоциациялар. Бұлардың ... ... мен ... ... ... сәйкес олардың техника, тыңайтқыш,
тұқым, жаңа технология т.б. сатып алу ... әр ... ... өндіріске енгізгенде немесе ауыл шаруашылығы дақылдарын есіру
және тыңайтқыштар беру ... ... ... жүрген агротехникалық
шаралар жетілдірілгенде шаруашылыктардың, кіші ... ... ... ... жөн.
Ғылыми зерттеу жұмыстары мәліметтері мен озат тәжирибені тұжырымдау
нәтижесінде Арал өнірінің ... ... ... ... танаптарында
минеральды тынайтқыштар қолданудың Маржан сорты үшін агроэкологиялық
негіздемесі тұжырымдалды:
а) 1-5 мамыр ... N180 P120 ... ә.з. ... ... ... ... ... барлық алғы дақылдар аңызында бір қатар өнім
берді. Сондықтан, осы ... ... ... ... ... және ... ... шымына орналастаруы керек, өйткені бұл
танаптар топырағы ертерек қызады;
б) жоңышқа шымына және аударма ... ... ... егісінен жоғары өнім 11-25 мамыр аралығында себіліп, суға
бастырылған танаптарында N180 P120 мөлшерінде тыңайтқыш берілгенде
(50,9-53,7 және ... ц/га) ... 21-25 ... аралығында
жоңышқа шымына орналасқан күріш егісінен аз мөлшерде (N90 P60 кг/га ә.з.)
тыңайтқыш енгізіп немесе бермей-ақ бір шама жоғары өнім ... ... ... ... ... үшін ... немесе түйежоңышқа егісі
көлемін ұлғайтып, жоңышқа шымы және аударма шымы ... ... ... ... ... ең жоғары дән өнімі N180 P120 кг/га ә.з.
мөлшерінде тыңайтқыш берілгенде алынады.
г) тұқымды ... үшін 15-25 ... ... себу ... ... ... ... азайтуға болады.
4 – кесте. Минералды тыңайтқыштар дозасы мен ... ... ... | | | ... |Дән ... косымша |NPК ... ... ... ... ... |
| |ц/га | | |
| | | | |
| | |ц/га |% | ... |35,4 |_ | |_ ... | | | | ... | | | | ... |49,7 |14,3 |40 |1:0:0 ... |37,6 |2,2 |6 |0:1:0 ... |35,8 |0,4 |1 |0:0:1 ... |67,3 |31,9 |90 ... |
|P60К80 |56,1 |20,7 |58 |1:0:0,5 ... |39,6 |4,2 |12 ... ... |69,5 |34,1 |96 ... ... |47,5 |12,1 |34 ... ... |62,5 |27,1 |77 ... ... |49,6 |14,2 |40 ... ... |46,5 |11,1 |31 ... |
|N40Р180К40 |63,8 |28,4 |80 ... ... |60,3 |24,9 |70 ... |
|N80Р180К120 |47,2 |11,8 |33 ... ... |62.9 |27,5 |78 ... |
|ЕКЕА05 |5,7 | | | |
26 ... ... ... ... ... себу үшін ұзақ ... ... болжамын білу керек. Қазақстандық Арал өңірі жағдайында тамыз айының
екінші жартысында және қыркүйек айында ең ... ... ... ... ... ... жөн. ... Маржан сортынан біршама жоғары өнім
алуға болады.
Ғылыми - зерттеу және азат ... ... ... күріш
егісіне берілген азот, ... ... және ... тыңайтқыштарың
арақатынасы - N:Р:К-1:0,7:0,5 ... ал ... өте ... - ... болғанда жоғары әрі сапалы өнім алынады. ... ... ... ... ... ... ... фосфор
мөлшерін есепке алған дұрыс. Яғни, ... ... және ... ... ... тыңайтқыштар енгізудің мұндай арақатынасы қайта
анықталуы тиіс.
Жоғары өнімді (яғни, ... ... ... ... ... ... және ... тыңайтқышы берілгенде өнім күрт артады, дән сапасы
жақсарады, оның құрамында ... ... ... (белок, витамин
т.б.) көбейеді, сонымен бірге топырақ құнарлығы да артады.
Азот тыңайтқышы көп мөлшерде N240 ... ә.з. және одан да ... ... күріш өсімдігінің ауруға шалдығуы және
зиянкестермен зақымдануы күшейе ... ... бір ... ... мөлшері артады, ал бұл ез ... дән ... ... ... және су ... ... ... күріш егісіне азот тыңайтқышын көп мөлшерде
(N240кг/га ә.з.) беру ... және ... ... ... Сорт ... ... тұзданған жерлерде күріш егісінің
суару режимін жетілдіру
Күріш ауыспалы егісіндегі топырағы тұзданған танаптарда атыздарды суға
алғашқы ... ... ... өрі ... ... ... Егер алғы ... жоңышқалық болса атыз толғаннан кезден
бір күннен кейін, ерте дәнді дақылдар (бидай, арпа, сүлы) ... ... ... 1-2 ... ... ... ... болса 3-4 күннен кейін атыздағы
суды қашыртқыға ағызып ... ... ... ... ... (0-15 см) ... жинақталған түздар 1-3 тәулік
ішінде суға ериді де, қашырқыланған сумен ... ... ... ... ... болсада топырақта аэробты жағдай болады, ал бүл ... ... - ... СО2, ... ... (Н2S) және ... зиянды қосындылардың
тұқым маңында азаюына жағдай жасайды. Топырағы тұзданған осындай ... ... ... ұзақ ... ... ... түқымның өнуіне зиянды
әсерін тигізеді. Суды ... рет ... атыз ... ... сәйкес 7-8 күннен кейін жүргізуге болады.
Хлорид - сульфат типіндегі тұзданған, тұздар қосындысы құрғақ зат
қалдығы есебімен 0,9-2,8% ... ... ... осы ... қолданған
жағдайда Кубань 3, Маржан сорттары тұқымының өну шығымдылығы 55-68%-ға,
Лиман - 46-52%-ға, Приманычский - ... ... ... ... нәтижесінде
күріш егісінде үйлесімді тығыз өсімдік түп саны ... ... ... қалыптасу барысында түптену фазасы күріш дақылының өсу
дәуіріндегі маңызды кезең. Өйткені, бұл ... ... ... ... ал ... ... масақтағы дән мөлшері анықталады.
Бұл кезенде атыздағы су деңгейі мен суару режимі ... ... және ... өсіп даму ... байланысты. Мысалы,
үйлесімді тығыз күріш көгі бар ... ... 5-8 см су ... ... сабақ шыққанша (5-10 күн) ұстайды. Сосын су деңгейін 12-15 см-ге
дейін көтереді. Бұл дакылдың ... ... ... тоқтатады. Осының
нәтижесінде болашақ ең жоғары өнім беретін 550-600 ... ... 5,5-6,0 млн. ... ... ... өсіп қалыптасады. Сирек және
орташа тығыз егістіктерінде (афоценозында) терендігі 5-8 см су деңгейін 4-5
және 3-4 ... ... ... ... ұстайды, нәтижесіңде масақты
сабақтар саны көбейеді. Бірақ, егісте күрмек пен шиін арамшөптерінің өсіп
көбеюіне жол ... ... ... ... ... ... немесе органогенездің ІІІ-
этапында дән саны анықталады. Бұл кезендегі судың ең қолайлы температурасы
19-24°С, Су ... осы ... ... үшін ... ... ... яғни күріш 6-7 жапырақты кезеңде атыздағы суды уақытша
көтереді: дақыл көгі ... ... ... ... - 13-15 см, ... ... ... егісте - 15-17 см-ге дейін. ... ... ... ... ... төмендеп, тәулік бойынша 20-24°С аралығында
болады. Тек, күндіз ... ... ... ... ... ... (1-2см) топырақ температурасы 26-26,5°С-ка жетеді, бірақ бұл
қолайлы ... ... Су ... ... ... ... 3 сорты үшін
атызды алғашқы бастырған мерзімнен ... ... ... ... Лиман,
Приманычский сорттары үшін - 37-39-ші, Маржан - 40-42-ші, Краснодарский 424
сорты үшін - 42-45-ші күні басталады.
Күріштің тез, ... өсу ... ату - ... кезі) және дән
толысып пісу кезеңдерінде мол өнімді қалыптастыру үшін қолданылатын ... - ... ... ... ... ... ... болуын қамтамасыз ету.
Бұл суару режимін қатаң сақтау арқылы жүзеге асады. Өсімдік саны үйлесімді
тығыз егістікте су деңгейін - 10-12 см, ... жөне ... ... егісте - 12-
15 см болуы керек. Сондықтан, күрішшілер атыздағы су деңгейін, суару және
қашыртқылау жүйелерін күнделікті ... ... Егер ... ... ... асса немесе тұзданып сарғайса дереу ауыстырады.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күздік бидайға жалпы сипаттама8 бет
Алматы қаласының кейбір ағаш өсімдіктерінің салыстырмалы экологиялық ерекшеліктері27 бет
Ботаникалық ресурстану ғылымы және оның ғылымдар жүйесіндегі орны6 бет
Геоботаника3 бет
Геоботаника жайлы3 бет
Химиялық-токсикологиялық зерттеулерге сынама алу қағидасы және оны жеткізу талабы жайлы4 бет
Экологиялық білім берудегі этикалық және эстетикалық проблемалар жайлы19 бет
Қазақстанның ерекше қорғалатын аймағының жалпы сипаттамасы24 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
Арал өңірінің тұзды батпақты шалғынды топырағында өсірілген күріш өніміне отандық препараттардың әсері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь